I. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Een corte beschrijvinghe van pijne ende droefheydt."""
"""Een corte beschrijvinghe van pijne ende droefheydt."""


EEN

Corte beschrijvinghe van

Pijne ende Droefheydt.

1.
Pyne is een smerte, zeerigheydt, of quellinge des lijfs, ende heeft sijn werck of krachte in alle ghevoelijcke, beweeghlijcke mateerlycke Leden des lijfs, wtwendigh of inwendigh, ende dat door uyterlijcke of innerlijcke quetsinghe, scheydinghe, of persinghe van vleesch ende zenuen, oock door te veele (of onmatighe) hetten, drooghte, koude, of vochtigheyt, also dat gheen levendigh vleesch (eenighe van dees voorsz. pijnlijcke oorsaecken hebbende) eenighsins mach wesen sonder pijne.

Van Droefheyt, wat die zy, ende waer uyt die voortkomt.

2.
Droefheyt is een quellinghe des ghemoedts, een derven van lief, ende hebben van leedt, niet voortkomende wt eenighe natuerlijcke sake (also pijne doet) maer comt int ghemoet door valsch oordeel, door een verkeerde wane, ende door een zot vermoeden, ‘twelck yet wat voor quaedt aenziet, dat in hem selfs gheen quaedt en is, als armoede, ghevanckenisse, verachtinghe, ellende, zieckte, ende doodt, rc. Meynende dat dees dinghen noodtlijcke saken van Droefheden sijn, daer inne zy bedroghen sijn, want indien dees voornoemde saecken also noodtlijck van haer selfs natuere des menschen ghemoedt bedroeven moeten, als quetsingen, sweeringen, ende ziekten, natuerlijck ende noodtlijck des menschen Lichame pijnight, soo most oock noodtlijck volghen, dat arme Luyden, verachte menschen, ballinghen, rc. soo lange zy in armoeden, verachtinghe, ende Eylanden waren, in ghestadigher droefheydt souden moeten leven. ‘tWelck niet alleen faelt, maer zietmen oock gemeenlijc (ter contrarien) alsulcken volcxken veele lichtsinniger ende ghenoeghlijcker leven, dan die rijcke, wel-geachten, rc. Daer aen lichtelijcken blijckt, dat droefheydt niet noodtlijck en comt door d’uyterlijcke saken, ghelijck pijne vanden wonden of zieckte, rc. Maer wt een valsche verkeerde wane ende vermoeden des gemoets. Gelijckenisse: Stelt u een mensche voor, die thien duysent gulden hebbende, in hem selfs dachte, hadde ick eens hondert duysent guldenen, so waer ick rijcke. Dese, rijck sijnde, waent hy hem selve arm, ende want hy sijn voorgebeelde rijckdomme derft, is hy droevigh uut armoede, hoewel nochtans dese sijne armoede ende Droefheyt, in eens anders waen (die matigher is) die grootste rijckdomme ende vreughde sijn soude, alle ‘twelck men oock van Eere, macht, weelde, ende lanck leven segghen mach.
Also bestaet dan Droefheydt in eenen verkeerden bedroghen wane, ende en heeft gheen wesen, mach daeromme oock gheen wesen met
haer treurigheyt quellen, maer den gemoede wel, anders moghte Godt (die alder wesen wesen is) bedroeft werden.

Onderscheyt tusschen Pijne ende Droefheyt.

3.
Pyne wert ghevoelt ende bevonden, maer Droefheyt wert gewaent, want Pijne is een quelling des lijfs, maer Droefheyt een gequel des gemoets. Daer en is geen lichaem dat altijt sonder pijn mach leven, maer een gemoedt (dat eens ghezondt is) en mach nimmermeer droevigh werden. Reden: Alhoewel die verstandige hen wachten door een vredelijck leven, voor wonden, door voorsichtigheydt voor vallen of zeer doen, ende door matigh leven, voor zieck werden, en ist hen nochtans niet mogelijck de macht der tyrannye, den list der moorders ende quaet doenders, altijt te ontcomen, ende moeten doch ten laetsten (of zy dese noch al ontgingen) eens eene dootlijcke pijnlijcke zieckte verwachten, alle welcke dingen niet in’s menschen vermogen, maer in de Godlijcke voorzienigheydt staet. Maer een ghezondt ghemoedt dat eenmael (door waerheyt) van alle wane ende schijne verlost is, en mach van gheenen schijne of waen bedroeft of ongezont werden. Het is verstandigh, ‘tverstaet ende bekent dat Godt (maecker van alle dat is) goedt is, daer door hy’t alle (ja oock zieckte, ghevanghenisse ende doodt) int goede ontfanget ende verstaet, ghewis wetende dat hem niet en gheschiedt, dan door die schickinghe Godes (die hy d’alderbeste bekent) van waer soude hem dan Droefheydt comen? Dewijle hy oock verseeckertlijcken weet, dat die dinghen door sijn treuren niet verandert en mogen werden. Waeromme soude dan sulcken verstandigen gemoet gewilligh een onnutte droefheyt lijden. Want Pyne oock dat onderscheydt met Droefheyt heeft, dat pijne (tegen des menschen wille) ‘tlichaem pijnighen mach, maer droefheydt en mach by niemandt comen noch blijven, dan by ‘s menschen wel believen, alsoo mach een ondroevigh, rustigh, ghezondt ghemoedt, in een ghepijnight zieck lichaem, in rusten ende ghesontheydt woonende blijven, hoewel een ghesont lichaem, niet altijdt een zieck treurigh ghemoedt, draghen mach, ende ghezondt blijven.


Van’s menschen ghemoede, wat het is, ende waer uyt het voort komt.

4.
‘TGemoedt, is een krachte der zielen, gheboren wt een vergaderinghe van verscheyden verstandlijckheyden, meeninghen, of vermoedinghen, het is een gheneghentheyt, streckende tot den dinghen, diemen verstaet goedt te wesen, ende schuwende ‘tgunt datmen quaet vermoet. Om nu te weten waer wt sulcx voort comet, soo is te aenmercken, dat alle natuerlijcke menschen (die niet zot gheboren en sijn) een gezicht of ooghe hebben in hare zielen, ‘twelck die Heydenen vernuft noemen. Dies niet tegenstaende en zietmen niemandt verstandigh, wetende of met eenighe kennisse ter wereldt comen, maer ghekrijghen alt’samen eerst kennisse metter tijt ende dat door oeffeninge, oock elcks van ‘tgunt dat hy handelt of oeffent, ende anders niet, als een Bouman van zaeyen, een Munnick van bidden, een Keyser van regeeren, ende een Philosooph van Wijsheydt, in sulcker wijsen, dat elck (in’t gunt dat hy verstaet) verstandig, ende in’t gunt dat hem, door onbesochtheyt onbekent is, onverstandigh mach ghenaemt werden, soo datmmen segghen mach een bezocht Keyser gheen verstandt te hebben van bidden of devotie, een devoot Munnick van arbeyden ende bouwen, ende een naerstigh Bouman van regeeren, ende dees meest alle met allen niet te verstaen van rechte wijsheydt ende kennisse der dinghen.
Dewijle ‘tghemeen volck dan, door onachtsaemheydt ende roeckeloose onbesochtheydt, dwaeslijck het wesen der goeder dinghen verlatende, die niet en hanteren noch en oeffenen, connen zy oock gheen recht verstandt noch kennisse hebben in ons alder hooft-sake, te weten wel leven, maer keeren hen (wt zotheyt) tot die schaduwen, daer zy oock van jongs op door die valsche persuasien ende opinien van hare Ouderen toe ghestiert ende aen-gewesen werden. Also overkomen zy een valsch, verkeert, ende bedroghen ghemoedt of wane, wijckende van die waerachtighe goeden (die in haer machte staen te verkrijgen ende behouden, strecken zy hen na de schaduwe, welcx verkrijginghe haer gheheel onseecker, het bezitten zorgelijck, ende het behouden onmogelijck is. Daer door hebben zy oock meest al (hoe vernuftigh zy oock in haren daghelijckschen handel wesen moghen) een zot verkeert, valsch ende onverstandigh ghemoedt of wane, het welck hem (ghelijck slijck aen’t Wiel) aen’t ghelucke hanghet, ende stellen alsoo haer saligheydt (die in haren handen ghestelt is) in vreemde saken die buyten haer sijn. Daer door zy oock met daghelijcksche wisselinghe in ongestadiger vreughden ende droefheyt leven, verblijdende ende bedroevende in’t hebben van lief ende leedt door haer zotte verkiesinghe.

Van een quaet waen-gemoedt en sijnen oorspronck.

5.
Een quaet ghemoet, of waen-vermoeden, wert gebooren wt onverstant, loghen, ende
valsch vermoeden, ende hanghet hem aen onbekende, schijnende, ydele schaduwe, sijn eyghenschappe is, een afscheydinge of gedeeltheyt van der naturen, daer door oock alsulcken gemoedt in ongestadige woelinge, onruste, ongenoegen, ende droefheydt leeft (‘twelck men eer sterven mach noemen) want dit waengemoet (gevangen sijnde onder verscheyden, vreemde, ende onnatuerlijcke opinien) en wil die groote gebieder (daer hy oneens met is) niet na sijn believen bewerden laten met Rijckdomme, Eere, Wijf, Kinderen, lijf, ende leven, ja oock niet met den Hemel, weder, wint, noch oock met d’Aerde, als oorlogh, dierte, sterfte, etc. wanende in hem selfs yet wat te wesen, dat hem yet toe behoort, of dat hem yet wat van desen te besorghen ende regeeren bevolen ware.
Alsulckdanighen ghemoet en mach niet vrolijck sijn, want die logen baert in hem onrechtvaerdigheyt, daer door hy niemant het sijne en geeft, ende niet alleen tot hem en treckt alle die uyterlijcke dingen, maer oock sijn vernuft, wille, ende vermogen, ja die geheele ziele, als of die sijne ware, hy en kent Gode niet toe, maer eygent het hem alle, dat hy heeft, is, en verstaet. Als dan God (dien ’t alles toe comt) hem yet wat van desen, of dit alle t’samen benemen wilt hoe soude hy niet droevigh werden? Buyten Gode wesende (die’t al is) behoeft ende begheert hy alle dingen, hoe soude hy niet gebreck lijden? Het niet, of die Duyvel, is ende woont in sulcken gemoet, ja het is die duyvel of het niet self. O ellendighe snoodtheydt, ende onuytsprekelijcke schandtlijcke laster, dat die mensche dien Godt (na sijnen Beelde scheppende) soo hoogh geeert heeft, hem selfs met eeuwigher schanden een Duyvel ende niet maeckt.
Veracht.
Dit is een veracht, verworpen, ende nietigh gemoet, want het door onbekentheyt (den groten Godt dervende) alle verworpen nietighe schaduwen der dingen hooghe ende groot acht.
Zot.
Dit is een zot ghemoedt, ‘twelck (het wesen verlatende) hem hanghet aen schaduwe ende schijne, en verkiest in allen dingen het snootste,
quaedt.
Een quaet gemoet, want dervende die kennissen van’t opperste eenighe goedt, en can het niet goedts verstaen, bekennen, noch willen, maer streckt in allen dingen tot elcx, ende oock sijns selfs bederven.
Ongestadigh.
Een ongestadigh gemoet, dat nimmermeer eenreley gezint en is, want het op waen, logen, ende ongerechtigheyt gebouwet sijnde, met alle toevallende saken, beweeght ende verandert wert.
Onmatigh.
Een ongetempert ghemoet, dat van hebben ende derven, bly ende droevigh wert, dat hem in voorspoedt verwaent ende opblaest, ende in tegenheyt wanhoopt ende verdwijnt.
Kranck.
Een kranck gemoet, dat door logen ende wane, geen waerheydt kennende, van ydele schijn ende schaduwen verwonnen wert.
Onvernuftigh.
Een onvernuftigh gemoet, ‘twelck (door onachtsaemheyt) gheen ding recht en bekent, maer met een verkeert oordeel ende wane, gheheel anders vermoedet ende bewaent, dan die in sich selfs sijn.


Knecht.
Een knechtlijck ghemoedt, dat Gode ongehoorsaem wesende, een ellendighe gehoorsame slave ende Dienaar der Creaturen werdt, die alle t’samen hem (want hy quaedt is) quaedt doen, ende int quade verstercken.
Arm.
Een arm behoeftigh bedelaers ghemoet, dat (al bezat het al de werelt) niet met allen en heeft ende met ongenoeghen het wesen ende den kern alder dinghen (te weten Gode) derft ende ghebreck heeft.
Onsaligh.
Een onsaligh vervloeckt ghemoedt, daer niet goets inne en is, het welcke (door ’t derven van ‘tgoede wesen) altijdt droevigh sijnde, hen selfs ende anderen quelt ende onnut is. Somma, gheen ghemoet, onmoedt, een niet moet, of sonder moet, dat altijt lief ghebreeckt, ende altijt leedt heeft, daer door oock droevigh ende treurigh leeft.

Van een onvolcomen, strijdende, oft middelbaer gemoedt.

6.
Alhoewel dees materie (om wel beschreven te werden) een eygen boeck behoeven soude, ende my dees corte tijdt gheen lanck schrijvens ghehenghen en mach, en hebbe ick niet connen laten hier af te doen eenighe verclaringhe (nochtans corte) op een goedt verbeteren tot gelegender bequamer tijdt.
Natuerlijck sijn alle menschen tot weten gheneghen. D’onbesochte onverstandele Joncheyt wert (door onachtsaemheydt) van valsche wane of persuasie verleyt ende bedroghen, daer door zy in onrusten droevigh leven, nochtans alsoo, dat zy selfs daer nauwelijcx af en weten, ende meynen noch (als betovert zijnde) dat het alsoo behoort.
Dese werden vande besochte verstandele vermaent ende overtuyght, dat haer leven een ellende droefheyt ende doodt is, daer toe zy niet gheschapen en sijn. Alle die hier op mercken ende acht nemen, bevinden haer luste een pijne, ende haer vreugde bitter ende droefheyt te sijne, ende werden alsoo (door’t bevinden ende gevoelen des treurens) die loghen of wane vyandt, tot rechte droefheyt ghebracht. Dese bedroefde werdt vander waerheyt, die ruste ende eeuwige vreughde (haer noch onbekent) van een goedt ghemoet vertoont ende voor-ghebeelt. Ende want zy die logen (als oorsake van Droefheyt) yet wat haten) volghen zy dese onbekende waerheyt, die zy dagelijcx (in als) hem selfs ghelijck, oprecht, ende waerachtigh bevinden, als die altijdt gevende is, 'tgunt datse belooft. Alsoo beginnen zy dagelijcx die ydele moeyelijckheydt van ’t quaedt, ende oock die wesentlijcke ruste van’t goedt inder waerheyt te bekennen ende te verstaen. Daer door zy het quaedt, of die ydelheyt meer ende meer haten, ende oock het goede wesen meer ende meer beminnen, ende begeeren die waerheyt. Betuygt ende belooft verlossinge van quaedt, ende verkrijginge van’t eeuwighe goedt, indien zy wackerlijck op haer dencken, doen ende laten achten, ende volhardigh blijven. Den mondt der waerheyt bevinden sy in alles ghetrouwe, daer door zy oock (al hoe onmoghelijck het schijnen mach) die waerheydt gelooven en betrouwen. Dese dan, hebbende een waerachtige begeerte tot een oprecht ghemoedt
(daer door men alleen in rusten leeft) werden door’t geloove gesterckt die moeyelijcheyt (diemer om lijden moet) manlijck ende gheduldigh te dragen. Die hope van verkrijgen (verlangende na die beloften der waerheydt) prickelt ende porret die begeerten met lusten, ghetroostlijck ende onverdrietlijck teghens waen, loghen, ende schijn te vechten. Die waerheyt gheeft krachte ende dat so veele als zy bekent is. Soo zy dan daghelijcx (door begheerte van verkrijgen) wackerlijcker ende naerstiger acht slaen op haer genegentheyden, gedachten, zinnen, ende alle haer doen of laten, bevinden ende bekennen zy oock meer waerheyts, verkrijghen also oock grooter onwille ende hate tegen die logenachtighe zotte ende onwetende wane, die haer lang bedroghen heeft. Vernemen oock grooter liefde, lust ende begheerte totter waerheydt, ende sekere wetenheyt der goeder dinghen, dan zy te vooren hadden, bevinden oock meer kracht inder waerheyt (dan te vooren) om d’ydelheyt te vernielen. Verdrijven also altijt meer ende meer die ydelheyt, ende verkrijgen meer wesen, daerdoor zy dan weder meer bekennen, meer begheren, meer vermogen, meer ydelheyt verdrijven ende meer wesens verkrijgen, rc. Dit is een begonnen onvolcomen strijdent ghemoet, ‘twelck doch hem selven ten laetsten wt alle ghedeeltheydt, strijdt, ende onruste, int eenighe een, in rusten ende vreden winden moet.

Van een oprecht, verstandig, ende volcomen goet gemoet.

7.
Een goet gemoet heeft sijnen oorspronck uyt der waerheyt, seker oordeel, ende ghewisse kennisse, ende streckt hem tot die waerachtighe bekende wesentlijcke goede dinghen. Sijn eygenschap of aert is een gestadige vereeninghe metter natueren, daer door oock alsulcken ghemoet in eeuwiger gestadigher stilheyt, rusten, ende vreughden leeft. Want bevrijt sijnde van alle vreemde onnatuerlijcke genegentheden, laet het die groote ghebieder (daer’t een met is) met gelt, eer, wijf, kint, lijf en leven, met Hemel eñ Aerde (ja oock met alle datter is) sijn believen doen, wetende datter niet en is, of ten behoort hem alle. Waer af soude dan alsulckē vereenigden gemoet mogen bedroeft werden? De waerheyt baert in hem rechtvaerdigheydt, daer door hy elck ‘tsijne gheeft, ende draeght Gode tot een eygenschappe oppe, niet alleen alle uyterlijcke dingen, maer ooc sijn verstant, wille,en krachte, ja die gheheele ziele met alle datter aencleeft. Hy bekent het alle Godes te sijn, sonder yet eygens te behouden, wat mach hem dan genomen werden? Hy en begeert niet, wat mach hem geweyghert werden? Hy is in Gode (die’t al is) wat mach hem dā gebrekē? Want God woont eñ is in sulcken gemoet, ja Godt is selfs dit gemoet. O wonderlijcke onbedenckelijcke verborgenheyt. O eeuwighe onuytsprekelijcke Godlijcke Majesteyt, u moet eeuwig lof sijn, dient belieft heeft den mensche met het voncxken des gemoets (als een cleyn wederglansken van uwē Godlijcken lichte) alsoo te vereeren dat hy daer mede (met waerheyt in gerechticheyt) sijnē oorspronck (eenigsins) gelijc gemaeckt, ende eeuwig inne vereenigt wert. Dit is een groot gemoet, want bekennēde, beminnende, eñ gebruyckende desen grooten God, can’t alle groot-schijnende dinghen licht verachten.


Het is een wijs ghemoedt, dat die schaduwe verlatende, hem hanghet aen’t wesen, ende verkiest also in alle dinghen het alderbeste.
’t Is een goedt ghemoet, want wetende ende bekennende het eenighe, beste, ende alder opperste goedt, en can’t niet dan goet verstaen, dencken ende willen, streckende tot Godes Eeren, tot elckerlijcx nut.
Een onbeweeghelijck ende ghestadigh ghemoedt, dat altijt eenreley ghezint is, want het in Gode, op waerheydt ende rechtvaerdigheyt ghegrondtvest is.
Een matigh ende wel ghetempert ghemoet, want hem hebben ende derven ghelijck is, daeromme het oock door gheen voorspoet verheven noch van gheen teghenheyt verdruckt en mach werden.
Een sterck ghemoedt, dat van gheen schaduwe noch schijne verwonnen en mach werden, maer met waerheyt alle ydele waen (alleenlijck met een wincken) vertreedt ende vernielt.
Een vernuftigh ghemoet, het welck den aert ende die rechte eyghenschappe der dinghen verstaet ende bekent, niet also zy schijnen, maer alsoo zy inder waerheyt sijn.
Een Heerlijck ghemoedt, dat goede vrywilligh ghehoorsamende ende dienende, een Heere over alle Creaturen laet sijn, soo dat hem alle Creatueren ten besten ende goeden dienen moeten, als die tot den dienste van alsulcken ghemoede gheschapen sijn.
Een rijck ghemoedt, dat niet hebbende (jae oock sijn selfs ziele niet) alle dinghen met vreugden gebruyckt ende bezit.
Een heyligh ghemoedt, dat nimmermeer treurigh, maer altijt blijde io, noch oock niemant tot treuren oorsake en gheeft, maer ter contrarien elcken goet doet, ende elckerlijck lustigh is.
Somma, het is een volcomen gemoedt, ‘twelck niet en ghebreeckt, dat voor noch na en heeft, maer in een teghenwoordigh nu, sonder eenigh verkiesen of begheeren, in een volcomen zadt ghenoeghen leeft.
Hier moghte yemandt segghen: Comt die kennisse of het verstandt metter tijdt, ende door oeffeninghe also ghy voor gheseyt hebt, so mach ’s menschen gemoedt door lanck leven verstandigher ende beter werden. Daer wt dan blijckt dat alsulcken ghemoet niet volcomen is, want het door langer leven toenemen ende verbeteren mach, nu en machmen immers gheen dinck dat toenemen of wassen mach, volcomen noemen?
Antwoorde: Voor Godes ooghen en machmen met waerheydt gheen ghemoedt volcomen noemen, want het niet dan een deelken glantse of strale van desen eenigen volcomen Godt ende Zonne is, maer by den menschen wel, ende dat op Menschelijcker wijse. Daer noemtmen ‘tgunt dat niet ghebreck en heeft veeltijdts volkomen.
Een ghemoet dan dat so verre ghekomen is dat het door een waerachtigh wesen van ydelheyt ende loghen bevrijt, ende door ghelijckheyt met Gode vereenight is, moet immers sonder treurē in een eeuwige geneugte sijn, want het is in Gode, die’t al is. Daeromme en mach hem niet ghebreecken, noch en mach oock gheen ding begheeren, alsulcken ghemoedt dat niet en ghebreeckt machmen immers wel volcomen noemen, niet teghenstaende dat het noch van claerheydt in claerheydt wassen ende toenemen mach.
Gelijck een rijck Coopman of Constenaer, die eenen handel of konste drijft, daer nimmermeer schade, maer altijt gewinne op loopt, ende zy die Neeringhe of Conste oock sodanigh, dat hy die so langher soo meerder beter moet leeren kennen ende verstaen, ende daer door oock altijt meer ende meer ghewinne of bate daer af verwacht. Dese, rijck sijnde, ende hem selfs oock rijck achtende, bevindende dat hem niet en ghebreeckt, ende in alles boven nodruft heeft, mach wel door goet verstant in een volcomen genoeghen van rijckdomme comen, sonder in sijn gemoedt yet meer te begheeren. Maer doch (dewijle hem dien handel lustigh is) wil hy die so langher so meer drijven, daer door hy oock (indien hy langer leeft) rijcker werden moet. Dees vermeerderinghe van rijckdomme en can d’eerste rijckdomme (daer hem met ghenoeghde) niet ghebreeckelijck of onvolcomen maken.
Alsoo, ende ghelijckerwijs, en can oock het uyterste verstandt, daer ’s menschen ghemoedt toe komen mach, alsulcken beginnende verstant (dat in gheneughte staet) niet gebreeckelijck noch onvolcomen maken, aldersalighste is het ghemoedt dat tot sijn uyterste volcomenheydt of eynde komt.
Het en is ooc niet onvolcomen noch onsaligh dat eerst begonnen heeft verstandigh te werden ende in geneughten leeft, maer gheheel ende al ist oock saligh, want hem niet en ghebreeckt daer door het droevigh mach sijn.

Onderscheyt tusschen een quaedt ghemoedt, een onvolcomen strijdende gemoedt, ende tusschen een volcomen door-gestreden ende onverwinlijck gemoedt.

8.
Een quaedt ghemoedt wil altijdt teghens natuere boven sijn vermoghen, alsoo dat het altijdt yet wat liefs derft, ende yet wat leets heeft, daer door het oock altijdt in droefheydt moet sijn, een quaedt ghemoedt is dan een droevigh ghemoedt.
Een onvolcomen (noch strijdende) ghemoedt soude gaerne het quaedt derven, ende ‘tgoedt verwerven, maer want het somtijdts, door onachtsame versuymenisse, of onmatighe ontydighe begheerten, sijn lief derft ende leedt verwerft. Oock somtijdts, door wackere naerstighe achtinghe sijn lief verkrijght, ende leedt verliest, en can’t gheen ghestadighe Droefheyt noch vreughde hebben, maer werdt daghelijcx droef ende blijde, door hebben of derven, van lief of leedt.
Een volcomen gemoedt en can nimmermeer willen teghens natuere (daer’t een inne is) noch oock niet begheeren boven vermoghen, alsoo dervet alle alle leedt of onwille, ende heeft allelief tot allen tijden, in eeuwigher gheneughten ende vreughden, also is een altijt vrolijjck sijnde gemoet, een goet gemoet.
Een quaedt ghemoedt (selfs quaedt sijnde) en sijn gheene dinghen goedt, al hoe goedt die oock in haer selfs wesen moghen, want het met onverstandt alle dinghen (tot sijnder schaden) misbruyckt.

"""Een corte beschrijvinghe van pijne ende droefheydt."""