I. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Vande veranderinge vander menschen quade in een goede wille."""
"""Vande veranderinge vander menschen quade in een goede wille."""


Vande veranderinge vander Menschen quade in een goede Wille.

Ghespraken tusschen

Tertullus, Loghenachtigh.
Amathi, Warachtigh.

1. Tertullus.
MY ghedenckt noch, Amathi, dat ghy laatstmaal vrymoedelijck dorstet seggen: dat des Onherboren Menschen quade Wille niet en wort verandert in een goede, sonder des Menschen toedoen.
2. Amathi.
Daar aan en weet ick niet by my ghedoolt te zyn.
Tert. Ick weet dat seer wel, ende sal’t u met korte, klare ende vaste Waarheydt haast doen weten. Segt is d’Onherboren Mensche, die de Deucht is ghestorven, niet doot voor Gode?
Amat. Ja ende dat op syn wijse.
3. Tert. Wat uytvlucht is dat? Maackt ghy gheen onderscheyt tusschen doot ende levendich zyn? Wie doot is mach niet altoos doen, maar wel die levendich is. Wie doodt is voor God, die en mach niet goets doen, ja niet goets willen. Goed doen ofte syn wil te veranderen uyt quaat in ’t goede, ja oock (of men dat self schoon niet en dede) soo ist noch goedt willen, dat men wil sulcke veranderinghe van Wille lyden van Gode in ons te geschieden. Hoe ist dan den dooden of Herboren Mensche mogelijc dat goet te doen, van synen Wille uyt quaadt in’t goede te veranderen? Of hoe mach die doode, die niet goets mach willen (want het willen een werck der Zielen is) dat werck doen van te willen lyden dat God syn Wil verandere?
4. Amat. Ick hebbe gheseyt van doodt zyn, op syn wijse. Segt ghy my: Is noyt mensch ter werelt gheweest die Herboren zynde, de zonde was ghestorven?
5. Tert. Paulus seydt van hem self ende van van andere Geloovigen, dat hy die zonde was ghestorven. Rom. 6. 2.
6. Amat. Houdy dat Paulus met die anderen, als doodt zynde de zonde, oock mochten zondighen of yets quaats doen?
7. Tert. Soudy daar aan twyfelen? Schrijft hy niet inden selvē brief van hem selve: ’t Quaat dat ick niet en wil dat doe ick? 1 1 Rom. 7.
8. Amat. Of d’Apostel dat van sich selve, soo hy doe was, heeft gheschreven, soudy moghen sien in een cleyn Boecxken daar af onlancx uytgegeven ghenaamt Nadencken, etc. Maar laat ons hier nemen (naar u segghen) of Paulus daar sprack van hem selve, om te bewijsen, hoe oneeens ghy zyt met u selve. Was Paulus de zonde ghestorven ende doot, soo hy daar self van hem self oock seyt: ende en mach de doode niet altoos doen: hoe mocht Paulus dat werck noch doen van zondighen? Mocht hy de zonde doodt zijnde noch zondighen: of in zonde leven, waarom en soude d’Onherboren Mensche, die Deuchde doot zijnde, noch niet mogen Deuchde doen ende in Deuchde leven? Of wildy segghen dat zonde ende ’t quade machtigher is dan Deuchde. Dit moeste zijn soo Paulus de zonde doot zijnde, noch gelijcke wel mochte ja moeste zondighen: ende daar teghen die Onherboren Mensche die Deuchde doot zijnde niet en mach Deuchde doen. Of wildy ontkennen dat die doot der zonden goet is?
9. Tert. Geensins.
10. Amat. Dat die doodt der gherechticheydt quaadt zy?
11. Tert. Oock niet.
12. Amat. Soo bekent dan dat het ghene dat goet is, soo vele vermach inden Mensche als’t ghene dat quaat is. Of segt dat de zonde ende ’t quade stercker is dan de gherechticheydt ende ’t goede.
13. Tert. Duyster spreeckt ghy van duystere saken.
14. Amat. Neen, claar van clare saken. Vermach die doot vande zonde die goet is, dat niet inden Mensche die Herboren is, dat hy voorts meer niet quaats en doe: ende vermach die doot vande Deuchde die quaadt is, dat wel in den Onherboren Mensche dat hy voorts meer niet goedts en doe (soo ghy’t houdt:) hoe meughdy loochenen dat het quade ende die zonde machtigher is dan die Deuchde?.
15. Tert. U segghen is Sophisterie. Wie de Deuchde of ’tgoede doot is, die mach soo weynich wat goets doen, als een doode na den lichame enich levendich werck mach doen.
16. Amat. Wie dan de zonde of ’t quaat doot is, en mach dan oock niet quaadts doen. Of ’t quaat gaat het goet in macht te boven.
17. Tert. Wijster my een. Zijt ghy de man? Meught ghy niet zondigen? Al seyde ghy oock sulcx, ick soudet niet gelooven. Want daar isser niet een ter werelt.
18. Amat. Al stonter sulck een voor u, hy en soudet tot sulcken Ongheloovigen niet seggen. Maar isser niet een ter werelt, soo ghy segt, soo is noch al mede de zonde of ’tquade, moghender dan die Deuchde of’t goede. Want dan soude ’t quaat het goet in den Mensche volkomelijck mogen dooden: maar ’t goet en soude het quaat niet volkomelijck moghen dooden inden Mensche. Na dien nu Godt self het goede ende de Duyvel het quade is, soo maackty met dit u segghen den Duyvel machtiger dan Godt, dat luydet al leelijck.
19. Tert. Al u scriften en helpen niet. Ick houde met myn Heere Calvino: dat die wedergeboorte hier ter werelt maar begonnen is in ons: 2 2 Comment. 1. Ioan. 3.9. so dat die Reliquien vanden ouden Mensche noch in ons blyven totter doot toe.
20. Amat. Laat my dan houden metten selven het contrarie, noodtlijck uyt sulcke sijne reden volghende: te weten dat die doot der Gerechticheydt in ons hier ter wereldt oock maar is begonnen: soo dat de Reliquien vande goeden Mensche, te weten, van ’tbeelde Godes in Adam gheschapen (soo ghyluyden leert) noch


totter doodt toe is ghebleven in Adam ende mitsdien oock soo blijft in ons allen. Of bekent hier al mede dat het quade, vermogende ’t goetin ons hier teffens geheelijck te dooden, stercker is dan’t goet, ’t welck van ’t quade in ons hier niet teffens noch gheheel en mach dooden.
21. Tert. Droomen ende vernuft, maar geen Schrift en brenghdy voort.
22. Amat. Of ick u met Schrift bewees dat Adam self door sijn zonde soo gantschelijck niet doot en was: of hy hadde noch macht om wat goets te doen.
23. Tert. Dat suldy langhsaam doen.
24. Amat. Neen. Terstont. Die beloften Godes te ghelooven is wat goets doen: Ist niet?
25. Tert. Ja. Maar dat en vermochte Adam niet na sijnen val.
26. Amat. Adam dede dat. Dus vermocht hy dat. Of wildy nu teghen uwer Leeraren Leere seggen dat Adam ongeloovich bleef?
27. Tert. Neen.
28. Amat. Adam selfs door syn afval van Gode die’t leven der Zielen is, ghestorven zynde, was dan noch niet soo gants alles goedts doodt, of hy en hadde noch vermoghen om te willen Godes Woordt ghelooven. ’t Welck onlochbaarlijck goet te willen is. Gaat nu henen ende maackt ons spruytgens argher ende venijnigher door Adams, niet onse eygen, zonde, dan Adam die quade ende venijnighe wortel selve was door syn eyghen zonde. Of bekent, dat sulck een doode noch macht heeft om goet te willen.
29. Tert. Al anders dan ghy kalt, leert ons Paulus, segghende: 1 1 Ephes. 5. 14 Staat op vanden dooden ende Christus sal u verlichten. Ja de Heere selve daar hy seyt: Die ure komt ende is nu, dat die dooden de stemme des Soons Gods sullen hooren, 2 2 Joan. 5. 25. ende diese ghehoort sullen hebben sullen leven. Is dat van gheen dooden gesproken? Wat mogen dooden doch doen?
30. Amat. Al anders dan ghy versta ick die Woorden ons Heeren. Is hooren gheen werck des Menschen? Dat moghen noch die dooden doen. Is opstaan vanden dooden gheen Menschen werck? Dat moghen noch die dooden doen: of liegen hier Christus ende d’Apostel? of doen sy met haar spreken ende vermanen totten dooden een spotlijck ende verloren werck?
31. Tert. Neen, maar u Sophisterie, teghen klare Waarheyt, is een spotlijck ende verloren werck. Seyt die niet door Jeremiam: Mach oock een Moriaan synen huyt veranderen? 3 3 Jere. 13. 23 Daar siedy’t onmoghelijck te zyn, dat de quade yet goets mach doen.
32. Amat. Die text brenghdy ten halven in: want daar volcht: soo meughdy goet doen dewyle ghy quaat gheleert hebt. Wat anders is aangheboren, wat anders is self ghemaackte swartheyt. Gheen leeringhe mach aangheboren nature, maar wel aanghewende zeden veranderen. Seecker ist datmen mach ontleeren ’tquade datmen gheleert heeft: oft schoon door langh hanteren gheworden waar als een tweede nature, hoewel sulcx swaarlijck valt. Mach de zonde noch quaat doen wercken den ghenen die nu al langhe deucht hadden ghehanteert, alsmen in David, Salomon ende meer anderē heeft ghesien: waarom soude die deucht niet mogen goet doen wercken den ghenen die nu al langhe ondeucht hebben gehanteert? of hebben wy aan den Moorder ende meer andere gheen exempelen daar af? of wildy hier al mede seggen, dat de zonde krachtiger is om die Deuchde, dan de Deucht om de zonde gantschelijck te vernielen ende te dooden?
33. Tert. Ten doet alles niet. Want sonder berou van zonden en wert niemants Wille beter. Niemant heeft berou van zonden dan die bekeeren totten Heere. Dese bekeeringe werckt God ende niet de Mensche, 4 4 Jere. 31. 19. so Jeremias klaarlijck seyt: Na dat ghy my bekeert hebt, so dede ick penitentie.
34. Amat. De Heere bekeert ons, maar niet sonder ons wil ende werck van bekeeren. Anders soude God sulcx van ons eyschende, daar hy seydt: 5 5 Ezech. 18. 30 Bekeert u ende doet penetentie, niet min vergheefs werck doen, dan of eenich Medicus die eenen een quade maghe hebbende door syn gulsich eten wilde ghenesen sonder alle toedoen des kranken, tot hem seyde: Laat af soo gulselijck te eten ende neemt desen Julep inne, soo suldy ghenesen. Werdt hier niet gheeyscht des krancken laten ende doen? Immers soo waar het bidden Jeremie self te vergheefs geweest, daar hy totten Heere seydt rechts voor die voorsz uwe ingevoerde sproke: 6 6 Jere. 31. 18. Mat. 11. 21. Mat. 7. 8, 21. 22. Joan. 15. 7. Bekeert my, ende ick sal bekeert worden. Godt gheeft: maar die’t begeeren. Bidt seyt de Heere ende u sal ghegheven worden.
35. Tert. Doot (segge ick noch) is de mensche, die en can sich self niet levendich maken. Maar dit is Godes werck na ’t getuych des Propheten: 7 7 Isai. 57. 15 Ende hy sal levendigh maken den geest der ootmoedighen ende hy sal levendmaken het herte der bedroefden.
36. Amat. Of de mensche gants doot is dan niet, is voor gehandelt, 4. 5. etc. Daarom waar dit u segghen onnoodich te beantwoorden, soo ick u niet over vol en wilde doen: om dit te doen segghe ick dan dat sich te verootmoedigen ende te bedroeven is ’smenschen werck. Daar door zijn eenige menschen ootmoedich ende bedroeft. Soodanighe wil Godt levendich maken. Soo zyn sy ’t dan noch niet. Maar nu dit henluyder werck van ootmoedich ende bedroeft zyn, niet bequaam om van Gode levendich ghemaackt te worden: Hoe komet dat Godt sulcke meer dan anderen wil levendich maken? Wil dan oock God sulcke levende maken, soo hy door den Propheet seyt: Wie mach loochenen dat sulck menschelijck werck van sich te verootmoedighen ende te bedroeven, te vergeefs zy, of niet daar toe en voordert? Immers moet men oock noodich kennen tot het levendmaken, sulck menschelijck werck dat by Gode daar toe wert gheeyscht vanden mensche. dat is aflaten van eyghen boosheydt, 8 8 Ezec. 18. 29 Esa. 1. 16. 17 ende het doen van oordeel ende gherechtigheydt. Dit eyscht de Heere tot onse levendmakinghe. Soo is dit werck der Menschen daar toe oock dan van noode. Immers de Heere verklaart daar selve dat de Godtloose als hy sulcx doet, 9 9 Ezec. 16. 27 selve syn Ziele levendigh maackt. Wordt dan de doode Mensche na der Zielen niet levendich sonder syn eygen werck: wie sal mogen seggen dat des menschen wille verandert sonder ’smenschen eyghen werck?
37. Tert. ’Tis alleen Godt die ’t quade doot inden Mensche. Deut. 32. 39. 1. Pet. 3. 18.
38. Amat. ’Tis oock de Mensche die met Godes kracht het quade doot inden Mensche, of men moet seggen dat God sulcx den mensch te vergeefs beveelt. Matth. 16. 25. Rom. 8. 13. Coloss. 3. 5.
39. Tert. ’Tis alleen Godt die den verloren Mensche voorkomende uyt ghenaden in Christo soeckt. Genes. 3. 9. Matth. 11. 12.
40. Amat. ’Tis oock de Mensche die Godt


soeckt door Godes bevelen, dat niet vergheefs of onnoodigh mach zyn. Deut. 4. 29. Mat. 7. 7. Isai. 55. 6.
41. Tert. Niemandts quade Wille en mach veranderen, sonder voorgaande goetheydts kennisse. Want wat men niet goet en kent en mach men niet begheeren, veele minder willen. Wie anders ist die den Mensche krachtelijck onderwijst ende leert dan God selve? Psal. 93. 10. 12. Isai. 48. 17. Isai. 31. 33. 34. Joan. 6. 44. 45.
42. Amat. Nyemant en werdt vruchtbaarlijck van Gode gheleert sonder menighvuldige werkinghen die de Mensche soo nootlijck daar toe moet doen, dat geen mensche sonder die van Gode vruchtbaarlijck mach gheleert worden, want sal dat zyn soo moet de mensche begeeren gheleert te worden (Proverb. 2. 4. 10. Actor. 17. 11) Gode ghenaken (Deut. 33. 3. Isai. 2. 3.) swijghen (Job 6. 24. Eccl. 9. 17.) hooren (Psal. 44. 11. Proverb. 2. 1. 2. Joan. 6. 45.) het gehoorde aanemen (Deut. 33. 3. Exempel Johan. 17. 8. 2. Thess. 2. 13.) op’t woort merckē (Psal. 1 2. Proverb. 4. 1. Isai. 48. 18.) ende het woort toestemmen (Prov. 1. 30, 5. 12, 13. 18, 15. 32.) waar uyt eerst te recht die veranderinghe wert veroorsaackt vande quade in een goede Wille ende sonder sulcx niet.
43. Tert. O werckheylich. Hoe arbeyt ghy om Gode syn eere te stelen ende die den menschen te gheven. Wat verstant mach de Mensche doch hebben: als Godt syn milde handt sluyt ende syn Salighmakende kennise niemant en schenckt? Psal. 31. 8. Joel. 2. 23. Jacob. 1. 5.
44. Amat. Neen, om Gode te eeren dat hy onverdiendelijck ende mildelijck syne gaven allen menschen aanbiet, ende om den menschen wacker te maken ende voor traagheydt te voorhoeden, dat de menschen die aengeboden Godlijcke gaven niet inden geloove (Jacob. 1. 5. 6. Isai. 30. 19. 20. Mat. 7. 7. Jere. 29. 12. Joan. 14. 13.) ende sonder die begeerlijck te ontfangen (Deut. 33. 3. Joan. 1. 12. Rom. 5. 17.) want so doende en verweprt hy niet die middeln, door welcke Godt wil gheven, ende en stelen sulcx doende so weynich die Eere Godes, dat sy ter contrarien met sulck aannemen van syn ghetuygenisse bezegelen dat God warachtigh is (Johan. 3. 33.) ’t welck dient tot grootmakinghe vande Godtlijcke Eere, soo dat die menschen (sulcx in sodanighen siende) den Vader inder Hemelen daar inne prijsen. Mat. 5. 16.
45. Tert. Ghy en hout niet op van Gode te lasteren.
46. Amat. Laster ick sulcx sprekende Gode, soo wert die oock ghelastert vande H. Schrift. Want die tuyght sulcx als ick segghe.
47. Tert. Ghy verdraayt die Sophistelijck na uwe Opinien.
48. Amat. Ick verhale die soo sy staan eenvuldelijck ende ghetrouwelijck.
49. Tert. Wat mach doch reyns komen van den onreynen? (Job 14. 4. Of ist den onreynen nu niet meer alles onreyn? Tit. 1. 15.)
50. Amat. Dat Godt ghreynight heeft, en suldy niet onreyn noemen (Act. 10. 15.) reyn wort elck die sich selven wascht ende het quade synre ghedachten wech neemt. (Isai. 1. 16.) Dat is een werck des menschen. Soo ist mede syn zonden te belyden. Die dit doen werden van Christo ghereynicht. 1. Joan. 1. 9.
51. Tert. Dat wasschen is Godes, niet des menschen werck: of seydt Godt vergheefs: Ick hebbe dy met water gewasschen? Ezech. 16. 9.
52. Amat. Of seydt Godt vergheefs, wasschet Ierusalem, u herte van boosheydt, op dat ghy saligh meught worden. (Jere. 4. 14.) Blijckt daar niet dat de mensche oock het syne, te weten, sich self wasschen ten minsten het willich ghedooghen van het werck Godes van wasschen ende reynigen? Dit siet men klaarlijck (Ezech. 24. 13.) daar God klaaght over des Menschen onwillicheyt in’t ghedooghen van sulck syn werck, seggende dat Godt den menschen heeft willen reynigen, maar dat sulcx nochtans niet en is gheschiedt. Blijckt Godes wille daar niet? Vryelijck ja. Is Godt niet Almachtich? Ghewisselijck. Waarom geschiede dan dese Wille Godes niet? om dat Godt wil, maar niet sonder des menschen Wil ende werck van oock sich self te wasschen ende van syn zonden te belyden, so gheseyt is. Immers dat de mensche daar inne die reyniginghe gheschiet, self soo begeerlijck ende willich daar toe is, dat hy God daar om biddet, seggende: Reynight my noch meer van myne boosheydt, ende suyvert my van myne zonde. (Psal. 50. 4.) Is dit bidden gheen menschen werck? Sodanighen bidders inder Waarheyt verkrijghen die begeerde suyveringe, 1 1 1. Joan. 5. 15, 3. 22. Matth. 7. 8 21. 22. ende sodanige willige lyders van ’t wasschen ende reynigen Godes worden gereynicht niet sonder sulc haar werck.
53. Tert. Niet anders dan een glipperige slanghe ontsluyt ghy telcken door uwe gladde Sophisterie mijne so vaste ende clare tuygnissen der H. Schrifturen.
54. Amat. Niet anders dan een onbescheyden mensche ghrijpt ghy doorgaans ’t swaart metter snedē, quetst u selve daar ghy my meynt te slaan, ende bestrickt u inde laghen voor my gheleyt.
55. Tert. Ghy moet immers bekennen dat alle Wille vande onherboren menschen quaat is.
56. Amat. Neen, niet al. Want eer yemandt Christum aanghenomen heeft, is hy noch onherboren. Sonder Wil van Christum aan te nemen geschiet dat aannemen niet. Dese Wille heeft men al voor die wedergheboorte. 2 2 Joa. 2. 12. Mach oock yemant seggen dat die Wille om Christum aan te nemen quaat is?
57. Tert. Mach een mensche, noch ononherboren zynde, goet willen: soo mach een quade boom goede vruchten dragen. Daar toe seyt de Heere neen. Mat. 7. 18.
58. Amat. Mach een Herborē mensche quaat willen: soo mach een goede boom quade vruchten dragen. Daar toe seyt de Heere neen. Mat. 7. 18. Leert ghyluyden niet, 3 3 Comment. 1. Ioan. 3. 9. immers u Hooftleeraar Calvinus dat de herboren mensche noch alle daghe moet zondighen?
59. Tert Ja trouwen, ende dat is oock sulcx.
60. Amat. dats nu ons gheschille niet. Dat willen wy nu nemen oft soo waar. Nadien nu herboren menschen goede boomen, ende de zonden quade vruchten zyn: so blyckt hier immers opentlijck uyt u luyder Leere te volghen, dat goede boomen quade vruchten moghen, ja moeten draghen. Komt dit oock overeen met dese woorden Christi by my inne ghevoert van dat een goede boom gheen quade vrucht en mach draghen? Gheen dingh is platter daar teghen. Maar laat ons dit noch al ter zyden stellen. Soo segghe ick als voren: Het quaat en is niet machtigher om ’tgoede, dan ’tgoet is om ’tquade gantschelijck inden mensche te vernielen. Na u luyder leere en mach het goedt door die We-


dergheboorte inden mensche ghekomen zynde, het quade niet soo gantschelijck vernielen: dat het gants ophoude van zondighen. Maar nu de zonde, inden mensch ghecomen zynde, het goet soo gantschelijck vernielen, dat hy gants nyet goets meer en mach willen, ick swyghe doen: wie moet nyet segghen dat het quade, dats de zonde, ja duyvele, stercker is dan het goet, dats de Deuchde, ja God selve? 1 1 tekening vingerwijzing Wie moet nyet bekennen stercker te zyn die een ander syn werckinghe gantschelijck mach beletten, dan die sulcks nyet en vermach? Maar laat ons hier stellen een mensche die gants quaatwillich zy, dat is diens Wille quaat zy. Wat suldy daar uyt besluyten konnen?
61. Tert. Dat die quade Wille nyet goedts en kan willen ende mitsdien nyet uyt een wuade in een goede Wille en mach veranderen.
62. Amat. Al en mach de quade Wille nyet goets willen, volght daar uyt dat de mensche dat nyet en vermach? Wat anders is des menschen wille, ende wat anders is de mensch self. De quade Wille mach ontworden als de Mensche noch Mensche blyft, so in meest allen Heylighen Godes is gheschiet. Soo mach dan oock de Mensche (in wat Heylighen is dat nyet gheschiet?) nyet quaat van Wille zynde, een goede Wille becomen ende anders willen.
63. Tert. Dats valsch. De quade Wille en mach inden Mensche nyet veranderen. Maar moet de quade Mensche altijdt noodtsakelijck quaat willen van selfs tot dat God buyten des Menschen toedoen hem krachtelijck daar af verlosse.
64. Amat. Was Adam nyet van goede wille voor synen val? Die mocht des nyet te min door syn toestemmen vande goetschynende Loghen, synen goeden Wille in een quade veranderen. Waarom en soude die Sondaar van quade Wille synde door’t toestemmen vande goet wesende Waarheyt; hem uyt ghenaden in Christo verschynende; niet mogen synen quaden in eenen goeden Wille veranderen? Of wildy hier al mede het quade, dat Nyet ende Schaduwe is, machtiger maken om den mensche gestadelijck ende noodtsakelijck in syn bedwangh te houden: dan ’tgoede dat Wat ende Wesen is om den mensche stadelijck ende noodtsakelijck in syn goetheydt te behouden? Dit moet ghy hier al mede, als voor, doen, ende die Logen of Duyvel machtigher maken dan die Waarheyt of God is: of ghy moet bekennen, even so vele machts te wesen by den mensche van quade Wille zynde om die Waarheydt; hen ghenadelijck in Christo verschynende; toe te stemmen ende van goeden Wille te worden: als daar macht is by den mensche die van goeden Wille is, om die loghen hem listelijck, in Antechrist, aanlockende toe te stemmen ende van quaden Wille te worden. Dit beyde is gheschiet in een selve Adam, die eerst van goeden Wille zynde die Loghen, ende daar na al quaat van wille zynde die Waarheyt (inde belofte) toe ghestemt heeft ghehadt.
65. Tert. Uwe woorden acht ick nyet, Christi Woorden moeten ghy achten. Die (soo ons Hooft-Leeraer wel schrijft) seydt: 2 2 Instit. ij. 46. Soo wie daar zonde doet, die is een knecht der zonden. Van naturen zijn wy altsamen Zondaren. Alsoo werden wy besloten onder het juck der zonden. Nademaal dan de gantsche mensche leydt onder die heerschappie der zonden, soo moet oock noodtlijck die wille selve, de welcke sijn voorneemlijckste plaatse is, bestrickt wesen met d’alderdichste banden.
66. Amat. De selve leert (soo ick terstont verhaalt hebbe) 3 3 Comment 1. Ioan. 3 9. dat oock die herboren Mensche noch alle daghe moet zondighen. Wie noch alle daghe zondicht die doet zonde. Wie zonde doet seyt Christus (soo u Meester hier oock self verhaalt) die is een knecht der zonden. 4 4 Joan. 8. 34. Wie der zonder knecht is, en is gheen knecht Christi. 5 5 Mat. 6. 24. 6 6 2. Cor. 6. 14 Want nyemandt en mach dese twee soo onghelijcke Heeren dienen. Is dan u Meester noch gheen synre Gheloovighen, als noch moetende alle daghen zondighen (dat waarlijck een seker knechtschappe is) gheen knecht Christi: hoe vele te minder zyn sy vrunden Christi, dē welcken, als doende synen welle, 7 7 Joan. 15. 14 hy kondt maackt alle dat hy vanden Vader heeft ghehoort. Hebben sy dan niet die kennisse Christi, die Christus den synen leert: Ist nyet een groote vermetelheyt dat hy met soodanighe syne metghesellen derren anderen inden Name Christi leeren, ende dat noch in sulcker wijse, dat sy niemandt anders dan syluyden ghevoelende ende leerende, neven hen willen lyden?
Daar u Meester nu seydt dat wy al t’samen van naturen Sondaren zyn, hoor ic hem, maar neyt de H. Schrift segghen. Die seyt sulcx niet. Maar wel dat soo waar die zonde heeft overvloeyet 8 8 Rom. 5. 20. dat daar die ghenade noch meer heeft overvloeyet. Dit is gheschiet in Adam alleen voor sich selve, of in de gantsche menschelijcke nature. Segdy in Adam allen: soo en is oock in Adam die genade Christi noch overvloediger geweest. Soo en hebben wy niet zondelijcx van Adam mogen erven. Want die overvloedigher genade uyt hem heeft verdreven die zonde minder overvloedich zynde. Segdy dan sulcks gheschiet te zyn inde gantsche menschelijcke nature, soo is daar oock die zonde Adams als minder, door die ghenade Christi als meerder zynde uytghebluscht: dus moet men hier oock de H. Schrift meer dan Menschen gelooven. Maar want dit breeder is verhandelt inde Proeve van de Nederlantsche Catechismo, wij ick u daar. Ende hier met wert vernielt al dat segghen van dat de gantsche mensche soude ligghen onder de heerschappie der zonden. Aangaande nu syn volchreden uyt dit valsche voortstel, te weten dat die wille bestrickt soude zyn met d’alderdichste banden: mach ick mede nyet anders houden dan ’t voorstel selve, daar uyt hy dat wil besluyten, te weten voor valsch. Want segt my: hout ghy nyet, als u Meester metten synen, dat Adam voor synen valle was een beelde Godes, 9 9 Cal. Instit. ij. 7. te weten deelachtich der Godlijcker Wijsheyt, Rechtvaardicheyt, Sterckheyt, met meer dierghelijcke Deuchden?
67. Tert. Vryelijck ja. Want dat is warachtich. Dat ghetuycht Gods Woort selve.
68. Amat. Dat weet ick nyet, maar neemt nu so. Ende vrage u: Of die Godlijcke Deuchden Adams wille (als mede haar voorneemlijckste plaatse wesende) soo oock bestrickt hadden met d’alderdichtste banden, dat hy nyet quaats mochte willen?
69. Tert. Waar dat gheweest, soo en mochte Adam nemmermeer ghezondicht hebben ghehadt. Dus is dat valsch.
70. Amat. Soo moet ghy nu hier mede die zonde machtigher maken dan die Deuchden: so ghy wilt houden, dat de zonden des menschen wille sulcx moghen bestricken met d’alderdichtste banden, dat sy nyet goets mach Willen: of ghy moet (wildy sulcke lasterwoorden myden) naacktelijck bekennen, dat desen Author hier qualijck schryft van dese bestrickinghe des willes.


71. Tert. Ghy verstaat ons niet, of beduyt verkeerdelijck onse woorden teghen onse meyninge. Wy weten dat Adam vry was voor den val. Maar niet na den val.
72. Amat. Verstady my al wel? Neen. U woorden neem ick recht. Nemmermeer suldy doen blijcken mette H. Schrift dat Adams wil na syn val soo eyghen was, dat sy haar door veranderinghe van kennisse in ’t voorkomende licht der ghenaden, niet en mochte afkeeren van ’t bekende quaat, tot het gheopenbaarde goet. Want in Adam selve is dese afkeer gheschiet. Vermocht hy ’t na den val selve: Waarom wy niet? of mach hy ons ergher quaat aanerven dan self in hem was?
73. Tert. Een kindt soude mercken warachtich te zyn ’tgeen Meester Jan Calvijn hier af seyt, 1 1 Instit. ij. 51 . ende dat uwe partydicheyt u verbiedt (soo ick sie) te verstaan. Die seyt dat die Wille gebonden zynde door die dienstbaarheydt der zonden, haar gheensins en mach beweghen, ick swyghe begheven, tot het goede. Daaromme ist wonder dat yemandt voor een harde reden houdt dat ick segghe, dat die Wille vande vryheyt berooft zynde nootsakelijck wert ghetrocken of gheleydet te quaden.
74. Amat. Een kint soudet mercken, soo sulcke leere warachtich ware, dat die zonde moghender soude zijn dan die Deuchde, om syn partye gantschelijck uyt te drijven ende te houden. Ende dit soude men noch voor geen harde reden houden? Maar sodanighe leere is nu (soo gheseydt is) openbaarlijck valsch ghebleken in onse eerste ouderen selve. Want henluyder Wille gebonden zynde door der zonden dienstbaarheydt heeft sich begheven (dats meer dan vermogen te begeven) ten goeden. Beroerende die versieringhe van dat de wille nootsakelyck ghetrocken soude werden ten quaden, staat dit te aanmercken. Eerst of ghy met u Meester niet en hout, dat die Wille van alle menschen, van Adam ghekomen (niemant dan alleen Christi Wille uytghenomen) door die aangeboren verdorventheydt der naturen (soo ghyluyden dat noemt) nootsakelijck ten quaden wert ghetrocken? te weten soo, dat geen Mensch macht heeft dat nootsakelijck trecken te weder, aan ende niet te volghen?
75. Tert. Dat houden wy, dat houdt de H. Schrift, ende dat is Waarheyt.
76. Amat. Dat hout de H. Schrift niet, ende dat is onwaarheyt, want dese uwe leere neemt wech Deuchde ende zonde, oock loon ende straf, waar af de H. Schrift vol is.
77. Tert. Sy neemt sulcx niet wech.
78. Amat. Wy sullen ’t sien. Waar gheen vryheyt en is en mach Deuchde noch zonde, loon noch straffe zyn. Waar men nootsakelijck sonder willekeur of macht om anders dan men wil ende doet, moet willen ende doen, en is gheen vryheydt: so en mach daar gheen vryheydt zijn daar dese uwe nootsakelijckheydt is. Dese seghdy allen menschen aangheboren te wesen: Soo en mach dan oock by ghennen menschen Deucht noch zonde, loon noch straffe wesen.
79. Tert. Ghy verstaat ons niet. Wy segghen dat de mensche soo onvry is ten goeden, dat hy’t niet en mach doen, maar so vry ten quaden, dat hy’t nootsakelijck, maar nochtans vrywillichlijck moet doen.
80. Amat. Ghy seght recht, ick verstaat doch niet, meyne oock dat het nyemandt mach verstaan, te weten dat daar vryheydt is, daar moet is, daar onvermijdelijckheyt is, ende daar nootsakelijckheyt is. Maar laat ons nemen dat ick het quade soo onghedwonghen doe (dit wildy vryillich noemen) als een Wolf onghedwongen den Schapen, daar hyse becomt, verslindet, door onse verdorven nature ende quaatheyt (soo ghy’t hout) ons allen vanden eersten mensche aanghe-erft, niet anders dan een Wolf sijn Wolflijcke aart vanden eersten Wolf is aangeboren: so moet men nochtans bekennen dat het niet altoos in mijnre macht of keure en stondt (als ick noch niet en was) of ick gheboren soude worden dan niet: of ick een mensch soude worden dan niet: ende of ick van zondigher ende quader aart geboren soude worden dan niet. So ben ick dan, ghy, ende alle menschen buyten onse toedoen, keure ende wille soo quaat van aart gheboren, naar u segghen, dat ick, ghy ende alle menschē niet minder, dan eē Wolf het Schaapslinden, het zondigen mogen laten, maar moetē dat nootsakelijck doen? Hier uyt volcht wel u ander segghen, dat sulcke quade menschen niet goedts en moghen willen, ende mitsdien dat sy buyten haar wille ende toedoen, door het werck Gods alleen getrocken ende verandert worden van quade in goede menschen, so dat dese tot die Wedergeboorte even so weynich doen met haar selfs willekeure, als sy tot haar eerste gheboorte doen: ende dat mitsdien Godt sommige, gants buyten haar wil of toedoen treckt ter salicheydt ende al d’ander laat blijven in haar aangeboren verdoemenisse. Maar lieve seght my nu: Is sulck u luyder Leere warachtich? Waar blijft dan Deucht of Loon? Waar blijft in d’ander zonde of straf? Moeten die eerste niet noodtsakelijck quaadt, zondich ende verdoemt, ende die andere noodtsakelijck goedt, heylich ende salich wesen, buyten alle haren toedoen wil of verkiesen? Waar leert ons de H. Schrift dat Godt sal straffen met d’eeuwighe verdoemenisse, die noodtsakelijck niet anders dan quaadt, ende met d’eeuwighe Salicheydt sal beloonen den ghenen die noodtsakelijck niet anders dan goedt en mochten wesen? Nerghens: ende dit soude noch (God wouts) een Euanghelische ende Schriftuerlijcke Leere moeten heeten. Seght nu doch lieve, hoe mach daar vryheydt zijn daar sulcken onvermijdelijcken noodtsakelijckheyt is?
81. Tert. U ghebreeckt onderscheyt tusschen dwangh ende noodtsakelijckheydt, ende is dese: De Mensche verdorven zynde door den val, 2 2 Instit. ij. 51. zondight willigh, nyet onwilligh noch ghedwonghen. Ende dit door een d’aldergheneghenste tocht des ghemoets, nyet door een gheweldighe dwangh: door die beweginghe van eyghen geylheyt of wellust, nyet door uyterlijcke dwang, ende en mach nochtans, overmits der naturen verkeertheyt nyet beweeght noch ghedreven worden dan ten quaden. ’Twelck, indien’t waar is, en wert nyet duysterlijck uytghedruckt dat hy (de Mensche) die nootsakelijckheyt van zondighen is onderworpen.
82. Amat. Wel seydt Calvijn daar by, soo’t waar is. Want niet Christi Waarheyt, maar Calvijns duncken dat schrijft. Voorts, wat daar zy vande verdorventheydt by hem daar vermelt, mach men eensdeels sien inde tweede ende derde Boecxkens vande Proeve des Neerlandtschen Catechismi ende mitsdien oock hoe vast het navolghende is, dat op sulcken stroyen grondtvest is ghebouwen. Behalven dat soo vraghe ick u of de Mensche macht heeft omme sulcke gheneghentheyt des gemoets, ende sulcke beweginghe van eyghen geylheyt of wellust te wederstaan, dan niet?


83. Tert. Geensins: Want dan en waar hy den nootsakelijckheyt van’t zondighen nyet onderworpen.
84. Amat. Soo moet dan die aangheboren quade Gheneghentheydt ende beweginghe van geylheydt of wellust machtigher zijn dan des Menschen Wille, ende mitsdien die Wille met macht dwinghen. Is dat gheen dwangh?
85. Tert. Neen gheensins. Want de Wille is daar toe niet onwilligh, maar willigh. Onwillighen, nyet willighem dwinght men.
86. Amat. U voortkomen met het oude, doet my u hier ooc weder ’t oude tegen stellen. Ghyluyden leert dat Adam hadde die ingheschapen Deughden van Wijsheydt, 1 1 Cal Instit. ij. 7. van Rechtvaardigheydt ende van Sterckheydt. Soo seght nu dat dese ingheschapen Deughden elck tot sijn werckinghen, te weten van’t best te verkiesen in allen, van Gode te ghehoorsamen ende van’t quade te wederstaan, soo krachtelijck hadden hare gheneghentheydts tocht in Adams ghemoedt, als dese uwe ghedichte aangheboren geylheydt ende wellust heeft: of segt daar neen toe. Seghdy neen, soo maeckt ghy van die ingheschapen Deughden Adams gheen ware, maar nyet dan Waan-deughden, Schaduwen ende droomen. Dit voeght u luyden nyet. Is dan het eerste waar, te weten dat die voorsz Deughden soo krachtelijck hare gheneghenheydt hadden in Adams ghemoet voor den val, als die gheykheydt ende wellust in hem na ende in ons door sijn val: soo moet waar zijn dat Adam voor sijn val door sijnre naturen oprechtigheydt des ghemoets, nyet door een gheweldighe dwangh: door die beweginghe van eyghen Deughden, nyet door uyterlijcke dwangh nyet beweeght en mochte worden dan ten goeden. T’welck indien’t waar is, soo wert daar by nyet duysterlijck uytghedruckt, dat Adam die noodtsakelijckheydt van Deughde te doen was onderworpen. Ende en mochte Adam mitsdien nyet quaats willen noch zondighen. Maar dit alles is opentlijck anders ghebleecken. Soo moet nu dese Leere van dese noodtsakelijcke onderworpenheydt van zondighen in alle Adams kinderen mede valsch zijn. Of men sal hier al mede moeten segghen dat die aangheboren gheylheydt ende wellust, te weten ’tquade ende zonde, machtigher is om des Menschen wille ten quaden te bedwinghen ende daar in te doen volharden: dan die ingheschapen Godtlijcke Wijsheydt inden Mensche is om des menschen wille ten goeden te bedwinghen ende daar inne te doen volherden. Dat waar lasterlijck ghesproken. Want wie mach ghelooven dat die Godtlijcke Deughden in Abraham van selfs soo willigh nyet ten goeden: als die menschelijcke zonden hem van selfs willigh ten quaden konnen maken ende daar inne verstijven? Daar siedy nu al mede dt Loghen hem selve altijdt wederspreeckt ende vernielt. Maar behalven al dat, hoe soudy yemant moghen vroedt maken dat vryheydt soude moghen bestaan beneven noodtsakelijckheydt? Ist quade ons onvermijdelijck, hoe mach’t vry zijn? Ist ons vry, hoe kan’t onvermijdelijck zijn? Of is vryheyt wat anders dan macht om ’tghene men wil te doen of te laten? Doch om malcanderē te verstaen eer wy voorder hier inne treden: soo is noodich dat ghy verclaart wat ghy meynt met dat woort Nootsakelijckheyt?
87. Tert. Dat verclaart mijn heer Calvijn eyghentlijck met dese woorden: Het is een vaste bestendigheydt daar’t dingh nyet anders en mach wesen dan’t en is. 2 2 Cal. contra Pig. lib. 4. fol. 142. Ende seker het ghemeen ghevoelen houdt voor noodtsakelijck alle soo wat sulcx moet wesen, ende anders niet en mach zijn. Ende noch: Die onveranderlijckheydt wert begrepen onder die noodtsakelijckheyt.
88. Amat. Wy spreken nu vande veranderinghe vande quade Wille in’t goede: ende daaromme nyet van Godes noch vande goeder Enghelen Wille, want die goedt is. Wy spreken oock nyet van een quade Wille die onveranderlijck is, als van des Duyvels (of der verharder Godtloosen) Wille: maar van der Zondaren Wille die soo verandert dat sy uyt een quade Wille werdt een goede Wille. Zondaren seghdy dat wy alt’samen werden gheboren ende van quaden Wille. Nu seyt u Meester dat die quade Wille der Zondaren noodtsakelijck quaat is. Dits te lijden, soo hy nyet en verstaat dat sy’t nootsakelijck is gheworden. Want dan waren sy quaadt buyten haren schulde. Maar te segghen, dat onder die noodtsakelijckheydt werdt begrepen die onveranderlijckheydt gaat veel te verde ende is een onlijdelijcke, vertwijfelde, ende verdoemelijcke Leere. Want nadien u Meester ooc leert dat alle Adams kinderen door sijn zonde sulcken quaden Wille ende gheneyghtheydt werdt aangheboren: soo en mach die quade Wille als onveranderlijck zynde in nyemandt ten goeden verandert worden, maar eeuwelijck quaadt blyven in alle Adams kinderen: mach dan oock yemant van goeden Wille, goet of salich worden? Is dat niet een vertwyfelde ende desperate Leere?
89. Tert. Ghy verkeert alles verkeerdelijck. Wy verstaan by die onveranderlijckheyt, niet dat Godt die Wille nyet en mach veranderen, maar dat de Mensch sulcks nyet en vermach.
90. Amat. Soo en luyden uwe ende u Meesters woorden nyet, soo machmense oock niet duyden, maar moeten noodtlijck na sijn segghen verstaan worden, soo icks verstaan hebbe, soo spreeckt ghyluyden dan verkeerdelijck. Maar laat ons u dit oock toegheven. Soo meughdy nyet loochenen dat waar de Wille verandert wort, dat daar yemant moet zijn die dat werck doet van veranderen.
91. Tert. Dat loochent niemant.
92. Amat. Dit werck van’t veranderen van des menschen Wille, het zy dan uyt een goede in eē quade, of uyt een quade in eē goede Wille, doet dan yemant alleen of twee te samen. Doet het een alleen, dat moet zyn Godt alleen, of de Duyvel alleen, of de Mensche alleen. Veranderde Godt alleen Adams goede Wille in een quade: wie anders dan Godt self sal oorsake zijn van’t quade ende zonde buyten alle schuldt des menschen, als die daar toe niet altoos en dede? Dede de Duyvel of’t Serpent alleen, soo was die alleen schuldich daar aan ende nyet d’onschuldighe Mensche. Ende dan soude God Adam onschuldich zynde nyet recht ghestraft hebben. Dits valsch. Dedet de Mensche dan alleen, soo hadt de Slanghe gheen schuldt daar aan, soo weynich als Godt? Maar dit is oock soo nyet. Want so wel de Duyvel of het Serpent, als Adam, was daaromme ghestraft vanden rechtvaardighen Gode, dus waren sy beyde te weten de loghenachtighe Duyvel met de vermetele Mensche schuldich, ende mitsdien te samen strafbaar als oorsaacken ende werckluyden vande voorsz veranderinge van Adams Wille uyt goet in quaat. Alsoo is oock wederomme werck-man vande veranderinghe van ’sMenschen quade in een goede Wille, nyet de


Duyvel alleen, oock niet de Mensche alleen, noch niet Godt alleen, maer Godt ghesamentlijck metten Mensche, zoo dat Godt door zijn Waerheydt, dats Christus, die hy genaedelijck aenbiedt de Mensche, ende tot het aennemen van Christo begheerlijck, toestemmende, te saemen die de quaede in een goede wille veranderen: te wetē God als een maker ende de mensch als een begeerlijck Ghedoogher van zulck maken van den goeden wille in sich. Dat zulcks waerachtich is betuycht die H. Schrift doorgaens met soo ontallijcke menichten van ernstlijcke vermaningen, milde beloften ende trouwe aanwijzinghe Godes, om den Mensche te voorderen tot een ware bekeeringhe van’t quade ten goeden: Insgelijcks die grouwelijcke afschrickinghen, sware dreyghementen ende rechtvaardighe beschuldiginghen Godes over den ghenen die sich moetwillens niet en willen bekeeren. Alle t’welcke, so de Mensche niet altoos en doet tot sijnes willes veranderinge, niet minder ydel, ja spotlijck, immers (dat argher is) Tyrannisch soude zijn, dan of yemant een kaerse stelde voor een gheboren blinde met vermaan van toe te sien, dat hy niet en valle, of soo hy dat niet en doet, dat men hem dooden soude. Want soo weynigh als het vry is voor sulck een die noodtsakelijck blindt is, om te moghen sien: so weynigh vryheydts mach daar zijn by den ghenen die noodtsakelijck gants quaadt is, om het goede te moghen willen. Ghemerckt vryheyt so vveynigh mach bestaan beneven die noodtsakelijckheydt, als beneven dwang.
93. Tert. Soo wynigh kondt ghy sulcke wichtighe saken onderscheyden: als een gheboren zot tusschen Deught ende zonde. Arme uyl wildy u Godtlijcker saken onderwinden, die noch de menschelijcke dinghen niet en verstaat? Ick sie met open Oogen dat ghy noch gheen onderscheyt en weet te maecken tusschen Dwang ende Nootsakelijckheydt. Ick bekenne wel dat vryheydt ende dwang als strijdighe zaecken te samen niet en mogen bestaan maar anders ist met die Vryheyt ende Nootsakelijcheydt. Want dese wel beneven malkanderen mogen bestaan.
94. Amat. Lieve bewijst my dat sulcx in den Mensche mach zijn, soo wil ick mijn onbescheydenheydt bekennen ende uwe bescheydenheydt prijsen.
95. Tert. Soo klaarlijc dat ghy’t verstaan ende soo vastelijck dat ghy’t niet wederspreken zult mogen. 1 1 Besa quaest et Respon. pag. 120. Segt dan is God: niet vry? Die is daar by oock goet, ende dat zoo Nootsakelijck dat hy niet quaadt mach worden. Bestaat daar nyet die Vryheydt beneven die Nootsakelijckheydt? Versiert daer wat jegens kondy.
96. Amat. Wy spreeken van de Menschelijcke, niet van Godlijcke Vryheydt. Dese mengdy onbescheydelijck te zamen ende bewijst oock onwijselijck u voor nemen in deser wijsen. Al wat i Gode te samen mach bestaan: In Gode bestaat te saemen Wesen, te weeten dat hy eeuwelijck van self is, soo mach u sulcks oock bestaan te zamen inden Mensche, te weten wesen ende Ongeschapenheyt, te weten dat de mensche eeuwelijck van selfs is.
97. Tert. Ghy meucht niet ontkennen dat de Duyvel een schepsel is soo wel als wy menschen. 2 2 Cal. contr pig. fo 140 Die is nootsakelijck quaat: soude hy daeromme niet schant ende straf waardig zijn, is dat soo is hy immers vrywillig quaadt.
Ende is alsoo in den Duyvel een vrye wille neven sijne nootsakelijcke quaatheydt.
98. Amat. Wy en spreken niet vander Godloosen, veele min van der Duyvelen, maar alleen van der Sondaeren nootsakelijckheyt ende Vryheyt. Dat de Duyvel of Godloose quaat van naeturen souden zijn gheschaepen en zuldy meyne ick geensins seggen.
99. Tert. Neen, maar goet.
100. Amat.De Duyvel is door sijn zelfs werck van afval quaat geworden. De Godtloos desghelijckx verwerpende die Liefde des waarheydts, wert van Gode toeghesonden een werking des dolings, zoo dat zy die Loghen gelooven (2 Thess 2 10) in een verkeerden zinne werden ghegheven (Rom. 1, 28.) ende sulcx verblint ende verhart worden: dat zy met hare ooghen niet en sien, ende niet en verstaen met hare herten (Joan. 12. 28). Dese afval des Duyvels van Gode ende dit verwerpen vande liefde des Waarheydts, is niet Godes, maar des Duyvels ende des Zondaars quaat werck selve, daar door zy gvallen zijn in die haee nootsakelijcke of onveranderlijcke quaatheyt. Maar die straffe van sulck haer quaede werck is een goet werck Godes. Dit rechtvaardighe werck Godes is prijsens, maer des Duyvels ende des Godtloosen quaat werck is scheldens waardich. Siet soo is de Duyvel, noch die Godtloos niet schant of strafwaardigh om hare nootsakelijcke quaatheyt, t’welck een prijselijck werck Godes is, ende daar inne sy vrywillich sich selve gheworpen hebben door haar eyghen quaet werck: maar schant ene strafwaardich zijn zy om zulcke haer quaede Wercken, zulcken Nootsaeckelijcken quaatheyt verschuldet hebbende, doe zy noch vry stonden ende willekeure ende macht hadden om zulck haar quaat werck te laeten. Om haar willigh quaat worden, ende niet om haer noodtsakelijck quaat blyven is de Duyvel ende Godloos te recht schant ende strafwaardigh, zy zijn vrywilligh quaat gheworden, ende en sijn nu niet meer vrywilligh, maar Noodtsaeckelijck quaat. Siedy nu oock wel hoe qualijck ghy dese Duyvelsche ende Godloosige Noodtsaeckelijcke quaatheyt, die ghy luyden secht altesamen verdorven ende nootsaeckelijck quaat ghebooren te zijn. Is dit zoo, ende is die onveranderlijckheyt begrepen onder die Nootsakelijckheyt (soo ghy uyt u Meester secht. 85.) soo meoten (segge ick noch) alle Adams Kinderen, nyemant uytghenomen, eeuwelijck in haer quaetheyt onverandert ende met den Duyvelen ende hartneckighen Godtloosen verdoemt blyven. Gemerckt ghy self uyt u Meester des Duyvels nootzakelijcke quaatheyt verghelijckt met die menschelijcke Of ghy moet er Contrarien: na dien des Duyvels quaatheydt anders is dan der Zondaren, ende des Duyvels quaatheydt Noodtsaekelijck ende onveranderlijck is: zoovolcht dat der Zndaren quaatheydt niet nootsakelijck, maar veranderlijck is. Sechdy dit, t’welck ick waarheyt houde, zoo meugdy reght segghen dat des Menschen wille vry is, als vreemt ende verscheyden zijnde van alle noodtsakelijckheyt. Ende dan blijckt mijn ghevoelen recht, dat des Menschen vryheydt niet en mach bestaan neven die nootsakelijckheyt.
101. Tert. Wel-aen. Nadien ghy poocht als een kromme Slange, my te ontsluypen mette inghevoerde ghelijckenissen vanden Godtlijcke ende Duyvelsche nootsakelijckheydt: soo wil ick u beklemmen metten scharpen Vijgenbladen


van des Heeren Jesu Christi Nootsakelijckheydt. Segt dan, Houdy oock dat Jesus was een warachtigh Mensche?
102. Amat. Ja ick trouwen. Maar houdt ghy niet dat Jesus oock is warachtigh Godt, als wesende [niet soo Servet hieldt, een Sone des eeuwigen, maar) die eeuwighe Sone Godes?
103. Tert. Ja ick trouwen. Maar wat komt dat hier op mijn vraghe te passe?
104. Amat. Dat suldy t’zijnder tijdt hooren. Gaat nu voort, ende laat hooren wat ghy spinnen wilt uyt sulck my beken vande menscheydt Christi.
105. Tert. Datter wel noodtsakelijcke ende willighe saken teffens te samen moghen bestaan, 1 1 besa quaest respon. 2 ibid. 120. t’welck sich oock betoont inde doodt Christi.Nu si Christus noodtsakelyck ghestorven na des Vaders decreet (of schickinghe) ende dat nochtans vrywilligh. Daar meot ghy nu (spijt u herte) bekennen dat Nootsakelijckheyt ende Vryheyt te samen mochten bestaan in Christo selve, die eē warachtigh mensche was. Dats nu niet meer van Godt of van Duyvel ghesproken.
106. Amat. Hola. Loochent nu niet teghen u beken, dat Christus waarachtigh Godt was ende is oock van Eeuwigheydt. Soo spreeckt ghy noch al van Godt als ghy van Christo spreeckt, niet beroerende het sterven, maar beroerende zijn Wille ende die noodtsakelijckheyt van’t sterven, t’welck ghy hier in dese geschiedenisse Christi voortbrengt, ende dat noch gants qualijck, ghelijck voor (94.) van Gode is bewesen by u ghedaan te zijn. Wild’t zien, ja tasten, soo seg my: Houdy oock voor waarachtigh dit voorstel? Al wa in Christo, die een mensch (maar daar by oock Godt) was, te samen mochte bestaan: dat mach te samen bestaan in alle Menschen: Wat zwijghdy nu? Is dit niet die Major van dat u bewijs? In Christo mocht bestaan te samen (soo uluyden self leeren) dat hy was een waarachtigh Mensche, ende daar beneven dat hy was die eeuwighe ende eengheboren Sone Godes, het eeuwigh Woor Gdes ja Godt selve: mach sulcx daarom bestaan in alle andere Menschen vande geschapen Adam gheboren? Swijght nu niet, maar segt ja of neen op dese mijne vraghe: ende ghy sult verstaan waarom ick u terstont op u vrage, of Christus oock was een waarachtigh Mensche, met d’antwoorde van ja, u daar by oock vraaghde of ghy geloofde dat Jesus oock is waarachtigh Godt.
107. Tert. Men moet neen daar toe seggen, of schoon alle rechtgheloovigen Kinderen Godes worden ghenaamt, want sulcks comt uyt ghenaden ende niet uyt naturen, soo’t metten Heere Jesu comt.
108. Amat. Soo is dan valsch het voortstel ende die grondt daar op sulck u bewijs, dat die Vryheydt neven die Noodtsakelijckheydt wel soude moghen bestaan, is ghebouwen: te weten al wat in Jesu Christo, die waarachtigh Mensche (maar daar by oock waarachtigh Godt, soo ghy self oock houdt) was: dat mach oock te samen bestaan in allen Menschen van Adam ghecomen ende niet Godt self wesende. Is dit niet waarachtich, so ghy nu self belijdt: hoe mach waarachtigh wesen t’gene ghy daar uyt wilt besluyten? Wie ziet oock van self niet die groote onghelijckheydt in desen zijnde tusschen Christum ende alle Adams kinderen? Hadde Christus als wesende een met zijn Vaders Wille, ja als wesende selve Godt, niet self oock ghewilt metten Vader al eer hy Mensch was gheboren, dat hy vande Joden ghedoodt soude worden in zijnen menscheyt? Wie van alle Adams kinderen heeft voor zijn gheboorte ghewilt van Adam zondigh gheboren worden? 2 2 tekening vingerwijzing Christus heeft zich slf vrywilligh die Nootsakelijckheyt van sulcken smadelijcken dood onderworpen, ende moche misdien zijn Vryhey neven die eens gewilde Nootsakelijckheydt bestaan: maar wie van alle Adams kinderen heef zich self voor zijn gheboorte vrywilligh die noodtsakelijckheydt van zondighen onderworpen? Christus was al voor zijn Mensch worden (soo ghy self houdt] God, ende mocht mitsdien verkiesen ende willen: maar wat heeft yemant van alle Adams natuerlijcke afkomst voor dat hy was moghen verkiesen of willen? Wie van alle Adams kinderen heeft voor Adams val vry wesēde zich self in boeyens ghesteken? Een Mensch die op’t lant is daar hy nootdrufts genoegh heeft ende die zich sonder noodt om ghewin vrywilligh op Zee begheeft: dese mach genoodsaackt worden door een storm uyt vreese van’t lijf, zijn eyghen have in zee te werpen: ende moet men bekennen dat die noodtsakelijckheydt van’t goedt te werpen och vrywillighlijck gheschiet alsoo hy mach willen liever te verdrincken, dan zijn have te verliesen: maar wie mach segghen dat hy ghenootsaackt is gheweest op zee te comen, of dat hy sef niet vrywillig zich begheven heeft op zee, daar door hy nu in die noodtsakelijckheydt ghebracht hebbende, moghen ja moeten wroeghen hebben van haar schuldighe zotheydt: maar wat Mensche mach zich met ernst self wroeghen daar over dat hy van Adam soo zondigh is gheboren, dat hy noodtsakelijck niet anders en vermach dan zondighen, soo ghyluyden leert? Men dichte dat Adam zottelijck springhende zijn eene been heeft verlamt, niet alleen voor hem selve, maar oock voor al zijn afcomste, so dat sy al t’samen, als hy, noodtsakelijck moeten hincken: men sal wel verstaan dat Adam om zijn hinckē te beschuldigen is, als uyt zijn misbruyckte vryheydt veroorsaackt zijnde: maar wie sal zijn afcomste moghen beschuldighen van sulck noodtsakelijck hincken? of wie mach seggen dat neven die aangebooren Nootsakelijckheydt van hincken noch Vryheyt om recht te gaan, of niet te hincken mach bestaan? Immers by Adam selve, nu noodtsakelijck hinckende gheworden zijnde in zijn nature, en ware geweest? Over d’ander zijde. Nadien Adam selve noch na den valle vryheydt hadde om Godes voorkomende roepinghe te horen ende zijne beloften te ghelooven ofte niet: hoe mach men verstaan dat wy onschuldige spruytkens meerder Noodtsakelijckheydt ter zonden souden erven uyten schuldighen wortel Adams, dan in hem Adam selve was? Maar laat ons eens naspeuren of na dese uwe Leere in Adam oock opt self ware Vryheyt om niet te zondigen gheweest mach zijn.


109. Tert. Dat en behoeft gheen naspeuren. Want alle onse Leeraren segghen eendrachtelijck ja daar toe. Soo dat door zijn schulde die noodtsakelijckheydt van’t quade te willen op alle zijnen nakomers is ghekomen.
110. Amat. Uwer Leeraren gheen vinde ick in allen dingen met die Waarheyt, vele minder elck met zich selve, ende noch veel minder met anderen eendrachtigh. Ick lese wel by Calvijn, Besa ende Martijn (om by dese drie vernaamsten d’anderen al af te meten) dat sy naacktelijck seggen dat Adam vrye willekeure, ja oock macht hadde om staande te blijvē. Maar daar tegen lese ick wederomme saken gheschreven te zijn, die opentlijck teghen sulck haar schrijven strijden.
111. Tert. Waar ende in wat saken?
112. Amat. Eerst loochent Calvijn opentlijck dat Adam met zijnen vryen Wille is ghevallen: zijn eygen woorden luyden aldus: 1 1 cal. neb. fol. 50. Segdy Adam ghevallen te sijn met sijnen vryen VVille, soo excipiere ick daar op, &c. Ende op een ander plaetse schrijft hy dese woorden: 2 2 cal. neb. fol. 41. want alhoewel ghy loochent goedt gheweest te zijn, dat de Mensche gheschapen werde goedt, met sulcken wet of conditie dat hy terstont met synen valle die gantsche werelt soude bederven, soo pronuncieert Godt nochtans dat hem die wijse behaaght heeft. Sodanigher stucken meer mach ick uyt Calvini schriften voortbrenghen. Besa, zijnen Meester in die Leere volghende, spreket niet min stoutelijck uyt dan zijn Meester, seggende opentlijck: 3 3 Int Boeck ad Sycoph fol. 39. loci comunu clas. 1. Loc. 14 §42. Dat Godt den mensche gheschapen heeft oprecht ende onnosel, ende dat nochtans ten verderven. Ende Petrus Martyr schrijft uytdruckelijck dat men niet en mach twyfelen of Godt en heeft gewilt dat Adamsoude vallen, anders en soude hy niet ghevallen hebben. Op dese stucken segghe ick aldus: Viel Adam niet met zijnen vrye Wille (soo Calvijn daar teghen excipieert) soo viel hy teghen, of ten minsten sonder sijnen Wille. Is dit segghen Calvijns waar: Hoe mach waar zijn dat ander zijn seggen, dat Adam rye willekeure ende macht om staande e blijven hadde? Heeft Godt den mensche (Adam) gheschapen met sulcken wet, dat hy terstont met sijnen valle die gantsche werelt soude bederven: hoe was’t Adam moghelijck staande te blijven? of vermocht het krancke Schepsel die wet of ordeninghe des Almoghenden Scheppers te wederstaan? Was dese wet of ordeninghe Godes van Adams val onvast of veranderlijck? Dat suldy u wel wachten te egghe. Was sy dan vast ende onveranderlijck, soo moeste Adam noodtsakelijck vallen, ende was dan in Adam al voor zijn val die Noodtsakelijckheydt van vallen zondigen, ende het quade te willen. Was oock Adam van Gode goet gheschapen (ghelijck een goedt vat) ende dat ten verderven (ofte om ghebroken te worden) wat macht hadde dit soo ghschapen vaatgen om te wederstaan zijnen makers Almoghenden Wille van hem te breken ende te verderven? Immers wilde Godt dat Adam soude vallen: wat vryheyt moche Adam hebben om niet te vallen? of mach eenigh mensche des Almoghenden Wlle wederstaan? Siet soo blijckt nu uyte voorsz woorden uwer Leeraren dat sy hen selven schandelijck wederspreken: ende dat Adam selve niet vry en was al voor zijnen valle, maar dat hy nootsakelijck, ja door dwang moeste vallen. Dwang segge ick, want Godes eeuwighe Wille was buyten ende boven Adams Wille 4 4 Quaest. &. Resp. 121. die vande Almogende Wille Godes ghedwonghen zijnde, dan heeft moeten vallen. Ghemerckt dan die minder menschelijcke lijdende kracht die meerder Godtlijcke werckende kracht, sulck vallen willende, gheenzins en mochte wederstaan. Hier uyt volght dan mede dat Adam selve onschuldigh soude zijn gheweest aan zijnen valle. Is dat waar: hoe mach waar zijn, dat Adam door zijnen schulde die Nootsakelijckheydt van’t quaat te willen op alle zijne nakomelingen ghebracht soude hebben? Dats onmoghelijck. Nochtans segghen uwe Leeraren die Noodtsakelijckheyt van’t quaat te willen, in ons ghekomen te zijn door Adams schulde Dit blijckt hier nu uyt haar eyghen schriften vasch. hoe mach dan waarachtigh zijn dese haarluyder noodtsakelijcke quaadtwilligheyt.
113. Tert. Guychelt soo ghy wilt. 5 5 Besa Quest et Respon. pag. 50. Ich houde vastelijck dat een onherboren mensche niet en mach niet qualijck delebereren, ende dat hy niet en mach niet qualijck verkiesen, overmits syn gantschelyck verdorven kracht van verstaan ende willen.
114. Amat. Dat is gheseydt d’Onherboren mensche moet noodtsakelijck qualijck delibereren ende qualijck verkiesen. Is dit u segghen waar, soo spotte God metten Menschen als hy seyde door Moysen (Deut. 30. 15) aanmerckt dat ick u huyden voor ooghen stelle het leven ende t’goede, ende ter contrarien die doodt, ende t’quade, op dat ghy lief soudet hebben dijnen Heere God, etc. Maar dat Godt metten Menschen soude spotten in soo ernstighen sake, immers daar Godt noch self verclaart tot wat eynde hy henluyden sulcx voorstelde, te weten niet alleen (soo u volck verziert) om den menschen alle onschuldt te benemen: maar (soo Godt self verclaert) op dat sy hem liefhebbende, zijn geboden onderhouden ende leven souden. Waar’t nu so ghyluyden segt, dat d’Onherboren Mensche (’twelck die Joden doe meest al waren, soo d’uytgangh betoonde) niet anders en mochte verkiesen dan’t quade: wie sal niet moeten segghen dat Godt met dit volck spottede? Godt beveelt henluyden immers t’leven ende t’goede te verkiesen: mochten sy dat niet, maar moesten sy noodtsakelijck het quade verkiesen: moet men niet segghen dat sulck bevel Godes spottelijck ende ydel is gheweest? Dus sal gheen wijse sulcke laster-leere toestemmen, maar God self in zijnen waren woorde boven menschen in haren bedroghen vernufe, gheloove gheven. Lieve seght doch: Ist niet spottelijck te vermoeden datter eenighe Verkiesinghe zy ten zy dan 6 6 Quest. et. Resp. 50. sake dat men die (keure) stelle tusschen’t goede ende t’quade? Dat doet God self ter voorghemelder ende tot met allen vele meer andere plaatsen inde H. Schrift.
115. Tert. Immers t'gheen ghy segt is spottelijck. 7 7 Quest. et. Resp. 51. VVant daar is oock eenighe Verkiesinghe tusschen quaadt ende quaadt. Vvant dan oock als die reden suadeert t’ghene dat minder quaadt is, maar die wille t’ghene meerder quaadt is omhelset (soo ghemeenlyck gheschiedt) of dat sy (de wille) haar vande Reden laat bevooghden, so verkiest sy immers, maar altyt qualyck.
116. Amat. Alle keure bestaat in beradinge. Van onmoghelijcke dingen voor sulcx bekent, en beraat men zich niet: wie niet louter dwaas zijnde, sal zich beraden of hy zich self een cubit langer wil maken dan niet? maar wel beraadt men zich vande dingen die in onse macht staan te weygheren ende te laten, of aan te nemen ende te doen. Men beraadt zich van goedt ende beter, van goedt ende quaadt, ende van quaadt ende ergher. Die beradingen van d’eerste twee


wildy ons benemen, ons alleen latende van’t derde te weten tusschen quaat ende arger, ende dit noch maar inden schijn, maar niet inder waarheyt: lieve wat beradinghe laat ghy dan doch blijven by den menschen? Gheen altoos. Wilt ghy ons so doende niet beguychelen?
117. Tert. Ghy calumnieert opentlijck. Segghen wy niet dat wy die beradinghe laten tusschen quaat ende ergher?
118. Amat. Dat segdy met woorden, maar inderdaadt loochent ghy’t met u Leere vande Predestinatie. Den Joden was door Pilatum keure ghegheven, of zy met het geeselen Christi, vernoeghen wilden, of dat sy hem wilden ghedoodt hebben. Ergher was het dooden Christi dan’t gheeselen. Dese willekeure tusschen quaadt ende quaadt, te weten tusschen minder ende meerder quaadt, was daar voorghestelt den Joden. Segt nu, was dese vry in henluyden, soo dat sy vrye macht hadden: soo wel om het voorsz minder als meerder quaadt te verkiesen? Seghdy ja (soo uwe woorden uyt Besa opentlijck schijnen te luyden) soo hing die veranderinghe van Godes Decreet, nopende den doot Christi, aan der Joden keure, die dan macht hadden om Christum te laten leven ende het Decreet Godes onseecker, ja ydel te maken. Suldy my dat ooc toelaten? Ic weet neen. Stont die vrye willekeure dan niet by den Jodē, maar was het Decreet Godes seker vande doot Christi, te weten dat hy doe ter tijdt ende alsoo van henluyden moeste ghedoodt worden noodtsakelijck: wat vryheydt ofte keur was daar by den Joden tusschen t’quaadt ende ergher? Gheen altoos. Siet, daar hebdy bewijs, meer dan ghy kondt wederlegghen, dat ick niet en calumniere, maar dat ghyluyden willende schijnen noch eenighen vryen keure te laten tusschen t’quade ende t’quade, of minder quaat, die selver keure ende mitsdien alle keure ende vryheydt opentlijck wech neemt, makende also metten Stoicienen vanden redelijcken ende beweeghlijcken mensche, een onredelijck Dier, ja een onbeweeghlijcken steen. Bedenckt u nu of dese uwe subtijliteyt vande Verkiesinghe te laten tusschen quaadt ende quaat niet spotlijck is ende niet anders dan een verzierde schaduwe. Segt doch, houdy niet dat by t’Leven het goede, ende by den Doot het quade voor den mensche wordt verstaan inde H. Schrifture?
119. Tert. Wie is daar teghen?
120. Amat.Dit goedt ende dit quaat stelde God den kinderen Israels al lange na Adams val voor ooghen, omme by henluyden die keure van beyden verkoren ende aanghenomen te worden, soo hier voor 112. by my verhaalt is. Soude dat nu maar willekeure zijn tusschen quaadt ende ergher? Wie mach hier die vrye willekeure loochenen tusschen het goede ende het quade? Dits clare Schrifture, hier teghen en gheldt geen duystere conjecture of menschelijck gissen.
121. Tert. Sonder beradinge en mach geen Wille zijn noch voornemen om t’best te verkiesen tusschen goet ende quaadt. Of wildy daar teghen segghen?
122. Amat. Neen, maar houde dat met u.
123. Tert. Sulcx te willen voor te nemen is goet doen. Nadien wy nu van naturen volkomelijck quaadt zijn, soo ist ons niet min onmoghelijck sulck goedt te doen, als een quade boom is goede vruchten te draghen. Gaat nu heen ende verziert noch dat de quade Mensche yet mach doen totte veranderinghe van sijnen quaden in een goede Wille. Sijn Wil is self quaat, hoe mach die goet willen?
124. Amat. Hier mede, als doorgaans, boudy al u werc op een stroyen grondt-vest, te weten op der menschn volkomen quaatheydt, d’welck by u noch nergens warachtigh, ende by my doorgaans onwarachtigh te zijn is bewesen. Voorts segdy self dat sonder beradinge gheen Wille en werdt. Het beraden is een twijfelijck bedencken van dinghen die goedt of beter, goet of quaat, quaadt of ergher schijnen in s’ Menschen verstant. Dat verstant mach uyt valsch in warachtigh veranderen uyt ondervindinghe, soo dat men mach met ter tijt door opmercken weten dat ons quaat is t’geen wy eerst goet, ende dat ons goet is t’geen wy eerst quaat waanden te wesen. Nu ist een ingeplante nature des Menschen, dat hy moet begheeren dat hy goet, ende dat hy moet vlieden t’gene hy quaadt voor hem verstaat te wesen Wie, tot redens ghebruyck zijnde ghecomen, moet niet bekennen dat het ghene hy voormaals als sijn welvaart wilde, doe hy’t hem goet waande te zijn, namaals verstaande t’selve sijn verderfnisse te wesen, dat als een vyantlijck quaat gheensins en wilde? So hebben wy mede t’ghene wy eerst quaadt wanende niet en wilden, daar na verstaande t’selve ons goedt te wesen, dat selve ernstlijck gewilt. Hier uyt blijckt dat der menschen Wille nootsakelijck het verstant moet volghen: ende dat met veranderinghe van s’menschen verstant oock sijn Wille moet veranderen. ick bekenne gaarne dat des Menschen Wille nootsakelijck quaat moet zijn ende blijven, sa langhe sijn verstant, het quade goet ende t’goede quaadt oordeelende verkeert ende quaat is ende blijft. Maar wederom moet die Wille goedt worden so haast het verstant goet wort, want dan wert het quade voor verderflijck ghekent, ghehaat ende niet ghewilt: ende het goede voor heylsaam ghekent, ghelieft ende ghewilt, welcke Wille goet is. Siet so en ist die quade Wille niet die haar selve verandert in een goede Wille, t’welck ick willigh toestemme dat niet en mach wesen: 1 1 tekening vingerwijzing maar het is t’goede verstant dat die quade Wille doet ontworden ende in den selfs plaatse een goede Wille worden. In dit mijn ghevoelen en meughdy gheen ongheschicktheyt altoos vinden. Maar u ghevoelen van dat de mensche niet alttos en mach doen totte veranderinghe van sijnen Wille, so dat hy is noodtsakelijck quaadt of goet, neemt wech niet alleen vryheyt, sonder welcke gheen Deughde noch zonde en mach wesen: maar het neemt oock gantschelijck wech loon ende straf, prijs ende laster, welcke vier stucken wel het vierde deel zijn vande gantsche Bijbele. Soude dat noch een ware Leere moeten wesen?
125. Tert. Dat is niet zo. God is noodtsakelijck goedt: Is hy daarom te min prijsens waardigh? De Duyvel is nootsakelijck quaat: is hy daarom te min lasterens ende straffens waardigh?
126. Amat. Hemel ende Helle mengdy t’samen met uwe onghelijcke ghelijckenissen. Wy handelen nu immers niet vande Godtlijcke, noch vander Duyvelen, ja oock niet vander Herboornen of Godtloosen, maar eyghentlijck vander Zondaren Wille. Wat bescheydenheydt ist nu die Godtlijcke Wille hier in te menghen? Dit hebdy voor noch eens ghedaan.
127. Tert. Ick brenghe die by ghelijckenisse te passe op des Menschen Wille. 2 2 93.
128. Amat. Gelijckenissen bewijsen niet. Sy is oock hier voor valsch bewesen. 3 3 95. Want dit is


de grondt hier af. Wat in Gode t samen mach bestaan, dat mach inden mensche t’samen bestaan. In Gode mach bestaan noodtsakelijcke Goetheyt, beneven sijn Prijswaardigheyt, daar om mach sulcx oock bestaan by den menschen. Of soudy noch u voorstel willen staande houden, dat al wat in Gode te samen mach bestaan, t’selve oock inden menschen te samen mach bestaan?
129. Tert. Of nu schoon die bewijsreden uyt Godes nootsakelijcke goetheyt benevē sijn lofwaardigheyt u niet en mocht vernoegen: so behoort d’ander, vanden Duyvel ghenomen, wel te vernoeghen.
130. Amat. Gheensins. Want al is de Duyvel lasterens waardigh om sijn quaat worden t’welck uyt sijn moetwillighe zonde is veroorsaackt: so en mach men hem met geen reden lasterens waardigh seggen te zijn om sijn noodtsakelijk quaat blijven: alsoo dat niet sijn zondigh ende quaat, maar Godes rechtvaardigh ende goedt werck, is in’t straffen van’t quade. Daar by blijckt nu, of noch al schoon die Duyvelsche Nootsakelijckheyt van quaat te moeten blijven ooc mochte zijn in allen Mensche van Adam gekomen, t’welck ick oprecht houde: so en souden dan noch in allen ghevale die Menschen om sulck haar noodtsakelijck quaat blijven ooc geensins te lasteren wesen. Der Menschen ende Duyvelen willigh, ende niet haar noodtsakelijck quaadt werck is dan strafbaar ende te lasteren.
131. Tert. Calumnierende becladt ghy ons met sulck u dichten vande Duyvelsche Noodtsakelijckheyt inden Menschen. Want Calvijn schrijft selve dat den Duyvelen geen, maar ons immers, hope van verlossinghe is ghelaten.
132. Amat. Ick calumniere niet, maar spreke op u ende Calvijns seggen T’waar my ooc niet nieus te hooren dat Calvijn hem selve teghenspreeckt. Maar segt my, 1 1 Voren 87. schrijft Calvijn niet selve dat die onveranderlijckheyt wordt begrepen onder die Noodtsakelijckheyt?
Tert. Ja.
133. Amat. Wat dan nootsakelijck is, dat is onveranderlijck, gelijck Calvijn daar oock uyt die onveranderlijckheyt bewijst die nooatsakelijckheyt in Gode van goet te blijven.
134. Tert. Soo ist.
135. Amat. Zijn nu de Menschen al t’samen noodtsakelijck quaat door Adams quaatheyt, so en mach geen meerder hope van verlossinge wesen voor eenich Mensche dan’t is tot een vande Duyvelen. Dats een Duyvelsche Leere. Sy blijckt oock valsch selve in Adams veranderinge uyt quaat in goet: mach Adam ons ergher quaadtheyt aan erven dan hy self in sich hadde? Mach dan die quade Mensche in goet veranderen (so u Meester self hier teghen hem self schrijvende houdt) hoe mach hy, contrarie schijvende dat de Mensche noodtsakelijck ende volghens dien onveranderlijck quaadtis, warachtigh zijn? Dese Opinie is dan valsch: of gheen Mensch uyt Adam natuerlijc gesproten en mach saligh worden, maar moeten alt’samen meten Duyvelen in een onveranderlijcke ende noodtsakelijcke quaatheyt ende verdoemenisse eewelijck blijven. Soude dat een troostelijcke Leere ede Euangelium of blijde boodtschap wesen?
136. Tert. Ghy wilt my immers vroedt maken dat ons gevoelen onwarachtigh ende het uwe warachtigh is, te weten, dat de Onherboren mensche self oock wat doet tot der veranderinghe sijns Willlens uyt quaat in goet. Maar ghy en verklaart niet hoe dat toegaat. Laat ons dat eens hooren.
137. Amat. Gaarne.
138. Tert. Het is onnoodich als ick my bedencke, want het is u ende alle Menschen onmogelijck. Ghy en meucht niet ontkennen dat in een zelve Mensche, op een zelve tijt, van een selve zaeke niet teffens en mogen wesen twee verscheyden (ick swijghe contrarie) Willen. Die quaede wille en wijckt van selfs niet willigh uyten Mensche. So moet zy dan door een ander contrarie, te weten een goede wille uytten mensche verdreven worden. Dese goede Wille mag die quaede niet verdrijven, of zy moet oock zelve wesen daar die quade Wille is, dats inden Mensche. Soo souden teffens inden Mensche moeten wesen een quaede ende een goede wille. Mach dat niet zijn, zoo moet sy nootlijck inden Mensche blijven.
139. Amat. Voor, de wille gaan de begeerten, Dese mogen, so lange daar geen besloten voornemen of wille is, onderlinghe malkanderen tegen zijn in een selve zake, tijdt, ende Mensche. Daar is tsrijt. Maar niet daar die Begheerten, sy zijn goedt of quaet, tot een wille zijn gheworden. Want wil men nuchteren blijven: zo mach daar gheen wil zijn om droncken te worden. Maar eer dit willen, of van niet meer of van meer, dan noodruft te drincken, in den mensche wort: zijn daar wederwertige ende strijdighe begeerten van dat selve, maar hier leyt u dolinge in, dat ghy meynt, maar qualijck, dat d’een Wille d’ander uyt drijft. Neen, dit is niet het werck des willens, maar des Waarheydts. 2 2 tekening vingerwijzing Want so die kennisse is, so wort die wille,die altijt de kennisse volcht. Wil yemant eenen anderen quaat doē, om dat hy hem waant sijn vyant te wesen ende hem schadelijck: die quade Wil moet verdwijnē so haast de selve mensche maar begint te wanen, ick swijge sekerlijck te weten, dat die ander mensch zijn vrunt is ende nut: ende sal een goede jonst ende danckbaere wille in die plaatse komen. Soo was die wille Sauli van Godes volck te vervolghen uytghedreven ende verandert, niet door een ander wille, maar door een ander verstant. Want soo haast hy verstont dat het Dienaren Godes waren, die hy door zijn waan van quade Menschen ende oproerders te zijn vyantlijck vervolchde: veranderde die zijne quade Wille tot henluyden terstondt sulcx in een goede Wille, dat hy zich vande selve liet onderwijsen, zich mette selve vereenighde ende zijn leven voor de selve waaghde, oock ten laatsten opofferde. Soo en ist dan gheen ander wille als ghy’t waant, 3 3 tekening vingerwijzing maar t’is een ander verstant so ick segge die d’ander wille uytdrijft. Dats een. Voort segdy self dat in een mensche, van een sake, op eē tijt niet teffens en moghen wesen twee contrarie of wederwertighe Willen. Een goede ende een quade Wille zijn elck ander contrarie. Nu segt my doch of ghy hier wat tegens hebt, ende daar by of oock yemandt saligh wordt sonder te hebben eenen goeden Wille?
Tert. Neen
140. Amat. Houdy niet selve dat alle Menschen eerst zijn van quade Wille?
141. Tert. Ja T’is oock Waarheyt.
142. Amat. Dat zy nu so genomen. So moet ghy nu een van beyden segghen, te weten dat gheen mensche saligh en mach worden: of segt dat de quade Wille mach veranderen. Het eerste schroomdy, belijdt dan het tweede, te weten, dat die quade Wille mach veranderen.
143. Tert. Wy en loochenen niet dat die qua-


de Wille magh veranderen: maar wel dat de Mensch yet zoude doen tot die veranderinghe. T’is Godt alleen die dat doet.
144. Amat. Loochent ghy niet dat de quaede Wille magh veranderen: soo loochent u ende u Meesters Duyvelsche Nootsakelijckheyt van niet dan quaadt te moghen willen ende verkiesen, onder welcke Nootsaeckelijckheyt oock begrepen is, soo hy schrijft, die onveranderlijckheydt. Merckt in wat grover dolingen gyluyden u selve verwert met dese uwe verzierde Noodtsakelijckheyt ende onveranderlijckheyt. Lieve antwoort my noch hier en boven op dit mijn vraegen. Houdt ghyluyden oock dat yemant van quade Wille zijnde ende stadelijc blijvende goedt magh worden.
145. Tert. Geensins.
146. Amat. Magh yemandt sonder goedt te worden Saligh werden?
147. Tert. Oock niet.
148. Amat. Sijn nu aller onherboornene menschen Willen Nootsakelijck, dats onveranderlijck (nae u Meesters verklaringe) quaat, so en magh gheen Mensche hy zy dan oock herboren of onherboren goet of Saligh worden.
149. Tert. Dats opentlijck valsch.
150. Amat. Soo is dan mede uwe versierde Noodtsaekelijcke ende onveranderlijcke quaatheydt opentlijc valsch. Ten waar dan sake dat ghy rondelijck wilde seggen, dat alle menschen Duyvels zijn ende metten Duyvelen onveranderlijck ende Nootsaekelijck quaat ende eeuwelijck verdoemdt blijven moeten. Dat waar te recht een Duyvelsche Leere.Ick mercke wat u luyden brengt in dese verwerringhe.
151. Tert. Wat soude dat zijn?
152. Amat. Ghebreck van onderscheyt tusschen Genegentheyt die den Menschen buyten sijn toedoen aangebooren is: ende tusschen wille die in niemanden buyten sijn toestemmen of toedoen en wort. Ghyluyden merckt wel in allen Menschen te zijn een aangebooren Genegentheydt, altijdt haar selve ghelijck, dat is onveranderlijck ende oock soo nootsaekelijck gheboren Mensche sonder die mach wesen want sy streckt tot onderhoudinge vande Natuere in’t vlieden van’t geene de Nature sterckt. So en mag geen gezonde Mage ydel zijn van spijse: of daar moet Nootsakelijck buyten ons beraden of willen, jae oock teghen ons wil ende danck Genegentheyt gevoelt worden tot spijse t’welck wy honger noemen. Dese met meer andere dergellijcke aangeboorne ghenegenheyden heeft ons dierlijcke mensche met alleen gedierten gemeen ende en zijn in zich selfs geensins quaadt, maar goet vanden goeden Godt in de natuere geschapen. T’welck soo weynich waar is: als tmisbruyck der Dronckaerts den goeden Wijn vermagh quaat te maken, behalven de voorsz dierlijcke Aart der menschen in haar sichtbaar deel, is ooc in henluyden een Godlijcke aart in haar onsienlijc deel dat onsterflijck is. Dit deel heeft oock sijn besondere ghenegenheydt nae zijnder aart, te weten een onophoudelijcke aanporringe tot het gene die Ziele mach voorderen ende onderhouden in’t Leven Godes, sulcx dat ghelijck Broot des Lichaams, alsoo oock Christus het Woort Godes, der Sielen, Spijse, ende Voetsel is. Maar want hier af breeder is gehandelt in een Boecxken van’t sichtbare Vleesch, soo wijse ick u daar, ende houde dit hier ghenoegh tot betoon vande voorsz onderscheyt, welcks niet aanmercken oorsake is van dese u luyder verwerringe, so ick gheseyt hebbe.
153. Tert. Die onderscheyt is so vreemt niet ende wert naacktelijck verclaart van Christo met dese sijne corte woorden: 1 1 Matth. 4.4 De mensche en sal niet alleen leven by den broode, maar by alle woort komende uyten monde Godes. Rechts of de Heere wilde seggen: de mensche als van twee verscheyden naturen, een sienlijck, aartsch ende verganckelijck, ende een Onsienlijck, Hemelsch ende onverganckelijck, t’samen bestaande behoeft oock twee verscheyden naturen ofte aart van voedtsele, te weten het sichtbare aartsch ende Verganckelijcke broot.
154. Amat. Daar inne stemt u verstant wel overeen, niet alleen met het myne, maar (dat meer is) oock met het mijne, maar (dat meer is) oock met het Godlijcke verstant gheopenbaart inde woorden Christi by u Daar eygentlijck op inghevoert. Maar stemdy in desen oock overeen met u groote Leeraar?
155. Tert. Houdt hem so onwijs niet, dat hy niet en soude verstaan hebben dat het sichtbaar lijf tot voedtsel natuerlijck is gheneghen. Aangaande t’voedtsel der zielen, schrijft hy selve wel duydelijck, 2 2 Ia.. 2. 31. dat de mensche natuerlijck wert getrocken door de Liefde totter Waarheydt. Wat meynt hy hier doch anders met dat woordt Waarheyt, dan het woort comende uyten monde Godes, t’welck Waarheyt is?
156. Amat. U Meester schrijft daar recht ende stemt daar inne oock overeen mett Augustinuo, segghende: 3 3 Enchler. 26. Laut. cap. 17. Dat de redelijcke nature so seere vliedet vande Logen, ende soo seere vermijdt de dolinge: dat oock de gene die gaarne bedriegen, ongaarne bedroghen willen zyn. De selve seydt daar noch, 4 4 cap. 24. ibid. dat oock die nature in alle hare quaden niet en heeft mogen verliesen die begheerte der Saligheyt. Dat seyt Augustinus. Wat segdy daar toe?
157. Tert. Dat hy daar waarheyt aan seyt.
158. Amat. Wy zijn’t nu daar inne eens dat die Innerlijcke mensche van naturen genegen is tot Waarheyts kennisse, ja oock tot Saligheydt.
159. Tert. Wy zijn.
160. Amat. Insgelijcx inden onderscheyt tusschen Genegentheyt ende Wille, so dat die genegenheyt buyten ond berade ons natuerlijck is aangeboren, nootsakelijck is ende onveranderlijck: maar dat geen wille in ons en wort sonder onse voorgaande beradinge, ende mitsdien niet en is aangenoren, oock niet nootsakelijck ende niet onveranderlijck.
161. Tert. Also ist, die moghelijckheyt om te willen wert allen Menschen aangeboren, maar niet die Wille selve, gemerckt die in nyemant van eenighe saken en wort, sonder (so ghy oock segt) des menschen voorgaande werck van beraden.
162. Amat. So en wort dan oock geen wil in den mensche sonder kennisse vande saken die ghewilt worden, sy zijn dan waarachtigh of valsch.
163. Tert. Neen gheensins, oock na de Leere vā mijn Meester self, in zijne institutionibus cap. 2. sect. 19. Daar hy handelt vant onderscheyt ende d’Ampteren van’t verstant ende vande wille.
164. Amat. Soo zijn wy’t nu daar inne dan oock eens, dat door veranderinge van kennisse die wille noodtsakelijck moet veranderen, 5 5 139. als ick hier voor bewesen hebbe, ende als wel bleeck inden Apostelen ende namentlijck Petro, 6 6 at. 14. 26 die


Christum wanende een Ghespoock te zijn vervaart voor hem waren: maar soo haest zy hem kenden den Heere te zijn, was Petrus so begeerlijck om by hem te zijn, dat hy oock bestont op’t water te gaen tot Christum. So langhe oock de verloren Soon waande sijnen honger te mogen verzaden met draf, en kreegh hy geen wille van daer te gaen tot zijnen Vader. Maer als hy door ondervindtlijcke waerheydt quam tot die kennisse, dat de draf zijnen Honger niet verzaden en mochte: Ende daer by zijne memorie hem weder bracht tot die kennisse, dat in zijn Vaders Huys Broots genoech was, oock voor den Dienaren, ende daar beneven oock dat zijn Vader goedigh was: Soo quam door dese veranderinge van kennisse in hem oock een veranderinghe van Wille, om te verlaten den ydelen Verckens draf ende te gaen bidden zijnen Vader om Broot. So blijckt hier noch al mede (als ick met duysent andere Schriftuerlijcke Exempelen soude moghen betoonen, waar’t noodigh, 1 1 tekening vingerwijzing als neen) dat die Wille nootsakelijck moet veranderen als die kennisse verandert: Ende dat die Wille sodanigh is als die Kennisse of verstant des Menschen is. Immers wie onser en bevint dit niet alle Ure in sich selve alsoo te wesen? Waar door anders verandert onse goedtwillicheyt in quaadtwillicheydt tot desen, ende wederom onse quaet willigheydt in goetwilligheyt tot dien, dan door wy wanen of weten dat de gene die wy eerst goet of ons jonstigh waanden, quaat of ons hatigh meynden te zijn, nu wanen of weten goedt ende ons jonstigh te wesen? So blijckt dan u Meesters Leere van de Nootsakelijckheyt ende onveranderlijckheyt van de quade Wille soo openbare als grove ende schadelijcke dolinghe te wesen.
165. Tert. Al dat u segghen kan ick nu niet wederleggen. Mogelijck dat het onse Leeraren wel ja licht vermogen soudē Maar hoe meugt ghy u verschoonen van grove dolinghe, daer inne dat ghy segt, dat de Mensche selve ooc wat soude doen tot die veranderinghe vande wille in hem? Want na ghy selve bekent, soo en mach die quade Wille niet veranderen in een goede, sonder veranderinghe van valsche in ware Kennisse. Of wildy dit nu ontkennen?
166. Amat. Neen gheensins, maer houde dat voor warachtich.
167. Tert. Om een ding inder waerheydt te kennen behoeft nootlijck Ghesicht ende Licht.
168. Amat. Alsoo, ende noch al wat meer, te weten aandachtigh opmercken, d’welck een Menschelijck werck is, ende dat oock sodanich, dat sonder sulck werck gheen dingh warachtelijck ghekent en mach worden.
169. Tert. U byvoeghsel soude my van mijn voornemen afleyden,dus laet ick dat varen, ende segge also: Alle Menschē zijn van naturen gantschelijck blindt: Een Blinde mach geen dingh, al stont het schoon voor hem in’t Licht, in der waarheyt kennen: So en mach gheen Mensch door zijn eyghen werck komen tot waarheyts kennisse. Sonder dese en mach niemants Wille uyt quaadt in goet veranderen, soo ghy selve bekent. So volght dat de Mensch niet altoos en mach doen, nochte en doet tot die veranderinghe van sijnen quaden wille.
170. Amat. Dat alle Menschen van naturen gantschelijck blint zijn seghdy, maer ghy en bewijst dat oock niet Ick gelooft oock niet, want de H. Schrift en tuyghet niet.
171. Tert. Neen? Gheloofdy dan niet dat Adam blint was na der Zielen (van dese blintheyt spreken wy) als zijn Oogen in schalcheyt gheopent worden.
172. Amat. Van sulcke blindtheyt en tuyght Moysis niet. Maar laat ons dat soo nemen. Bleef hy blint als hy die beloften Godes sagh, die gheloofde, ende (soo die uwe self leeren) Herboren was, daar door hem niet alleen de Schult was vergheven, maer oock die straffe van hem ghenomen? Of soudy ghesamentlijck met verghevinghe vande schult oock die straffe wech neemt, nu willen segghen dat de straffe daar na noch blijft?
173. Tert. Dat segdy van hem, ick ghelooft niet. Waar schrijft hy dat Godt ghesamentlijck met vergevinge vande Schult oock die Straffe wech neemt?
174. Amat. In sijne Commentarien op Isai cap. 33. vers 24 cap 19. vers 22. cap. 38. vers. 17 Instit. ix. 48. 49. ende tot vele meer andere plaetsen wel naacktelijck ende uytdruckelijck: Ende hier uyt mach men besluyten, na dien ghyluyden, of u voornaamste Leeraren selve sulcks schrijven, dat dit u segghen van de aange-erfde blintheyt alder Menschen van Adam onwaarachtich moet wesen. Want hoe soude dat luyden, dat de Zondaar Adam selve van de straff sijnre eyghen bedreven Sonde verlost, ende zijne onschuldighe afkomste om haar Vaders zonde met soodanighe Erf-blindtheyt ghestraft souden worden: Ende dat van den rechtvaardigen Gode, die self van zijn rechtvaardigheyt getuyght dat de Soon des Vaders misdaet niet a en sal draghen, 2 2 a Ezech. 18 maer dat elck zyn eyghen last sal draghen b 3 3 b Gal. 6, 5 ende elck nae zyne VVercken c sal gheoordeelt worden. 4 4 c Matt. 16 27, 25, 46. Joan. 5, 29. Ende behalven dat, so is dit u gevoelen van dese aangheerfde Blindtheyt opentlijck valsch in sich selve. Want niemandt mach zijnen Kinderen aan-erven ’tgheen selve in hem niet en is. In Adam selve en was niet meer die straff van blindtheydt, als dien zijn schuldt vergheven, ende zijn straff wechgenomen was. So en mocht Adam oock niemant van zijn Afkomste die blindtheydt die in hem niet en was geensins aan-erven Maar of dit u seggen noch al waar mochte zijn van de aangheboren blintheyt alre Menschen: so soude de selve soo weynigh beschuldighen moghen: Als gheboren blinden van Lichamelijcke Ooghen om niet te konnen sien ende lesen ’tgheen eenigh Prince henluyden geboodt te zien ende te lesen op verbeurte van’t leven. Want in de plaatse van haar selve daarom van misdaadt te beschuldighen, souden zy moeten haar self ontschuldighen, ende sodanigh Prince voor een Tyran beschuldigen. Dus en deught dese uwe ghelijckenisse van de gantsche blindtheydt niet Ghy en meughtse oock metter H. Schrift giet bewijsen. Immers ter contrarien schrijft d’Apostel dat oock die Heydenen door den Schepselen mochten kennen ’tghene van den Schepper gheweten mach worden, 5 5 Rom. 1, 19. 20. sulcks dat zy onschuldelijck waren. Dits wel verde van sulcken alghemeynen aangheboren geheele blindtheyt des Ghemoets als ghy voortbrengt. Maar laat ons nemen dat meest alle Menschen als ghesondight hebbende, eerst het beschamende Licht niet konnen verdragen dat zy d’Ooghen sluyten, blindelijck wandelen, ende sich in die willige duysternissen stooten, vallen ende quetsen: Volght daar uyt dat zy geen moghelijkheyt en hebben? Dat sy, om te vermijden sulck pijnlijck vallen, hare Oogen openen, de Wegh kennen leeren, ende recht


wandelen souden? Dat en sal niemant seggen die maar heeft gelesen dat oock die Pharizeen,by den Heere self dickmaal a genaamt, 1 1 a. Matth. 13 14, 23. 16. 17 19. 24. 26. noch mogelijckheydt hadden in zich om t’Light des Weerelts Christum te aanschouwen ende hem voor den waren Messiam te kennen. Hier af leest Joan. 15. 22. 24. Luc. 7. 22. Joan. 7. 31, 9. 33, 10. 38. &c. maar sy en wilden niet, overmits sy t’volcx eere liever hadden dan de Waarheyt , des volcx eere sochten meer dan de Waarheyt, ja uyt vreese van beschaamtheydt vyanden waren der Waarheydt.
175. Tert. Laat dat soo wesen. Wat mach dan noch de Mensch doen dat voorderlijck is om ware kennisse der dinghen te verwerven: sonder welcke ghy selve bekent dat niemants Quaade Wille in een goede magh veranderen? Laat de mensche schoon willen sien, ende laat hy beyde sijne oogen wijt op spalcken: wat sal’t baten als’t duyster nacht is? magh hy met sijn op doen der ooghen de Sonne oock boven der aarden doen komen.
176. Amat. Neen hy: maar wat helpt oock het schijnen van seven Sonnen, als hy sijn oogen niet en wil openen? wat baat kaers of bril (seyt het spreeckwoort) als ick niet sien en wil? Soo weynigh als men mach sien sonder licht: so weynigh mach men sien met besloten oogen. Het openen vande oogen ende het aandachtigh aanmercken opten dingen die men wil kennen, is dan so noodigh tot Waarheyts kennisse, dat sonder sulcx inden mensche geen ware kennisse en mach komen. Dit verstont oock wel Augustinus als hy schreef aldus: 2 2 Deverbis Apostolis. Serm. 15. Die u sonder u heeft gheschapen, en sal u sonder u niet saligh maken. U ghelijckenisse vande Sonne is oock niet recht in’t voorneemlijcste daar toe ghy die inne voert. Want al gaat dese geschapen ende tijtlijcke Sonne des nachts onder: die ongheschapen ende eeuwige Sonne, Christus Jesus het Licht des Werelts en gaat nemmermeer onder: maar schijnt huyden, gister ende onophoudelijck in’t algemeyn voor allen lichtgierighen herten: so dat henluyden niet noodigh is te doen aan den Hemel rijsen dese Sonne, die nemmermeer en daalt, maar alleen hare ooghen daar toe te openen ende met opmercken den Dinghen voor ooghen zijnde te aanschouwen.
177. Tert. Ick hoore wel dat ghy mijne redenen Wederlegt: maar ick en Ghevoele niet dat ghy mijn gemoede voldoet. Want voor dat de mensch Wille crijght om sijne oogen te openen, moet yet gaan dat hem willigh maackt.

Hier aan ontbreeckt wat, t’welck verduystert ofte verloren is: Doch hebben daaromme het voorgaande om de stichtelijckheyts wille, niet konnen nalaten.

"""Vande veranderinge vander menschen quade in een goede wille."""