I. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"Biografie. ""Het leven van D.V. Coornhart."""
"Biografie. ""Het leven van D.V. Coornhart."""


Het leven van
D. V. COORNHART.

Dirck Volckertsz Coornhert is in den Jare 1522. tot Amsterdam geboren, van ouden goeden Borgherlijcken gheslachte: syn Vader was een Laken-cooper, de welcke, zijnde inde fleur van sijn leven, welcks neeringhe op’t beste zijnde, verliet die ende scheyde daer uyt, segghende dat hy rijck ghenoech was, ende gheen rijckdom meer en begeerde, ende als syn Huysvrouwe daer over t’onvreden was, meenende dat hy daer uyt niet en behoorde te scheyden, dewyle de neeringhe nu goet was, ende sy luyden noch in ’t beste van haer leven, ende met kinderen begaeft, daer men sorghe voor most dragen; gaf hy voor antwoorde, dat hy genoech hadde om eerlijcken te leven, ende de Kinderen, soos y haer tot deughden wilden begheven, voort te helpen. Dat hy oock liever hadde datse waren eerlijcke ende neerstighe winners dan ledighe ende schandelijcke verteerders, ende datter eenen tijdt van ghenoeghen behoorde te wesen by den sterfelijcken mensche. Sijn Huysvrouwe hielt noch evenwel de neeringe aen, maer hy en wilde hem daer noyt meer mede bemoeyen. Dirck Coornhert was de jongste Zone, syn twee ouder Broeders syn oock aenzienlijcke Borghers geweest, Clement sterf ballingh om des Vryheydts voorstandt, Frans Coornhert is mede ballingh geweeste, ende nader handt Secretaris ende Schepen tot Amsterdam: syn oudtste Suster Trijn is gehouwet geweest, aen Hendrick Kroock, Schepen ende Raedt, ende oock Laken-cooper in hen Vaders Huys, syn tweede Suster Aef trouwde Paulus Kerstensz. Dirck Coornhert self is in syne Jonckheydt, naer ghewoonte dese Landts, om wat te besouckenin Spangien en Portugael geweest. T’Huys comende is hy jonck gehouwelijckt aen Neetgen Symons Dr. de Suster van Anna Symons Dr. die moeder is gheweest van Jonckheer Lancelot van Brederode, Vader van Heere Reynout van Brederoede, Ridder, Heere van Veen-huysen ende Spambroeck, die, zynde President inden hooghen Rade, is Ao. 1632. overleden, ende oock moeder van Jonckheer Artus van Brederoede in syn leven Raedt inden Provincialen Hove van Hollandt. Dirck Coornhert huwelijckx goedt dervende, vermidts hy buyten raedt van syn moeder (die doen weduwe, ende teghen syn vaders testament) ghehuwelijckt was, ende met syn huysvrouw weynich ofte gheen goederen hebbende, heeft, vermits dese voorschreven gheleghentheyt, hem begheven in dienste by Heer Reynout van Brederode, Vry-Heere van Vianen, Ameyde, &c. als Hof-Meester, by den welcken hy wel ghesien ende bemint was, maer, syn zinnen niet tot het Hof streckende, is ’t selfde haest moede gheweest, ende is met syn wel-believen van hem ghescheyden, doch noch dickwils in verscheyden syne saken ghebruyckt gheweest; ende zich tot Haerlem metter woon begheven hebbende, heeft het plaet-snyden in ’t coper, ende oock etsen aenghevanghen, ende daer in, ende oock in’t inventeren, ende wat die conste aenginck, sulcx toeghenomen, dat hy daer eerlijck syn noodtdruft mede verdiende. Hy is een Man gheweest van een groot ende cloeck verstandt ende begryp. Als hy inde dertigh jaren oudt was heeft hy zich begheven om de Latijnsche tale te leeren, daer in hy onderwesen is gheweest deur den gheleerden Doctos Johan Basius, die naderhant Raedt is gheweest vanden Prince van Orangien. De oorsake waerom hy oudt zijnde de Latijnsche tale leerde is gheweest, dat hy in eenighe poincten der religie ongherust zynde, ende syn ghemoet niet connende vernoeghen, meende dat hy inde boucken van Augustyn of andere Patres (die in’t Latyn alleen gheschreven hebben) soude connen onderrechtinghe ende vernoeginghe vinden: Hy in corten tijdt de selve tale sulckx gheleert ende verstaen, dat hy verscheyden boecken uyt den Latyne in Duytsch vertaelt heeft, als namentlijck, onder andere, de Officien Ciceronis, de weldaden van Seneca, de vertroostinghe der Philosophie van Boëtius, eenighe stucken van Homerus, de historiën van Paulus Jovius, ende verscheyden andere, eensdeels ghedruckt, ende ’t meerdeel onghedruckt. In syne jonckheydt heeft hy hem oock gheoeffent inde Musycke, ende in ’t Rymen: Hy conde seer meesterlijck spelen op de duytsche Fluyte, oock op de Luyte, ende Clavecimbal: Van schermen is hy meester gheweest, ende van alle eerlijcke, loflijcke ende gheoorlofde consten ende oeffeninghen heeft hy eenigh verstandt ghehadt. In maaltyden heeft hy seer vermakelijck van propoosten oock stichtelijck gheweest, ende hem altijdt sober ende nuchteren ghehouden, hy was een vyandt van ledicheydt, syn ghewoonte as meest ’s avondts ten thien uren slapen te gaen, ende wederom ’s morgens ten vieren uren op te staen, segghende dat ses uren te slapen meer dan ghenoech was, ende datmen deur ’t langhe slapen, het leven becorte, ende, met vrooech opstaen ende waken, het Corte leven verlenghde: Hy heeft een vermakelijck protest in rym teghen den slaep ghemaeckt, (’t welck blijckt in ‘t 3. Deel fo. 506.) ende veel andre fraye ende constighe rymemeryen, Comedien, Refereynen, ende


Liedekens; Hy hieldt den tijdt voor eenen kostelijcken schadt, ende en versuymde niet onnuttelijck: Hy was een beminder vande Duydtsche tale, die hy seyde een vande rijckste der wereldt te wesen, ende sach seer noode datmen vreemde talen daer onder menghde, ghelijck hy in syne voor-reden van d’oversettinghe van Ciceronis Officien verhaelt: Voor syn devys had hy ghenoemen, als hy een wyle tijts in quade gratie van syn moeder was (om de oorsaecke van syn houwelijck hier voren verhaeldt) Verkiesen doet verliesen, op welcks zinne hy oock eenighe liedekens ghemaeckt heeft. Naer syn dertich jaren heeft hy hem oock mette penne (hoe wel hy daer in niet gheoeffent en was) beholpen. Inden Jare 1561. is hy Notaris gheworden. Den 15. Januarij 1562. is hy Secretaris der stadt Haerlen gheworden. Den 11. Maert 1564. is hy Secretaris vande Burghemeesteren van Haerlem gheworden ende in Politike saken gebruyckt, in welcke bedieninghe hy veele moeyten gehadt heeft: Inde Jaren 1565. ende 1566. is hy van stadts weghen tot verscheyden tyden ghedeputeert gheweest te reysen by den Prince van Orangie, Stadthouder van Hollandt wesende, ende dewyle inde selve jaren de troublen inde Nederlanden begonsten op te staen, ende dat hy groote kennisse hadde met den Ed. Heer Hendrick van Brederoede, Soone vande voornoemde Heere van Vianen, &c. (deur oorsake voren verhaeldt dat hy syn vaders Hof-meester was gheweest, ende dat hy den selven oock eenighe goede diensten hadde ghedaen:) de welcke, neffens Andre vande principaelste Edelen der Nederlanden, de Requeste in April 1566. aen de Hartoginne van Parma hadde ghepresenteert, soo is hy oock by den selven gheweest soo tot Vianen, Utrecht ende Amsterdam, ende oock buyten ende binnen Haerlem op den huyse van Cleef: (‘twelck den voorsz Heere toebehoorde) hebbende ende houdende metten selven eenighe communicatie tot voorstandt van ’s Landts vryheydt: 1 1 Oft Coornhert gheen raetghever is gevveest dat Brederode ‘tRequest aē de Hertoginne van Parma selfs soude overleveren, staet te bedencken.
Waer over de saken weder veranderende, hy tegen die Previlegien der stadt Haerlem (de Overheydt ende Magistraten der selver stadt, daer teghens niet dorvende hare Previlegien voorstaen) uyt Haerlem in ’s Graven-Haghe ghevoert, alwaer hy langhen tijdt in soodanighen ghevaerlijckheydt des levens ghevanckelijck is ghehouden: dat syn huysvrouwe van syn uytcomste wanhopende, inde huysen daer de peste was de arme luyden ginck dienen in haer zieckte, op hoope vande peste te crijghen, ende by haer man comende, ghesamentlijck daer van te sterven, ’t welck Coornhert ghewaer werdende, haer ernstelijck berispt ende verboden heeft, willende datse met hem de uytcomste van Godt soude verwachten. Eyndelijck heeft hy zich soo cloeckelijck weten te verantwoorden, dat den Haghe voor syn ghevanckenisse werde gheordonneert, maer daer naer ghewaerschout zynde datter schrijven was van Brussel om hem weder inde ghevanckenisse te stellen, is hy secretelijck uytghe-
leydt zynde deur Jonck-Heer Artus van Brederoede) naer Haerlem, ende voorts uyt den lande vertrocken, ende willich ballinck gheworden. Heeft zich metter woone begheven in den lande van Cleef, alwaer hy syn cost met plaet-snyden voor hem ende syn huysghezin heeft moeten winnen: Inde ghevanckenisse zijnde, heeft hy door goede kennisse die hy hadde met den Procureur Generael, verkreghen dat hy tot syn oeffeninghe mocht hebben, 2 2 P. Bor lib. 4. Fol. 182. melt dat Prins Willm 1. Decem. An. 1566 d’eerst gheschrift in zyn leger uytgaf. VVaerschouw aende inghesetene deser Nederlanden. PRO, LEGE REGE ET GREGE , dat Bor mondelingh verclaert vvel te vvetē Coornhert inghestelt heeft.
penne, inckt ende papier, ende heeft aldaer in gheschrifte ende ryme ghemaeckt de Comedie van Liefd ende Leet, het lof der ghevanckenis, seker discours dat hy noemt Compas der rusten, ende eenighe andere stichtelijcke Tractaten, oock Liedekens ende Refereynen. Inden Jare 1571. doen die van Hollandt hare vryheydt opentlijck begonsten voor te staen teghen de moetwillighe tyrannije vanden Hertoghe van Alva, den Spangiaerden ende Andre vreemdelinghen, soo is hy wederom in Hollandt (syn Vaderlandt) ghecomen, ende is Secretarius vande H. H. Staten van Hollandt ghemaeckt: Doch door syn openhertighe oprechticheydt zich een voorstander van ’s landts middelen, ende teghen de moetwilligcheydt van des Graven van Lume soldaten stellende, ende ghecommitteert zynde om informatie te nemen op der selver onbehoorlijcker handelinghen teghen den inghesetenen der platte landen, is hy daer deur inde onghenade van den selven Grave ende des selfs Hopluyden ende Officieren van ’t crijchs-volck (die doen ter tijdt veele authoriteyt hadden) ghecomen, waer deur hy syn leven niet versekert zijnde (’t gheweldt boven de Policien styghende) wederom uyt het landt vertrocken is, den Prince van Orangie, ende de H. H. Staten van Hollandt, syne meesters, de oorsaecke syns vertrecks schriftelijck te kennen ghevende, ende heeft zich als doe eerst tot Embden (daer hy oock in syn ballinghschap eenighe tijdt ghewoont hadde) onthouden, tot dat de Prince van Orangie de saecken des landts in beter ordre ende staet ghebracht hebbende, hy wederom in’t landt ende tot Haerlem metter woone ghecomen is. Dese Korenherts versmitste hersenen, ende onfaylbare ghetrouwicheydt heeft Prins Wilm, buyten alle twijffel, erkent ende de Staten van Hollandt gherecommandeert, eer hy tot sulcken eerlijcken als vertrouden staet van der H. H. Staten van Hollandt Secretarius te worden, ghecomen is. Alsoo men Coppen uyt Coornherts beschreven memorien vindt, daer in men vint hoe hy van Prins Wilm d’Orangie tot, ende in, syne dienst versocht ende ghebruyckt is gheweest, oock noch uytlandich zijnde, ende hoe sorchvuldich hy der Nederlanden Hoocheydt ende des Oorloghs verlossingh beharticht heeft, eerstelijck blijckende uyt waerschouwinghe aenden Prins door Joncker Sonoy aldus luydende.

Anno 1570. 6. junij sprack ick ‘smergens met Ioncker Sonoy, die onder ander comende te


spreken van B. heb ik gheseydt, dat hy mijn H. de Prince wel mochte van mijnen ’t weghen adverteren, dat B. al over drie Iaren aen my versochte of opwirp om aen sijn Excellentie gherecommandeert te zijn, oft in kennis te comen, ’t welck ick (om syn jonckheydt wil) niet en wilde doen. Item dat ick daer naer tot Embden B. heerden vertellen de aenslaghen van syn Excellentie op de Nederlanden, daer in hy B. mede syne opinie had ghegheven, die (niet tegenstaende sy singulier was) ghevolght werde, soo hy seyde, ’t welck my verschrickte. Soo dat ick B. vraeghde oft hy wel met een schip naer Spangien soude durven varen op syn verstandt van stueren, hy seyde neen, soo verwondert my dat u verstant van crijghandel niet min kleyn als van stueren betrout wird, niet alleen by u selven, maer oock, &c. Ende seyde voort tot Sonoy, dat hy syn Exellentie (quaemt te passe) wel uyt mijnen monde mochte voorhouden, oft oock gheraden ware B. soo diep inde gheheymnisse synder Excellentie aenslaghen, ende saecken toe te laten, ghemrckt B. Ionck, van gheen naemachtighe ouders, ende van gheen goeden en is, ende daer teghen des Albaners milde praktycken behendigh ende menichvuldich zyn. Ick kende in B. groote eergierigheydt, (die gheerne schandelijcke wercken doet vlieden) groote neerstigheydt, gheleertheydt, ende verstandigheydt, maer hadde hem daer beneven al bevonden tot mywaerts anders dan’t behoorde, doch ick sprack niet uyt hate, want ick (Godt is myn ghetuyghe) hem soude dienst doen daer hy’t noodt hadde, noch ick begheerde hem niet uyt te stoten, om selve in onderwint te comen, want ick wel verstae mijn ongheleertheydt ende onbequaemheydt, oock wat zaligher dingh rust is, ende wat ondanck, peryckelen, ende moeyten in ’t bewint deser saecke is gheleghen: oock seyde ick dat ick in desen handel by niemandt vrucht en mochte doen soo my de Calvinisten (metten welcken men meest moet handelen) vyandelijck haten, uyt partydigh loghentalen, ende valsche achterclap, &c; Maer sprack alle dit alleen ten goede van ’t ghemeen best ende syn Excellentie: biedende Ioncker Sonoy hier van mijn handt te gheven, ende het voorsz te staen, ende verantwoorden, maer hy vernoeghde zich met mijn woordt.

Noch isser dese Memorie. 1 1 Dit ist jaer doen de Staten van Hollandt resolveerden de vvapenen tegē Duc d’Ava an te nemē als vvanneer Cornh: schynt (alhoevvel uytlandich) in Prins VVilms dienst is ghevveest, den Prins met syn heirleger uyt Duytslandt comende, Bor lib. 6. Fol. 290 H. de Groots Hollants outheyt. cap. 6. Dit selfde jaer vvierdt Conhert der Staten van Hollandts secretarius.

Anno 1572. 18 Iulij, sprack ick tot Aldekercke met mijnen Heere den Prince, dien ick bad te moghen met syn Ghenade goet believen noch een Iaer oft half blyven inde Landen van Cleef, daer mijn gheleghentheydt sulckx vereyschten, ende ick gheen dienst mochte doen tot Haerlem, dat nu al in handen van syn Ghenade was. Syn Ghenade seyde my, dat staet aen u selven, Ick repliceerde, wel te weten dat syn Ghenade niemandt en dwanck, maer dat ick had een impressie dat syne Genade believen was dat sich nu elck voeghen soude binnen ’s Landts om daer nut ende vrucht te schaffen, vor ’t ghemeen beste, ende dat ick derhalven niet uyt de Landen soude willen blyven in sulcke wijse dat het my naemaels tot naedeel oft lachter soude moghen comen, maer met wel believen van syne Vorstelijcke Ghenade bereydt wesende ‘tallen tijden waer syn Vorstelijcke Genade ghelieven soude my te gebruycken, te gaen ende te doen soo ’t syne Gendade believen soude (alst niet en ware buyten mijn beroepen, oft boven mijn vermoghen) al waer ’t oock met de hooghste perycklen mijns levens, (nu wist syn Ghenade wel van te voren dat ick gheen vrucht conde doen, overmits den hate der Calvinisten op my )’t welck syne Ghenade verstaende was te vreden dat ick mocht blyven.

Anno 1574. Coornhert willigh ballingh zijnde, vindtmen synen Patriotschen voorslagh om al de groote Potentaten inde Christenheydt te doen gheloven dat de kantingh der Geunieerde Provincien teghen den Coningh van Spangien ende Duc d’Alba gheen rebellie, noch uyt Heeromnes beeldtstorminghe ontstondt, maer uyt Suveraine macht tot scherm der landen Hoogheydt, rechten, ende Conscientie vryheydt.

Sulcks blijckt by desen volghende brief (Coornherts) gheschreven in Santen den 5. May Anno 1574.

Lieve Broeder, of Ionstighe Neve, of waerde Vrunt, wien van u dryen desen behandight sal worden, ofte oock u altsamen, groete ick met herte. By mijn selven gheraeckt zijnde in verwonderinghe van dat alle Potentaten, ende voornemelijck de Euangelische, den Nederlandtschen jammer (henluyden altsamen oock al eenighsins treffende) dus langhe swyghende hebben connen aensien, sonder sich als middelaers der sel-


ver te bemoeyen, zwyghe hulp te doen: Liet ick my beduncken de hooft oorsaecke van dien te wesen Erghernisse of schandale vander saecken, alsoo die van beginne, door een verlooren hoopken beeldt-stormers, den name moet draghen van wederspannicheydt ende oproer: daer door elck Prince, verstaende dat hun bemoeyen metter saecken in ’t goede, een schyn van behaghen met brenghen, ende syn selfs ondersaten licht verstouten soude om ter eerster gheleghentheydt sulck voorspel oock teghen hooren Landts-Heeren nae te volghen, deser saecken soo gansch ledich staen: door welck bedencken, als redens ghenoech voor my wesende het voorschreven verwondren in my moste ophouden, maer niet mijn begheerlijck nae sporen omme yet te bedencken dat tot nut van myn Vaderlandt soude moghen strecken. Want my daer door zyn in ghevallen eenighe middelen die schyn hebben, in mijne ooghen, van moghelickheydt ende vruchtbaerheydt, die ick by gheschrift hier beneven over sende, begheerende ghy de selve oock wilt laten sien den Burghermeester vander Laen, oock Wesenbeke (is hy daer) die ick beyde vrundtlijck groete, op dat, soo daer yet nuts inne mach zyn, ’t selve by u ende hen met toe ende afdoen verbetert, ende myn Heere den Orince, ofte Staten (maer gheensins als uyt voortcomende, soo ’t dan om mynder vyanden wille, voor quaet aenghesien soude werden alwaer ’t oock heel goedt) aenghegheven mach werden, maer soo ’t u ende henluyden duncket een idele uytslach te zyn, machmens branden, ende mooght dan verstaen mynen yver soo groot als myn verstandt cleyn te wesen, om in sso groote saecke yet vruchtbaers te vonden. Doch can ick niet bemercken eenighe schade altoos gheleghen te zyn in ’t versoeck van desen, uytghenomen alleen vanden Legaetchappe, die dubbelt bethaeldt soude werden, of schoon gheen Vorst in sulck versoeck bewillighde. Vraeghdy waer mede? Daer met, dat Hollandt ende Zeelandt dan in druck gevende, sulck vertoon van henlieden onschuldt met sulck henlieden versoeck ende eerbiedinghe aen Keyser, Keur ende Vorsten ghedaen, den valschen name van wederspannichedt afweren, en hare saecke gheen kleyn jonste by alle menschen smaecken soude, seecker heeftmen Anno 1570. alsmen gheen voet in’t landt en hadde, aenden Keyser ende Ryckx-Vor-
sten met een boecxken ghesuppliceert alleenlijck om niet onwaerdelijck maer goedertierelijck ghehandeldt te worden: wat schade soude nu moghen comen uyt versoeck van recht ende eerbiedinghe vande oirdele onderdanighlijck te volcomen: Maer soo ick hier mede in dole, en is hier met niet meer verloren dan u moeyte in ’t lesen, ende de myne in ’t schryven, die cleyn is, vaert wel bidt ende waeckt, wanthet is nu tijdt of nemmermeer, Groet alle de vrinden.

By desen Brief was ghevoeght dit volghende gheschrijf.

Discours onder verbeteringhe.

Vrede sal nootlijck moeten zijn des oorloghs eynde, ende dit door Accoordt of volcomen mattinghe. Dat Hollandt ende Zeelandt den Coninck soude matten schynt niet te verhoopen, maer wel te vreesen dat wy vanden Coninck ghemat sullen werden (* 1 1 Syn’t geen miraculen, datmen in plaets vā rebellen tegen harē Coning de gansche vverelt doet geloven, onsen oorloch, door den voorstant vāde Policie, vvettich te vvesen, vvaer op so treffelijcke Aliantien volghen vā uytheemsche Coningen ende Potentaten? die de Neerlantsche saken te vooren soo gans ledich stonden. ick stelle miraculen te zyden, ende spreecke menschelijcker wyse Of nu al mocht gheschieden dat Hollandt d’ander Lantschappen al tot sich kreegh, ende den Spangaerden uyt alle vesten, jae uyt de gantsche Nederlanden jaeghden, wat sal’t eynde zyn? sal den Coninck de verstotinghe uyt syn erflanden lyden? Geensins, maer liever stadelijck oorloghe voeren; soude dan de vrede noch ontbeert moeten werdenalst schoon boven wenschen wel gingh: Wat vrede verwachtmen by teghenspoet? een eeuwighe slavernye. De vrede waer dan beter, die moet ghesocht zyn door vreedsame tonghen, ende niet door bloedighe swaerden, ende dit soo eer soo beter. Maer want men selfs gheen ghehoor heeft, des Coninghs ooren met Spaensche arghelist omtuynt wesende, soude die best ghevordert moghen werden door ’t Rijck, om ’t welck daer toe te bewillighen nodigh schijnt dat mijn Heere den Prince van Orangie, met Hollandt, Zeelandt ende Vrieslandt, ghesanten schickten aenden Keyserlijcke Majesteyt, Keurvorsten ende steden des Rijcx omme den selven te

Vertoonen

1. Der Landen oude ghetrouheyt tot horen Landtsheeren.
2. Der Landen onschuldt in allen desen.


3. d’Ondraeglijckheyt vander Spangaerden regheringhe.
4. De rechtvaerdigheyt vande nootweer.
5. Dat den Coninck door den Spangaerden qualick bericht is vande Nederlandsche saken.
6. De Wanhoope van by den Coning ghehoor te verwerven.
7. Ende de Hope of waerschynelijcke macht om d’andre Provintiē tot henlieden te ghekryghen, die al ghelijckelijck de Spaensche regheringhe vyandtlijck haten, ende by een Iaer quaet ghewas door gebreck van koorne sich nootlijck sullen moeten versellen metten Hollanders ende Zeelanders, die de zee inne hebbende hen moghen gheneren met coophandel. dWelck d’ander landen ontberende gans winneloos sullen sitten, verteren dat sy hebben, te weten den coopman syn hooftsom, ende d’ambachts-man syn kleren ende huysraet, soo dat de ydele burse haest een ydel hooft sal maken, sonderlinghe oock den moetwillighen overlast van ’t gheweldighe crygsvolck, dat den borghers ten bene toe knaghet ende beroyt maeckt. Maer want sulcks noch alle soude vallen tot gheheele bederfenisse der gantser Nederlanden, zaghen de Hollanders ende Zeelanders (als mede lidtmaten van dien) sulcks gaerne voorcomen. Daerom zy

Ootmoedelijck versoecken.

Dat zyne Keyserlijcke Majesteyt, ende hore Keur ende Vorstelijcke genaden sich daertusschen willen legghen, ende eerstdaeghs by den Coninck van Spangien aenhouden dat syne Conincklijcke Waerden ghelieven wille dese gheschillen te stellen aen ’t oordeel van Keyserlijcke Majesteyt, oock Keurvorsten, en Stenden des Rijckx daer toe te verkiesen, ende bewilighen, omme des Coninvklijcke Waerden aenclaght, ende der Landen antwoorde, volcomelijck ghehoort zynde, te doen een uytsprake vander saken, De Prince met Hollandt ende Zeelandt sich

Erbiedende

Soodanighe uytsprake onderdanighlijck te volcomen niet min in’t gedogen vande opgheleyde straffe (soo sy des schuldigh werden bevonden) dan ghenietinghe hoorder vryheyden ende gherechtigheyden. Mits dan syne Coninck-
lijcke Waerde te vooren oock bewillighen in’t volcomen vande uytsprake, ende oock mede dat alle Stenden des Rijckx sich eerst eendrachtelijck souden verplichten vyandt te zyn den onwilligen vanden voorschreven uytsprake, ende de selve (soo ’t noodt werde) met des Rijckx macht te executeren ofte handthaven.
Omme nu de Vorsten hier toe te moghen bewillighen, moste vertoont werden dat sulck werck van vrede maken Godtlijck is Math: 5. 9. ende hore Keur ende Vorstelijcke ghenade selve hooghnootlijck ende nut: Dat vrede met soude brenghen hoorder Keur Vorstelijcke ghenade ondersaten welvaren, die nu een neringhloose dierte alder dinghen gedoghen, die terstont met des oorloghs eynde soude eynden: oock souden d´incomsten vande tollen weder comen metten vrede, ende souden van horen staten versekert zyn, die nu wanckelijck staen by krenckinghe van een van beyde partyen, want onmoghelijck is, dat by de nederlaghe der Nederlandtsche Catholijcken de Overlantsche niet ghekrenckt soude werden, 1 1 Op desen voorslach schynt niet qualijck te volghen den Vrede handel van Ceulen anno 1579. begonnen VVelcks gebesoigneerde ooc door de H.H. Staten ann. 1581 binnē Delft, met privilegie in druck is vervaerdicht, ende door haren Orator Aggeus Albad a (Coornherts besonderen vrint) met over treflijcke annotatien verryckt, genoechsaem bequaem om de gansche vvereldt in rust ende vrede te regerē, voor alle politycke niet minder noodig als broot voor dē honger. dit boec ende annotatiē, verhaalt Coornhert met bondige bevvys redenen teghen Lipsium in syn I. Proces, min of meer als oft samen uyt Koornherts koker quam, daer Eusebius philalet an. 1617 Fol. 18. in syn Antwoordt op seker ondersoec als Koornh. eygen te zyn mede beticht. soo mede by het onderdrucken der Ghereformeerde, de Protestantsche Vorsten in ancxten souden comen. Want alst inden Nederlanden ende Vranckrijck uyt ware, soudet by hen beginnen. Men soude de Catholicxse ende Protestantsche Vorsten aen een hetsen: als dan de Roomsche, de Spaensche, ende Fransche macht ende vrede quam nemen: Liever waer souden de Protestanten sitten? Maer of al schoon noch Keyserlijcke Majesteyt noch Keur noch Vorsten de Rijcx hier toe bewillight mochten werden. wat can’t versouck schaden? Sullen d’oncosten vande Legaetschappe niet wel dubbelt betaelt zyn? Daer mede datmen dan, met Waerheydt, sulck eenvuldigh vertoon, sulck Godtlijck versoeck ende eerlijck aenbieden, door den druck alle de wereldt ghemeen mach maken, ende alsoo wech nemen veel valsch vermoedens, als van wederspannigheydt, vanden Coninck syn Landt te willen ontweldighen, vyanden mindren ende vrunden meeren.
Of men wilde segghen wat reden connen de Vorsten hebben sich te bemoeyen in saken den Coninck van Spangien beroerende, ende niet henluyden, &c. staet te bedencken, dat sy versocht zynde tot soo Godtlijcken saecke, gheen reden hebben die te weygren, oock dat het den Rijcke al roert off de Nederlanden (Lidt des Rijckx) ver-


dorven worden, oock dat sy elck bysonder daer in gheschadight werden, &c. Immers oft myn buerman met syn ghesinde daeghlijckx kyvende ende vechtende soo qualijck huyshieldt dat syn huys by wylen aen brandt quame, ende ick hem straffende, tot vrede sprake, wat recht soude hy hebben t’antwoorden? hout ghy huys soo ghy’t verstaet ick houde huys soo’t my lust, dat roert u niet. Soude ick niet rechtelijck moghen segghen het roert my al: comt u huys te breanden het myne sal niet vry gaen. Daerom mochten de Vorsten met groote reden, oock van selfs onversocht, schrijven aen den Coninck ende aen den Prince, maeckt vrede, oft wy maken onsachtelijck vrede.

Als Coornhert nu tot Haerlem woonde, alwaer hy zich in stilheydt was ernerende, is hy naderhandt door eenighe hevighe ende precise yveraers in schriftuerlijcke twisten gheraeckt, daer over hy niet alleen verscheyden boecxkens van syn ghevoelen in druck uytghegheven heeft, maer heeft oock, met bewilliginghe ende beschryvinghe vanden Prince Wilm van Orangien, loflijcker memorie, ende der Heeren Staten van Hollandt, tot tweemael, soo tot Leyden inde Academie (blijckende by de handelinghe daer van in druck zijnde) als in ’s Graven-Haghe op ’t Hoff openbaerlijck teghens de Predicanten, alleen, vrymoedelijck ghedisputeert, derhalven hy inden Haghe quam woonen, om, met veel over ende weder reysen tusschen Haerlem ende den Haghe, gheen tijdt te verslyten, ende te naerder by der handt te wesen. Maer alsoo dese disputatie wat gheduert hebbende door bevel van hoogher handt opghehouden wirdt, dede Coornhert daer teghen verscheyden versoecken soo aende H. H. Staten als aen de Predicanten selve, bysonderlijck oock inde Synode ter Goude om die te moghen volvoeren, onder andre gaf hy daer toe over dese naervolghende requeste,

Aen syne Excellentie.

Vertoont met alre ootmoet D. V. C. dat, volghens het afscheydt byde H. H. Comissarissen op den eersten December Anno 1583. hem ende de Predicanten ghegheven, te weten dat hy suppliant voor den 11. der selver maent soude inne brenghen ’t ghene hy teghen seecker gheschrift der Predicanten te segghen hadde, om daer op by de Predicanten weder gheschreven, ende dan terstont ’t een metten andre den volcke voor ghelesen te worden, hy vertoon-
der sulck syn gheschrift den 8. der voorschreven maendt over ghesonden heeft ghehadt, meynende dat de aengheheven disputatie voortgangh hebben, oock wel bemerckende dat die soo haest niet eynden en soude, overmidts voort voleynden van alle het eerste van meer dan 50. artyckelen te handelen staende, nu al drye gantsche boec, ken papiers, met dicht gheschrift, ghevult sullen wesen, daer op syn huysinghe tot Haerlem verhuert, ende een huys inden Haghe heeft ghehuert, tot vermydinghe van tijdt-quistinghe, costen, ende moeyten in’t dickmael reysen tusschen Haerlem ende den Haghe, ende van’t schadelijck versuym midts het schadelijck wesen uyt synen huyse. ‘tIs nu soo dat de suppliant teghens alle vermoeden van dat die Predicanten heur schrift inne ghebracht souden hebben binnen veerthien daghen, de selve Predicanten nu al ghewacht hebben ontrent veerthien weecken sonder te antwoorden des suppliants gheschriften, gheschreven zynde binnen den tijdt van vyf daghen, sonder dat de suppliant mach weten wanneer sy daer toe ghereet souden moghen werden, sonder oock te weten of sulck heur soo seer lancksaem schryven comt uyt de swaricheydt die sy bevinden in’t wel beantwoorden van des suppliants gheschrifte, dan uyt eenighe veranderinghe vande ghemeene landts saken. Daeromme nadien den suppliant onmoghelijck is te vermoeden dat de H. H. Staten een alghemeyne handel van soo grooten insien souden hebben doen aenvanghen, omme alsoo op den dorpel vand conferentie in’t eerste articul te laten blyven steecken, rechts oft hare E. E. nu merckende dolinghe inde religie te zyn, liever saghen dat het volck sulckx twyffelijck soude vermoeden doort ophouden, dan dat het sulckx ontwyfelijck soude weten door den voortgangh der disputatien, die nu soo langhsaem valt, dat de Predicanten door aldus danighe tijdtwinnighe veel eer dan van dese disputatie soude moghen verhopen: Nadien mede nu al lichtelijck vermerckt is by den suppliant wat cleynder jonste hy heeft, ende wat groot aensien syne partye, die Predicanten hebben, by den hoofden ende voorneemste der Staten ende Raden, den welcken nu al by den Predicanten door advys


ghegheven is gheweest, dat oock onder andre het ampt des politycken Overheydts is, met ghevanckenisse oft aen den lyve te straffen den ghenen die uyterlycke Kercken vreede verstoren, daer af den suppliant soo weynich syn berispen van der Ghereformeerde als syluyden heur berispen vanden Roomsche Catholijcke dolinghes oude willen oft moghen verschonen. Nadien oock hy suppliant wel verstaet dat d’Overheydt in Hollandt als nu al Eedt ghedaen hebben, (nae ’t segghen der Predicanten in openbaren druck) * 1 1 De H. H. Staten Confirmeren anno 1590. het teghendeel E. D. Met. lib. 16. Fol. 306.
van gheen andre Religions exercitie dan alleen de Ghereformeerde in Hollandt te ghedoghen, gheensins en sal willen ghedoghen dat huyden een Coornhert, marghen een ander, sulck nu al voor oprechte gheoordeelde Religien ende Leere met berispen ende disputeren in twyffele souden bestaen te trecken, maer veel eer ’t selve niet met een ydel Woordt verbodt, om dat niet Illusoir tot verachtinghe te laten blyven onvruchtbaer, maer met de voorschreven der Predicanten voor ghenwende ofte andre rigoureuse executien daetlijck sullen bestaen te beletten, ter naevolginghe van de Roomsche Catholijcken, sonder te letten op de groote schandale die uyt sal volghen over gantsch Europa, van soo schielijck selve ‡ 2 2 Als den Hont tot syn braecksel. pleghen, ’t gheen men soo onlanghs ghelastert heeft inden Roomschen Catholijcken: Iae ter oorsaecke van ’t welcke men meest den noodtweer om de Conscientien vryheydt te handtvesten ter handt ghenomen, ende heur Landts-Heer verandert is. Ende naedien den suppliant sulcx houdende voor openbare dwangh der Conscientien ter naevolginghe vanden Apostel Petro, Iae oock van uwe † 3 3 Apologie ou defence, pag. 80 Excellentie selve, in ernstighen voornemen is, meer Godts teghen de menschen, dan de menschen teghen Godts gheboden te ghehoorsamen: het sy dan met spreecken, met schryven, of in druck gheven, saecken tot bewys ende waerschouwinghe van sulcke en derghelijcke meer andre groote dolingen, inder Ghereformeerde oft andre Kercken Leere wesende, soo hy suppliant selve alsdan bereydt sal wesen te verantwoorden mette H. Schriftueren, onder in eenighe stucken te roeren die Politycke regeringhe die * 4 4 Dit antvvoort gaven de E. H. Borghemeesters t’Amsterdā mede aendē Kercken-raet siet het VVarachtich verhael Anno 1630. daer tegen de Kerckelijcke rebellie uytgegaen.
verde verscheyden is vande Kerckelijcke, daer door dan oock den suppliant niet en heeft te verwachten voor synen persoone dan die voorschreve regureuse executien niet weyni-
gher tot schandale (zoo ghezeyt is) vande Ghereformeerde Religie selve, dan tot onghemack oft schade van synen persone of armoede. Welck verbodt van syn ghedachten vry uyt te spreken ende van goede Boecken te drucken anders dan by gratie ende Previlegie (als eertijdts de Ketter-meesters plachten) die Regheerders van Leyden in heure Remonstrantie wel uytdruckelijck segghen te wesen het eenigh Merckteken van tyrannye: Soo versoeckt de suppliant met alre ootmoet Dat uwe Princelijcke Excellentie ten aensien van ’t ghene voorschreven staet, ghelieven wille te doen bestellen dat die voorghemelde begonnen disputatie (daer inne nu al eenighe merckelijcke desordre gheslopen is) eerstdaeghs in alder ghelijckheydt, ende soo die aldermeest tot verbredinghe van de waerheydt sal moghen strecken, gheredresseert ende voldoert mach worden ter eeren Godts ende heyl der menschen, soo sulcks door eenighe veranderinghe vander Landen saken de selve nu souden moghen nadelich gheacht worden, (als hy spuppliant verhoopt neen) dat dan hem suppliant gheoorloft werde, in’t voorghemelde sedigh ende Christelijck berispen vande dolinghen inde voorschreve ende andre leeringhe, te ghenieten die duur ghecochte vryheydt der Conscientien, of en minsten soo hem dit oock niet en mochte gheworden, (’t welck hem suppliant onghelooflijck schynt) dat hy dan, om schandale vande Ghereformeerde Religie of quetsinghe syner suppliants Conscientie, Persoons of armoede te voorcomen gheoorloft werde (’t welck hem doch in syn oude daghen met een krancke Huysvrouw niet seer lustigh en sal vallen) te vertrecken metter woon in eenighe naeburighe Landen desen niet Vyandt zynde, en aldaer het kleyn restghen syns levens te Eynden, in ’t eynden eens grooten wercx niemandt nadeligh ende alle menschen nut zynde, te weten, in een sonderlinghe Index der H. Schrifturen, by hem nu al meer dan xxvj. Iaren vlytelijcken in ghearbeydt zynde, ende hem daer toe te verlenen behoorlijcke Paspoorte, midts dat hy suppliant bereyt is, ende zich verbindt midts desen, t’allen tyden, als hy ingheroepen sal worden tot uytvoeringh vande aenghevanghen disputatie daer toe inden Haghe te comen ende blyven tot costen vande gene die hem sullen beschrijven. tWelck doende, &c.


Dan dese Requeste en opereerde niet tot het voornemen van Coornhert, die daerom Evenwel niet en liet opentlijck te verclaren dat hy inden Heydelberchsche Catechismo (die in veel Kercken hier te Lande doen ter tijdt gheleerdt ende ghepredickt werde als oft Euangelie ware:) merckelijcke groote dolinghe bevondt, daer over sekere Proeve in Druck ghevende, den H. H. Staten die dedicerende, aenbiedende sulcks noch breder te bewijsen. Alsoo dan noch de Predicanten weygherich bleven om hare Leere teghens Coornhert te verantwoorden, heeft hy opentlijck in Druck de idolinghe des Cathechismi vertoont, ende syn Boeck den Ed: H. H. vande Hooghe Raden ende den Gedeputeerde vande Steden over de aenghevanghen Disputatie toe gheschreven, daer in doende, ’t gheen een Christen gheoorloft ende schuldich is te doen in ’t berispen vande dolinghe diemen inde Kercken siet kruypen, soo eenighe Predicanten aen hem hadden gheschreven. Dies niet teghenstaende is hy hier om op de Predickstoelen ende over al gheblameert ende seer ghescholden ende ghecalumnieert gheworden, waer door den haet van vele teghens hem verweckt is, ende heeft daer over, oock als andre, ‘tsyne moeten lyden: Doch heeft hy hem i alle sulcx seer cloeckmoedich wel gherust ende versekert ghetoont ende is oock standvastelijck daer by ghebleven.
Ghedurende dese Schriftuerlijcke disputen, en heeft desen dapperen voorstander van Waerheydt ende Vryheydt, (Coornhert) evenwel oock niet naeghelaten by alle gheleghentheden te helpen met raden, ‘tgheen hy meynde te dienen tot ‘sLandts beste: soo dat hy Anno 1584. dies aengaende andermael syn Insichten stelde, radende de Nederlanden tot Vranckrijcks schut ende scherm soo blijckt in dit eerste Deel Fo. 550.
Soo is oock wel te gheloven dat Coornhert, als een vande schranderste verstanden syns tijts, vā Prins Wilm doorgaens, tot des ghemenen Landts beste, de handt boven ’t Hooft is ghehouden gheweest, om alsoo de Roomsche, Luthersche, ende Calvinische Politycken tot een wel bedaerde humeur ende * 1 1 Oversulcx alligeert Coornhert teghen Lips: in syn proces doorgaens ’t segghen ende d’annotatien by de H. H. Staten inden Colschē vredehandel gebruyct. An. 81 claser onderscheydt tusschen ’t Politycq ende Kerckelick, door syn Schriften te beweghen, ghelijck hy hem waerlijck niet geschroomt en heeft de blom van gheleerheydt soo in ’t Politicq als in ’t Kerckelick in haer zielende Lantverderflijcke misverstanden, op’t scherpste na waerheyt te berispē, disputerende opētlijck inden Hage tegen † 2 2 Desen Saravia vluchten van Leyden in Engelant, de Leytsche Conspiratie, onder schyn van Religie, uytcomende, Bor. lib. 21. F.8 Lips: vluchtē mede uyt Leyden door ’t hart aentasten vā Cornhert ende anders. Dr. Aryan Saravia Professor der Theologie tot Leydē. Ende schryvende teghen den Hooch-gheleerden Iustus Lipsius om syn ure & Seca, dat is het Landt ende Ziel-verderflijck Ketter-dooden, teghen te staen, ende uyt de Landen te weeren, oock de rechte Vryheydt in Religions saecken voor te staen, als oock teghen Beze Tractaet. vande selve materie. Waer over wy by dese Occasie niet en connen laten te voeghen dat, als de H. H. op ’t uytgheven van syne Proeve teghen den Catechismum gheordonneert hadden, dat de selve by een Professor der Theologie,
ende een der Kloeckste Predicanten ter examen ghesteldt soude worden, daer op niet anders ghevolght en is als een bevel om al de Exemplaren in syn Magistraets handen te leveren, met een uytstroyinghe dat hy met sulcke Schriften teghen de Placcaten van ’t Boeckdrucken ghesondicht hadde, ’t welck Coornhert verstont te zien op muytinghe, ende niet op stichtelijcke, ende den Landen ten hooghsten nuttighe, soo niet noodighe, Schriften: die oock doorgaens soo krachtich ende bundich gheoordeelt wierden, bysonder teghen de verdoemelijcke Predestinatie ende Erf-sonde met den aencleven, dat, wanneer eenighe Jaren daer nae, den, wijle Hoogh-gheleerden Dr. Iacobo Arminio te dier tijdt Predicant t’Amsterdam een vande edelste verstanden onder de Theologanten, vande Consistorie of Kercken-RAedt aldaer opgheleyt was teghen de voorseyde Schriften Coornherts te schrijven, 3 3 Hoe edeler hert hoe geboochsamer hals. hy Arminius de selve doorlesen hebbende, verclaerde dat hy Coornherts argumenten bundigher vondt dan dat de selve lcihtelijck met Schriftuerlijcke argumenten souden connen van hem oft andre wederleyt worden. ’t Welck moghelijck dem selven Armini Zalr. d’eerste oorsaeck van nadencken ghegheven heeft in die materie. Voorts moetmen bedenken dat niemandt teghen den Conscientie-dwangh ende voor de alghemeyne Vryheyt der Landen, midtsgaders tot weringh van Kercken-scheuringh, heylsamer, heftigher ende deftigher, met waerheytds macht in die tijden gheschreven heeft (alleen uyt liefde sonder Loon, ten ware men hem den doodtlijcken haet die hy zich daer mede op den hals ghehaeldt heeft tot Loon wilde rekenen) als Coornhert, zijnde syne Insichten in desen ’t eenighe middel om de gheheele Christenrijcksche Politique ende Kerckelijcke regheringhe in rust ende vrede te brenghen. 4 4 Siet Cornh: 2. ruyge ontvverpinghen vande uyterlijcke Kercke daer d’outste Gereformeerde Leeraers M. Hubert duyfhuys, Taco Sybrants e n Andre t’Vtrecht, seer vvel mede souden over een gecomen hebbē, vvaer toe Prins VVilm oock ‘tmeest scheē te neygē, siet Bor: lib. 21. Fol. 107. Wamt het hooft-stuck der Christelijcker Religie is Vrede ende Eenicheydt, ende ten is niet wel moghelijck dat die blyven, ten sy men soo weynich poincten bepale alsmen can, ende in vele dinghen ’t oordeel Vry late, soo oock vande seer vermaerde Erasmo van Rotterdam seer wel ende treflijck aenghemerckt is, in syne Voor-reden oft Brief Anno 1522. gheschreven aenden Eerts-Bisschop van Palermo, ghesteldt voor de Wercken des Oudt-Vaders Hilarij. Voorwaer wanneer de Catholijcke Kerck onder ’t belijden vande xij. Articulen des Gheloofs met Propheterende vryheyt sonder dwang vande Conscientie hadde moghen ghereformeert worden, soo hadden alle dolinghen inde Kercke ghebetert ende gheen Overicheydt tot vervolgh, oft om de Religie te Oorloghen, connen opghemaeckt end misbruyckt worden. Erasmus uyterlijck in’t Pausdom blyvende heeft evenwel vele anuysen in’t selve berispt. Luther, Zwingel, ende Menno, van ’t Pausdom uytterlijck ghescheyden, 5 5 Anno 1546. schreef Calvin aen Farell. soo syne autoriteytte Genevē gelt, dat hy nimmermeer sal lydēdat Servet levendich van daer sal gaen. Dit selfde Iaer vviert Loy Schalydecker als Ketter t’Antvverpen door Lutter ende Melantō uyt Duytslandt door Brieven aengheclaecht ende daer Op verbrandt, Met: lib. 1. Fol 14 Sled. Lib. 5. lib. 4.hebben vele der Pauslijcke dolinghen wel naeckter wedersproken, maer en hebben dit alder-Godlooste stuck van Conscientie-dwangh niet, nae Waerheydts Claerheydt, ende nae den Eysch des noodts aenghetast noch


teghen ghestaen, maer hebben ’t selv veel eer, elck inden haren daer sy de mach hebben ghehadt, in practijcke ghebracht oprechtende soo menich Hooft soo menighe Kerck, met groote partyschappen d’een d’ander verdoemende, elck voor zich soo veel als een Pausdom stichtende, oock veeltijdts met oproer swangher gaende. Hier door zijn de Papisten meer verstijft gheworden, ende van quaedt tot argher vervallen zijnde, hebben alles wat hun teghen Conscientieux ghemoet of moetwilligh oproer voort qua, op een manier, door d’Overheydts swaert, willen dempen: Waer teghen d’eerste twee, Luther, ende Zwinghel, of Calvin (dese twee leste neem ick in desen deel voor een) self door ghwelt, ende Menno, door al te nouwe ende recht scheur jeuckerighe banden der Conscientie-dwanck ghestyft, ende de wyl sy gheen van drien vryheydt van Propheteren toe stonden, is al haer berispen ende wederlegghen van Pausdoms dolinghen ende superstitien niet alleen onmachtich ende sonder klem gheweest, maer heeft selfs gestreckt tot meerder verwarringhe van’t Christendom, zijnde de saecken soo verre verlopen, datmen met recht mach seggen, met Hilario tegen Constantin. Terwyl d’een d’ander Anathema oft vervloeckinghe is gheworden, en is nu bykans niemandt meer Christij. Ofte ghelijck Coornhert op een plaetse schrijft, Met woorden disputeertmen, men oproert met Wapenen of anders worden de meeste Christvervolgighe als Christus selve voor oproerigh ghescholden, Iae ghedoot. 1 1 Syne Oorloochsvvortel, Fol. 177. 6Item: ’t is voortaen niet meer noodich nae Romen te gaen om den Paus syn voeten te Cussen, als of hy wilde segghen dat elck syn Paus ghenoech vindt in syn Kerck nae by der handt. Onsen Coornhert hier teghen heeft den eenighen onsydigen middel-wech ghehouden van niemandt om den naem te haten, Leerende alle ‡ 2 2 Psal: 25. Six: 33. 3. Acto: 10. 35. Ioh. 17. 3. Godvresende Menschen die door den gheloove in Christum hem trachten nae te volghen, voor goede Christenen, * 3 3 Dit confirmeren de H. H. Staten, Anno 1590. Met. lib. 6. Fol. 306 als Anno 576. vast ghestelt. Met. lib. 6. F. 126 ooc An. 1584 Met li. ’t Eygen blyct Anno 1567 om vrede te hebben de Gereformeerde Religie geschorst ende de Kercken af doen breken Met. lib. 2. ende alle vreedsamighe Inwoondren voor goede Onderdanen te houden; voorstaende de Vryheyt van Propheteren tot bevrijdingh synder ende aller Conscientien, gaende teghen des Werelts onheylen soo onsydigh dat hy al de subtylste ghemoet-heerschende-dwangh-bonden die iemandt oyt voort ghebracht heeft, soo met reden cluysden, ende alle Politicque voor dese Ickerighe soo op trouhertighste waerschout, dat niemandt oyt syne Tractaten met waerheydts grondt heeft wederleydt; Jae de hartste † 4 4 Euseb Philale. in syn ondersoeck Anno 1617. inde Matersalems ghedruckt, Fol. 18. desen heeft Querela patria en de tvveede mael querela Ecclesia ingesteldt om datse anAndre niet doen mochten, ’t geen datse niet wilden haer te geschieden. Critici onder de Ghereformeerde, schijnen hem al berispende te prijsen, ‡ 5 5 In ’t Remonstrants Contra discours tot scherm vande afgesonderde Remonstrantsche vergaderingen Anno 1621. Fol. 21. ende de redelijckste verdedighen Coornherts ghevoelen, met syne maer des H. Gheests Leere te zijn, als gheheel ende al met Godts Woordt oft de H. Schrifture over een comende. Hier uyt ist ghecomen, onder andren, dat de beste Politici ende ghetrouste voorstanders
des Vaderlandts in Hollandt minder als in eenighe Andre Provincien tot Religions dwangh verstaen, hoe seer oock d’onrustighe Predicanten, haer daer toe poghen aen te hitsen: over sulcks oordeelen d’Ervarenste, dien dwangh te zijn, een Pestelentiael vergift in ’s Landts welvaren, ende voor de Conscientie den oprechten waerheyts moordt priem: daer om sy oock, als door eenen Prophetischen gheest, van Coornhert ghewaerschout zijnde de menigherley onheylen daer mede sommighe oft door goedaerdighe ooghluyckinghe sommigher Politijcken, oft door schijnheylige Practycken, oft oock somtijdts door oproerigh gheweldt, tot Consistoriale Lant-regheringhe ende Religions-dwangh schenen te trachten, oft oock alreede eenichsins door ghedronghen waren, met hare manhaftichste hebben weten te sluyten. 6 6 Bor. lib. 23. Fol. 58. ’t Blijck daer van heeftmen vernomen, ten deel in d’Antwoorde die wylen Mr. Jan van Oldenbarneveldt uyt last vande Staten Anno. 1587. tot Haerlem (daer Coornhert doen woonde) 7 7 Met. lib. 4. Fol. 277. gaf aende Ghedeputeerde vande Zuydt ende Noordt-Hollandtsche Kercken ende Delfsche Synode op seeckere hun Remonstrantie aenghevende de vereenigingh der Staten met Licester, die was, dat de H. H. Staten den Inhoudt der Remonstrantie wel wisten ende noch * 8 8 Soudē dat vveten niet vvel gevveest zyn dat eenige Predicanten uyt stroyden datmen met t’verandren vande Garnesoenē in Noordt-Hollandt onder Prins Mourits beleyt tLandt aen den Vyant wilde leveren, ende dat andre communicatie hadden ghehouden, om den Erfraedt t’Vtrecht af te setten, Bor lib. 22. Fol. 91. Anno 1587. Met: lib 14. Fol. 277. veel meer daer toe: dat haer’s Landts welvaren soo wel ter harten gingh als hunlieden; dat sy sonder hunlieden daer in wel voor zien houden; dat sy over sulcx wel mochten naer huys trecken, ende de Heeren Staten met de saecken begaen laten, maer voornemelijck blijckt sulcks inde Resolutie der H. H. Staten op der selver aendienen ghenomen, ende inde Historie van Pr. Bor. lib. 22. Fo. 58. geinsereert, Aldus luydende.

Alle vrome Christenen ende Patriotten hebben meer als reden omme van harten bedroeft te wesen, (ghelijck de Staten voornoemt met ende onder hen-luyden uyt gantscher herten bedroeft zyn) dat inde vier verleden Iaren den cours onses voordeels op den alghemeynen Vyandt des Vaderlandts ende der Kercken Christi is ghestuytet, ende dat die Landen in afbreuck, verderf ende verloop ghecomen zijn: maer voorwaer de Staten voornoemt en kunnen boven die ghemeene oorsaecke van dien (wesende onse Sonden) gheen ander vinden, dan dat eenighe,* 9 9 Den Prince van Semey Ian van Imbi:en. soo groote Personnagien als andre, hen inde regeringe (onder pretext van de Ghereformeerde Religie seer grootelijcx toe ghedaen te wesen) eerst in de Naeghebure Provintien gheingereert, ende aen hare zijde eenighe vande † 10 10 Petrus Dathenus, die Prins VVilm binnen Gent vandē Preecstoel schold voor een Atheist. El de Ryt. Hist. Anno 1578. Principaelste dienaers des Goddelijcken Woordts ghekreghen hebbende, het vyer van tweedracht ende oneenicheydt, soo tusschen die Heeren


ende Personnagien, als den Provintien (professie van de Ghereformeerde Religie doende 1 1 Bor lib 3 Fol 111 lib. 3. Fol. 126. ) sulckx hebben ghestoockt, dat sy eerst seeckeren langhen tijdt soo in’t openbaer als onder die handt, niet anders en hebben ghearbeyt dan omme mijn Heere den Prince van Orangie Hooghloflijcker ghedachten (die soo veel voor de welstant deser Landen met goet ende bloet ghedaen ende gheleden hadde) 2 2 Bor lib. 18. Met lib 14. Fol. 83. ende den Staten van Hollant ende Zeelandt, (die hen soo veel Iaren ten selven eynde ghequeten hebben) onder die goede Ghemeente in haet, opspraeck ende naedencken te brenghen, ende ’t selve te weghe ghebracht hebbende, 3 3 ’tIs seker dat pretext van Religie is als eenen gemenen decmantel van alle cōspirateurs Seyt een ontydig Sorbonist. ’t Blyckt hier als Ann. 1559 aē Grāvelle, Bor lib 1. Fol. 16 het eynde hares voornemens gheopenbaert ende ten effecte ghebracht, namentlick de Landen ende Steden van den gheheelen welstandt, die Ghereformeerde Religie, gherechtigheden, vryheden, Privolegien ende loffelijcke ghebruycken berooft, ende in ontallijcke zwaricheden ghebrocht, ende voorts soo openbaerlijck als onder de handt ghetracht, met Brieven aen verscheyden Steden ghesonden ende andersints, omme den Steden van Hollandt ende Zeelandt oock daer toe te brenghen, ofte onder den selven scheuringhe ende divisie te maecken. Ende hoe wel veele van hen-luyden inde regheringhe ende ’t Gouvernement gheweest zijnde, als oock eenighe Dienaers des Goddelijcke Woordts (wiens verraderije ende Hypocrisie te seer notoyr was) by den ghemeenen vyanden ghebleven zijn, hebbende de ware Christelijcke Religie afghegaen, ende openbaerlicken versaeckt: 4 4 Bor lib. 34. Fol 2. 84. Soo staet nochtans ten hooghsten te beduchten dat veel anderen (wiens handelinghe soo openbaer niet is) hen als voncken van’t voorschreven vyer des tweedrachts ende oneenicheydts inde Landen van Hollandt, Zeelandt, ende andre Provintien verspreydt hebben, 5 5 Bor lib 21. Fol 30. 31. 32. 33. ende dat de selve soo wel in de Kerckelicke als Wereldtlicke regieringhe onder ’t voorschreven pretext vande Religie hen indringhende, dese Landen gheerne in ghelijcke state souden brenghen als sy haer eyghen Vaderlandt hebben ghedaen; 6 6 Met lib. 14. Fol. 277. 278. Anno 1587 siende op de Conspiratie van Leyden. Maer dat sy-luyden, hen inde wech vindende den Staten van Hollandt, Zeelandt ende Vrieslandt, midtsgaders die overghebleven Heeren vande Huyse van Nassouw end haere gheaffectioneerden, 7 7 Met lib 14. Fol 269. om d’autoriteyt van ’t Nassousche Huys te vernietigē door de Licestersche Kerck-factie ten bestē genoemen, sulcx vvas om dat Israhel alleen mocht vvoonen. niet en weten by wat middelen sy-luyden alle die vande voorschreven Huyse van Nassouw, de Edelen, die Magistraten van den Steden van Hol-
landt, Zeelandt, Vrieslandt, ende anderen (wiens onveranderlijcke ghetrouwicheydt voor de defensie vande Landen ten volle beproeft ende besocht is) vermaecken, ende in haet, opspraeck, ende naedencken van de Ghemeente ende alle de Wereldt soude connen brenghen ende voeden. 8 8 Bor. lib. 23. Fol. 34. 63. 66 Bor lib. 1. Fol. 57. 79. Bor lib. 21. Fol. 30. 31. 32. 33. 34. 39. 40. Hier toe verstaen de Staten dat ghelopen ende ghedraeft, gheschreven ende ghesonden wordt, Nacht ende dach, ende dat vele eenvoudighe menschen schandelijcken misleydt worden, 9 9 Bor lib. 23. Fol 34. de welcke hare misleydinghe eerst beclaghen sullen, (ten sy sy-luyden daer van in tijdt desisteren,) 10 10 Bor lib 21. Fol. 8. lib. 23 Fol. 64. 65. 66 als het te late, ende de saeck buyten remedie wesen sal, ghelijck die exempelen vande andere Provintien ende Steden 11 11 Bor lib. 21. Fol. 8. 30 31. 32. 33. 38 39. 40. 51. 62. lib. 21. Fol. 70. 79 Lib 23. Fol. 63. 66. lib. 24. Fol. 82. 83. lib. 26. F. 37. daer van noch soo versch ende notoir zijn; dat ten hooghsten te verwonderen is, dat, by vele, ende bysonder by eenighe dienaers des Goddelijcken Woorts, de selve tot gheen beter spieghel ghebruyckt en worden.

‘tGhene voorts ten tyden van ’t Gouvernement 12 12 Bor lib. 3. Fol 111. Fol. 114. Anno 1579. 28. Mey Met. lib. 14. des Grave van Licester, ende te voren in Vlaenderen ende brabandt dese aengaende is ghepasseert, bysonder eenighe Jaren herwaerts over de disputen met de Remonstranten ghehouden, 13 13 Met. lib. 9. den 9 Meert Anno 1579. lib. 9. F. 62. Anno 1578. ende eenighe niet min als Pauslijck procederen der Kerckelijcke teghen de selve, oock met ghestadich solliciteren vande executien der rigoureuse Placaten, op der Kerckelijcke aendryven ghemaeckt teghen der selve Godtsdienstighe vergaderinghe, 14 14 Anno 1626. in Martio 2. Remonstrantien vande Zuydt ende Noortdt-Hollantsche Synoden. Anno 1629. den 28. Febr. Nochmalen Siet de publicatie anno 1629. den 27 Febr. door de Magistraet ghedaen. Siet het vvarachtich verhael anno 30 in druck uyt gegevē, daer mede blyckt in vvat manieren ende vvaerom de Heeren de Kerckelijcke Sessie becomen ende ghenomen hebben. Bor lib. 3 Fol 93. ann 1566 Prins VVilms advys. Bor lib. 13 F. 114. an 1579 Met. lib. 9. den 9. Meert Bor lib. 13. Fol. 126. hoe oock dese suyvre muyt-wortel, naer dickwils, botten en knotten, met seer langh gheledem heeft beginnen te leven, oock binnen Amsterdam: Wa voor 5. Vraghen tot lofmakingh vander Borgher Eedt men den Leydtsche Professoren dies aengaende heeft voorghesteldt, wat antwoorde op de selve becomen, In wat groote sorghe ende becommernisse de goede Magistraten aldaer haer selver meer als eens hebben ghevonden, om den Conscientie-dwangh te dempen, ende die treffelijcke groote vermaerde Stadt, buyten soodanighen dwangh, in vreden te houden. Wat vuyl Smoutighe Predicatien ende Invectiven daer over teghen de Magistraten aldaer zijn ghedaen gheweest, wat seltsame ende van oproer swangher spartelinghen men aldaer vernomen heeft teghen de Wettighe Sessie der Overheyt inde Kercken-Raet, om te zien, wat daer omme gaet ende alles in goede ordre te houden, willen wy de volle Historie bevelen, ende soude hier veel te langh vallen. Het sal voor ditmael ghenoech zijn uyt alle de voorghestelde tijdtmonsterkens te betoonen dat Coornharts haters hem tot gheen valsch Propheet hebben willen maecken, hy voorsegghende aen syn Lieve Vaderlandt ’t onheyl van Conscientie-dwangh te schuylen onder de Calvinische Leere, (de vroome onverdacht)


dies alle, soo wel Politicque Heeren als Conscientieuse ghesintheden over groote reden hebben om syn heylsaem verstandt, trouhertighe waerschouwinghe, ende onfeylbare voorstellinghen tot der Landen behoudt, voortaen in dese ende aenstaende tyden so seer te beminnen, alsmen hem inde voorgaende ende t’syne tyden soo onschuldich als doodtlijck ghehaet heeft: oock Gdodt voor al te dancken dat hy dese Landen een soodanighe Man, Die-rijck Vol-kaersen zijnde, syn licht op den Kandelaer gheset, ende door’t gheheele landt met treffelijcke boecken ende schriften doen schijnen heeft, om tot Godts eere ’s Landts welvaren ende der Kercken dienst (wan men ’t wijs ware) te doen schijnen alle die inden huyse zij, geschoncken ende verleent heeft, een Man die oock doorgaens heeft doen blijcken dat hem aen der Landen vryheydt boven syn eyghen welvaren gheleghen was, waer voor hy met knapsche soberheydt, in plaets van staet ende digniteyt, op’t alderverachtste onder de twist-suchtighe roock-maeckers gheleeft heeft, om alsoo te vryer sonder schroom, met de onbeschroomde waerheyt voor de ware vryheydt van syne vrye Vaderlandt ende bedwonghen Conscientien, meer behulps te doen, daer in hy dan met ghedurigh arbeyden ende sloven soo veel lofs verdient heeft als yemandt vande gheleerde (ons bekent) ende dat in sulcke tijdt doen alle man meende dat hy als eenen versuften fantast raes-kalde, Elck als onnatuurlijck dunckende dat de Calvinische, die soo veel om de Religie over al gheleden, teghen den dwangh ghestreden, ende den welcken de Capitale Kercken der vrye Landen (daer syse selve niet alle te voren uyt eyghener authoriteyt feytelijck hadden inghenomen) 1 1 Met. Anno 1570. lib. 16. Fol. 306. om de vryheyt in geruymt waren, echter met conscientie dwangh swanger souden gaen! So zijn dese dingen dan, tot waerschou vande nasaten, ter eeuwiger memorie des memorabelen mans in ’t verhael syns levens ten thoon ghesteldt. Niet min ist selve oock insonderheyt dienstigh tot Amsterdamsche pronck, hy een welgheboren Amsterdammer zijnde. daer in dese laetste tijdt ‡ 2 2 Namelijck de vvettelose huysplonderingh, venynighe complotteryē tot verachtingh als tot afsettingh vande Magistraten blyckende in uytgestroyde libellen, ooc trouvvelose krackingh vandē borger eedt, tot vvelcks uytvoeringh bevordert zyn van die ’t minst beraempt, 5 vraghen hoe verre een litmaet der gemeente indē borger eedt gehoudē is, d’antvvoort is gestelt by de Theologische faculteyt. Anno 1628 den 6. December. ende by den Raden van Hollant An. 1619. den 6. Maert, ondienstig geoordeelt, hoe Iac Triglandus sulc doen vande Iesuiten afschildert vint men in syne voorredē des vertaelden antvvoordt G. VVitak. teghen E. Camp 10 reden Anno 1624. t’Amsterdam by M. I. B. ghedruct. ’t alder ghevaerlijckste onheyl op’t aldergheluckighst in eenen gewensten Politicquen ende Kerckelijcken vasten staet ghebracht is, ‘twelck Coornh. hadde hy het moghen beleven ‘slandts weghen hem een volmaeckt vernoeghen soude zijn gheweest, zijnde alles conform synen hertelijcken wensch ende * ghetrouwen arbeyt, die hy ter Goude, daer hy eyndelijck is gaen wonen, gheluckelijck ghe-eyndight heeft. Want na dat hy de Paraphrasis Erasmi uyt het latyn in’t nederduytsch by na hadde overgheset, is hy in zieckten verval-
len, waer inne hy seer gheduldigh wesende, ten laetsten op den xxix. Octob. Anno 1590 met goet volcomen verstant ende vast vertrouwen op Godt inden Heere ontslapen is. oudt wesende acht en tsestigh jaren. Ende overmits datter deur eenige nydighe menschen, hem partydigh zijnde, onwarachtighe gheruchten waren verstroyt, dat hy seer ongheduldich in syn zieckte was geweest, so heeft syn susters dochter, die by hē woonde, om’t tegendeel te betoonē, doen beleyden de ghetuyghenissen van Mr. Boudewijn Ronse Doctor inde Medecijnen, die over hem hadde ghegaen, midtsgaders noch acht andre eerlijcke persoonen, mannen ende vrouwen, die hem dagelijcx quamen besoucken, ende hem in syn zieckte ooc gewaeckt hadden: De welcke alle een drachtelijck getuycht hebben, dat hy in syn zieckte seer gheduldigh, stil, ende ledigh geweest is, met een vast betrouwen op Godt, sprekende seer verstandighe ende stichtige redenen, daer sy af verwondert waren. Doch na seer weynich tijts vermits hem de sprake seer beswaerlijck viel, zijnde tot den laetsten toe seer wel by syn verstant, soo dat het de ghetuyghen een verwondren was, 3 3 Onder Andre des stads Leydens Iustificatie instellende tegen de Licestersche rebellie daermede de A. M. van Amsterdam ooc opt loflijckst can verantvvoort vvordē siet oock in’t I. proces vant 464. tot 471. artic.verclarende weynich gezien te hebben soodanighe goede ghesteltenisse in een mensche die de ure syns stervens so naer gekomen was. Ende onder andre soo verclaert ende ghetuycht Cornelis Willemsz openbaer Notaris ende oock Secretarius vande Weescamer binnen der Goude, dat hy op den xxvij Octobris naermiddaeghs ontrent ten vyff uren hem quam besoucken, zitten in syn klederen op het voet-eynde van syn koetsbeddeken, aen d’een zyde vanden haart met kussens onderset: Dat hy tot hem onder andre met eenen grooten yver sprack in effecte dese woorden: Ick hebbe van Godt een ziele ontfanghen, die behoort hem toe, indien ick die besitte als myn eyghen, soo doe ick qualijck: maer besitte ick die als Godes, soo doe ick recht, ’t is gheen eyghendom, hy mach die verwerpen of behouden so het hem ghelieft, ick hebbe gheen claghen; maer God is goet, hy doet niet dan goedt, ende en sal mitsdien syn goedt schepsel niet bederven. Houdende daer mede op, vermits het spreken hem moeyelijck viel. In summa, geduerende syn zieckte, als oock in syn voorgaende leven, heeftmen in hem ghezien, so in woorden als in wercken, seer clare tekenen van oprechte geloof in Christum, als mede van oprechte Godtsalicheyt, ghelijck syne schriften in overvloet betuygen. Hy leyt binnen der Goude begraven, volgende syn begheerte van datmen hem niet soude vervoeren na Amsterdam daer hy was geboren: noch na Haerlem daer hy meest ghewoont hadde.

Op syn graf is dit graf-schrift ghehouwen.

Nu rust
diens lust
en vreught
was deught,

en ’t waer
hoe swaer
’t oock viel:

Noch sticht
syn dicht
gheschrijf.
maer’t lijf,

hier bleeft
God heeft
de ziel.

"Biografie. ""Het leven van D.V. Coornhart."""