I. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Proeve van goede ruste des gemoedts."""
"""Proeve van goede ruste des gemoedts."""


Een middel onvolcomen ghemoedt, is een selve dinck, somtijdts goedt, ende somtijdts quaedt, nae dat het die dinghen wel of qualijck ghebruyckt of misbruyckt, het zy door roeckeloose versuymelheydt, in onverstandt qualijcken, of door een wacker waernemen met verstandt ende bescheydenheyt wel ende ten besten.

Een goedt ghemoet en moghen gheene dinghen quaedt sijn, alsoo quaedt die oock schijnen moghen, want het alle datter is, goedt is, het is oock selfs goedt, ende weet met een verstandtlijck oordeel ende bescheydenheydt alle dinghen (oock die quaedt-schijnende) ten goeden te nemen, ende ten alderbesten te ghebruycken.

Alsoo dan, een quaedt ghemoedt, niet verstaende noch geloovende datmen alsulcken voor beschreven ghemoedt bekomen mach, en can gheen begheeren na dees innerlijcke vreughde ende rijckdomme ghehebben, en can daer oock niet omme strijden, of arbeydt omme ghelijden, maer leydt ghevanghen, ghebonden, ende gheheel verwonnen onder de voeten van onachtsaemheydt ende onverstandt.

Een onvolcomen oft middelbaer ghemoedt dat het quaedt bekent ende haet, het goedt oock yet wat bekendt ende mint, of begheert, gheloovende ende hopende sijn lief (te weten ‘tgoet) te verkrijghen, strijdt, vecht, ende arbeyvt dagh ende nacht om sijn leedt te verliesen, ende sijn lief te verwerven, werdt somtijds verwonnen,
verwint oock dickmael, na dat sijne begheerten ernstlijck, ende sijn ghedachten achtsaem, ende wacker sijn.

Maer een volcomen door ghestreden ghemoedt, verkregghen hebbende het wesen alder dinghen (te weten Godt) en mach gheen begheerten hebben eenige uytwendighe schaduwen te verwerven, want het die dinghen selfs bekent ghebruyckt en heeft, zijn wooninghe is inden Hemele, so hooghe boven alle Creaturen verheven, dat hem gheen dinck bevechten mach (ick laet het verwinnen achter) het is in een licht daer alle Duysternissen voor ontdeckt werden. Het is in d’eeuwigheydt, daer alle voor ende na in een teghenwoordeghe nu bekent ende ghebruyckt werden. Het is in de wijsheydt, wie mach het bedrieghen? Het is in de krachte alder krachten, wie mach’t bevechten? Het is in der Deughden, wie mach’t quaedt maecken? Het is in die rechtvaerdigheydt, wie mach hem onrecht doen? Het is in’t eeuwige lief, wat mach hem leedt sijn? Somma, van waer soude hem twist, vyandtschappe, of strijdt komen? Het is in dat een, daer alle dat is, een inne is, ende buyten ‘twelck niet en is. Wie of wat souder moghen wesen om son teghen-saeck vyandt of partye te sijne? O Heerlijcke Ruste! O Heylighe Vrede! ende salighe, stille, eeuwige Vreughde, ghy sijt het loon ende eynde vande Wettelijcke strijders ende aenstaende verwinners. Wel hem die u beleeft.

Eynde Anno 1556. den 22. Maert.

Door

D. V. Coornhert.


PROEVE
VAN
Goede ruste des gemoedts.

De Mensche werckt of hy rust, 1 1 Sabbath. alle sijn werck streckt tot Rust, die is dan des werckx eynde, niet het werck rusts eynde, het vercrijghen van’t eynde daerom men werckt is beter dan’t wercken. Rust is dan beter dan’t wercken als zy goet is.
Goedt is de rust die gheduerigh is, want na dees en volght gheen onrust. Dit is een saligheyt die ghenoeghlijck is, door’t niet begheeren van’t quade, dat houdt op daer rust is, oock rust het ghemoedt in’t vercrijghen van’t


begheerde goedt. Dit vercrijghen valt altijdt lustigh.

Soo is dan’t ghenieten van goede rust altijdt lustigh, want begheertens verwerven, doet moeyten derven, em doet rust erven. Dit valt na vermoedtheydt soet. 1 1 Zaligheyt wat. De soete en vrolijcke lust, is het eynde van goede rust, ende dese vande vrolijcke Luste. Dit is waerachtighe saligheydt, ende een heylsame genietinghe van ’t oneyndelijcke goet.

De erchte yeghenschap van goede rust, is ghenoeghte, men ghenoeght in’t ghene ons gelijck is, daer’t ons al ghelijck is. Daer staet oock de waghe des ghemoedt ghelijck, overmidts het stille staen van’tbeweghen int oprijsen ende nederdalen, want dan en verkiest het ghemoedt niet meer dit boven dat, hier rust het ghemoedt rustelijck in sijn gherustheyt, met een rustige ende volcomen genoegen.
8.
Siet dat is een goede rust, een salige rust, een heylighe ende veylighe rust, meer Goddelijck dan Menschelijck, ende boven al datmen goedt neoemt, vrolijck, lieflijck, en wenschelijck, want zy is gestadigh, en so onveranderlijck, dat daer nimmermeer onrust, moeyte, noch arbeydt en volght.
9.
De goede rust is nimmermeer doende, 2 2 Sabbath. maer altijdt ledigh ende stille, zy laet al dat quaedt is, namentlijck het blind verkiesen, het zot begheeren, het onbedacht toestemmen, het willen anders dan Godt wil, ende het doen van ‘tgene dat Godt verbiedt, van ’t ghene den Mensche verderft, ontrust, quetst, quelt ende ellendigh maeckt. Ende in somma, zy doet den Mensche stille sijn, ledigh wesen, ende rusten in alle saecken, die hy niet versekertlijck en weet goet te sijn.
11.
Dit seecker weten van ons niet weten wat ons goet of ons beste is, veroorsaeckt de goede rust, daer uyt spruyt dan vreese van qualijck oft quaet doen tweclk is de vreese des Heeren, het wa-
re beginne der wijsheyt, so wijckmen af van’t quade. Dit is verstandt dat verstaet sijn selfs onverstandt, het ziet sijn selfs blindtheydt, ende verstaet sijn eyghen zotheydt, Godes wijsheydt ende sijn eygen quaetheyt, de Goddelijcke goetheydt.

Dan verneemtmen angst voor quellijcke onrust, dees comt uyt voorgaende bevinden van pijnlijck wroeghen, met het moeyelijck ongenoeghen van de ghehanteerde vermetelheyt int blint begheeren ende bewillighen van onbekende saken. Moet dit niet noodtlijck baren een mistrouwen van eyghen waen, een hate van sulck vermetel bestaen, ende een laten van in sulck quaet doen voort te gaen?
12.
Hier wordt sulck mensch recht onseecker, die onseeckerheydt maeckt hem seecker, want waens betrouwen verdwijnt, ende midtsdien het onbedacht toestemmen, daer rust de Mensch van sijn doen, ende dan begint Godt sijn doen inden Mensche, die en verkiest niet in sulck sijn vieren, wie anders dan de Schepper soude hem bestieren? ‘tIs syn schepsel, een schipken, waen is niet meer stierman, soude hyt int wilde laten drijven, sonder met wijsheydts bestier te gherieven, die der Vogelkens vlucht bestiert daer zy aes vinden, hoe soude hy sijn redelijck schepsel versuymen ’t broodt des verstandts te besorghen?
So weynich als de Lucht het Water, ende de Zonne eenighe ydelheydt, laeghte, ende openinghe vindende, mogen laten sulcken onbesloten plaetsen, met haer self vervullen, soo weynigh mach die gaef-rijcke Godt laten sodanighen wetende niet weter, wijse zot, ende mistrouwer zijns wanens met den gheest sijner wijsheydt te vervullen. Dit geschiet allencxkens, ende metter tijdt soo veel waens als uyt hem ruymt, so veel wetens comt in hem.
13.
Zijn eerst-ruymende waen is van wat te weten, ende sijn eerst-komende weten, is het weten dat hy niet en


weet, soude dat niet wel Socrates geest zijn, die riedt hem noyt te doen, maer alleenlijck te laten. Vau wat saecken? Die hem onbekent waren. Die altijdt laet te doen ‘tgunt hy niet en verstaet, en doet niet dan hy wel verstaet, mach sulck weter van zyn onwetenheyt, later van ‘tgunt hy niet en weet, ende doender van niet onghewetens, oock ergens in doolen of missen, ick swijghe zondighen?
Sulcx leert ons de Heylige Schrift met ander woorden, die seyt dat al wat niet uyt den geloove en geschiet, zonde is. Daer mach gheen gheloof zyn buyten Gods Woordt, daer op ‘tgheloove alleen ziet. Gods woordt is waerheyd. Nu is gheen gheloof sonder kennis, want de gheloovighe en ghelooft niet blindelijck, maer weet wien ende wat hy gelooft. Die dan weet dat hy Gods Waerheyt gelooft, ende niet altoos en doet dan dat uyt den gheloove en gheschiet, en doolt noch en zondight niet.
Immers dat meer is, sulck gelovige een doet self niet, maer hy werdt met zyn bewillighen van Gode ghedaen, hy viert, maer Godt werckt. Godt (als goedt wesende) en doet niet quaedts. Wie soude dan daer quaedt doen of zon digen? De goede Godt daer mach niet quaedts uyt comen. De vierende Mensche, die niet en doet, en misdoet niet. Hy rust van’t quade, maer Godt rust niet van’t goede te doen, sodanighe Sabbatheerders roepen tot Gode: 1 1 Isai. 16. 12 Ghy sult ons Vrede gheven Heere, want alle onse wercken hebt ghy in ons ghewrocht.
In sulcke rustighe rusters is het Rijcke Gods, tweck is Rechtvaerdigheyt, 2 2 Rom. 14. 17. Vrede ende Blyschap in den H. Geest, want zy geven Gode het zyne: dat’s ‘tgebieden, de regheeringhe ende bestieringhe in’t Rijcke haerder zielen, ende zy eygenen sich niet dan dat haer toe comt: dat’s onderdanigheydt int laten gheschieden van Gods wille in zyn voorsz. Rijcke. Daermen elck ‘tzyn gheeft, en wordt gheen twist, ende daer gheen twist en is daer is Vrede ende salighe ruste. Moet de zoete ende vreedsame Ruste ghenoten zynde, na ’tbitter
wroeghen, knaghen ende onrust dan oock niet noodtlijck Blytschappe baeren?
Sulck rustigh Mensch is saligh, want hy gheniet stadelyck het opperste goedt, dat is goed. Die beheert hem in zyn vreedsaem Rijck, daer is rust sonder moeyte, ende lust sonder rouwe. Zyn rust is lustich, ende zyn lust is Rustigh. Zyn vreught is in stilligheydt, ende zyn gheneught is in goedtwilligheydt, ja in ghelijckwilligheydt met de salighe wille zyn’s Scheppers. Dien staet hy ghelaeten sonder alle wederwille in al dat hem gheschiet. Dit bevryt hem van het onrustigh verdriet.
14.
Al ist nu sulckx dat de salighe ende vrolijcke Rust des gemoets, het eynde is van alle ’s Menschen wercken, soo comt niemant daer toe sonder het middel van het menschelijck werck. Hier af is ’t eerste wackere achtneminghe op zyn eyghen doen en laten, zyn zelfs quaetheyt int licht der waerheydt te leeren kennen, vyandelijck te haten, te dooden ende te vernielen.
Dat is in desen des menschen doen. Sulck vernielen van ’t quade geschiet oock niet sonder middel van des menschen vieren, rusten, ende laten, ‘twelck niet lastigh valt, maer lustigh. Want so elck gaerne zyn vyandt afbreuck doet ende vernielt. So bruycktmen mede elck niet ongaerne de middelen tot sijnder vyandts verderven dienende.
Dese middelen bestaen meest in des Menschen niet doen en laten. Int laten van wat? onsen verderver te laten verderven, door hem gheen voedtsel, kracht, of Wapen, meer teghen ons selven te gheven, want laetmen af onbekende dinghen te verkiesen, de waen moet noodtlijck haer kracht verliesen. Laetmen af blindelijck te begheeren, gheen ontbeeren sal meer moghen deeren, ende laetmen af het onverstandigh oordeelen, toestemmen, oft willen: Al ’s herten onrust of moeyten en verdriet sal haest rustigh stillen.
15. 16.
Alle sulcx geschiet niet hier namaels inde Eeuwigheyt, maer hier inder tijt,


hier inder Werelt inwendelijck, inde herten der Rust lievende menschen, die soecken in alle dingen de zoete ruste, zy soecken die met ernst t’allen tyden, ende ter plaetsen daer zy is, dats in Christo Jesu, hem volgen zy naer daer inne, dat hy niet sijn, maer sijn’s Vaders wille dede, dat hy ootmoedigh was ende sachtmoedigh van herten, 1 1 Mat. 11. 29 so vinden zy daer dan oock altijdt de ware rust haerder zielen.
Een ronde cloot van eeuen Bergh afghestooten, en mach niet rusten voor hy op’t nederste vanden Dale is, ende een harde steen gestooten teghen sijns ghelijck, stuyt af met quetsen, maer worptmense in sachte pot-aerde, zy cleeft daer in met rusten.
Maecken stoornisse ende onrust des ghemoedts den zondaeren ellendigh wie sal ontkennen dat waere rust ende vrede des herten den Deughtsamen Menschen saligh maecken? Pijne des lichaems veroorsaeckt noodtsakelijcke onrust inden lichame, maer geen lichamelijcke pijne en mach de rustighe vrede van een Godsaligh gemoet verstoren noch ontrusten, want het heeft sijn Meesters, niet des Werelts vrede, welcke vreughde niemandt en mach werden benomen. 2 2 Joā 14. 24 16. 21
21.
Dese rust is sijn lust ende waerde Schat, daer is sijn hert by, die heeft hy lief, 3 3 Gen. 49. 15 Eccle. 4. 6 die bewaert hy sorghvuldelijck, want hy ziet datse goedt is, hy bevindt dat een handt vol met rusten beter is dan beyde de handen vol arbeyts ende ghequel des ghemoets, rijckdom, ghesontheydt, ja ‘tleven mogen hem menschen benemen, maer niet sijn rustighe ghelijckmoedigheyt.
23.
Want niet anders dan een Compas in stilder rusten blijft onbeweeght,
mits int beweeghde Schip onder de rasende golven van der Zee, soo blyft een recht gelaten herte in onbeweeghder gherustigheyt, mits onder die verstoorlijcke stormen van alle tydtlijcke voor of tegenspoet, sijn wandelinghe is hier boven inden salighen Hemel, welckx stille rust van gheen Aerdtsche veranderinghe van lief en leedt bereycken noch verstoort en mach werden.
28.
Dit’s dan de ghedaente der zoeter ende wenschelijcker rusten, dit’s ‘tbegeerde eynde, derwaerts alle menschen arbeydelijcke moeyte strecken, ende dit is de eenighe paerle, om welcke te verkrijghen de vroede kenners haerder hooghwaerdigheydt alles vercoopen, ja verwerpen, ende als dreck achten. Somma, dit’s het een dat alleen van noode is.
Die dese heylighe rust ende veylighe lust niet en heeft, enheeft niet, al hadde hy’t anders al datmen sonder haer mach hebben. Die haer heeft, die hevet al datmenmach begeeeren, al hadde hy anders niet met allen. Hemel ende Aerde sal vergaen, maer die rust-lievende lustighe rust mach niet vergaen.
Want Godt is haer rust, Godt is haer lust, Godt is haer saligheydt, wensch ende vreughde, die was, is, ende eeuwigh sal blyven, so mede in hem alle sodanighe wijse rust-lievenden, die op den Steen-clip der vast staende eeuwigher waerheydt (niet op drift-zandt der veranderlijcker wanens) sijn ghegrondet, want die Baren des windighen Loghens niet en vermoghen teghen sodanighen.

O hoe wel hem die dit hooghste goedt, op’t hooghste benaerstight. Ick heb ghezeydt.

Finis desen 25. Iunij, 1587.

"""Proeve van goede ruste des gemoedts."""