I. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Van 't overheydts ampt."""
"""Van 't overheydts ampt."""


VAN ’t Overheydts Ampt.
Oft een Christen mach bedienen, ende oft de ghene die ’t bedienen, Christenen moghen wesen.

Schrift-matigh Ondersoeck.

VWu bescheydelijcke ende Vrundtlijcke T’samenspraecke heeft mijn hert verheught, maer niet vernoeght, hoewel dat selve nochtans twijffelende meer aen uwe sijde langhe ghehanghen heeft dan aen die andere. Hebbe daerom die Oorsaken mijns twijfelens by gheschrifte ghestelt op ’t corste, op dat ick gelijcke antwoordt daer op hebbende (soo’t uwe onledigheyt mach lijden) mijn twijfelen mach aflegghen, soo ’t die Heere gheven wil, welck schrijven, hoewel dattet een weynigh meer tijdt behoeft, is wederom bequamer om sijn meyningh grondtlijcker uyt te drucken ende eens anders meyningh grondtlijcker te verstaen.
Ten eersten dunckt my die redene niet cleyn te sijn dat een Christen het Ampt des Overheydts na die Mosaische ofte diergelijcke Wetten soude moghen bedienen, overmits dattet selve Ampt niet alleen is een werck des Liefdes, op die alghemeyne Wet der Natueren ghegrondet, maer oock in hem selven profijtelijck, ende noodtlijck tot onderhoudinghe des Mesnchelijcken welvarens, tuchtigheyds ende eerbaerheydts, ende door dien oock niet weynigh dienstelijck tot Godes Eere, tot wiens Onderdanigheydt die goede Politijcksche regheeringhe den Menschen heftich is drijvende. Dattet beschermen der goeden ende straffen der boosen even soo wel een werck der Liefden is, als het cleeden der naeckten ende spijsen der hongherighen, blijckt opentlijcck daer in, dat het even veel is voor een Mensche, ende hem even aenghenaem ende profijtelijck sijn cleederen ende spijse te behoeden die hy nu heeft. Ofte als hem die berooft sijn, andere van anderen te ontfanghen. Ende so daer eenigh onderscheydt is, dunckt my het eerste het wenschelijckste te sijn. Immers naedient meerder quaedt gheacht wert een ander ’t sijn te benemen, dan den behoeftighen niet te gheven, so schijntet meerder goedt te sijn te maken dat die ghecleede niet berooft en wert, dan dat die naeckte ghecleedt werdt. Item, dat die gezonde niet gekrenckt, die vrye onghevanghen, die Inwoonder in sijn stadt blijft, dan dat die ziecke ghenesen, die gevanghen verlost (dat is meer dan versocht) ende die verjaeghde vreemdelinck gheherberght werdt. So blijckt dan opentlijck dat dit Ampt des Overheydts niet en is een van die minste wercken der Liefden ende barmhertigheydt, hoewel dattet van Christo niet ghestelt en wert by die selve, Mat. 25. Als oock niet. Yemandts Osse ofte Ezel uyt die gracht helpen, ofte een ander uyt Vyer en Water helpen, ende diergelijcke meer. Ende sullen daerom sodanighe Menschen oock na haere wercken niet gheoordeelt werden? Sullen die boose Overheyden die Weduwen ende Weesen verdruckt hebben, ende niet voorghestaen, van dat quade werck int uyterste Oordeel Christi niet veroordeelt werden, om dattet op die voorsz. plaetse niet verhaelt en staet.
Ten tweeden, getuyght die Godlijcke schriftuyre dat niet alleen die Joodtsche, maer oock die Heydensche Overheydt van Gode gheordineert, ende een dienst Godes zy, dien oock die Christenen ghehouden sijn te ghehoorsaemen. Ist saeck dan dat dit Ampt soodanighen goedt is, datter alle Menschen aen verbonden sijn,


ende een dienst Godes ghenaemt werdt, oock in den ghenen die’t buyten Wedergheboorte bedienen (ghelijck oock het spijsen der hongherighen, ende cleeden der naeckten, ofte Aelmoes gheven buyten die Wedergeboorte vanden huychelaers gheschieden can, Mat. 6) wat een grooten goedt sal’t dan van Godt geacht werden inden Wedergheboorne Christenen, die immer bequamer sijn sodanighen Ampt te bedienen dan die Godloosen? Hoe can een reyn Christen, dien alle dinck reyn is, soodanighen goedt onreyn sijn? Ofte hoe soude een Christen, die alle Menschen soeckt te baten, sodanighen dienste Godes ende seer nutte werck der Liefden mogen weygeren, als hy daer toe roepen werde, ende daer door geen hooger ende nutter Ampt in die Kercke Godes en soude versuymen? Ende nadien alle Christenen insonderheydt bevolen is alle wercken des Liefdes so veel haer moghelijck is teghen alle menschen te oeffenen, soo schijnen zy ghewisselijck ghehouden te sijn van gheschickte persoonen Wettelijck daer toe versocht sijnde, sodanighen uytgenomen werc der Liefde aen te nemen, en en behooren immers niet te weygheren, so wel in desen als in anderen Godes Dienaers te sijn. Ist Ampt des Overheydts niet een goedt werck? Weduwen ende Weesen voor te staen is dat niet een goedt werck? Steelen, Moorden, Ebreecken, etc. te beletten ende te straffen, is dat niet een goedt werck? Ist niet een goedt werck der Liefden? Mach dat niet geschieden vanden Wedergheboorne uyt liefde Godes ende des Naesten? Hoe en soude dan een Christen niet ghehouden ende verbonden sijn in soo goeden saecke een Dienaer Godes te sijn? Wat hoeft hy daer een bysonder ghebodt toe? Maer tot een sekere maniere van uyterlijcken Godes-dienste, als der sacrificien Arckstutten, Sacramenten, ende dierghelijcken, op die Wet der Natuyren niet ghegrondet sijnde, en daer die Heydenen niet aen verbonden waren ghelijck die Christenen aen des Heydensche, dÓverheydts Onderdanigheydt en mach sich niemandt begheven sonder expres ghebodt, als oock insonderheydt niet tot wercken teghen die Wet der Natuyre strijdende, als het dooden sijns Zoons Abrahams bevolen. Daerom zietmen Usam wel ghestraft in’t onderstutten des Arckes sonder expres ghebodt, ende den ghenen die Abraham naevolghen int dooden haerder Kinderen, maer men sal niet bevinden dat yemandt ghestraft is, om dat hy sonder nieu ofte bysonder bevel eenich werck volbracht heeft op die Wet der Natuyren gegrondet sijnde, als dit Ampt des Overigheydts is. Dese bewijs-redenen vallen vaster dan ick ghemeynt hadde, ende doen mijn voorsz. twijfelen al wat minderen, die uwe schijnen mijn swacker int nadencken dan int hooren, welcke dese waren na mijn onthouden. Ghelijck inden waren ende volcomen Prophete en Priester Jesu Christo die Prophetie ende uyterlijck Priesterdom opghehouden heeft, also oock dat Joodsche Coninckrijck ende bloedigh Swaerdt des Overheyds inden gheestelijcken ghesalfden Coninck ende Messia, na die Prophetie Jacobs, dat die Scepter van Juda soude ghenomen werden, als die Salighmaker soude komen, ende en is met dien in dat Rijcke Christi niet dan eeen geestelijcke Regieringhe, Priesterdom ende offerhande der gebeden, rc. ende sijn alle ware Christenen oock sodanighen Conincklijcken Priesterdom.
Datter in die Kercke Christi oock Propheten hebben geweest, die niet alleen toekomende dinghen en voorseyden, maer oock van die tweede komste Christi ghepropheteert hebben, en behoeft gheen bewijs, so en doetet oock dat in die selve Kercke uyterlijcke Ceremonien gebruyckt sijn gheweest, die welcke ons even op die selve gheestelijcke waerheydt wijsen, op die welcke die Oude Testamentsche Sacrificien wesen. Also oock, hoewel dattet Joodtsche Coninckrijck te niet is, ende die ware Israeliten nu alleen Christum voor haren gheestelijcken Coninck houden, ende selfs oock in hem gheestelijcke Coninghen sijn, so mach onder haer nochtans so wel een uyterlijcke regieringe straffe der boosen, bescherminghe der goeden sijn, als beneffens haren Godes-dienst oock een uyterlijcke is. Want haer int Nieuwe Testamel alleen die Ceremonien, ende niet die Judiciale ofte Morale Wet Moysi verboden is, voor soo veele die in aller redelijcker menschen herten met Godes vingher gheschreven is, aen dese sijn ende blijven alle menschen verbonden, een yeghelijck nae sijnen state, gheleghentheydt ende bequaemheydt.
Voorts seght ghy, dat Christus noch sijn Apostelen sulck een Ampt des Overheydts niet bedient en hebben, ende Christus heeft Petro verboden met den Swaerde te slaen. ’tIs waer, maer Christus noch sijn Apostelen en waren daer toe niet Wettelijck gheroepen, ende hadden hoogher Ampten te bedienen, ende hoe moght Petrus dat Swaerdt Wettelijck ghebruycken die in geen Overheyt gestelt en was? Ende daeromme en ist oock niet noodigh een Exempel des Apostelsche Kercks voor te stellen. Want zy tot dat Ampt des Overheydts niet Wettelijck ghevordert en waren, hoewel men niet en leest dattet Cornelio Centurioni vande Apostelen gheboden is het Swaerdt af te legghen. Sy en moghten immers niet (so die Munsterschen deden) selfs in dat Ampt indringhen, teghen die Wille ende Ordinantie des Wettelijcke Overheydts. Oock en was dat Swaerdt doe ter tijdt den Apostelen niet noodigh, indien zy sonder dan den boosen wel conden straffen, daer zy wisten dat Godes wille te sijd, als in Annania, Saphira, ende Simone Mago blijckt. Item, nadien die Kercke Christi de swaerste ende meeste straffe ghebruyckt, waerom en soudt haer niet gheoorloft sijn (alst noot waer) ooc de minste te gebruycken. Mijn dunckt Vrundt (onder correctie) dat sodanighe questien, als dese, ende die Kinderdoop, ende dierghelijcke, die soo bescheydelijc connē beweert werden, geen werringhe in die alghemeene Christelijcke Kercke en behoren te verwecken.
Die Heere gheve ons allen sijnen gheest des Vredes ende eenigheydts, die by weyighen schijnt te sijn.

Aen Hans van Rees, ende sijne goede vrunden, Anno 1580. 4. 16.


VAN ’t Overheydts Ampt. Na-Sporingh.
Oft een Christen mach bedienen, ende oft de ghene die ’t bedienen, Christenen moghen wesen.

1.
DE ondervindinge (d’aldersekerste Leermeesterinne) maeckt den opmerckenden niet dan te veel bekent wat de curieusheydt met ’t vermetel Oordeel en blindt toestemmen in onsen tyden al quaedts veroorsaken: Doordat elck die eenighe bysondere meyninghe van eenighe dingen hebbende, die den anderen als noodigh om weten ter saligheydt acht, ende elck op-zadelen ende voor een noodigh artijckel (ja des gheloofs) ghehouden heben wil, waer door (als door een Levereye) hy de ghene voor Vrunden of Christenen houdt, die in sulck verstandt met hem stemt, ende die anders ter contrarien.
2.
Onder welcke opiniose questien, benevens veel noodighe andere hedendaeghs d’opinie of een Christen Overheydt mach wesen, de minste niet is daer om ghetwist werdt? Daer toe veele koenlijck ja, ende oock veel andere goedt-meynende Luyden, sonder noodt, meer vrymoedelijck dan bescheydelijck Neen seggen. Daer door gheen cleyne twist voort-comt tusschen verscheyden ghesintheden, ende oock geen cleyne ongunst ende haet, die de vrymoedighe ontkenners onoodigh op sich halen.
3.
Want zy van anderen voor oproerighen ghescholden werden, die den Vorsten na haer rijck souden staen, als voormaels de oproersche Munstersche gedaen hebben, ’twelck nochtans alle schijn van waerheydt ontbeert. Want van de ghene die het Wettelijck Overheydts ampt houden te wesen dattet gheen Christen mach bedienen, en het gheweer draghen ongheoorloft, dat by de Munstersche soo niet en was, maer ter contrarien, van dien (segh ick) machmen gheensins vermoeden dat sulcke vry staen soude onwettelijck de gheordineerde Overheydt te verdryven, ende met den Swaerde onbehoorlijck te moorden.
4.
Ende die daer den Christenen ongeoorloft te wesen den quaedt-doenders self met behoorlijcke middelen te wederstaen, van dien staet niet te duchten dat zy met gantsch onbehoorlijcke middelen niet den quaden, maer goeden, onder wiens bescherminge zy so gaerne schuylen souden willen, niet alleen wederstaen maer verraden. Daer door elck licht verstaet, dat dese Luyden t’onrecht gecalumnieert werden, tot gheen cleyne verminderinghe van henluyder veyligheydt ende ruste, deur vermeerderinghe van der Overheydts hate teghens henluyden, daer door dese Luyden oorsake ghegheven wert om wat bedachter te sijn in hare drijvinghen, ende wat tragher in hare Oordeelen, die desen aengaende gheen noodigh arbeydt ter Saligheydt is, ende oock loflijcker soude sijn te ghelooven dan te wederspreken, daerom het nutter voor haer selven, ende minder arghernisse anderen soude gheven, so’t ontkennen van der Christen Overheydt, met meer andere onnoodighe saken, met een Christelijck stil swijgen, sonder vermetelijck te oordeelen, voorby gegaen werde, 1 1 1 Cor. 13. 5. 7. door ’t overvloeyen van de ware Liefde, die in allen ’t beste hoopt ende ghelooft, ende gheen quaedt en denckt.
5.
Maer also het swaer is ledigh te staen in een vreemde opinie, daermen dunckt seer versekert in te wesen: Sy sullen wy (daer toe verweckt sijnde) tot nut vande goedtwilighe dese sake onpartydelijck ondersoecken, ende een weynigh voor ooghen stelen wat hier op bescheydelijck gheseydt soude moghen werden. Ende de oorsaken daer uyt dese meyninghe wert ghenomen, cortelijck wat teghen seghen, tot gheen ander eynde dienende dan om d’oneenigheydt yet te verminderen, (ist moghelijck) of ten minsten (de Leser) veyligher moghten werden door’t twijfelen dan door ’t vast toestemmen van onsekere dinghen.
6.
Voor’t eerste is te bedencken of d’Overheyts ampt by sich selven quaedt of goedt, of middelbaer is. Want so het quaedt is, se en mach’t niemandt goedt blyvende hanteren: Maer ist goedt of middelbaer, so en mach’t gheen goede Christenen verargheren ende tot onchristenen maken


7.
Maer wie sal seggen quaet te wesen dat van God in-ghestelt ende gheboden is gheweest, want Godt gheen quade dinghen en beveelt. Het Overheydts Ampt is van Godt inghestelt gheweest, wie sal’t dan derven quaedt achten?
8.
Hoe mach oock sodanigh Ampt quaedt wesen, dat noodtlijck ende nut is voor ’t menschelijck geselschap. Daer na de hanteerders voormaels Goden ende Kinderen des alderhooghsten werden ghenaemt? 1 1 Exod. 22. Psalm. 81. Dat deughtlijcke mannen ende Gods lieve Vrunden voormaels hebben ghehandthaeft? Want dat nut ende noodtlijck is, en mach niet quaedt wesen, oock gheeft Godt de quade dinghen gheen goede Namen. Ende de Vrunden Gods hebben al dat quaedt is vermijdet.
9.
Ist Overheydts Ampt by sich selven dan niet quaet, so moet het of goedt of middelbaer wesen. Maer alle middelbare dinghen, die by haer selven noch goedt noch quaedt en syn, werden ghebruyckt wel, of misbruyckt, ende dat qualijck: Na de hanteerders self sijn, te weten wel ende Deughdelijck vande goeden, ende qualijck, ende dan zondigh vanden quaden, want sodanighe dinghen sijn den reynen reyn, ende den onreynen onreyn. 2 2 Tit. 1. 55.
10.
De goede dinghen te hanteeren sijn de Christenen schuldigh, want haer so wel gheboden is al dat goedt is te doen, 3 3 Esai. 1. 16. als verboden al dat quaedt is te laten. Ende de middelbaere dingen en mogen van niemamanden beter dan vande ware Christenen die goedt sijn gepleeght werden. Want niemandt eenigh ampr beter mach hanteren dan die begaeft is met sodanighe dinghen als daer toe behooren, men moet bekennen dat de ware Christenen van Godt begaeft sijn met waerheyt, Liefde, vreese Gods, Matigheyt, 4 4 3. Reg. 3. Exo. 18, 21 Pro. 28, 16 Gerechtigheyt, Wijsheydt, Vreedsaemheydt, Haet tot Gierigheyt, ende andere Deughden, die om een Overheydts Ampt wel te bedienen behooren, daer uyt blijckelijck mach ghesloten werden, dat niemandt beter toekomt om oprechtelijck eens Overheydts ampt te bedienen, dan een oprecht Christen, den welcken sulck ampt dan oock vry staet.
11.
Want alle dat den Christenen niet uytdruckelijck is verboden (ende niet en strijdt jeghens d’Eere Godes en broederlijcke liefde) dat is de vrye Christenen vry gelaten, om te pleghen, als dat tot dienst ende nut voor anderen, of voor hen selven in dit leven vereyscht waer van elck Christen so weynigh bysonder ghebodt behoeft als van Land-nutte Ambachten, Neeringhen, Zeevaert, Coophandelingh, tot besorging van elcx huysgesinde, als van des Overheyts ampt, tot behoedingh van veeler Huysghesinden welvarē ende uyterlijcken vrede dienende. Alle welcke noodlijcke ende nuttelijcke onverboden vry ghelaten dingen den wel ghebruyckenden Christenen niet onreyn connen wesen, of onchristen moghen maken.
12.
Immers somen ter noodt in uyterlijcke saken, dinghen die verboden sijn onzondelijck mach doen, hoe veel te meer machmen sonder zondigen dat niet verboden is te doen. 5 5 1. Reg. 21 Mat. 12, 3 Dat David ter noot de Toon-broden at, die hem noch-
tans te eten waren verboden, want hy niet was van Aarons gheslachte, tuyght de H. Schrift, maer niet dat het voor hem zonde was.
13.
Ende moghen de Christen nu ter tijdt sonder noodt tegen ’tgene dat uytdruckelijck verboden is voor de 1 Wet, in de 2 Wet, ende na de Wet, 6 6 1 Gen. 9, 4 2 Lev. 17. 3 Act. 15. 20. 29.> als oock 3 int eerste Concilie voor noodtlijck by den Apostelen besloten van bloedt te eten, ende vande verstrickte, doen sonder te zondighen so nu meest alle Christenen achten, oock de gene die’t Overheydts Ampt voor onvry houden voor een Christen. Wie sal sich vroedt maken dat ’tgene den Christen niet verboden maer vry gelaten is, niet ghehanteert sal mogen werden daer’t de noodt vereyscht, sonder te zondighen. Of sal het onverboden noodige, gheen: Maer ’tverboden onnoodighe een Christen wel moghen doen?13.Moetmen niet bekennen dat alle onverboden staten, die daer nooftlijck ende nut sijn tot onderhoudinge van ’t menschelijcke geselschap een Christen soude moghen bedienen. Wie sal oock derven ontkennen hoe noodigh ende nut d’Overheyts staet is int beschermen vande goeden, <note type=mn>Psal. 82. 3 int onderhouden vande uyterlijcke vrede, nootlijck ende nut, tot onderhoudt van’t Menschelijck geselschap sijnde. Soude een Christen soo noodlijcken ende nutten dienst te pleghen niet geoorloft wesen?
14.
’tIs immers behoorlijck dat alle Menschen na haer vermoghen den Naesten na Gods wille dienen. Alle de ghene die de macht diese van God hebben behoorlijck ghebruycken, dat mogen Christenen sijn: Der Overheyds Ampt is een macht van Godt, die by den vromen recht gebruyckt mach worden, hoe salmen dan derven seggen dat sodanighen recht ghebruycker vande macht die hem is verleent, gheen Christen soude connen wesen?
15.
Want wie sal wanen dat de goeder gave macht, 7 7 Rom. 13.1 die bysich selven niet quaedt can wesen (want van God niet quaets comt) den vromen Christenen door’t wel ghebruycken tot onchristenen soude maken. Ghemerckt de ware Christenen Gode dienen met dese ende alle haer macht ende ponden na Gods Wille, dese eyscht rechtvaerdigheyt. Soo wie het Overheydts Ampt Wettelijck ende behoorlijck plegen, hanteren rechtvaerdigheyt, soo mogen de ghene die met haer macht rechtvaerdigheyt pleghen, na den wille Gods, Christenen sijn, ende Christenen mogen sulcx vermogende hanteren?
16.
’tIs kennelijck dat Gods rechtvaerdigheydt daer inne bestaet dat hy den goeden beschermt, ende den quaden straft, soo de H. Schrift overvloedigh tuyght, daer inne dat God een yeghelijck oordeelen sal na sijn wercken. So wie sulck Ampt bedient, daer inne hy Gode na volght in sijne weldaden teghens den Menschen mach immers een Christen sijn. In de rechte bediening van ’t Overheyts Ampt machmen Godt navolghen inde weldaedt vande Ondersaten te besorgen ende rechtvaerdigheyt te pleghen, int wel oordeelen na elcx misdaden, so moghen sodanighe trouwe besorghers ende hanteerders van rechtvaerdigheydt, immers Christenen sijn, ende Christenen moghen sulcx behoorlijck pleghende, rechte Overheyt sijn.


17.
Inde alghemene wet (die daer behelst Wet ende Propheten) 1 1 Mat. 7. 12 Luc. 6. 31 is geboden den naesten te doen so men wil dat hen gheschiede: wie wil niet beschermt wesen voor overlast, roof ende moorderye om een Godsaligh vreetsaem leven te leyden, die sulcx van anderen willen, dien gebiedt de voorsz. alghemene Wet dat vermogende sulcx oock een ander re doen. 2 2 Psa. 82. 4. Pr. 24. 11 Ecc. 31. 17 Dese algemene Wet is den Christenen geboden, soo is oock den Christenen des macht hebbende, ’tverlossen van overlast, ’tbeschermen, ’tbeletten van moorderye, ’twelck eens Overheyts ampt is geboden. Mach oock yemant om ’tdoen dat hem d Algemene Wet ghebiedt een Christen te wesen, ja so hy sulcx vermoghende niet en dede, soude hy niet blijcken te wesen sonder liefde, ende midtsdien gheen Christen?
18.
Want wie daer wil dat een ander over hem 3 3 NB doe dat hy voor zonde houdt, 4 4 Tob. 4. 16 ende daerom een ander niet en wildoen, die doet jeghens de alghemeene Wet want hy niet soude willen dat een ander een sondich werck van hem soude begeren dat hy self niet soude willen doen. Dese doet ’tOverheydts Ampt voor den Christen onbehoorlijck ende souden houden ende sulckx nochtans van anderen af vorderen, doen dat sy wel willen souden dat een ander henluyden niet en dede, oock daer in sy een ander niet souden willen dienen. Soo doen soodanighe jeghens de alghemeene wet int begheren dat een ander een zondigh werck van beschermen rechten, etc. voor henluyden doe, dat sy een ander niet soude willen doen. Sijn de sulcke oock Christenen? want ist quaedt (soo zijt houden) hoe moghen Christenen dat begeren? ist dan niet quaet, hoe sal ’tghene niet quaedt is yemant beletten een Christen te wesen?
19.
Alsoo gheen Christen mach wesen sonder ware liefde, so is oock wederomme geen liefde sonder weldaet inden naesten te oeffenen na vermoghen. So wie Gode gehoorsaem is na zijn beveelen inde Wet der Liefden inden naesten te oeffenen, die is een Christen. De rechte Overheyt mach na zijn vermoghen God ghehoorsaem zijn inde Wet der liefden aen den naesten te oeffenen na zijn vermoghen, ’twelck is na zijn macht te beschermen. So mach dan een rechte Overheyt also zijn vermogen te recht gebruyckende een Christen zijn.
20.
Want even als de ware ghesonde Leeraren in hoger ampt, heure gemeenten dienen met besorging van goede leeringe tot verbeteringhe der zielen, ende oeffeninghe van Godvruchtigheyt. Also oock de goede ende oprechte overheyt zijn dienaren (niet eygentlijck Heeren) van ’tgemeen beste int besorghen vander menschen tijdtlijck welvaren onderhout van uyterlijcke eendracht en vrede, op dat de Lichamen met de ziele voor den tijdt niet gescheyden maer onderhouden ende veylich opghebracht moghen werden om inden tijt der genaden in Godsaligheyt op te wassen tot de manheyt Christi daerom de rechte Overheydt oock eere toe comt van den goeden ende ontsich vanden quaden.
21.
Ende also alle ’tgene dat van God gheordineert is den Christen vry staat vermoghen 5 5 Ro. 13. 2. 3 Rom. 13. 4 1. Pet. 2. 14 2. Ti. 2. 2. ende best connen vorderen ten selven eynde, daer toe God sulcx geordineert heeft ende het overheyts Ampt van God geordineert is om den goeden te beschermen, op dat de menschen een gherust stille leven in Godsaligheydt ende eerlijckheydt leyden moghen. So blijckt immers dat Christenen dat mogen ende connen vorderen.
22.
Ende soo wie eenigh ampt bedient op sulcker wijse ende ten selven eynde daer toe het van Gode is gheordineert of bevolen die en mach daerinne niet zondigen of laten een Christen te wesen: dat d’Overheyts Ampt bedient mach werden op sulcken wijse ende ten selven eynde als dat van God gheordineert is en bevolen en meyn ick niet dat eenigh Christen sal ontkennen ende midtsdien oock niet dat de welghebruycker een Christen soude moghen wesen.
23.
Oock seyt Christus saligh zijn de vreetsame 6 6 Mat. 5. 9. want sy sullen Gods kinderen genaemt werden. Een Overheyt die zijn Ampt alleene bedient tot dien eynde dat de vrede onderhouden werde op dat de onderdanen een vreetsaem stil en gherust leven in alle Godsaligheyt moghen 7 7 1. Tit. 2. 2. leyden zijn Vredemakers ende vrede onderhouders noemt Christus saligh ende kinderen Godts? wie sal dan moghen segghen dat sodanighe geen Christenen en zijn?
24.
Dat dese luyden doet gevoelen dat een Christen gheen Overheyts ampt mach bedienen of deghene die’t bedienen Christenen wesen. Is onder anderen het Exempel Christi ende Apostelen daer uyt sy op dese wijse sluyten. Alle wat Christus ende zijne Apostelen niet en hebben ghedaen dat moghen gheen Christenen doen, Christus en d’Apostelen hebben geen uyterlijcke Overheyts Ampt gehanteert, 8 8 Ioan. 6. 15 maer Christus heeft gevloden alsmen hem Coninck wilde maken, daerom en mach gheen Christen Overheyt wesen, etc.
25.
Is dese sluytreden waer in desen dat alle wat Christus ende sijne Apostelen niet en hebbē gedaen dat sulcx geen Christen mogen doen, ende die’t doen daerom laten Christenen te zijn, so is te duchten dat gene deser gemeenten voorstanderen een Christen is, want sy doen dat Christus en syne Apostelen niet hebben ghedaen int ongesonden lopē ende gemeenten leeren met autoriteyt sonder Godes of Christi bevel, met noch meer, als Coophandel, Neeringen, rijckdom besitten, etc. heeft Christus niet ghedaen, want die van zijnen Vader was gesonden, noch de Apostelen die van Christo waren ghesonden ende gemeenten te leeren bevolen, noch hebben geen Coophandel gedreven noch rijckdom beseten.
26.
Maer belangende Christus vlieden alsmen hem Coninck wilde maken verclaert hy selver 9 9 Ioā. 18. 36 op een ander plaetse, seggende dat zijn rijc niet en is van deser aerden, daer mede te kennen gevende dat hy een geestelijck Coninck is die niet en regeert, bysonderlijc hier of daer uyterlijc by 10 10 Iob 34. 35 dit of dat volc, maer over allen dingen, ende bysonderlijc over sijne H. geestelijcke gemeente ende allen Christenen en allen plaetsē die ooc so goetlijck als wijslijck door de Godlijcke cracht alle diensten die daer toe vorderen bestiert so wel int doen dat somtijts een Hipocrijt om des volckx zonde op den stoel sitte: als de vrome ende gherechtige d’overhant doe hebben tot verminderinge van’t volcx suchten, 11 11 Pro. 29. 2 Prov. 28. 12. 28. Pr. 29. 2. 4 ende dat de rechtdige vele, en op dat hen veel sonen ende dochteren gewonnen werden, dat de swacke, ja onbekende zondaren by den leven behouden ende beschermt


werden voor den boosdaders, op datse in haer onboetvaerdigh of zondigh leven niet als een onrijp gras afgemaeyt en werden voor den tijt. Soude de ghene die Godt tot sulcken nutten dienst bruyckt, geen Christen moghen wesen? Of mach een Christen sulcken noodighen ende nutten dienst niet pleghen?
27.
Ende oock dat Christus weygherde Rechter te wesen tusschen de twee ghebroeders, daer heeft hy niet mede ghewilt dattet niemandt soude wesen. 1 1 Luc. 12. 14 Maer bewesen dat hem sijn hoogher Ampt (tot veeler Menschen nut) meer ter herten ging dan over so cleyne saken te moeyen. Ende heeft ons daer mede meer Exempels gegeven, datmen om tijdtlijck goedt met gheen Broeder soude twisten of Vrundtschap scheuren: Dan’t Overheydts of noodighe Rechters Ampt te vernieten. Want Christus ghebenedijde Leer sodanig is, ende door dien na volgen den Menschen gaerne so goedt hadde, datse liever onghelijck verdroeghen, dan om tijdtlijck goedt oneenigheyt te maken, ’t welck de liefde wrocht in d’eerste Kercke. Maer also daer altijt onvolmaeckts ende onghestorven Menschen sijn sullen, 2 2 1 Cor. 6. 12. 3. ende in Pauli tijden oock waren. So stelt hy (vraghende of daer ghen wijse onder de Corinthers en sijn) tot haerder schande, de veraghtste ende minste der Christenen, om tusschen de broederen in tijdelijcke verschillen te oordeelen, ende rechter te wesen onder den swacken Christen Broederen, want dien ende niet de volmaeckte Christen sulcken dienst nodigh en nut is?
28.
Ghebiedt Paulus niet dat de Christen broeder oordelaer ende Rechter, 3 3 1. Cor. 6. dat is Overheydt (want die voormaels in Israel alleen Rechters genoemt waren) soude wesen over den swacken Broederen, ende dien volgende het Rechters, dats Overheydts Ampt te hanteren? Heeft Paulus, vol vanden Heyligē Geest sijnde Christus sijns Meesters Exempel, van dat die gheweygert hadde Rechter te wesen, niet gheweten of verstaen? Of is Pauli Leere in desen teghen Christum? Dats geensins te vermoeden. Oock niet dat het den stercken wijsen gheoeffenden Christen onvry soude sijn, maer den verachtsten vry, want hindert sulck rechter ampt den minsten of verachtsten Christenen niet, die alle dinck reyn sijn, ende best de dingen connen doen (als hy niet noodigers of beters versuymt) verhinderen een Christen te wesen? Of sal een stercke wijse niet vermoghen dat de verachtste of gheringste vermach? Hoe mach ooc yemant om ’thanteren dat de noot ende nut vereyscht, en hem geboden wert, laten een Christen te wesen?
29.
Dat dese Luyden ooc in haer opinie verstijft is datse te seer op uyterlijcke sichtbare Exempelen staen, willende dat haer een Christen Overheyt met vingeren uyterlijc gewesen werde. Als of zy wilden seggen, wat wy niet en sien of weten, dat en mach niet wesen: Wy en sien noch kennen gheen Christen Overheyt, daerom wy houden datter ghen Christen Overheyt en is of mach wesen. Is dat bescheydelijck geredent? O neen. Want of nu ter tijt (dat God behoede) de Liefde so verkout ware, datter gheen Christen na ons vermoeden en ware, souder daerom geen mogen werden of wesen? Ende so daer Christenen sijn, ende ooc Christen Overheyt (als te verhopen is datser sijn) souden ons die bekent moeten wesen? 4 4 3 Reg. 19, 14. 18. Rom. 11. 3. 4. Waende Helias niet dat hy alleene was over ghebleven, die haer knien voor Baal niet hadden gebogen? moght dien H. Man Gods in sijnen tijt alle de rechte Israeliten int Landt van Judeen niet bekennen, sal’t nu den Doopse Broederen (geen Heliasen noch sijnders) so licht vallē om die al de werelt door te kennen, ende de herten te ondersoecken, om te weten wie geen of een Christen is? dit mosten nochtans de gene weten die haer opinie op sulcke exēplare redenen bouwen, so zy yet vasts wilden sluyten. Maer hoe soudemen een Christen zien? Mette oogen des geloofs? Die en hebben zy niet, ende met lichamelijcke oogen sietmen geen Christen,een Lichamelijck mensch, maer gheen Christelijcke hoedanigheyt.
31.
Ooc machmen op sulcker wijse oock vragen wijst my een Christen die voor Godt in der waerheyt int getal vande Wtverkorene Kinderen Gods, dat is een Christen is. Wie sal ons oock een rijcken Christen of een Christen koopman wijsen, niet die een Christen mach wesen of werden, maer die’t al is? Is dit allen Menschen sonder bysondere openbaringhe niet onmoghelijck? 5 5 Rom. 2. 15 28. 29. Psa. 45. 14 Rom. 8. Col. 3. 3. ghemerckt niet d’uytwendighe sichtbare, maer d’inwendinge onsichtbare dingen een Christen maken? Ende ooc Gods geest met der wedergeborenen wel ghetuyght, dat zy Kinderen Gods sijn, ende die’t sijn die sijn doot ende haer leven is met Christo in Godt verborghen.
32.
Daerom gelooftmen datter Christenen ende een Christen gemeenschap zy, ’twelc ’t lichaem is van ’tonsichtbare hooft Jesus Christus, wāt ’tgeloove op dingen bout diemen niet en a ziet. 6 6 a Heb. 11.1. Oock en weet niemandt wat inden b mensche is dan Godt en des menschen gheest self. 7 7 b 1 Cor. 2 11. Want God alleene de c hertkender is, die de verborgentheden d des herten oordeelen, 8 8 c Apo. 3. 17.> en de schaep-vermomde Bocken van de schapen scheyden sal tot sijner tijt, want e hy de sijne kent,<note type=mn>d 1 Cor. 4. 5. Ro. 2. 16. Mat. 25. 32. 33. ende wert daerom den menschen f verboden voor de tijt te oordeelen, welck de Tarwe of het Onkruyt is. Want Godt de sijne sal roepen g van Oosten en Westen, die met Abraham sullen sitten, als de Kinderen des Rijcx (dat is die’t hen selven alleen toe eygenen) 9 9 e 1 Tim. 2 19. 2 Cor. 5. 11. uytghestoten sullen werden, want hy niet h oprecht is die hem selve, maer die de Heere prijst, ende niet die hem suyver waent, maer die van sijn i vuylheyt gewasschen is. 10 10 f 1. Cor. 4. 5. Mat. 13. 28. 29. 30. Ende staet daeromme elck, die sich nu verwaendelijck alleen voor Christenen achten, wel te letten op’t Exempel vande goedt-dunckende Phariseus, die sich selven rechtvaerdigde, 11 11 g Esai. 46. 10. 11. Joan. 8, 10 ende den Publicaen versmade, die nochtans van Godt niet verworpen en was.
33.
Op ghelijcker wijse als voorgaende van’t Exempel, so redeneren dese Luyden oock van ’t veelvoudigh misbruyck 12 12 h 1. Cor. 10. 18. Wy zien (seggense) dat meest alle Overheydt onbehoorlijck tot ’t Overheyts ampt komen, vleyschelijck sijn, 13 13 i Pro. 30. 12. Luc 18. 9 12. 14. ende het ampt na haer lusten misbruycken, daer uyt sluytende, datter niemandt Wettelijck toe en komt, Gheestelijck en is, ende door wijsheydt recht ghebruycken, als ofmen de Wijn die om dat die meest gulselijck gedroncken, ende tot Vleeschelijcke Lust misbruyckt wert, niet in soberheydt, tot sterckheydt


ende gesontheydt soude konnen wel gebruyckt werden, oock ofmen de H. Schrift, die nu meest curieuselijck, tot wetenschap twistelijck, ende tot Secteryen wert misbruyckt: Ooc niet tot kennisse van Gode, en hen self ende ander noodighe dinghen, als van eyghen quaedheydt ende Gods goetheyt, tot stichtinghe met vrede ende soude connen wel ghebruycken.
34.
Maer dat voornemelijc dese Luyden in haer opinie verstijft is het misbruyck van’t straffen der quaden, daer tegen zy allegeren dat met den quaden niet en sal wederstaen, datmen geen quaedt voor quaet sal vergelden, rc. 1 1 Mat. 5. 39 Ende datmen straffende den quaden onboetvaerdigh sijnde den tijt der genaden beneemt, ende in lijf en ziele doodt.
35.
Het ware te wenschen, dat elck so rechtvaerdigh ende oprechtelijc leefde, datmen geen uyterlijcke Wetten en behoefde, maer elck sich selven een Wet ware, in ’twelc die alwijse ende goede Godt met den Menschen 2000. Jaer ingeschreven heeft, maer na dat de booshedē door de quade zeden so toeghenomen hebben, dat de Wet der natuyren de redelijcheyt en rechtvaerdigheyt verduystertis gheworden: soo heeft de Godlijcke wijsheyt genadelijck in steenen Tafelen uyterlijck voor ooghen gestelt dat verduystert was. Also waert nu mede te wenschen dat elck door de genade des Evangeliums sich onthiel van alle zonde, ende datter geen gewelt, dootslagh, moordereye en ghebeurde, so en behoefder geen uyterlijc overheyt of straffe. Maer ’twenschen is te vergheefs in dese onse arghe werelt, want de moetwillige boosdaden vande 2. eerste Broederen af soo toeghenomen hebben, dat het schijnt opt hooghste gecomen te wesen, niet tegenstaende de rechtvaerdige straffe daer teghen gebruyckt. Waer by te bedencken is, dat sulcks noch meer toenemen, so die gantsche wegh ghenomen ware geweest, ende de quaetdoenders na lust haer moetwilligheyt hadden mogē volghen. Want quaetdoende Menschen verderven de stadt, maer de wijse keerē de gramschap af. 2 2 Pro. 29. 8
36.
Daerom so waer de selve redenen ende oorsaken blijven daerom het Overheyts Ampt by Gode is inghestelt, daer blijft het selve noch. So lange alser quaedtdoenders sijn die de gherustheyt der stille vreedsamen, met moorden ende roven sullen verstooren, so lange blijft het Ampt in sijner kracht om die te straffen, 3 3 Rom. 13. 1. Tim. 2.2 1. Pet. 2, 13 ende den goeden te beschermen, daer toe het van Godt is geordineert. Dese oorsaken sijn in Christi toekomste op Aerden int algemeen niet wegh genomen: Wie sal dan connen ghelooven dat het Overheydts Ampt van de vrome Christenen wech ghenomen is?
37.
Alsoo de noodt hier niet toelaet om tusschen ’twenschelijcxste keure te nemen, maer van onaengename dingen door noodt ’tbeste te kiesen. So moetmen immers alle wat rechtvaerdigst is voor best houden in desen: Den schuldighen moorders of quaetdoenders rijpelijck te straffē sal immers elck bekennen rechtvaerdiger te wesen, dan die haer moetwille te laten oeffenen, tot straffe vande onschuldigen, met moorden, rooven, verkrachten, ende dootslaen? Seyt Christus niet (Mat. 26. 52) die met den swaerde slaet sal met den swaerde vergaen? 4 4 Gen. 9. 6. Exo. 21. 12. Nu. 35, 16 Lev. 24, 17 Ende al voor de Wet ende inde Wet heeft God den bloedt-vergieter sulcx gedreyght, Gen. 9. 6, hoe sal dan yemandt om’t doen dat Godes wille is laten een Christen te wesen? Ende alle wat vorderlijcxst is om ’tquaedtdoen ende ’tmoorden te beletten, is billich dat gehanteert werde. Het behoorlijc straffen is daer immers vorderlijcxst toe om daer af te schricken, dan ’t niet straffen. Wie sal dan connen ontkennen ’tstraffen der quaden rechtvaerdigh ende nut te wesen? Ende dat Christen ’tgene rechtvaerdigh en nut is niet souden moghen Christelijck hanteren?
39.
Ende so veel de voorgemelde sproke belangt Mat. 5. 39, bvande quaden niet te wederstaen, is aen te mercken dat daer ooc staet datmen elck sal leenen sonder weygeren die’t begeert (Mat. 5. 42.) den rock tot den Mantel sal geven (5. 40) den smijter de ander wangh sal bieden (5. 39.) ende niet van wech te loopen. 5 5 Mat. 6. 25 Oock datmen niet sal sorgen voor den Morgen, rc. met meer diergelijcke Sproken. Alle welcke Sproken van gegebodt ende verbodt, dese Luyden geene na den letter en willen verstaen, dan alleen de eerste in questie, maer gloseren alle de andere, om immers armoede ende onghemack te vermijden, tot behoudingh van Rijckdom (daer van nochtans getuyght staet, datse sorghelijck is, 6 6 Mat. 13. 23. 1 Tim. 6, 8 9, 10. Pr. 28. 20 Iere. 5. 27 28. Luc. 6. 13 Mat. 6. 24 Mar. 10. 23 Mat. 19. 22. 23. Luc. 18. datse ’tgoede woordt verstrickt, datse swaerlijck ten Hemel doet raken, ende diemen met Gode ’tsamen niet en mach dienen, welcke dinghen nerghens van’t Overheyts ampt gheseyr werden) ende segghen, dat met de voornoemde Sproken gemeent is, datmen mildelijc soude deelen, niet al wegh geven, gheen onmatighe sorghe, gheen betrouwen op gelt hebben soude, ende de rijckdommen los bezitten, rc.
40.
Met wat reden moghen zy dan oock een ander af nemen, om te doen ’tgene zy selver doen? Machmen mede met meerder bescheydenheyt niet gloseren dat ’tverbodt vanden quaden te wederstaen, de eyghen wraeckgierigheydt verbiedt, ende de bysondere menschen geen Overheydt sijnde, haer selven te wreken niet toelaet, 7 7 Ro. 12. 19 want so het alle Menschen verboden ware den quaden te wederstaen, so soude sulck verbodt strijdigh wesen tegens Gods Ordinantie, 8 8 1 Pet. 2. 13 Ro. 13,2, 3 van dat d’Overheydt is om den quaden te straffen, tot bescherminge der goeden, want het straffen der quaden mach sonder wederstant tegens den quaden niet geschieden, ende hoe mach Godt ordineren soodanigh Ampt dat in sich heeft dat Christus soude verbieden?
42.
’tIs kennelijck dat een Christen gheneyght sijnde tot barmhertighe weldaed, alle naerstigheyt doet om elck nut te wesen buyten yemants hinder: Ende daer dit niet mach geschieden door de minste schade ’tmeeste quaedt uyt te weeren. Dese Overheyt sijnde ende verstaende dat het rijpelijck, lanckmoedigh, ende rechtvaerdigh straffen vande boosdaders min schadelijck (ja oock voor den quaetdoender self veeltijts beter) is, dan datmen die met, haer eyghen verderf laet begaen, tot verderflijcke straf van veele onschuldighe Menschen (noch onbereydt sijnde om sterven) datmen die onversiens soude laten vermoorden ende beroven, rc. sal dese het straffen niet behoorlijck, noodtlijck, nut, 9 9 Mat. 26. 42. Christelijck ende rechtvaerdigh achten, volghens Christi Sententie: 10 10 Exo. 21. 12 Nu. 35, 16 Lev. 24, 17 Die met den Swaerde slaet, sal met den Swaerde vergaen, ende de dreyghende Wet.


Want datmen den verwoeden moordadigen Menschen, die als wreede Dieren roof soecken met vernielinghe vanden ghenen die niemanden willen verderven (ende noch onbereydt om sterven sijn) 1 1 Pro. 24. 11 Pro. 82. 4. 5. haren tijdt der ghenaden onversiens soude laten benemen, ware immers groote wreedtheydt, soomen sulckx niet en moghte beletten, ende niet en dede. Dit beletten can niet gheschieden sonder den quaden wederstandt te doen. Dese wederstand is tot groot nut oock vanden quaetdoender selve, alsoo het goedt is dat haer de macht om quaedt doen benomen werde, ’t zy dan met banden, ghevanckenisse, ende dwanck tot Landt-nutte wercken, als Dijcken, Dammen, Landt toemaken, rc. alwaer haer moetwil bedwonghen, haer quaedtdoen gheweert, ende haer tijt tot bekeering gegeven werdt. Wie soude een rechte Overheydt die sulcx dede dwaerom voor geen Christen houden? Ende wat verstandigh Christen rechte Overheydt sijnde, soude sulck nutten ende noodighen dienst op d’alderbeste wijse niet mogen of connen doen? Sonder sich te moeten binden aen de strenghe Wetten of misbruyckte straffen, Rechten, Costuymen, rc. Soude de gheest des Heeren hen niet leerende onderwijsen, wijslijck de beste middtlen gebruycken, die elck tot nut ende niemands hinder souden sijn? Ende die also den quaden wederstonde, soude die geen Christen moghen wesen?
44.
Dit zy hier dan ghenoegh om cort te wesen, ende so dese voorsz. redenen eenighen niet connen voldoen (want wie canse al voldoen) door te groote Liefde van eyghen opinie, die wil ick noch Vrundtlijck vermanen datse soo seer niet en soeckē ’tsplinterken van onbarmhertigheyt, (so daer eenighe moght wesen) in dese noodtlijcke en nutte straffe van de quaedtdoenders, maer datse liever haer scherpsiende ooghen op hen selven ende den haren wenden, so zy vande ghene sijn die haer selven so onbarmhertelijck ongheroepen en sonder noodt vermetelijc schicken in de barmhertige Vierschare Christi, met oordeelen verdoemen ende Bannen van die met haer niet eens ghevoelen, oock haer eyghen Broederen, die goedt ende leven voor henluyden ghestelt hebben, niet tegenstaende zy inde Godsalighe oeffeningh der Deughden volherden, ende van gheen wercken des Vleesch overtuygt connen werden, maer alleen om ’t verstandt of ghevoelen dat by hen anders (ja somtijts beter) is dan by de Leeraren of Oversten haerder Ghemeenten, daerom zy ghebannen, verworpen, ende onghenadelijck verdoemt werden. Waer is hier het 77. werf vergheven? 2 2 Mat. 18, 22 Werdt hier inne ooc de Christelijcke Liefde gebruyckt die’t alles hoopt ende verdraeght? Wiens geest kinderen sijn sulcke vermetelijcke Oordelaers? 3 3 1. Cor. 13 Luc. 9. 54. Ioa. 12. 47 3. 17. 1 Cor. 4. 5 Mat. 7. 1. 24. Luc. 6. 37 Ro. 14. 4. 10. 13. mijns dunckens sijn soodanighe gheen navolghers Christi, want die ghebenedijt seydt niet ghesonden te wesen om te verdoemen, ende verbiedt oock scherpelijck sulcx sijne navolghers, ende heeft oock met sijnen Exempel sijne navolghers sulcx niet bewesen noch geleert, want hy sijne Discipelen, die al drie Jaren met hem omgegaen hadden, ende noch de a verrijsenisse, 4 4 a Mat. 9. 16. 11. 13. 14. Mat. 16. 21. 17. 12. 23. Ioa. 10. 21 Luc. 24. 21. 25. 26. 37. 38. 41. (’tvoorneemste artijckele des gheloofs) niet gheloovende, ende met meer andere b zonden, ende c onverstanden belemmert sijnde, heeft die niet gebannen, verdoemt, of van hem gestoten, maer lanckmoedelijck verdragen ende goedelijc geleert. Want hy gecomen is om ’tghekroockte Riet niet te breken, maer ’tswacke te stercken ’tverlooren te soecken, ende ’tghewonde te heelen, ende niet te dooden. 5 5 b Joan. 18. 10. 17. 26. 27. Mat. 14. 31. 50. 70 Luc. 9. 54 Mar. 9. 34 Dit staet sodanighen (niet de goede) Leeraren ernstelijc te bedencken of zy oock Christum hier inne naevolghen (gemerckt zy Christum uyterlijck in alles nader moghen navolghen dan een uyterlijcke Overheydt) maer die anders doen, mogen bedencken of zy niet strengher Heerschappers en sijn (niet over goet en bloedt) maer over der simpelen geloove, conscientie, verstandt ende ghemoet, 6 6 c Luc. 22, 38, 50. Mat. 15. 16. Mat. 12. 20. niet over een tijdelijcke doodt, maer eeuwighe doot dan een goede Overheydt over sijn Onderdanen. ’tWelck Christus sijnen (Luc. 22. 25.) Apostelen heeft verboden, ende Paulus oock gheen (2. Cor. 1. 24.) Heerschappye heeft willen aennemen over eens anderens gheloove.
45.
Nadien het Overheyts Ampt by sich selven dan niet quaedt en is, maer nut, ja oock soo hoogh noodtlijck, dat gheen Menschelijck ghemeenschap onder Menschen soude mogen wesen, voren een artijckel te stellē vande noodsakelijcheyt, ende de Christenen sulcx niet en is verboden: Maer ter contrarien gheboden allen den ghenen die sulcx van anderen vorderen, ende de Christenen sulck ampt alderbest souden connen bedienen: Die daer inne oock Deughde, maer gheen quaedt en souden doen: ghemerckt den reynen Christenen alles reyn is: Jae oock wel eenighe uyterlijcke verboden dinghen (soo vele achten) als voren verhaelt is, ende alsoo oock allen Menschen, sonder onderscheydt, niet is verboden den quaden te wederstaen, maer sulcx d’Overheyt geboden int straffen der quaden, also het rijpelijck straffen der quaden noodigher, nutter, ende dien volgende oock rechtvaerdigher is dan d’onghestraftheydt: Ende sulck straffen, tot elcx behouding, en niemands schade op’t alderbeste soude moghen toe-gaen: In ’twelck veel minder strengheyt werdt ghebruyckt: Dan by de vermetele, Verdoemers ende Bannerheeren der Zielen, om saken des gheloofs: die haer evenwel voor Christenen en houden. So machmen beter toestemmen dat een rechte Overheydt wel een Christen mach wesen, ende dat een Christen een recht Overheyts Ampt wel ende Deughdelijck mach bedienen, ende dat de alte vrimoedige ontkenners hier inne onbescheydelijck doen int Oordeelen dat zy’t niet grondtlijck kennen ende lachteren (voor een Christen) de diensten daer van zy selver de veyligher vruchten soo gaerne ghenieten alse gaerne op’t rechtvaerdighste beschut ende beschermt souden willen wesen.
De almoghende waerheydt verlosse ende bescherme alle goedt-meynende Luyden van doling, oock haer alderdienstwillighe D.V.C.

Bogaert, uwer Oversten.
Anno 89. in November.

"""Van 't overheydts ampt."""