I. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Eenighe loffelijcke ghetuyghenissen van Dierick Vol-kaersen Coornhart Amsterdammer, een licht van sijnen tijdt."""
"""Eenighe loffelijcke ghetuyghenissen van Dierick Vol-kaersen Coornhart Amsterdammer, een licht van sijnen tijdt."""


Eenighe loffelijcke ghetuyghenissen van Dierick Vol-kaersen Coornhart Amsterdammer, een Licht van sijnen tijdt.

Isacus Pontanus.

Onlanghs zijn in dese Stadt ghevveest mannen 1 1 Dit is gheextraheert ende overgheset uyt Pontani latynsche historie vande stant e n dingen der stadt Amsterdam int 11. boeck, cap. 28. pag. 244. van treffelijcken verstande: Want wy noch jonck zijnde, ghesien hebben Dierick Volkaersen beter by den name Coornhert bekent, oudt van Iaren, in vermaertheydt ende gheleertheydt florerende, hoewel by hem spade want niet jeghenstaende hy oudt ontrent de XL. Iaren, ten halven sijns levens was ghecomen, heeft daerom niet nae ghelaten hem tot de gheleertheydt te begheven, ende de fundamenten ofte eerste beginselen vande Grieksche ende Latijnsche talen by der handt te nemen, daer inne hy soo veele heeft ghevordet, dat hy niet alleenelijck de voornaemste soo Grieksche als Latijnsche Authoren ofte Schrijvers grondelijck verstaen, maer oock eenighe der selver in onse eygen, ofte Vaderlijcke tale overgheset heeft. Op welcker gheschicktheydt, jae op de woorden selve wel ghelet zijnde, sal men bevinden die alle soo uyt ghenoemen ende eyghentlijck te zijn ghesteldt, dat die de ghewichtigheydt der dinghen, die aldaer ghehandelt worden, gantschelijck ghelijckvormich, ende ’t gene hy seyt, oft schrijft, by hem sulcx inder waerheydt verstaen ende ghevoelt te zijn. Waerna, hoogher dingen voornemende, heeft hy hem inde Studie vande Theologie ofte Godt-geleertheydt inde Verschillen der selver oock geoeffent, ende sommighe niet vande minste Theologanten veel te doen ghegheven. Doch is my onbekent of hy’t selve met voornemen van teghen-spreken ghedaen mach hebben, (daer mede hooge verstanden dickwijls zijn belemmert, meynende datse haer gevoelen alleen niet en moeten seggen: maer eens anders oock tegen spreken) Maer dit overgeslagen, soo blijckt nochtans by allen vromen, uyt sijne uyt-gegeven schriften, dat het naesporen der Godsaligheydt ende waerheyt hem ernst geweest is, ende ter herten gegaen heeft. &c.

Noch den selve Pontanus. 2 2 Pag. 246.

Oock en is alhier de eere ende prijs van Coornhart niet te verswijgen, dien ick hier voren onder de Geleerde getelt hebbe: Want Coornhart hem in sijn jonckheydt begeven heeft gehadt tot de conste van ’t snyden van copere Platen, daer mede alderhande Beelden ofte Personagien ende Historien ghedruckt worden. Maer naederhandt door saken van meerder gewichte; daer af getrocken zijnde, is hy uyt de selve conste, die hy loffelijck aengevangen hadde, ter bequamer tijdt gescheyden, ende heeft de oeffeninge van dien sijne discipulen (onder de welcke Philips Gal geweest is) naergelaten.

Iustus Lipsius. 3 3 In syn brief aen H. L. S. tot Leydē den 28. Maert Ao 1587.

Het Boeck vande Zedekunste ontfangh is gaerne van u. Soude ick daer van walgen: soo dwaelt ghy. Ick sie dat meest alle stucken


van dien Man subtyl ende wijselijck geschreven zijn. Ende och offe alle waren van dese stoffe. Want die hoogher dingen, hoewel hy die mochte roeren ofte handelen sonder vallen van hem selve, maer qualijck en sal hy’t connen doen (soo nu de wereldt is) van anderen. Dese* 1 1 Zedekonst, oft wellevenskonst by Cornh. geschreven. wech is veylich, ende in onse Tael noch niet betreden, ende over sulcx vruchtbaer. Ick bidde u luyden reynighste: Want de gene die op de Predick-stoelen ende hooge plaetsen dagelijcx preken ende roepen, sullen gen meerder vruchten aenbrengen, als ghy luyden, wanneer ghy dusdanige Schriften onden den man brenght. Hier hebt ghy mijn gevoelen in’t ruych, by avontuyren suldy’t hebben met meerder onderscheydt, als ick ’t meerderen onderscheydt sal gelesen hebben, &c.

Noch de selve Lipsius. 2 2 In syn brief Ann. 1590. slachtmaals leste aen Corn. Boomgaertsz. Desen H. L. Spiegel heeft Cornhert syn sedekūst toe geeygent, e n hy heeft Cornharts graf-schrift gemaeckt.

Het mishaeght my dat ick eens met Coornhert getwistet hebbe. Soo ick weder beginnen soude, dat mijne geheele schrift soude matiger sijn. Dan den wint der Affectien verruckt ons altemet, ende ick sie hoe wanckel ick stae op den wech van onse stantvasticheydt.

Hendrick Lourens Spieghel .

Onses verstorven vriendts naem scherm suldy bevinden my ernst te zijn: hy heeft het wel verdient, bysonder aen my, die de meeste weldaet ter wereldt van hem ghenoten hebbe, dats Waerheydts kennis: die had hy overvloedigh, die leefde hy ernstigh: dit doet ende deed my hem hooch achten. Testimonium veritati non amicitia riddes . Het overdencken des ziel lusts in ’t smaken sampt het bevinden des hoochweerdighen ghenodts in ’t besitten sijns mede ghedeelden lichts: doet my met u (:daer ick (sulcken vrundt ende een Eenhertigh broeder binnen ’s Iaers verloren hebbende) nu alleen ziel ghelijckheydt in waerheydt ernst voor my, aen bespore) wenschen breder verkeringh. Magis enim veritas elucet quo Sapiens ad manum venerit , Nopende Lips. Dialogist: 3 3 Nae dat Lips. Door versoec vā eenighe stedē in volle vergadering vande H. H. Statē vā Hollant by omvragingh vercregen had datmē syn Politica niet mocht schriftelijck aenvechten, heeft Gerrit de Langhe Borghemeester vanweghen de stadt van Gouda sulckx ghestuyt, segghende, indien Lips. Waerheydt schryft soo salmen door de crachteloose aenvechtingh daer op vaster moghen steunen: maer indiender ymandt eenigh bedroch tot ’s landts nadeel in vont dat wy niet sien; wat schaet verbeteringh. Maer de stadt Leyden heeft uyt Coornherts 1. Proces (dat aen haer ghedicteert was) sulcks niet connen oordeelen, wat Lips. met ure & seca voor had, ende daerom een Publicatie ghedaen Anno 1590. dat sulcke deductie, buyten haren wil ende kennis, ende ondienstigh was, verclarende dies syn Proces soo veel te zyn, als een fameus Libel. Dat het kan zyn dat sy sulcks ghedaen hebben, met de selve meningh als Hendrick de vierde Coninck van Vranckryck dede een tractaet tegen den Paus ghemaeckt door Iacobus Coninck van Enghelant, liet verbranden, ende ter berispinghe van Iacobas, Antwoorde, dat hy dat had ghedaen, om te meer bekent ende ghelesen te worden, na’t woord Nitimur in vetium . daer heeft hem een groot man vergift: Groot sout hem moeten achten, in sulck vertrouwen te hemwaert staende als ick met reden doe. Datmen den man (Lipsius) self dat roof sou laten ontwarren, dat waer mijns oordeels voor Lips: voor Coornhart: ende voor den onnoselen en ’t vaderlandt wenschelijckst gheweest: sijne woorden inde Politica waren uyt te krabbe, ick hielde het voor een misgreep (falen is menschelijck) die heb ick gedraghen soo ghy recht schrijft, maer noyt voorghestaen syn wichtighe dolingh die my selfs mishaechden , &c.


Iouckheer Artus van Brederode Raedt in’t Hoff Privinciael van Hollandt . 1 1 In sijn brief aen Corn. A. Boomgaert dato 3. Februarij Anno 1591.

My was van herten leet, horende het overlyden vanonsen ghemeynen vriend mijnen Oom, een man voorwaer, waerdich om gheacht te worden om syns verstants wil, meerder wesende dan ick oyt gesien hebbe in ymandt, na mijn cleyn oordeel. Hy is by den Heere, ons latende syn boecken om noch dickmael met hem te spreken, als ick skerlijck doe.

M r . Hugo de Groot . 2 2 In sijn brief aen M. V. H. Wilms uyt Parijs Anno 1629.

VViens (Coornherts) arbeyt ick ten hoochsten extimere, als wetende dat hy wel verstaen heeft den grond van ons oorloch, ende geyvert voor ’s landts welvaren. Oock van ’t wistmakende disputeren den mensch gewesen tot de Practycke der Christelijcker religie. ick hoope V. E. my dit advys, als comen uyt eene oprechte affectie ten dienste vande waerheydt ende van ’s landts welvaren ten besten sal houden.

Noch de selve M r . Hugo de Groot . 3 3 In syn brief aē dē selven uyt Delft Ann. 1631. den 31. Dec.

’t Is seker dat meest alle swaricheydt inde Christenheydt comt door het al te precis dringen van subtyle leerpuncten, manieren van doen ende ordre, die voor een groot deel, in haer selven noch heyligen, noch verdoemen, waer onder dan de ick-heer-sucht, geleydt door eygen eersuchtige geesten, heur gemeenlijck menghet. 4 4 Siet Cornhert ruyge Onworpsels des uyterlijcken kercks, tot dienst der vreedsame Christenen in’t 2, ende 3. deel. t’hanteren van vreedsame Christelijcke vergaderingen tot opweckinge van Godvruchticheyt ende ’t gebruyck der tekenen, acht ick datmen moet houden in syne waerde als behulp middelen tot het principaelste, ende ick hoope de wercken van dat cloeck verstant (Coornhert) niet onnut en sullen zijn, om eenige niet al te verre ingenomene te brengē tot meerder vrede lust ende tot bevordring van de saken waer inne eygentlyck de Christelijcke religie bestaet.

"""Eenighe loffelijcke ghetuyghenissen van Dierick Vol-kaersen Coornhart Amsterdammer, een licht van sijnen tijdt."""