I. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"Voorrede. ""Voor-reden aen den bescheyden leser."""
"Voorrede. ""Voor-reden aen den bescheyden leser."""


Voor-reden aen den bescheyden Leser.

Paulus seyt: Het Rijcke Gods is niet in woorden, maar inde cracht ghelegen . 1 1 1. Cor: 41 Desghelijcx Eusebius 2 2 Eccles. Hist. lib . 1. cap. 1. : Het Christendom bestaat in de daadt, niet in de naam, soo dat een Christen is, die door de kennisse van Christo ende sijn leer in beleeftheydt, rechtvaardigheydt, alle vveder-vvartigheyt gheduldigh te verdraghen in stantvastighe deuchdelijckheydt, ende een God boven al te eeren ende te lieven, uytmuyt ende andere menschen overtreft. Ende ghelijck oock het gemeen spreeckvvoordt mede brenght, Dat het Christendom niet en bestaat inden mondt, maar inden grondt: inde daadt, niet inde praat . Even soo is Dirk Volckertsz. Coornharts meeninghe ghevveest, datmen ’t gheloove op Christnm ghesondeert, met een Christelijcken ende oprechten vvandel behoort te beleven. Dit vveten alle die met hem ommeghegaan ende verkeert, ofte sijne schriften ghelesen hebben, des niet teghenstaande is hem by sijne mis-gonstighe anders naarghegheven gevvest, ende dat meest om dat sich in gheene uyterlijcke Kercke t’sijnen tijden en begaf, of self gheen op en rechte: vvaar op hy ghemeenmeenlijck seyde, datter niet dan te veel Kercken waren, ende meer afbrekens dan timmerens noodt vvas,van soodanighe Kercken, dat gheen vvare of alghemeyne vrye Kercken, maar afghesonderde Kerckers, ende hare meeste stichters ende Kerck-meesters onghesonden bou-luyden vvaren. Daar over hem insonderheyt nagheseyt vverde, dat hy de luyden in ’t vvilde, sonder uyterlijcke Kercke heeft willen brenghen, ’t welck teghen alle goede zeden ende Lants-beste is strijdende, e n so verde van sijn meninghe is gheweest als Hemel ende Aerde van malcanderen verscheyden zijn. Want hoevvel hy eenighe schriften uytghegeven heeft, daar uyt sijne misgunstighe sulcke ongerijmde consequentien pogen te trecken, soo heeft hy nochtans elders ’t oogh op ghehadt, te vveten dat hy vvilde aantatsten, de gene die hen Meesters over een anders gheloove maken, die de Kercke Christi elck aan hare opinien, secte


ende vergaderinghe binden, ende den genen die ergens in van henluyden verschillen, terstont voor Ketters ende ongheloovige veroordeelen ende uytroepen: Oock de gene die de geheele Godsaligheydt in uyterlijcke kercken-gebruycken of ceremonien stellen. Is daaromme oock sijn meyninge ghevveest als vvas die van Erasmo met Keyser Karel ende Paus Adriaen (oock als die van Cassandro met Keyser Ferdinand ende Maximiliaan , ende als voor haar geweest is de meeninge van Keyser Sigismond , in ’t Concilie van Constans, het Concilie van Basel ende van Pisa anno 1511. door ’t beleydt van Maximiliaan ende Coningh Lodewijck vergadert) 1 1 Siet de antvvoordt. Isa. Causanboni aen dē Card. Perron . Van vveghen den Coninck. Anno 1612. ende van anderen soo voor als na, om met voegelijcke middelen tot de gheheele Christenheydts ende elcker menschen nut, des Kercks misbruycken af te schaffen, te verbeteren, ende de alghemeyne Christelijcke Kercken eendracht ende vrede te vorderen, daar toe men in dese tijden veel gheleerde mannen, oock insonderheydt den seer wijsen ende alderdoorluchtichsten Coninck van groot Britannien treffelijck siet arbeyden. De meyninge van Coornhart is vorder gheweest soo verde eenighe ghebreken zijn inde kercke, daar door het fundament des gheloofs ende saligheydts niet om en wert ghestooten, dat die niet alle man, maar de waarheyt kenner, met vvel gegronde redenen behoort aan te vvijsen: maar daarom niet uyt de kercke te gaen, ende datmen kerck-ghebruyck, dat by eenighe misbruyckt vvert, vvel recht ghebruycken mach. 2 2 De Vre-reden. Ende hier op is sijn eerste schrift gegrondt van over veel jaren, daar op D. Ian Calvijn soo vinnigh ende heftigh uyt vaart. Hier toe vvijst oock sijnen brief aande Raadtsheer Artus vā Brederoede achter de uyterlijcke kercke gedruct, als mede sijn Bewerp van een uyterlijcke kercke ende der selver oeffeninghe. Ende gelijck Cassandar sijn Officium Py viri , ooc D. Iunius sijn Vreedsamen Christen daar toe aanvoert e n grondtvest, dat elck poghe inde kercke daar hy is, vvel te leven: soo sietmen dat oock Coornharts grondt ende oogmerck gevveest is: dat elck vreedsamelijck de vvare Gods-vruchtigheyt soude betrachten, om deur t’hanteren der deuchdē meer Christen; ende een recht lidt aan t’onsienlijcke lichaā Christi te vvesen, dan deur uyterlijcke kerck-oeffeninge, of ceremonien sulcx te schynen, of daar partijdelijck om te tvvisten. Daar toe sietmen al sijn schrijven, insonderheydt sijn Minderinghe des Secten , ende sijn Vre-reden , noch onlangs


in druc uytgegeven, en so veel stichtelijcke tractaten strecken. Soo den bescheyden ende onpartydighen Leser oock uyt dese sijne wercken sal moghen oordeelen ende mercken.
Hy is so vry gevveest van’t gemeen gebrec van Secteryen ende partyden om uyterlijcke Kercken ghebruyck, dat hy by na met Hans de Rees (of Waterlantse ghemeente) om hare zy den losheyt of onpartijdigheyt, als die hen minste aā menschelijcke ordinantiën of instellingen verbinden, vereenight hadde, niet teghestaande hy de selve niet sonder groote dolinge hielt, verclarende datmen geē partye moest maecken teghen ymanden die eerlijck ende vroom van leven ergens in een ander verstant of geloof mochten hebben. Ende ongetwijfelt haddē de gereformeerde Predicanten sijn tijts hem beleefdelijck bejegent, e n wat gematighder, ende niet so stout geweest, van alle, oock de hooghste leer-poincten na haar goetduncken te beslechten, die een ander op te dringhen, ende al te groote meesterschap ende heerschappie over eens anders consciëntie ende gheloove aan te nemen, (gelijck over veel jaren met S. Castellio , Caspar Coolhaes Predicant tot Leyden, Herman Huberts Predicant ter Goude, Cornelis VVigers Predicant tot Hoorn al mede is geschiet: Als oock voor vveynigh jaren metten godsalighen vermaarden D. Iacobo Arminio Professor der H. Theologie tot Leyden: en men noch dagelijcx met D. C. Vorstio ende de Remonstrerende Predicanten siet gebeuren. Soo de Predicanten (seg ick) hen modester e n beter gedragen hadden, hy soude hen (als oock veel meer andere vrome luyden) lichtelijck hebben ghevoeght inde Gereformeerde Kercke, diens ghebruyc in ceremonien of kerck-oeffeninge hem niet en mishaaghde. ‘tIs sijn ende der Kercken, oock des Vaderlandts ongeluck geweest, dat doen ter tijt veel Predicanten niet wijser ende ghematighder en vvaren: of dat in dese tijden (in vvelcke de Christelijcke vryheydt van veelen, oock Christelijcke Overheyden beter verstaan ende oock voorgestaan vvert) niet en heeft geleeft. Want hoevvel hy de Kercken groote dienst gedaan mocht hebbē (al ist dat sommighe dat vveynigh erkennen0 hy soude de Gereformeerde Kercken in dese Landen noch meer nut gevveest, ende ontvvijfelijck oorsake gegevē hebben tot een algemeene eendracht van alle of ‘tmeerdel der kercken ofte gemeenten in dese onse vereenighde Provincien, daar sijne genegentheyt


sonderlinge toe strecte. Daar alsnoch elck so voor ‘tgemeen als onse nasaten bysonderlijck om behoort te vvenschen en te arbeyden, tot verminderinghe vande hatelijcke partyschap (diemen dagelijcx om gheringhe oorsake meer ende meer siet toenemen) ende vermeerderinghe van eendracht, ende vrede onder den ingesetenen, ‘tvvelck tot groote versekeringhe, macht ende welstant vande vereenighde Provincien soude strecken.
Hier toe heeft Coornhart (gelijck alle oprechte Christenen ende liefhebbers des Vaderlants betaamt) van begin getracht om secten ende partyschappen te minderen, Liefde ende Eendracht te vermeeren, ende dat elck den anderen vriendelijck te gemoete soude comen, ende goedelijc verdragen, sonder soo lichtvaerdelijck om eenigh diversch verstant of uyterlijck ghebruyck, een secte aan te rechten, sijnen naasten te veroordeelen, te verdoemē, of om geloofs saken te vervolgen ofte te dooden, welcke hatelijcke e n vuyrighe middelen om Religie te planten of te beschermen, Coornhart (siende inde Kercke cruypen) opentlijc berispt ende als ziel, lijf ende lant verderflijc opt hooghste verfoeyt ende sterckelijck wedergheleyt heeft. Derhalven dickwijls verclaart ‘tselve de eenighe oorsake geweest te zijn dat hy tegen D. Ian Calvijn ende T. Besa , ende volgens tegen Iustum Lipsium (ende hare heftige navolgers in desē) heeft geschreven, so sijne in druck uytgegeven boecken overvloedig getuygen, tot bescherminge van der sonscientien vryheyt, e n Religions vrede , behoudinge van Landt ende luyden e n vvederstant van onse algemeene vyanden, soo geestelijcke als vvaarlijcke. Daaromme godvruchtige Leser oordeelt recht van dese vromen mans arbeyt, u ende allen God-lievende ten besten gedaan, leest sijne schriftē so ghy de uvve gelesen vvilt hebben, sonder voor-oordeel, inde vreese des Heeren, beproeftse op den toetzsteen des H. Schrifturen, ende vvat daar goets in is gebruyct tot uvver verbeteringe. Dit sal geschieden so ghy alle uvve gedachten, vvoorden en vverckē vvendet om de vvaarheyt ende vrede te helpen vorderen mette Christ-ghelijcke Liefde: ’t Welck u ende ons allen vvil gheven, de Almachtighe eenighe Godt des Vreden in sijnen lieven Sone, door den schat der Liefden, die ’t al can vereenighen, Amen.

C. Boomgaert.

"Voorrede. ""Voor-reden aen den bescheyden leser."""