I. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Vande ware penitentie,"""
"""Vande ware penitentie,"""


Vande ware Penetentie, Bekeeringhe, Boete, of Wedergheboorte.

1. Beschryvinghe wat die is.

DOor eenē droom in des nachts visioen als den slaep de menschen overvalt eñ sy int bedde slapen: dan opent God de ooren der mannen, ende hen-lieden leerende, onderwijst hy die niet leeringe: dat hy den mēsch soude af keren van t’genen dat hy gedaen heeft, ende hem verlossen vander hoovaerdijen. Verlossende zijn ziele vande verderffenisse, etc. Hy straft oock door pijne int bedde, ende alle zijne ghebeente doet hy verdwijnen.
Afgrijselijc wort hem in zijn leven het broot, ende zijnder zielen de spijse die te voren lustigh was. Sijn vleesch sal verdwijnen, &c. Sijn ziele is tot de verderffenisse genaeckt, ende sijn leven den dootlijcken dingen. Ist datter eenen Engel zijn sal voor hem sprekende, een uyt den duysenden, om ter verkondighen des menschen gherechtigheyt, hy sal zijns ghenadigh wesen, ende sal segghen:
Verlost hem dat hy in de verderffenisse niet neder en dale, ick heb ghevonden daer door ick zijns ghenadigh sal zijn.
Sijn vleesch is verteert van de pijnen, laet hem wederom keeren tot de daghen zijnder jonckheyt. Hy sal God bidden ende die sal hem versoenlijck zijn, ende hy sal zijn aensicht sien met vreuchde, eñ hy sal den mensch zijn rechtvaerdigheyt wedergheven.
Hy sal de menschen aensien ende segghen: Ick heb ghesondicht ende waerachtelijck misdaen, ende nae dat ick waerdigh was, en heb ick niet ontfangen. Godt heeft mijn ziele verlost dat sy inde verderffenis niet gaen en soude maer dat sy levende het licht sien soude.
Siet alle dese dingen werckt Godt driemael aen eenen yegelijcken, op dat hy haerlieder zielen soude wederroepen van de verderffenisse, ende dat hyse verlichten soude door het licht der levender Job 33, 15.*
Ist dat ghy wederom keert Israel seydt de Heere, so bekeert u tot my, ist dat ghy u argernissen wech doet van mijn aensichte, so en suldy niet beroert werden. Ende ghy sult sweeren de Heere leeft in der waerheydt, eñ int oordeel ende in de rechtvaerdigheyt, &c. Vernieuwet voor u eenen nieuwen acker, ende en wilt op de doornen niet zaeyen: wert besneden den Heere ende neemt af de onbesnedenheydt uwer herten Jer. 4, 1, 2, 3, 4.
Wert ghewasschen, weest suyver, ende doet wech het quaedt uwer ghedachten, &c. houdt op van quaedt te doen, leert wel doen Isaie 1, 16, 17
De ongodtlijcke verlaet synen wegh, ende een ongherechtigh man zijn ghedachten, ende laet hem wederkeeren tot den Heere, ende hy sal zijns ontfermen Isai: 55, 7
Ist dat ick den ongodlijcken segge, ghy sult de doot sterven, ende dat hy penitentie doet van syne sonden, ende dat hy recht ende rechtvaerdigheydt doet, den pandt ende roof wederom gheest, inde geboden des levens wandelt, ende dat hy niet onrechtvaerdighs en doet, hy sal t’leven leven, ende niet sterven. Alle syne zonden die hy ghesondight heeft, en sullen niet gerekent worden, hy heeft recht ende rechtvaerdigheydt ghedaen, hy sal t’leven leven Ezech: 33, 14, 15, Jer: 26, 13,7. 3,18, 11, Ezech: 14. 6 20, 18,18, 30. 31, Oze. 12. 6,14. 3,4. Mal. 3. 7.

2. Die wert gheboden.
Betert u want het Coninckrijck der Hemelen is na by Matth: 4,17
Bekeert u en gelooft dē Euangelie Mar: 1,15
Betert u ende bekeert u, op dat uwe sonden moghen uytghedaen worden Actor: 3,19
Bekeert u nu tot den Heere, ende verlaet u sondelijck leven, &c. houdt op van den quade Spr. 17,21
Ick heb verkondigt dat sy haer souden beterē, ende tot God bekeeren, wercken doende die der bekeeringe waerdigh zijn Actor. 26,20 Matth: 3. 8 Isai: 1,16,17. 56. 1
Bekeert u tot my uyt alle u herte, in vasten, in weenen ende klagen. Snijt u herten en niet u kleederen, eñ bekeert u tot den Heere uwē Godt Joel 2,12,13 Luce 5,32. 3,3. 24, 27 Actor: 2,38,8,22,17,30,14,15 Isa. 45,22 55,7 Jer: 4,1,4,18,11,26,13 Oze. 12,6. 14 2, Zach: 1,3 Mar: 6. 12, Apoc: 2, 5,3. 3,19.

3. Die sulcx niet en doet wert ghedreyght.
Wee Matth: 11,22 Luce 10,13
Verderffenis
Ist dat ghy geen penitentie en hebt, so suldy altesamen desgelijcx vergaen Luce 13,3,5
Te verdwijnen in hare boosheyt Levit: 26, 39
In hare sonden te sterven Joan: 8, 24

4. De specie of ghedaente van penitentie.
In Godt.
Betuygende den Joden ende den Heydenen de penitentie in Gode, ende t’gheloove in onse Heere Jesum Christum Act. 20, 21

5. Die ware penitentie doet, is de Mensche
De welcke gheheel met sin ende wille vernieut wort.
Legt ghy lieden af na de voorleden wandelinghe, den ouden mensch, die verdorven wordt na de begheerten der doolingen. Maer wort vernieuwt met den gheest uwes verstandts, ende doet aen den nieuwen mensche die nae Godt gheschapen is, in rechtvaerdigheydt, ende heyligheyt der waerheyt, &c. Ephes: 4, 22, 23.
Ist dat de ongodtlijcke penitentie doet van alle zijn sonden die hy ghedaen heeft, ende dat hy alle mijn gheboden onderhoudt, ende doet oordeel ende rechtvaerdigheydt, soo sal hy t’leven leven, &c. in zijn rechtvaerdigheyt die hy ghedaen heeft, sal hy leven Ezec: 18, 21 22, Deut. 30, 1,2 Par: 7,14, Psalm 6,7,8 Jer. 18, 8, Ezec: 33. 14: Joel 2. 12, 13. Mat: 3,2, Actor. 17,30 Luce 18,13.

6. Waer af men leedtwesen moet hebben, ende sich bekeeren.
Van Zonde en t’quade Jer. 18. 8


Vanden ouden mensche Ephe: 4,22
Vande boose weghen 2 Pac: 7, 14, Eze: 13. 30 Boosheyt die in zijn handen is Jon. 3,8
Van synen quade weghen Jon: 3,8, Jer: 18,11
Van de begeerten der doolinghe Ephes: 4,22 Jacob 5,20,1,14
Van alle besmettinghe Ephes: 14,6

7. Maniere des berouwens. Inwendigh.
Int herte 3 Reg. 8,47,48
Met gantscher herten eñ ziele 2 Paral. 6, 38, 37 3 Reg: 8,37,48. Joel 2, 12, 13,1 Reg, 7, 2, 3 Jer: 29, 13 Deut. 30,2,4. 29
Met wroeginghe ende verpletteringe des herten Psalm 50,18 Isai: 57,15,66,2,38,13
Met een nederigh ghemoet Exemp. den Publicaen Luce 18,13,14, 2 Par. 34. 37, Luce 5,8, Psal. 6. 6,50. 3, Isai: 31,6
De uytwendighe maniere des berouwens is.
In vasten, weenen en leedt draghen
Bekeert u tot my uyt al u herten in vasten, in weenen ende in klaghen Joel 2,12, 2 Reg: 12,19, Isaie: 2,12,22,12 Jac: 4. 9
In suchten ende tranen Psal: 6, 7 Psal: 118,136 1 Reg. 7,2 Jer. 50. 4 Thren. 2,18
Met beven 1 Esd: 10,10
Ende ernste 2 Par: 33,13
In stoff ende assche Job 42,6, Jonas 3,5,6 Matth: 11, 21

8. De wercken van den genen die penitentie doet ende waerlijck bekeert.
Staet op
Staet op die daer slaept, ende verrijst van de dooden, ende Christus sal u verlichten. Ephes: 5,14 Actor: 26. 18 Isai: 60,1
Ondersoeckt zijn weghen
Laet ons onse weghen ondersoecken, ende laet ons soecken ende tot den Heere wederkeeren Thren: 3,40
Laet ons onse Herten opheffen metten handen totten Heere nae de Hemelen. . . 41
Beschuldight hem selven
Een rechtvaerdigh mensch beschuldicht eerst sich selven Prov. 18, 15 Exem. Luce 23, 41,15. 19, 20, 1 Cor: 11, 3, Jud: 10, 15 2 Esd, 9, 33, 35, 2 Reg. 15, 26
Straft hem selven
Daerom straffe ick my selven, ende doe penitentie, Job 42. 6
Ghedenckt syne sonden
Weest deses gedachtich eñ wert beschaemt, keert wederom, ghy overtreders, ter herten Isa: 46. 8
Gods goedertierenheyt Apoc: 3. 3
Vernedert hem voor Godt Jac: 4, 9. 10
Belijdt ende laet syne sonden
Voor de doodt belijdt de dolinghe, etc. Spr. 17. 27
Ghy sult belijden levende, levende eñ gesont suldy belijden, eñ loven God, ende ghy sult glorieren in syne bermhertigheyt. . . 28
De Israelijten hebben totten Heere geseyt wy hebben gesondight, doet met ons dat u belieft, etc. Ende als sy dit seyden soo wierpen sy uyt hare palen alle de beelden der vreemder Goden, ende sy hebben den Heere God ghedient, etc. Jud: 10. 15
Vader ick heb ghesondight in den Hemel ende voor u, nu ben ick niet waerdigh ghenoemt te worden u sone, maeckt my als een van uwen huyrlinghen. Ende opstaende is hy ghekomen tot synen Vader Luce 15,19,20
Wie zijn groote misdaden verberget, die en sal niet voorspoedich zijn: Maer diese belijdt ende laet, sal bermhertigheyt verkrijghen Pro: 28, 13. Psal: 31, 5,1 Joan. 1. 9 Prov: 28. 18, Baruc: 1, 17, 18, 2 Reg. 15, 26,24, 17, 1 Regum 3. 18,7. 9,12, 9, 4 Reg: 29, 19, 2 Par. 12, 6, 1 Paral: 21, 17 3 Reg: 8. 47
Verhardt zijn herte niet Hebr. 3. 8
Verscheurt zijn herte Joel 2, 13
Sucht ende treurt Psa. 6. 2,118, 136 Jacob 4, 8 Ezech: 18, 21. 30 Bar. 2. 18
Zaeyt in tranen
Die met tranen zaeyen sullen met vreuchde maeyen Psalm 125. 5
De ziele die droevigh is over de grootheydt des quaets, ende gaet krom ende kranck, ende wiens ooghen gebrekende zijn, ende de hongerige ziele geeft den Heere glorie, ende prijst syne gerechtigheydt Bar. 2,18
Bidt voor syne sonden
Ick sal tegen my mijn onrechtvaerdigheyt de Heere belijden, ende ghy hebt vergheven de boosheydt mijnder sonden Psalm 31. 6
Hier voor sal een yeghelijck Heylige bidden ten bequamen tijde
Bekeert u totten Heere ende verlaet u zonden, bidt voor des Heeren aenschijn ende mindert de arghernissen. Spr. 17, 21. 22. Thren: 3. 41
Bidt om bekeeringhe
Bekeert my, ende ick sal bekeert worden, wãt gy zijt de Heere mijn God, want na dat ghy my bekeert hebt, so heb ick penitentie gedaen Jer. 31,18,19, 1 Reg. 7,3
Roept tot den Heere
Laetse roepen totten Heere sterckelijck, eñ een yegelijck man bekeere hem van synen quaden weghe ende vande boosheyt die in synen handen is Jon. 3. 8. 2 Paral. 2 Esd. 9. 27, 28
Smeeckt den Heere
Ende dat mijn volck bekeert zijnde (onder de welcke mijnen naem aengheroepen is) my biddet, ende versoeckt mijn aenghesicht, ende doet penitentie van haeren seer quaden weghe, soo sal ick’t verhooren van den Hemel 2 Par. 7, 14. Job 8,5, 3 Reg. 8. 47
Bekeert hem tot den Heere
Bekeert u ende doet penitentie van alle uwe boosheden Ezech. 18,30
Opstaende is hy ghekomen tot synen Vader Luce 15,20 Exemp. Judic. 10. 15 Luce 15. 19,20 2 Esdre. 9,28 2 Paral. 7,14. 3 Reg. 8, 47 Ezec. 33. 11 Zach: 2. 3. Jere. 3. 12. 22. Mal. 3,7, Isai. 55. 7
Soeckt den Heere
Ende als sy hem (God) soecken sullen, so sulsy hem vinden 2 Par. 14. 4,7. 14
Keert hem van syn boos wesen Jer: 18. 11. 36. 3 Heb. 12, 13 Jon. 3. 8
Van alle besmettinghe Ezech. 14. 6
Wascht hem
Wascht u, reynicht u, doet u boos wesen van mijnen ooghen, laet af vant quaedt, ende leert goet doen, &c. Isai. 1,16
Reynicht zijn herte van boosheyt Jac: 4. 8
Suyvert zijn handen Jac. 4. 8
Verlaet zijn boosheyt
Ist dat ghy wederkeert totten almachtigen soo suldy ghesticht worden, ende ghy sult de boosheydt verre van u tabernakulen doen Job 22. 23. Prov. 28. 13, Ezec. 18, 31


Als quade ghedachten Isai: 55,7
De ongoddelijcke paden Ibidem
Alle erghernisse Jere: 4,1
Laet af vant quade
Wie is den mensche die t’leven begheert, ende bemint te sien goede daghen? Bedwinght u tonghe vant quaet, ende u lippen datse geen bedrogh en spreken: wijckt af van’t quaedt ende doet goet Psal: 33,15 1 Pet: 3,10,11 Isai: 1,16,17
Rust van boose werckē Jasi: 1,16 Isa: 58,13
Beschickt zijn doen te recht
Schickt u herte in den rechtē wegh daer ghy in ghewandelt hebt, keert wederom ghy dochter van Israel Jer: 31,21
Een voorsichtigh man beschickt te recht zijnen wegh Prov: 15,21
Laet u ooghen sien dat recht is, ende u wijnbrauwen laet voor u ganghen gaen, schickt eenen padt uwen voeten, ende alle uwe weghen sullen gevestight worden Prov: 4,25,11,5,16,9,28,13 Isa: 1,16,17 Eze: 37,30
Haet het quaet Rom: 12,9 Amos 5,15
Wijckt van’t quadt ende doet goet
Wijckt vant quaedt ende doet goet, ende blijft daer in eeuwelijck, &c. Psal: 36,27 1 Pet. 3,11 Exem Judic: 10,16 2 Par: 34,31,33 4 Reg: 12,2
Beterende hem selven, maeckt zijne wandelinghe goet
Maeckt u weghen ende u naerstigheden goet, eñ ick sal by u lieden woonen in dese plaetse Jere: 7,3,26,13,18,13
Leert wel doen Isa: 1,17
Is God ghehoorsaem
Ghy sult wederkeeren, ende hooren de stemme des Heeren uws Godts, ende doen alle de geboden die ick u heden bevele Deut: 30,8
Onderhoudt Gods gheboden
Ist dat de ongoddelijcke penitentie doet van alle zijn sonden die hy ghedaen heeft, ende dat hy alle mijn gheboden onderhoudt, ende doet oordeel ende rechtvaerdigheydt, soo sal hy t’leven leven eñ niet sterven Eze: 18,21 Deut: 30,8 2 Esdr: 1,9
Ende ick sal maken dat ghy in mijne geboden sult wandelen, ende dat ghy mijn oordeelen sult houden ende doen Ezech: 36,37 Phil. 2,13
Bemint God den Heere
De Heere uwe God sal u herte besnijden, &c. dat ghy de Heere uwe God sult moghen lief hebben met u gheheel herte ende met u gheheele ziele, dat ghy mooght leven Deut. 30,6,10,16 Jer: 4,4 Eze: 36,26
Heeft zijnen naesten lief. Exemp. Joan: 1 Joan: 3,14,16 Joseph Genes: 45,4,5,50 20,21 Moyses Exo: 32,32 Paulus Rom 9,3 2 Cor: 12,15 Stephanus Act: 7,60 De Hebreen: 6,10 Romeynen Rom: 15,14
Vergheeeft zijnen naesten Luce. 17,3,4
Helpt den verdruckten Isai: 1,17
Doet den weesen recht Isai. 1,17 Spr. 4,9,10
Doet den armen goet Actor. 10,2,4 Heb. 6,10
Maeckt een nieu hert ende gheest
Worpt van u lieden alle overtredinghen, &c. ende maect u een nieu herte ende eenen nieuwen gheest Ezech: 18,31 Psal: 36,27
Leeft in nieuwigheyt des levens
Wy zijn met hem (Christo) t’samen begraven door het doopsel in de doodt, op dat ghelijck Christus verresen is vande dooden door de glorie des Vaders, wy oock alsoo souden in nieuwigheydt des levens wandelen Rom. 6,4 Col: 3,10 Eph. 4,24,6,10,11 Tit: 1,14
Inde rechtvaerdigheyt die hy doet Ezech 18,21,22 Phil: 3,10
Den ghenen die penitentie doen heeft hy ghegeven den wegh der rechtvaerdigheyt, ende hy heeft de ontbrekende versterct om te verdragen, ende hy heeft henlieden toegeschickt dat deel der waerheyt Spr. 17,20
Draghende Gode vruchten
Om dat wy Gode souden vrucht voort brenghen Rom. 4,7 Col. 3, 12

9. Werckende oorsake is { Godt ende
{ Mensche.

God
Niet willende den doot der zondaren
Ick en wil den doodt van de ongoddelijcken niet, maer dat de ongoddelijcke hem bekeere van zijnen wegh, ende leve Bekeert u dan van u alderquaetste wegen, &c, Eze. 33,11,18,32
Willende der zondaren zaligheyt
De Sone des menschen is gekomē om te soecken eñ saligh te maken datter verloren was Luc. 19, 10 Mat. 18,12,13,14 Joan. 12,47
Die wil dat alle menschen saligh werden, ende tot kennisse der waerheydt komen 1 Tim. 2,4
Datse bekeeren ende leven
Niet willende datter eenighe souden verloren gaen, maer dat sy alle souden tot penitentie wederkeeren 1 Petr. 3,9 Ezech. 18,23,32 1 Tim. 2,4
De bekeeringhe ghebiedende
Doet penitentie, want het Rijck der Hemelen sal naken Mat: 4,17 Mat. 3,2,3,4 Isaie 56,1 siet meer voren ije
Die belovende
Ten laetstē tijde suldy wederom keeren totten Heere uwen God, ende ghy zult zijne stemme hooren Deut. 4,30 Oze. 3,5 Malac. 3; 18 Isai. 59, 20 Rom: 12, 26
Ende ghevende
Siet alle dese dinghen werckt Godt driemael aen eenen yeghelijcken op dat sy haerlieder zielen soude wederroepen vande verderffenisse ende dat hyse verlichten soude door het licht der levender Job 33, 29, 30, 15, 16
Soo heeft God dan den Heydenen oock penitentie ghegheven tot dat leven Act. 11, 18, 5. 31 2 Timoth. 2, 25,26 Ezech. 36, 26, 27 Jere. 31,18 Psal. 22,3, 79, 4 Thren, 5, 21 Ephes. 2, 19
Den H. Gheest
Den H. Gheest is op henlieden gevallen Acto 11,15 Tit: 3, 5, 6
De wedergheboorte
Door het wasschen der wedergheboorten ende vernieuwinghen des heylighen Gheests den welcken hy in ons ghestort heeft overvloedelijck door Jesum Christum onsen Salighmaker, &c. Tit. 3,5, 6 Joan. 3,3
Bekeerende
Na dat ghy my bekeert hebt soo heb ick penitentie gedaen Jer. 31, 19 Jer. 15, 19 Thre 5, 21 Psal. 22,3,79,4 Isai. 52, 8
Noodende daer toe met langmoedigheyt
Of versmaedt ghy de rijckdommē van sijnder goetheydt, lijdtsaemheyt ende langmoedigheyt niet wetende dat de goedertierenheydt Gods u ter penitentien aenleyt Rom, 2,4, 5 2 Pet. 3,9
Ghevende tijdt ende plaetse door de welcke sy mochten verandert wordē van hare quaetheyt Sap. 12, 23


Daerom verwacht de Heere om dat hy u soude ontfermen, &c. u lieden sparende, &c. Isa: 30, 18,5. 4. 5, Sap: 12, 10,11, 24, Act. 13, 18,17, 30, Eccles: 8, 11,9, 3, Eccles: 5, 4, 2 Par. 36, 15, 16, 2 Esd: 9, 30, Jer: 8, 6, Luc: 13. 8. 6, Mat: 25, 14,21, 36,24, 49, Apoc: 2, 21, Job 24. 23
Castyende ende tuchtende
Ghy hebt my ghekastijt ende ick ben onderwesen, als een onghetemt jonck stierken, bekeert my ende ick sal bekeert worden. Jer: 31. 18, Oze: 2, 6. 7, Isa: 28. 9, Bar. 2. 29. 30, 2 Par: 15, 4.
Bestraffende
Saligh is de man die van Godt ghestraft wort, daerom en veracht des Heeren kastijdinghe niet, want hy wondt ende hy gheneest Job 5, 17. 18
Verkondighende zijn woort
Om hare oogen open te doen, dat sy bekeert mogen worden, vande duysternisse totten lichte ende van Sathans macht tot Gode, &c. Actor: 26, 17, 1 Cor: 4, 15, Jer: 7, 4 Thren: 2, 14
Is mijn woort niet als een vyer, spreeckt de Heere, ende als eenen die de key-steenen te morsele slaet? Jer. 23,29
Godes Wet ende leeringhe
De zielen bekeerende Psal: 18,8 Jer. 31,19 2 Par. 34, 27
Dan opent hy de ooren der mannen, eñ hen lieden leerende, onderwijst hy die met leeringhe, dat hy den mensche soude afkeren vā’t gene dat hy gedaen heeft, eñ hem verlossen vande hovaerdije, &c. Job 33, 16.

Medewerckende oorsake inden mensche.
De vreese Gods
Die Godt vreest sal bekeert worden tot zijn herte Spr. 21,7
Ist dat wy gheen penitentie en doen, soo sullen wy vallen in des Heeren handen Spr. 2, 22
Vreest hem die de ziele ende t’lichaem mach verdoemen inde Helle Matth: 10,28
Van straffe
T’is waer dat God de tijden van deser onwetenheyt onghemerckt latende, verkondight nu den mensche, dat sy allegader over al souden penitentie doen, om dat hy een dagh ghestelt heeft, inden welcken hy de wereldt sal oordeelen in rechtvaerdigheyt, &c. Actor: 17,30, Rom: 2, 5
De bijl is nu aende wortel der boomen ghestelt, daerom alle boom geen goede vruchten voortbrenghende sal uytghehouwen werden ende int vyer geworpen Luce 3,9
Kennisse van sonden
De ziele die namaels bekendt haer versuymenisse, die sal penitentie doen van haer sonde Levit: 5,5
Onsekerheyt des levens
Daerom waeckt, want ghy en weet den dagh niet noch de ure Matth: 25,13
Droefheyt
De droefheyt die na God is, die werct penitentie ter gestadiger saligheyt, &c. 2 Cor. 7. 10 Ps. 6, 2,30, 11, Jer. 50, 4, Bar. 2, 18
Ghebedt tot Godt
Ghy hebt my gecastijt, ende ick ben onderwesen, als een jonck ongetemt stierken bekeert my, ende ick sal bekeert worden Jer: 31,18
Mijn misdaet heb ick u te kennen gegeven, &c.
Hier voor sal een yeghelijck Heylige bidden, ten bequamen tijde Psalm 31, 5, 6, Thren: 3 40. 41, 3 Reg: 8, 47, Actor: 10. 4, Luce 21, 36
Sijn herte bereyden
Ist dat ghy met gheheelder herten tot den Heere wederkeert, etc. soo bereyt u herten den Heere ende dient hem alleen 1 Re. 7, 3
Nieu maken
Maeckt een nieu herte ende eenen nieuwen geest Eze. 18,31 Eph: 4. 24, Col: 3, 12, 10.
Niet verharden
Ist dat ghy heden zijn stemme hoort, soo en wilt u herten niet verharden, etc. Heb. 3. 8 Psalm 94, 8
Hooren
Met dat gehoor der ooren heb ick u gehoort, maer nu siet u Cijn ooghe, daerom straffe ick my selven ende doe penitentie, etc. Job 42. 5, 6
Syne weghen ondersoecken
Laet ons onse weghen ondersoecken, ende laet ons soecken ende totten Heere wederkeeren Thren: 3,40
Vermanende malcanderen Heb. 3, 13
Opstaen Ephes: 5,14 Isai: 60,1.
Gode gehoorsamen Deut: 30, 1, 2, 4 Reg: 23,25 3 Reg: 8, 48, Jer: 60, 4. 5
Aelmisse doen Actor. 10. 2, 4, Spr: 7. 10, Luce 11, 41. Tob. 12,12
De Aelmissen wederstaen de zonde Spr: 3, 33.
10. De middelen of vorderinge tot penitentie.
Onderwysinghe 2 Tim: 2, 25 Gal: 6, 1
Waerheyts kennisse 2 Tim: 2, 25
Exemp: 2 Par: 34,27 Josias
Bestraffinghe Job 5,17 Jaco: 1, 12, 2 Reg : 12 9, 13,16
Godes Wet de zielen bekeerende Psalm 18,8
Jer: 31, 19, 2 Par: 34,27
Verkondinghe van Godts woordt Thren: 2, 14/
Matth: 12, 41, Joan: 3. 5
Ontdeckinghe van misdaden Thren: 2. 14
Kennisse der sonden Rom: 3,20,7, 7
Beproevinghe Isa: 26. 16 Deut. 8. 2,13. 3
Quellinghe Isai: 28, 29, 3 Reg: 8. 35, Oze. 2. 6.
Jon: 2. 8, 2 Par: 15,4,17, 3, 14,6 : 26, 27. 28 2 Esdr. 9. 27
Castijdinghe Jer: 31,18. Psal: 72, 5. 6. 7. Bar. 2. 29. 30, 2 Cor: 11. 31,10. 9,12. 21, Psal: 6, 2 4, 5 Ecles. 8,11,9,3
Kennisse van Godes goedertierenheyt Rom. 2. 4.
Van Godes lijdsaemheyt Rom: 2. 4 Isai 30. 18 Job: 24. 23 Apo. 2. 12,17. 30
Bermhertigheyt Joel: 2. 13
Tijt van Genade Job 24. 23 Psal: 12. 10 Apo 2. 21 Heb: 3. 7 Psal: 94. 8
Waerneminghe vande tijt Jer. 8, 7 Mat: 16, 3 25. 15
Ootmoedigheyt Mat. 18. 3
Bekeeringhe ende gebedt tot God 2 Par: 6, 24
Van gantscher herten ende zielen 2 Par: 6 37. 38 Joel 2, 21, 13 Ezec: 18. 31
Ernstelijck ende aendachtelijck als Manasses 2 Par: 33. 13 Niniviten Jon. 3. 6. 7 Nehemias 2 Esdr: 1. 4 Israeliten Esthe. 4. 2. 3
Van alle boose wegen eñ sonden 3 Esd: 10. 3 Ezech: 18. 21. 30 2 Par: 6. 24

11. Vruchten of effecten van penitentie

Die de penitentie waerdigh zijn Act. 26. 20 Mat. 3. 8
Kennisse der waerheyt 2 Tim. 2. 25
Eñ belijdenisse van voorleden sonden
Weet uwe boosheydt want ghy teghen uwen


Heere God ghesondight hebt Jerem: 3. 13
De versuymenissen mijnder jonckheydt ende mijnder onwetenheyden en wilt niet ghedencken Psal. 24. 5 Psal: 50. 5, 31, 5,13, 13 1 Joan: 1. 8 Exemp. Luce 18, 14 Isai: 64 4, 5, 6, Oze. 14, 2, 3, Spr. 17, 27
Schaemte ende mishaghen vande zonde
Ick ben beschaemt gheweest, ende heb my geschaemt, want ick heb t’verwijt mijnder jonckheyt gheleden Jer: 31,19
Doen ghy der zonden slave waert, &c. wat vrucht hebt ghy doen gehadt in sulcke dingē daer ghy u nu van schaemt Rom: 6, 21 Ezec. 20, 43,43, 10, Jer. 3, 25
Wetenschap ende leeringe Jer. 3, 14, 15,31, 18 Phil, 1. 9, 10
Kennisse Gods Jer. 41. 4
Onderscheyt van Godt te dienen of niet te dienen Mal. 3. 18 Heb: 5, 19 Jer: 15, 19
Verlichtinghe
Ende in u weghen sal t’licht schijnen, &c. Job 22,18 Isai 58. 8
De zonden ontvlieden
Hoe goet is den ghenen die ghestraft is dat hy berou toone, want also sult ghy ontvliedē de willighe zonde Spr. 20, 4,3, 32 Soph. 3, 14.
Vergiffenis der zonden
Hiervan doet penitentie ende bekeert u, op dat u zonden uytgewist moghen worden Actor: 3, 19 Isa. 1. 18, Coloss: 2, 14, Ezech: 18. 21, 30 33, 12, 16, 19, Luce 18, 13, 14 Sapien: 11, 24 Jer: 36, 3,3, 12,31. 24 Isai: 38,17 Soph: 3, 17 Prov. 28, 13, 2 Par. 7, 84,19. 3,12. 12 Act: 5, 31 Rom. 4, 7,8, 4
Godes ontferminghe ende ghenade
God heeft bermhertigh gheweest den ghenen die penitentie doen Spr: 12, 3, Isai: 55,7, Deut: 30, 3, 2 Paral: 7, 14, 6, 24, Tit. 3. 5, Jon: 3, 6, 7, 4, 2, 11, Joel 2. 12. 13. 14, Jer. 6. 26, Eccl. 17. 28
Het berouwen Godts over de straffinghe die hy dachte te doen. Jere: 16, 3, 13, Psal. 105, 45 Jud: 16. 16/ 2 Paral. 9, 24, 29, 30, &c. Jere. 26. 19,18. 3, Job 42, 10
Wechneminghe van de straffe Jer: 29, 11 Jon: 3. 10, Jud. 10. 16 Isai. 38. 1. 4 Genes. 20, 7,3 Soph: 3. 13. 15
Bermhertigheyt Gods
Eñ God de Heer sal u ontfermen Deut. 30. 30 Isai: 55. 7, Jere: 5, 12,50. 5 3 Regum. 8,48 2 Par. 7. 14
Den Heere vinden 2 Par. 15. 4 Deut. 4,23,30 Jere: 29. 30
Van Godt verhoort werden 2 Par. 26,25 Jer: 29,12 Job 22,27 2 Par. 6. 39,7. 14,34,37 33, 13
Niet veracht werden Psal: 50. 19
Gesuyvert werden Isa: 1,18 1 Joan. 1,9
Verlossinghe ende vryheyt 2 Esdr: 9. 28. Isai. 59. 20 Luce 1,74. 75 Deut. 30. 3 1 Reg: 7. 3 Psal. 106,19
Van de stricken des Duyvels 2 Timoth. 2 25. 26
Niet gheoordeelt werden 1 Cor: 11, 31
Weder levendigh werden Luce 15,24 Isaie 57,15
Het leven leven
Hy sal’t leven leven ende niet sterven Ezech. 33,15,18,21
Gedoot na den vleesche, maer levendigh ghemaeckt na den gheest 1 Petri 3, 18, 2, 24 Rom: 6, 11,3 1 Reg. 2,6
Gheluck ende voorspoet Job 22,28 Psal: 1 Deut: 28 Lev: 26
Rijckdom Job 22,24,25 Deu: 30,9 Job. 5,26
Eere Job 22,29. 30
Eere ende prijs Gods Eccl. 17,27 Mat. 5,16 Oze 14,3 Isal. 61,9. 11,44. 22. 23 Jer. 4,2 Hebr: 13, 5, Joan. 15,8 Psalm 49,14,15 2 Thess. 1,11,12
Den wegh des gherechtigheyts wandelen Spr. 17,20,23. 24
In deughden vorderen Spr. 3,32
Mayen in vreuchden Psal. 125, 5 Jac. 1, 2
Liefde tot God Deut. 30,6
Lust ende ghenoeghte in God Job 22,26
Gods wederkeeren tot ons Zach. 1. 3 Mal. 3. 7 Luce 15,18
Woonen met ons Apoc. 3,20 Ephes. 2,22 Joan. 14,23 1 Joan. 4,12 Jere. 7,3
Blijschap inde Hemelen Luce 15,7,10
Van God bemint wesen Oze 14, 5
Ghetimmert werden Job 22,23 Jer. 33, 7
Ontfanghen werden Jer. 3,11. 22
De gave des H. Gheests Accor. 2,38
Vrede Job 5, 24 2 Par. 34. 28
Veyligheyt Job 5,19,20, 21, 22
Vastigheyt Jer. 4, 1
Gesontheyt eñ sterckheyt Jer. 3,32,33. 6 Psal. 102. 5. Ezech. 14,5 Luce 3,18 Isai. 61,1, 66 13. 14,30. 26,53. 5,58, 8, 2 Par. 7,14
Saligheyt Isai. 45,22 Spr. 30,15

12. Tot wat eynde de penitentie streckt.
Om vergiffenisse van zonden te verkrijghen.
Op dat sy ontfangen mogen vergiffenisse van sonden, ende een deel onder den Heylighen. Act. 3, 19,26. 18 Mat. 1,4 Rom, 4,7 Ezec. 18,33 3 Reg. 8, 31
Om de waerheyt te kennen 2 Tim. 2,25
Vry te werden
Ghy sult de waerheyt|bekennen, ende de waerheyt sal u vry maecken Joan. 8,32 2 Tim. 2,26
Te leven Actor. 11. 18 Amos 5,4 Joan: 1,12 Psal. 68. 33
In vrolijckheyt ende blijschap
De vrolijckheydt des herten dat is des menschen leven, ende eenen schat der heyligheyt sonder gebreckelijckheyt ende t’verheughen eens mans is een langh leven Spr. 30. 23 Prov. 17. 22,15,15
Om Godt te eeren eñ te prijsen Spr. 17. 27. 28 1 Pet. 2,12 Matth. 5, 17
Saligh te wesen Spr. 30,15,23
Bekeert u tot my, ende ghy sult saligh wesen Isa. 45,22
Wascht u herte van quaedtheydt, op dat ghy mooght behouden worden Jer. 4, 14
De saligheyt der zielen is inde heyligheyt der rechtvaerdigheyt. &c, Spr. 30,15

!3. De voorbereydinge tot penitentie.
Dreyghementen Spr. 2. 22 Matt. 3,10 Acto: 17,30,31 Eccles: 4,5,7 Rom. 2,6,8,9 Jer: 18,11,36,3 Amos 5,6 Mal. 4. 6 Luc. 13,3 Actor. 17, 21 Eccles. 21,22
Berispinghe Matth: 11,20,21 Job 5,17,18
Castijdinghe Jer. 31,18
Straffinghe 2 Par. 7,13
Exem. Manasses 2 Par, 33,12
Ontdeckinghe van boosheyt Thren. 2,14
Sonde ende overterdinge 1 Par : 33,19 Spr. 19,6
Mirakulen ende wonderdaden Matth. 11,20 1 Reg. 12,17,19
Versoeckinghe Deut. 13. 3
Belijdenis van zonden Isai, 59, 12,13 Spr. 17 26,27


14. Wat by de penitentie is.
Schaemte ende schande Jer: 31,19,3,25
Rouwe ende droefheyt Jac: 4,9 2 Cor: 7,10
Treuren ende weenen Isai: 2, 12,22,12 Joel 2, 13, Psal: 118,136
Suchten en duchten Psal: 6, 6, 7
Verscheuringhe van kleederen 4 Reg: 22, 11
Herten Joel 2,13
Met Sacken omgort zijnde Jon: 3,8
Int stof ende asch sitten Job 42,6
Het hayr bescheren Isai: 22,12
Vasten ende bidden 2 Reg: 12,16 Joel: 2, 12

15. Den tijdt der penitentie is

Ter bequamer tijdt Psalm 32,6
Wyle Godt na by is Isai: 55,6,8
Heden Hebr. 3,7,8
Bytijdts inden dagheraet Job 8,5
In den tijdt van angst 2 Esdr. 9,27
Sonder verbeyden Eccles. 5. 8, 9
Dewijle men gesont is ende leeft Eccl. 17, 26, 27
Van te laet berou. Exempelen
De Egyptenaren Sap: 18. 19,2,3
Dwase maeghden Matth. 25,11,12
Werckluyden van boosheyt Luce 13,27.
Esau Heb, 12, 17
Hier over werden oock berispt de valsche Predickers, die de misdaedt niet berispt maer valsche vrede belooft hebben Thren. 2. 14 Jer. 6. 14/14. 13/23/16 Ezech. 33/6

Exempelen vande waerachtighe penitentie
De Israeliten Judic. 10,15,16,2. 4 Exod. 33, 4 Num. 14. 38,39 Hest. 4, 2, 3
Roboam eñ de Overste Iuda 2 Par,12. 6. 7
David 2 Reg. 12. 13,24,10
Manasses 2 Par. 33. 12. 13
Ezzechias 3 Par. 12,10
Iosias 2 Par. 34,27, 31
Iob. 41. 6
Esdras ende het volck 1 Esdr. 10. 1
Die van Bethulien Judit. 4. 8
De Niniviten Jon. 3. 5. 6. 7. 8 Mat. 12. 41
Magdalena Luce 7,37
Petrus Matth. 2675 Luce 22,62
De verlooren Soon Luce 15,17,18,20
Moordenaer Luce 23. 41
Publicaen Luce 18,30
Scharen Luce 23,48
Ioden Actor. 2. 37,41
Inwoonders van Lydda ende Sarona Act. 9. 35
Corinthers 2 Cor: 7,9 1 Cor. 6,10,11
Zachæus Luce 19,8

17 Van valsch berou
Dat geschiet niet van herten maer met huychelen Jer. 3,10
Met een ghedeelt herte Oze. 10. 2
Herte dat twee weghen wil ingaen Eccl: 3,28
Op beyde zijde hinckende 3 Reg. 18,21
Twee Heeren te willen dienen Mat. 6,24
Alsmen zijn handt aende ploech slaet ende achterwaerts siet Luce 9, 62 Eccless. 34,31 Pro. 26, 11 Heb: 6: 4, 5, 6, 2 Pet. 2,20,22
Als de mensche Gode met uyterlijcke ceremonien pogen te versoenen, eñ t’quaet int herte dragen Isaie. 1, 11, 12 3 Reg. 18, 21

18 Exempelen.
Esau die om de schade, niet om syne zonde bedroefde Gen : 27, 38 Heb. 12. 17
Saul 1 Reg : 15. 23, 24. 30. 24, 17
Ieroboam 3 Reg. 13, 6
Achab 3 Reg. 21, 27 Sap. 5, 3
Pharao Exod : 8. 8/9. 27. 10. 16. 28
Antiochus 1 Mach. 6, 12 2 Mach. 9. 8. 12
Ananias ende Saphira Actor. 5. 2

19 Hindernissen strijdende tegen de ware penitentie.
Onkunde Godes ende destijts Jer. 8.7.8
Onwilligheyt Jer: 8. 5. 6 Apoc. 2. 21 Jer. 5. 3. 2. 25, 18. 12. 5. 3 Apoc: 9. 21, 16. 9 2 Esdr: 9. 16 Job 34. 17 Jud. 6. 11
Verleydinghe der zonden Hebr. 3. 13 Sap. 4 11. 12
Quade wennisse Jere. 39. 14,13. 22, 23 Prov. 22, 6. 5. 22 Eccles. 1, 15 4 Reg. 17. 32, 40 Ephes. 4. 22
Verhardinge ende hartneckigheyt 2 Par. 36. 13 4 Reg. 17. 14 Jer. 17. 23. 5. 13 Psalm 72. 7 1 REg. 6. 6 Exo. 8. 15. 9, 34, Heb. 3. 7. Rom, 2. 5 Deut. 10, 16
Verstockte roeckeloosheydt Jer. 8. 6 Heb. 6. 4 5. 6 2 Pet. 20. 20. 22
Hoovaerdigheyt Jer. 5. 5
Wanhoop Gen. 4. 13 Jere. 18, 12, 2. 25 Apoc. 2. 21

20 Afbeeldinghe of figure van de penitentie.
De besnijdenisse Jere. 4, 4,6, 10,9, 25 Deut, 30, 6. 10, 16 Rom. 2. 29 Phil: 3, 3 Col. 2, 11
Den doop Actor. 19,4. 13. 24
21 Ghelijckenissen.
By een vrouwe in barens noodt zijnde Isaie 26 17 Joan. 16, 21
22 Van de verachters van de penitentie
Exempelen
Pharao Exod. 8, 15
Sedechias 2 Par. 36,12
De Priesters ende Oversten des volcx 2 Par. 36 13,14,15,16
De Israeliten Jer. 15, 7 Oze. 7,10
Iesabel Apoc: 2. 20, 21
Die van Choroezim }
Betzaida } Matth. 11, 20 Luce 10 13, 14
Capernaum }
23 Het quaet daer uyt volght.
Godloosigheyt Esai 22,13
Tot God wederkeeren Agge. 2, 17
Wt der Heylighen ghemeenschap verstooten te werden Apoc. 2, 5
Onvoelijcke wanhope Jere. 5, 3
Wee Matth. 11, 21
Lastinghe Apoc: 16, 9
In zonden sterven ende vergaen Apo: 2, 23 Isaie 22, 14 Psalm 7, 17
Boosheyt verdwijnen Levi. 26,39
Groote quellinghe Apoc. 2,22
Godes toren Psalm 7, 10. 11
Straffe Eccles: 2.22
In Godes ruste niet ingaen Hebr. 3. 11

Eynde.

"""Vande ware penitentie,"""