I. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Van den boom des levens."""
"""Van den boom des levens."""


VAN
DEN BOOM DES
LEVENS.

Ghesprake
Tusschen Asaias (testis Domini)
ende Achimoth (Frater mortuis.)

Adaias.
HOort toe, hoort toe, alle vrome luyden,
De Prins des Lichts zendt my uyten zuyden,
Des Levens Boom te verclaren huyden,
Elck vraegh dient lust. My lust recht beduyden.

Achimoth.
Vinde ick u hier! O vinden wenschelijck!
Wilt ghy nu wt Jonsten Menschelijck,
So ghy belooft, verclaren de waerheyt,
Op mijn vraghen, soo ruymt al mijn swaerheydt.
Adai.
Vraeght maer met ernst, om doen ’tbekende goedt,
Ick sal spreken naer eysch van u gemoedt.

Achi.
Sijt ghy de Man die den Boom can wysen,
Wiens vruchten ick onstercflijck hoor prysen?
Ick meyn een Boom so eel van Naturen
Dat haer eeter gheen doodt mach besuren,
Maer eeuwigh leeft door haer levende kracht.

Adai.
Ick weet dien boom.

Achi.
Of ghy my derwaerts bracht
Ick sal’t u loonen. Och waer ick onsterflijck.
Adai.
Waer u dat goedt, of waer’t u verderflijck?

Achi.
Wat vraeghdy nu. Mach dan d’onsterflijcheydt
Wel yemandt sijn tot een verderflijckheyt?

Adai.
Ja, den boosen, maer d’onnoselen niet,
So men claerlijck in d’eerste Mensche ziet,
Die in onschuldt haer Vrucht wel moght proeven,
Maer zondigh niet. Op dat hem ‘tbedroeven
Van sijn boosheyt niet eeuwigh sou quellen,
Des ging Godt Wacht voor de poorte stellen.

Achi.
Ha, ick verstaet. D’onschulft meynt de weelde,
Dien hy had, eer misdaedt armoed’ teelde,
Den weeldigen waer’t Eeuwigh Leven, lust
D’ellendighen waer’t een doodtlijcke onrust,
Hier in gheef ick u segghen groot ghelijck.
tWaer my dan goedt, ick ben weeldigh en rijck.
Adai.
;tIs den rijcken, so hy is, goedt of quaet.

Achi.
Dat mach niet sijn.

Adai.
spreeckt niet eer ghy verstaet.
’tEeuwigh Leven is droef of vreughdenrijck,
Oock is de Rijck van Ghelst of Deughden-rijck,
Altydt woont Vreught by de Heylighe Deught,
Maet niet altydts is by Rijckdomme Vreught,
Den Deughden-rijck ist Eeuwigh Leven soet,
Den Gheldt-rijck niet, want Rijckdom maeckt niet vroedt,
Noch altydt bly.

Achi.
Van des Deughts rijckdommen
Claptmen schoon. Ick prijs Rijckdommen van Sommen,
Diens nut voel ick. Die doet hier verblijden,
Maer d’Arme Deughdt voert in deerlijck Lijden.


Adai.
U valsch oordeel mishaeght my met smerten,
Maer ick prijse u Naecktheydt van herten,
Want ghy spreeckt wt een onbeveynsde mondt,
’tGunt elck verberght in sijns herten grondt.
Dus is noch raedt, u voor’t quaedt te veylighen,
Daermen wanhoopt aen allen Schijnheylighen.
Wel aen. Seght my. Hebdy’t voor goedt ghedocht
Dat de Gheldt-rijcke hier Eeuwigh blijven mocht.
Achi.
Voor’t hooghste goedt.
Adai.
Waer sijn Lijf vol pijnen,
Vol sucht, vol Gicht, soudt dan oock goedt schijnen?
Achi.
Neen.
Adai.
Werdt die ziel niet met zieckte ghequelt?
Achi.
Ja, als zy treurt, en droevigh is ontstelt.
Adai.
Ist leven rijck oock voor goedt te achten
Als de ziel queelt vol droeve ghedachten?
Als zy zieck is vol angstelijck duchten?
Door sorgh? Door Druck? Door’t knaghende zuchten?
Achi.
hoe soudt ’tleven vol droefheydt of pijn
Eenighsins goedt of lustigh moghen sijn?
Adai.
Sodanigh is u Rijckemans Leven,
Met droefheyt, leedt, en verdriet doordreven:
Het derft blijdschap, heeft altijdt onghenoeght,
So’t zonde is, want zonde pijnlijck wroeght,
Die Worm sterft niet, de Godtloos heeft geen Vree:
’tEeuwigh Leven is hem een eeuwigh Wee,
’tSondigh leven werdt recht voor quaedt mispresen,
Mach oock ’tquade goedt voor yemant wesen?
Achi.
Ick verstaet niet.
Adai.
Daer spreeckt ghy vroedelijck.
Maer seght my doch, naeckt en vrymoedelijck,
Wat saeck doet u ’tEeuwigh Leven wenschen?
Achi.
’tStadigh ghebruyck van’t hooghste goedt der Menschen.
Adai.
Wie leeft niet gaern Eeuwigh inwellusten?
Dat’s ’tParadijs, daer eerst in socht te rusten
Epicurus, met sijn af-komste swijnigh,
Aenclevers van ’s Vleeschs Wellusten fenijnigh,
Nadien ghy nu’t Eeuwigh Leven begeert,
Om wellusts wil, door een oordeel verkeert,
So meyn ick wel, indien ghy claerlijck ziet,
Dat die wellust ghequel is en verdriet,
Ghy sult die niet Eeuwighlijck begeeren,
Maer gaern ’tghequel en verdriet ontbeeren.

Achi.
Bleeck mijn lust pijn, ick wenschte om sterven,
Om voor’t ghequel de rust te verwerven,
Maer dat bewijs is u onmogelijck.

Adai.
Ick segh waerheydt, die is betoghelijck,
Ghy houdt Rijckdom alleene sonder Deughde
Ghenoeghsaem tot die weeldighe vreughde,
Doedy niet Vrundt?

Achi.
Ja ick, ter goeden trouwen.

Adai.
Sonder Deught ist Leven vol rouwen,
Ydel van vreught, maer vol jammerlijcke boet,
want derftmen Deught, men derft Godt, en alle goedt,
Die Godt niet en heeft, het wesen alder dinghen,
Wat heeft hy doch? Wat mach hem vreught toe-bringhen?
Mach oock een Dop sonder Kern versaden?
Mach schau van Spijs den hogher ontladen?
Mach oock het niet yemandts hert vernoeghen?
Al hadt ghy dan al ’t Landt datmen ziet ploeghen,
Al ’t roode Goudt wt de swarte Aerd’ ghedolven,
Al’t Schat bedeckt mette sorghlijcke golven,
Ja alle dat de werelt wenschelijck biet,
Hebdy Godt niet, al hebbende hebdy niet,
Niet dan een waen, voor zoet, bitter van steert,
Die niet ghenoeght, maer altijdt meer begheert,
Quellende ’tVolck met treuren stadelijck
In onghenoeght, gantsch onversadelijck,
D’een begheerte moet d’andere baren,
D’een volght d’ander als aen ’t strandt de baren.
De Rijcke dan sonder Deught, zondigh en boos,
Ontbeert Gode, is een recht Goddeloos,
En lieft schadu. Want dees verblinde Geck
Kiest niet voor al, lijdt in allen gebreck.
Dus blijckt nu dat de Rijckdom ondeughdelijck
Niet genoegh is totter weelden vreughdelijck,
Maer wel tot Druck en pijnlijck ghequelle,
Want Rijckdom zot ist Voor-burch van de Helle.
Al schijnt het Lijf te sijn inder Weelden-Schoot,
D’arme ziele lijdt Hongher, Kommer, en Noodt.
De soete Wijn brenght gheen Vreught by’t Lijcke,
Den Gichtighen versacht gheene Musijcke,
Gheen schoon Aensicht stilt den Gravelighen smert,
En gheen Lijfs-lust vervreught het Droevighe Hert,
Droevigh ist hert, altijdt begheerende
’tGunt het meest wenscht en is ontbeerende.


Hier en boven quelt hem ’t stadigh vreesen
Van ’ghelts verlies, en verdoemt te wesen.
Mach by die angst oock wellust woonen?
Als die Ziel treurt, wat vreught mach ’tvleesch toonen?
Dus blijckt noch al dat Rijckdom sonder Deught
Ellendigh maeckt, dats wijt van weelde of creught.
Seght: Vindtmen Deught, sonder waere kennis?

Achi.
Sonder kennis ist al zonde en schennis.

Adai.
Mach oock yemandt sonder der dinghen conde
Het recht ghebruycken?

Achi.
Neen.
Adai.
Wt u eyghen monde.
Blijckt dan noch al ’tgunt ick voor heb verclaert,
Dat alle zot, niet kennende den aert
Vanden Rijckdom, dat moetwillighe Paert
Qualijck berijdt, ’t welck hem bederfnis baert.
Want zotheyt mach nerghens mate in houwen.
Den Hoereerder krenckt het misbruyck van Vrouwen.
Wijn den Dronckaert, Lecker beetgens den Vraet,
En elck sijn doen meer of min dan na maet.
Soo plaeght misbruyck alle Zotten schendigh.
Sijn dees Rijcken dan niet recht ellendigh?

Achi.
’tLijf heeft nochtans al eenighe wellust.

Adai.
Dit ghevoel maeckt dat elck Dwaes daer in rust,
Die corte lust voor d’Eeuwighe verkiest,
Is hy niet zot, die ’tbest om ’tsnoodtst verliest?
Ja hy derft noch ’tghevoel recht lustigh,
Want sijn waenlust port hem aen onrustigh
Om sonder noodt, wt verbeelding onreyn,
Hem met Venus te koppelen ghemeyn,
Of Hongherloos, door’t dencken van goey beten,
Sijn buyck te la’en met ontijdelijck eeten.
Nu comt die Lust wt ghebruyck noodtsaeckelijck
Gheef Vrou of Spijs dan oock Wellust smaeckelijck
Alsmens onrijp misbruyckt sonder alle noot?
De zot is dan van alle Wellust bloot,
Lust ontbeerdt hy, al schijnt sijn Wellust groot,
Hy wil leven, veel nutter waer hem die doot,
Want in Lijf en Ziel derft h ware Luste,
En Heeft in bey, Druck, Verdriet, en onruste

Oock hier ter werelt, wat sal’t dan namaels sijn.

Achi.
Na u reden schijn mijn wellust een pijn, Ist my pijnlijck, wien ist leven gheneughtlijck.
Adai.
Rijck of Arme, die wel leeft, dat is Deuchtlijck,
Dees is recht wijs, en can’t al terecht ghebruycken.

Achi.
Hoe gaet dat toe?

Adai.
Ick sal’t u ontluycken:
De wijse weet, dat alle wat hy heeft,
Al dat hy is, ja oock mee dat hy leeft,
Van Gode komt, diens mildtheydt dat al gheeft,
Des hy’t oock al, niet met herten aencleeft
Als eyghen goedt, maer als een Leen-goedt vreemt,
Dus treurt hy niet, alst d’Eyghenaer, Godt, weer neemt.
Des Rentmeester besteedt het goedt sijns Heeren
Door Liefde micldt, alleen tot Godes Eeren,
Des Naestens nut, ende sijn selfs leven,
Soud’hy’t dan Godt self niet willen gheven?
Al dat hy kent in Hemel en op Aerden,
Lieft hy wijslijck, na elckx dinghs rechter waerden,
‘tVerganckelijck, daer mede hem Godt gherieft,
Lieft hy matigh met verganckelijcke Lieft,
Soo dat sijn Liefd’ met het gheliefde verdwijnt,
En hem gheen lief met leedt droeflijck quelt en pijnt,
Om ’t verlooren lief matelijck verkoren,
Want die Liefd’ is met ‘tgheliefde verlooren,
Maer ‘tEeuwigh Goedt lieft sijn Ziele danckelijck
Met Liefde Eeuwigh, ende onverganckelijck,
So hertelijck, dat hy om sulcx te be-erven
’t Verganckelijck als dreck willigh can derven.
Niet om dat hem dit Leven hier verdriet.
Maer om dat hy een beter Leven ziet.
Hongher koockt zoet, noodt baert hem lust tot sijn Vrou,
Hy ghebruyckt matt, dat’s Deught, haer lust volght gheen rou,
Doch al valt hem ’t Leven hier niet onlustigh,
’t Hert ziet beter, daer nae jaghet onrustigh.


Ach.
U reden is so stichtelijck en leerlijck
Dat zy my ’thert ontsteeckt, heel begeerlijck
Tot dit leven lustigh, rustigh, ende goedt.
O beste man, maeckt my den wegh derwaerts vroet.

Ada.
Dat leven goet mach gheen mensch verwerven
Of hy moet zijn quaet leven sterven
Wildt ghy dan wel u leven eerst verlaten?

Achi.
O ja gaerne, ick begint al te haten
Sederdt ghy my soo claerlijck hebt vermaent
Dat het suer is, ’t gunt ick soedt had ghewaent.

Adai.
Allen ooren die na ’tleven verlangen
Tuyght ickx soo gaern, als zijdt gaern ontfanghen.
Hoort dan, verstaet en volght raedt, soo wordy wijs.
Daer is een plaets, ghenaemt het Paradijs,
(Men sout oock recht die Kercke moghen noemen)
Vol Heylighe Cruyden, Vruchten en Bloemen,
Al nudt tot het eeuwigh leven vol vreughden,
In welcx middel, dats inde ware deughden
Sietmen een Boom kleyn van schijn, Recht en veracht
Maer daer by vol van soo Goddelijcke cracht
Dat alle mensch die van haer vrucht gheniet.
Eeuwigh leeft, saligh sonder verdriet
Want dees Boom is ’tsalighe Woordt des Levens
Dat verstant geeft, oock kracht geeft om doen al tevens
Het verstandt goedt. Dus moetmen hare vruchten
Ghehoorsaemheyt uyt lieft sonder duchten
Sonder loonsucht, sonder ancxt knechtelijck,
d’Eter dient God, om God oprechtelijck
Soo dees Boom self int maecken van onse soen.
Quam om Gods wil, niet om sijn wil te doen.

Achi.
My verlustight u redens claerigheyt
Maer my beswaert der saken swarigheyt.
Adai.
Welcke?

Achi.
De plaets van’t Paradijs heyligh
Ist inde Lucht of over Zee onveyligh?
Waer leydt de wegh, daer door icx mach vinden?

Adai.
’tIs niet uyt u, maer int herte binnen
Te bespooren door een wech weynigh bekant
Ghenaemt uytganck van ons vleeschelijc verstandt.

Achi.
Wat hoor ick nu? is in my een Kercke
Ben ick de Kerck? Ick verdoolde Klercke?

Adai.
Ghy de Kercke? ghy die noch gheen Lidt en sijt.
Neen, de Kercke is over al der wereldt wijdt,
Daer leden sijn, daer is dit Godlijcke lijf
Wordt ghy een Lidt van’t cuysche salighe wijf
Van dees Bruyt Gods, ghy sult inde Kercke zijn,
En want de wech tot dit Heyligh percke sijn.
Niet uyt u, maer in u is gheleghen
Wijs ick u inwaerts, van’t vernufts onweghen,
Opt woordt in u, seght, weet ghy nu wat quaedt is?

Achi.
Sonde.
Adai.
Wats goet?
Achi.
Deught die de middel-maet is.
Soo ghy my Seght wel en beradelijck

Adai.
Laet dit quade, doet deughde dadelijck
Sijt hier ghetrou God sal genadelijck
V meer gheven en stieren stadelijck
Den rechten baen na sijn Kercke onbesmet.

Achi.
Sijnder dan twee, dat ghy dit merck daer by set?

Adai.
Jaet, een valsche en een waerachtighe,
Een twistighe, en een eendrachtighe.
d’Eeen is verwert, d’ander is eenvuldigh,
d’Een is seer fel, d’ander seer gheduldigh.
d’Eene is vreemt, en wil des kinderkens doot,
d’Ander is Moer die ’tKindt voedt in haer schoot
En d’een kentmen aen Ceremonische wercken,
d’Ander aen lieft die sy tot elck laet mercken.

Achi.
Hey dits weder een nieuwe schenisse,
Wat baedt my noch goedt en quaedts kennisse.
Als ick dees twee niet kan onderscheyden?
Sal de valsche my niet licht verleyden?
Men twist nu scherp om veelreleye saken
Die mijn kennis gheensins mach ghenaken.
Mach oock yemandt des valschen stricken ontgaen
Die haer valscheydt niet mach kennen of verstaen?
Mach oock yemandt sonder kennis kennen
Den waren Kerck, en sich tot haer wennen?


Adai.
Datmen nu twist, is meest al, ja gheheel
Om den dinghen of om Ceremonien veel.
Ist datmen om Ceremonien kijft
Past dat ghy in ons Heeren woorden blijft.
’tInnerst vaeght eerst, dan reynight het uytwendigh
Een reyne ziel reynight het lijf behendigh
Ist om dinghen u noch zijnde te hooghe
Laet die rusten en keert naerstigh u ooghe
Opten dinghen die ghy ontwijfelijck verstaet,
Oeffent die wel, dits een sekere straet
Totter waerheyt die u noch is verholen
Watmen wel weet machmen niet in doolen,
Oeffening leert,en brenght totter waerheydt

Achi.
Van’t uyterlijck maeckt ghy te luttel swaerheyt.

Adai.
Van’t uyterlijck maeckt elck veel te grooten feest,
Des versuymtmen ’treynighen van Siel en geest.

Achi.
Voor al hoort elck vlijtigh te vermijen
Ceremonien vol Afgoderyen.

Adai.
Voor al hoort elck te hanteren
’tGunt ons Christus, niet de mensch gaet leeren.
Menschen leeren d’Edel ziel te versuymen,
Om ’t snoode lijf vande vuylheydt te schuymen:
Dats den Beelden inden Kercken te breken,
Als men ’thert vol Afgoden laet steken.
’tGrafs versieren maeckt wel datmen’t suyver meent,
Maer ’tsuyvert niet van’t onsuyver ghebeent.
Dit doen sy al, die’t meer vlijtelijck pijnen,
Voor den menschen, dan voor Godt reyn te schijnen.
Maer die meer pooght, om waerlijck goedt te wesen
Dan om van’t volck voor goedt te zijn ghepresen,
Volght Christi leer, reynight eerst van binnen
Sijn hert, zijn ziel, zijn ooghe zijn zinnen,
Houdende vast den woorden Christi voorwaer
Alst oock klaer is, dat het gantsche lijf is klaer,
Want dat laet men niet uyt onsekere waen
Maer uyt waerheyt, het quaedt datter werdt ghedaen
By de Hoere van Babilonien,
In heur valsche schijn Ceremonien
Die dan van selfs door des waerheydts ghesicht
Gants verdwijnen uyt sulck herte verlicht.
Men mach pocken wel verjaghen met smeeren
Van arm in Been, maer die pijnlijcke zeeren,
En ruymen niet uyt het pockighe lijf
Soo langh ’tquaede bloet heur voetsel daer heeft gheblijf,

Maer suyvertmen inwendigh het quade bloet,
Soo werdt de sweer niet meer daer af gevoet,
Het schurft valt af door dorheyts verdroghen, 1 1 Matth. 5.
Dan werdt het lijf oock reyn in ’sVolcx ooghen,
Een goedt oordeel behoeft elck in zonderheydt.
Dit heeft niemant, hy en heb oock onderscheyt
Die heeft niemant sonder een claer ghesichte
Van’t Hemelsche en Goddelijcke lichte
Dit heeft niemandt, dan die God selve aenschout
Dees ghenade, allee ghenadigh bedout
Den hertekens die suyver zijn en reyn
Nu merckt ghy licht dat het herte certeyn
Voor alle werck eerst ghereynight moet zijn
Van d’Afgoden en der lusten venijn
Eermen yet doet, want werck sonder oordeel
Mishaeght God en doet den mensch geen voordeel
Oock mede is waer datmen niet waerheydts en ziet
Sonder ’tLicht Gods, dit scheyt sich van Gode niet
En Godt woont niet by Belial in een hert
De duysterling valt dan over hooft en stert,
Sneuveldt, wentelt, tuymelt, dooldt en swerft
Soo lang hy God het Licht der zielen derft,
Moet dan niet eerst de ziel, Gods Tempel en Woning
Binnen reyn zijn voor die suyvere Coning? 2 2 qui mundus est rectum opus eius. Pro. 21. 8
Oock laet het wijf, uytwendigh reyn ende net
Veeltijdts de ziel vol goykens en vuyl besmet.
Maer ’tmach niet zijn, dat een suyver ghemoet
’tLijf onreyn laet, of yet onsuyvers doet
Dus was nodigh (al gheschiet het by weynighen)
’tGhebodt Christi, van’t binnenste eerst te reynighen
Want so al ’t quaedt uyter herten komt spruyten
Moetmen’t eerst daer verdrijven, niet van buyten.
Seght, mach hy sich Christi Jongher oock schrijven
Die niet en wil in Christi woorden blijven?

Achi.
Neen.

Adai.
Comt dees oock tot kennis vander waerheyt,
Die te recht vrijdt, door haer crachtige klaerheyt?

Achi.
Neen.

Adai.
Mach yemandt sonder waerheydts kennisse
Recht vry werden van d’Afgodsche schennisse?
Achii.
Neen.


Adai.
Blijftmen dan inden woorden Christi niet,
So blijft d’Afgodt, hoe ser die schijn daer af vliet.
Nu leertmen eerst van buyten te beginnen,
Maer Christus seydt: Reynight eerst van binnen,
Dan van buyten. Hy seydt oock niet bey ghelijck.
Daer by ick toon met ontwijffelijcke blijck
Datmen nu ’tvolck Hipocrijtelijcken leert,
Het laetst’ eerst doen, en Christi woorden verkeert,
Soo blijftmen niet in Christi ons Heeren woorden,
Des zy oock niet d’Afgodt, maer zielen moorden
Want d’Afgods schijn mijdt elck met anghst onveligh,
Maer d’Afgodt self woont int hert schijnheyligh,
Schijn-deught paeyt elck, elck doet teghen Christi woordt,
’tHert blijft zondigh. Werdt soo de Ziel niet vermoordt?
Wat baet reynheydt van’t Lichaem uytwendigh
Ist hert onreyn, vol zonden ellendigh?
Maer een reyn hert reynight haest met goedt bescheyt 1 1 Pro. 21. 8. qui mundus est rectum opus eius.
Een onreyn Lijf van alle onreynigheyt.
Christ sprack dit niet van Joodsche Schijn-deught alleen,
Neen, hy meynt oock onse Christen Phariseen,
Die al de werelt voor Phariseen begecken,
En elck den Splinter wt willen trecken. 2 2 Mat. 23. 26. Luc. 11. 39. 40.
Acht ghy dan niet wat Menschen hier af leeren,
Maer hout u vast aen den woorden ons Heeren
Volght sijn ghebodt, loopt niet buyten om verde,
’tHert maeckt eerst reyn, op dat het Lijf reyn werde,
Die ’t uytwendigh te recht wil reynighen schoon
Die reynighe eerst binnen. Dit beveelt de zoon
Wiens Vader wil dat wy hem ghehoorsamen.
Moeten zy dan sich niet alle schamen
Die’t uytwendigh eerst bestaen te wasschen
(Latende ’thert vol doodtbeenders asschen)
Om inwendigh van vuylheydt te genesen?
Is dat den Zoon recht ghehoorsaem te wesen?
Doen zy so niet plat teghen Godts ghebodt?
Ghehoorsaemtmen soo doende sijn Vader Godt?
Seght: Ist noodigh u dit meer te bewijsen?
Achi.
Neen. U seghhen mach ick niet misprijsen,
Maer ick misprijs mijn’s herten blendigheyt,
Wat die baert my een nieuwe ellendigheydt.
Adai.
Welck? Seght vry wt.
Achi.
Ick ben blindt als een uyl,
Oock gantsch onreyn, gantsch besmet en gants vuyl,
Dus mach ick Godt nimmermeer aenschouwen,
Maer moet vergaen. Ach!


Adai.
Hebdy recht berouwen,
Wascht u herte eerst in u tranen heet,
U boosheyt quaedt, niet Gods Roed’ goed, zy u leedt,
Gaet tot Christum des Levens Fonteyne,
Die reynight reyn van allen wmert onreyne.
Achi.
Of dit wasschen in my al moght geschien:
Hoe mach een Mensch d’onsichtbaere Godt zien?
Adai.
Haest u tot Christ, der belasten ontlader,
Die Christum ziet, die ziet in hem den Vader.
Achi.
Hier heb ick oock een swarigheyt vernomen,
Hoe sal ick doch tot den Heer Christum comen?
Adai.
Door’t gheloove.
Achi.
Der ghelooven sijn veel,
Hoe wert my best een recht ghelloof te deel?

Adai.
Door Gods ghenaed’, en ’tongheloof van loghen,
’tIs Gods gave, die wy weygheren moghen,
Alst Godt ons biedt, of begheerlijck ontfanghen.
So lang de Mensch de loghen met verlanghen
Gheloove gheeft, blijft sijn herte so doof
Dat die waerheydt by hem krijght gheen gheloof,
Ghelooftmen d’een, d’ander blijft heel verschoven.
Die Godt ghelooft, mach de Slang niet ghelooven.
Die ’t Serpent volght, moet Gode versaken.

Achi.
Hoe sal ick aen ’tongheloof gheraecken?
Aen’t ongheloof van Loghen verradelijck?
Adai.
Door’t Godlijck Licht, schijnende ghenadelijck
Int alghemeen voor Leken en Klercken,
Oock door’t wacker en ernstigh opmercken
Van al ons doen en laten verlust,
Want dan vindtmen dat ons blinde vernuft
En valsch oordeel ons schendelijcken lieght,
En in allen behendelijck bedrieght,
Ruste belooft, maer onrust gheeft pijnlijck,
Luste belooft, maer druck gheeft fenijnlijck,
’tLeven belooft, maer den Doodt gheeft terstondt,
Hooghehydt belooft, maer zinckt int Helsche afgrondt.
Die dit int Licht ondervindtlijck aenschouwt,
Onmoghelijck ist dat hy de Loghen betrouwt,
Hy vliedt haer schijn vol bedrieghlijcks ghedichts
Al quam zy oock als een Enghel des Lichts.


Als een Coopman, die wt hoop van winst verdooft,
Een bedriegher eerst wel betrout en gelooft,
Betaelt die niet, men behoeft niet te sorghen
Dat ons Coopman den Drogh sal borghen.
Wie winst begheert, betrout gheen bedrieghere,
Wie waerheydt soeckt, en volght gheen Lieghere,
Als Drogh en Logh eens te recht sijn bekent,
Dees kennis sluyt het oor voor ’t valsche Serpent,
En opent dat voor ’t waere Prophetisch Woort,
welcks licht de Mensch wt dees duyster hoeck bespoort
Wt Egipten, de dienstbaerheydt der zonden,
Des Vleeschs wijsheydt, die d’ooghen heeft verbonden,
Werdt verstoten, de Mensch, sijn vernuft verlaet,
En volght Christum (ons Moysen) Godts wijsheydts raedt,
Treedt door’t Rood’ Meyr (den Doop) daer de zonde sterft,
eet Hemels Broodt, daer door hy’t Leven verwerft,
Want hy blijft recht in’t Woordt sijns Heeren soet,
Latende ’tquaedt, doende ’tgheweten goedt,
En ondervindt in ontwijflijcker cklaerheyt
Die lieve vrucht van d’almoghende waerheyt,
Soete Vryheydt van twijfels gheschille,
Van zond, blindtheyt, lust, en eyghen wille:
’tVleesch is ghekruyst met lust en begheerlijcheyt,
De Mensch leeft met, Christ leeft in Heerlijcheyt,

Die vereenight dees Leden allegader
Metten Schepper, so hy een is metten Vader,
Soo wordt dan Godt ons Vader oock waerachtigh,
Diens wil gheschiedt (want sijn wil is Almachtigh)
Onbehindert altijt in allen dinghen,
En d’onse oock, om des Eenheydts verminghen.
Siet so leedt ons ’tgeloof door’t woordts volbringhen
Int Paradijs (dats inde Kerck) gheringhen,
Daer wy den Boom des Levens wellustigh
(Christum) vinden door ’t Sabbatheren rustigh
Van ons vernuft, en volghen van Gods stem,
Die alleen heerst int Hemelsche Jerusalem,
En ons in Christ des Levens vrucht wil gheven,
Die eeuwelijck in saligheydt doet leven.


Ach.
Dat heylsaem woordt heb ick te recht verstaen,
’tWerdt wel ghehoort, maer niet soo veel ghedaen.
Ick danck u vrundt van’t vrundelijck bericht,
Maer voor al Godt van ’t beradelijck Licht.
Dat door u schijnt voor my, en allen dees Menschen.
O moght ick my, en allen Luyden wenschen,
Dat wy’t ernstlijck volghden t’allen stonden,
Soo hadden wy des Levens Boom ghevonden.

FINIS.


waent      Ceremonien
Men {  } goet ende quaet
 weet     deughde, zonde

Die dan eerst het ghewaende doet of laet, verlaet het sekere om ’tonsekere, wie twijfeldt of willen tegen Gode sonde zy? of ghelatenheyt of Sabbatteren deughde zy? Niemant, etc.

De Text houdt, reynight eerst het binnenste des Bekers ende Schotels op dat het buytenste oock reyn worde. 1 1 Mat. 23. 26
Dits dan de rechte middel oock ende gheen ander om uyterlijck reyn te worden, dit leerdt Christus oock Luc. 11. 41. op dit selve propoost seggende: Date ellemosuam & ecce omnia munda sunt vobis. 2 2 qui mundus est rectum opus eius. Dat is waer de Liefde int herte is. Titus 1. 15. Prov. 21. a. 8. Den onreynen is niet reyn. Soo moet de reyniginge oock voor gaen. Welcke de uytwendighe? neen: daer

de vuylheyt is, dats int ghemoet ende conscientie, soo d’Apostel hier seyt. (Op dit reynigen) 3 3 Lu. 11. 41. wijst middel van reyn worden, ja dat ons alles reyn worde aen segghende (als voorsz. veruntamen quod superest, date elecmosinam: & ecce omnia nunda sunt vobis, Dats niet sulck werck van Aelmisse geven doen: d’welck oock een eersuchtighe zondelijck mach doen, maer ’tis soo gheven als Luc. 6. 30. 31. etc. immers 35. staet maer hebt uwe vyanden lief, ende doetse wel en leent, etc. Dat is liefhebben, dit wert hier met gheboden. Nu hout de liefde als bant der volcomenheydt de gheboden, dese doet niet quaedts, 1. Cor. 13. ende die dese heeft isset daerom recht alles reyn, wederom qui non diligit sermones meis non seruat, Joan. 14. 24. Ratio. Die ghebieden niet dan liefde.


Serpent, Eva.

Eva werdt met listigheydt, van’t schalcke Serpent verleyt.

Serpent.
Vallet niet spijtigh te sien met droeven ooghen 1 1 Ledigheyt a Curieusheyt.
Dees Aertsche mensch in mijn hooghe staet verhoghen?
Ick sal haer lief, alst mijn, in leedt veranderen
Daer sie ick dit jonge wijf leechlijck wanderen
Sonder man, sonder vooght, sonder bestier leerlijck
Volghende curieus haer lusten begeerlijck
Rechts als d’onstadighe, en snelle gedachten
Swerven, sonder ’tverstandts bestier te verwachten
Sy genaeckt, en mach nu heur man geen raets vraghen
Dus wil ick haer met lustighe list belagen
En dees Boom, daer ’tooch op is, soo schoon verkloecken
Dat zy met my, eer ’tquaedt, dan ’tgoedt sal versoecken.
Die soech is sekerst, en die strijdt duert onlanckste
Daer men’t Scherpste verlaet en bevecht het kranckste.
Dit valt hier, de man is stercker dan’t Wijf van macht.
Recht als ’tverstandt boven die begheerlijcke cracht.
Oock weet het Wijf wt des mans mondt van dit verbodt
Maer de man weet dat sonder middel self van God
Dus sal mijn waerschijnlijck, maer dootlijck liegen
Eer ’t swacke wijf dan den stercken man bedrieghen
De man werdt dan oock voorts lichtelijck bedroghen
Van zijn lief wijf, want wijfs meer dan ick vermoghen
Om d’onwijsen te trecken van Gode.
Waer ick self niet mach comen sende ick mijn bode.
Maer waer met wil ick haer voort eerste becoren?
Met weetgierigheydt, want haer is aenghebooren
Gheneghentheydt tot heyl, die natuerlijck op stijght
Tot God, elckx heyl, diemen niet dan door kennis krijght.
God heeft haer nu al kennis ghenoegh ghegheven 2 2 b Getrouheyt over ’tcleyn pondekē
Om daer deur (volght zy die) te komen int leven
Dat zalich is, goetlijck en oock onsterffelijck.
Bruyckt zy die te recht sy wert dat verweffelijck
Want dan sal sy eeten vanden boom des Levens
En gheveylight zijn voor desen Boom vol snevens
Ghemerckt Godt haer in sijn ghebodt heeft doen weten

Dat sy van al ’tgheboomt des Lust-hofs sal Eten
Midts in welck Raet die Boom van’t levens verblijden
Eedt sy daer eens af sy sal dees eeuwigh mijden.
Daerom is voor my nu die alderbeste raedt, 3 3 c Onseker voort seker volgē.
En voor dit swervende wijf ’talder-archste quaedt,
dat ick haer met onnodigh weten verbeelde
Eer sy doet, het wetē, dat haer God met deelde
Soo sal ick haer door een onse ere kennis
Vande sekere brenghen tot seker schennis
En soo vermetelijck doort onwijs verkiesen
’tGoet weten dat sy wis heeft, wis doen verliesen.
Hola, sy ghenaeckt alleen, vrymoedigh en vroom
Seght vrou, wat bedunckt u van dees vruchten en Boom,
Sijn sy niet behaeghlijck, schoon, lustigh en lieflijck?
Eva.
Voorwaer ja sy, dat treckt mijn gangh hier oock Dieflijck 4 4 d Swervende gedachte.
Sonder myn mans weten, doen sy my hier doolen.
Serpent.
Waerom (antwoordt my doch) heeft Godt u bevolen
Dat ghy niet van alle Boomen en sout smaecken
Die hy lustigh in dees lusthof heeft gaen maken?
Eva.
Wy eeten lustigh die smakelijcke vruchten,
Vande Boomen des Paradijs sonder duchten
Dan vande vrucht des Booms midts int Hof van lusten
Beval ons God niet te eten, maer te rusten
Int smaken van dien, op dat wy niet en sterven.
Serpent.
Neen, geensins suldy den doot daer door verwerven.
Want Godt weet, op wat dach u tonghe daer af smaeckt
Dat u ooghen sullen op gaen en ghy volmaeckt
Sult zijn als Godē, wetende ’tgoet en ’tquade.
Eva.
Ick kan Gods Wet niet laten om uwen rade,
Hoe wel die goedt schijnt door’t beloven van Godtheyt.
Serpent.
Sydy gheen redelijck mensch?
Eva.
Ja.
Serpent.
’tWaer dan zotheyt 5 5 Vernuft moet voor Gods woort wycken f.
Dat ghy u blindelijck sout laten verleden
Door een Wet, teghen u Godlijcke reden,
Die ghy self, noch oock haer oorsaeck oock niet en verstaet
Eva.
Wat sou dat?
Serpent.
Hoort maer.
Eva.
Spreeckt ghy? my lust naer u praet
Dat maeckt mijn begheert jeghen den Wet al strijdigh.


Serp.
Gont God u ’tgoet niet, hy is niet goedt, maer nijdigh
Dan waerdt u oock niet goet, om teghen ’tbetamen
Een quade God tot schaed te gehoorsamen
Maer is hy dan, so ghy’t acht, lieflijck ende goet
Soo gont hy u ’tgoet met hert sin en ghemoedt
Eva.
Nochtans verbiedt hy’t.
Serpent.
Merckt ghy noch Gods mening niet?
Hy weet dat ghy gaerne doet ’tgunt men u verbiedt
Dus dient dit verbodt u daer toe te noden.
Eva.
’tGunt wy liefft doen, werdt ons strenghste verboden
God verbiet ons by’t weten van ’tquaedt oock ’tgoede.
Serpent.
Nu spreeckt ghy recht wijslijck, want ick bevroede
Dat God u die kennisse van beyden wel gont.
Want het u ney goedt is, soo ghy wel dencken kont,
Is God niet goedt, die dees Boom oock heeft gheschapen?
De Boom is dan goedt, machmer qua vruchten af rapen?
Hoe mach een goede Boom quade vruchten draghen?
Is weten quaedt?
Eva.
Neen, ’tquaedt weten baert mishagen.
Dit verbiedt God opten doot onghenadelijck.
Serpent.
’tQuaedt weten is niet quaedt, maer ’tquaedt doen dadelijck:
Om dit te sien, laet my u antwoort gherijven.
Ist niet goedt dat den goeden lang goedt doet blijven?
Eva.
Dats goedt.
Serpent.
Machmen goedt blijven sonder voort quaedt te hoeden?
Eva.
Geensins.
Serpent.
Machmen ’tquaet mijden uyt waens vermoeden
Sonder versocht weten van quaedts dootlijck schennen?
Eva.
Neen.
Serpent.
Salmen ’t quaedt dan mijden men moet het kennen,
’tQuaedt te kennen door ondervintlijcke vroetheydt
Doet den goeden volherdigh blijven in goedtheydt.
Dit volherdigh goedt blijven maeckt u Gottelijck
Soo ghy van dees vrucht eet, al dochts u spottelijck
Want sonder ’tquaedt te weten, moet ghy vervallen
Doot onverstant int quade.
Eva.
Seker u kallen
Dunckt my te bestaen op reden ontwijelijck.

Serpent.
Hoort noch meer, en aenkleeft mijn reden stijfelijck
Hy is gheen God, noch salich die ’tquaedt niet en heeft,
Maer die ’tgoede heeft ende weeldigh daer inne leeft.
Ghy zijt wel goedt, maer God houdt u alleen voort zijn
Ghy hebt u self niet, waer toe mooghdy segghen dats mijn?
Hoe mooghdy u self dan doch saligh vermoedē
Als ghy besidt, niet eyghen maer vreemde goeden?
Als ghy self u reden, verstant, wil en crachten
U selfs niet zijt, maer Gods, hem diēt en moet wachten?
Wat baet u dees lustighe vruchten t’aenschouwen
Eva.
U reden schijnen waerachtigh vol claerheydt.
Serpent.
Sy schijnen niet, maer zijn waerachtige waerheydt.
Wert het Lijf oock door ’tghesicht van spijsen ghevoedt?
Eva.
Neen, maer ghegheten, wort die spijs Vleesch ende bloedt
Die gegeten spijse sterckt en voet den Eeter.
Serpent.
So salight oock het geweten goedt den weten
Wat helpt doch den mensch al die Godtlijcke
Als hy die niet eyghent, en buyten zijn moedt leyde?
Maer wildy recht goet zijn, saligh, ja selve God
Seght dat is mijn goedt, neemt van u eyghen ’tghenot
Eygent u die goe vrucht van dees Boom gherievelyck.
Soet van smaeck, oock van aensien schoon en lievelijck.
Ghelooft mijn woorden niet, maer dit schoon aenschouwen,
Tast aen, eet, eygent, wort God, ’tmach niet berouwen
Want goetheyts krijghen maeckt goedt, saligh en rustigh.
Eva.
Ist ghevoel mijn begheerten verhit so lustigh
Door’t schoon aenschou van die begheerlijcke vruchten,
Oock door u cloecke reen dat ick sonder duchten
Dese lieve vrucht afbreeck en op wil eten
Om Godt te worden door goedt en quaedt te weten,
Soo mach ick door het ondervinden seker zijn,
Of die smaeck ghelijck is, ’tschoon aenschou inden schijn.

Lang 134. Regulen.


Nadencken.

a DIe quaet barende ledigheydt heeft curieusheyt tot een gesellinne en brengt int verderven somen hier aen Evam ende na aen de man mach sien.
b God geeft elcken ponts genoeg, om so hy ’t selve trouwelijc gebruyckt door syn hulpe tot meerder te komen. Dit trouwelyck ghebruycken is het quade datmen nu al verstaet quaet tt syn, dadelyck te leeren laten, ende ’tgoede datmen nu weet goedt te syn dadelyck te hanteren, eer datmen na nieuwe kennisse speurt.
c Curieuse weetgierigheyt, speurende begeerlyck na kennisse van hoghe saken, doet sottelyck versuymen het navolgen ende doen vande gewetē A. B. C. sonder welcke te connen onmoghelyck is tot die middelbare, veele min tot hoge kennisse te geraken, soo leertmen altydt ende comet nemmermeer tot kennisse der waerheyt.
d Sonder gedachten wert gheen begeerte, sonder begeerte gheen wil, ende sonder wil gheen deughde noch zonde inden menschen geboren. Dus syn die gedachten de Spieghel van deughden ende zonden, leven en doot, ende mitsdien boven allen dingen sorgvuldelyck waer te nemen so ons de H. Schrifture derhalven boven allen dingen ernstlijck beveelt, Prov. 5. 1. 4. 23.
e Daer men seecker is dat God ons wat beveelt, staet ons toe dat gehoorsamelijck te volgen ende niet vermetelyc te vragen na een waerom, die God selve ons heeft willen verbergen, Godt seyt ja, ’ tSerpent seyt neen, Eva twyfelt. Het is een sorghlijcke stoutigheyt voor kinderen, vrouwen ende onverstandighe menschen in afwesen van henluyder Ouderen, man of Leeraren met onbekenden sprake te houden, want veele daer door in valle ende verleydinghe komen.
f Gods woordt moet ons redene verlichten, maer ons redene moet van Godes woort niet oordeelen, waer ’smenschen vernuft de Goddelijcke Schrift bestaet te meesteren daer wijckt het gelove een verleydende opinie.
g God gunt ons ’t goet alleen sonder

’tquade, dit gont hy ons niet, wāt ons alle wetenschap schadelijck valt die met quaedt weten verselt is, als in desen Boom, daermen uyt versoeckinge des dootlijcken quaedts het quade in, ende ’rgoede buyten ons leert weten, met ontberinge vant goede, gelijc die crancke doort hebben ende weten van zijn quade siecte, eerst recht leert weten wat goeder saecke die onbekende rijckdom van gesontheyt is.
h Het weten van goedt ende quaedt is in sich self goet ende voornemlijck in Gode, die niet quaets door zijn eygen doen, dat al goet is, mach weten, maer ’ten is niet goedt inden mensche die ’tquade sonder zijn quaedt doen of onghehoorsaemheyt niet en mocht weten. Het scheppen deses booms schijnt by Gode te zijn geweest het scheppen van des menschen vryen wille, macht hebbende so wel om ’tquade als om ’tgoede te aencleven, ’twelck van Gode al eeuwelijck voorsien sijnde te sullen geschieden, ooc al tegenwoordelijc als nu al gheschiet, geweten, was so wel wie goet als quaedt doen soude. Dit weten Godes is heylig ende goet, maer niet en ist goet dat de mēsch door overtredinghe dit quaedt in sich selve weet.
i De mensch hadde macht om door dit quaet van Gode gedreyght te geloven, sulck quaetworden te mijden, ende dat nemmermeer te weten, sulcx dat het geloove vande trouwe waerschouwinge Godes ghenoeghsaem is tot voorhoedinge van’t quade, sonder dat te wetē, ende is beter vrede te houden dat te maken, die sieckte uyt te sluyten dan uyt te jagen.
k d’Onnosele mensche hadde al groote goeden van Gode ontfanghen, ende was Goddelijck, doch niet met eygenschap in sich selve, maer vry in Gode. Doe hy nu de logē gelovende dat hy’t niet en was maer worden soude, doe ontworde hy sulx, ende willende ’tgemeen goet eygenen, ende dief achtigh die Goddelijcke goetheyt sich self toe schrijven, om dat als ’tzijn te besitten. Doe verloor hy ende ontworde dat goet dat hy met ja in Gode vrij gemeē hadde, rechts of yemant willende den glantse der zonnen door zijn veijnster


schijnende, in zijn Camer sluyten om vande zonne dat licht af te scheyden ende tot een eygendomme op sich self alleen te hebben: terstont met sulck toesluyten des veynsters dat licht ende die glantse verliest ende hem self afsnijdende berooft overmidts het licht ende die glantse metter sonnen een zijnde daer af geenisns en moghen ghescheyden worden.
l Dat is des menschen wijsheydt dat hy weet wiens de gaven zijn, te weten Godes, van wien alle goede gaven comen, ende dat is zijn ongerechtigheyt dat hy Giode niet ghevende dat Gode toecomt sich selfs toe eygent den Godlijcken gaven van rijckdom, schoonheyt, verstandigheyt ende anders.
m Door drie saken krijght die zonde sijn volcomenheydt, te weten door’t curieus sprake houden metten quaden ghedachten of inbeeldinghen, door’t aentreckelijck verlustighen met het boeleeren der zoete becooringhen, ende door’t onberaden toestemmen tot het goetschijnende quade.

Eva Adam den Appel biedt, die eet, en comt in doots verdriet.

Eva, Adam.

DAts bylo geen waen, die met valsche schijn bedrieght,
Ic vint wesen goet bovē schijn die niet en liecht
Dese smaecke is boven al lieflijck en goet,
Hoe mach ick alleen genieten die wellust soet.
Die weelde smakelijck int ghevoel der keelen,
moet ick mijnen lieven man mede deelen.
O waer hy hier, ’tgheluckt, daer komt hy herwaerts gaen,
Lief man siet doch die schoonheyt deser vruchten aen.
Boven haer schijn is, die smaeck lustigh om weten.
Adam.
Neen, God heeft ons verboden daer af te eten
Al wat goet is van schijn, is niet goet int wesē
God sprack van sterven, o soud ick den doodt niet vreesen?
Eva.
Lief wat is die doodt? zydy oyt doodt gheweest
Ist wijsheydt datmen onbekende dinghen vreest?
Adam.
’tMoet ons quaedt zijn, dat ons verbiedt die goede Godt.
Volghde een knecht zijn wil boven zijn Heeren ghebodt
Dat waer oock onrecht.

Eva.
Laet af met waen te voelen
Hout u aen my, het ondervintlijck ghevoelen.
Heb ick so soet en soo lievelijck bevonden
Dat icx u moet raden.
Adam.
Ick vreese voor zonden
Want eet ick vanden Boom ick sal den doodt sterven.
Eva.
Ja onwijsheydts doodt, en ’tverstants leven erven.
Ben ick dan doodt? is my ’t soete leven ontschaeckt?
Noch heb ick lustigh die lustighe vrucht ghesmaeckt,
Die lust gon ick u, neemt en eedt oock lustelijc
U weygheren queldt mijn liefde onrustelijck,
Die en sal, dat zijt seker, nemmermeer rusten,
Soo langh ghy niet deelachtigh zijt mijnder lusten
Eet doch, doet u selven wel om mijnen wille.
Adam.
Dit wijf laet my niet af, ick sie sy wert niet stille
Doe ick haer wil niet, die maeckte my gaern lustigh.
En ick sach haer herte gaern in stilheydt rustigh.
’tWaer oock een kleyn saeck dat ick haer groote liefde
Tot mywaerts, met eten van een vrucht gheriefde,
Soo benick van’t moeyelijck ghequel ontslaghen
En doe haer lief int volghen van haer behaghen.

Lanck 36. Regulen.

Nadencken.

WAen bedriegt, onwijse yver schenct dickmael den beminden venijn voor Wijn, menschen boven Godt te gheloove doet inden vloeck vallen, reden hoort den lusten te temmen. Zotheydt ist tot misdaet te haesten opte lancksaemheyt van Godes straffinge. De man hoort des Wijfs misdaedt te berispen ende niet na te volghen. Onmatighe liefde tot het Schepsel doet den Schepper verachten. Vrede te soecken metten verdoolden menschen maeckt onvrede met Gode. Ende yemant te ghoorsamen tegen ’tgebodt is rechte onghehoorsaemheydt van godt.

Sy weten ’quaet by hen hen gemaect.
En sien hen bey van onschult naect.

Adam Eva.
VErandertmen soo door van dees vrucht te eten?


Is dat nevens het goede, ’tquaedt oock te weten?
Ach wijf wat quader stuck heb ick door u gedaen.
Eva.
Wat ist man?
Adam.
Sijn u ooghen oock niet op ghedaen?
Wapen, ick sie met schalcke duystere oogen
Sondt, quaet en ’tniet, dat my gequel doedt ghedogen,
Helaes waer zijn ons ooghen licht en eenvuldigh?
Dit valsche ghesicht siet niet dan dubbeltheydt schuldigh.
Eerst sach ick ’tgoedt, dat was wesen, nu zie ick ’tniet.
Met open ooghen quaedt, o dit wroeght met verdriet
Ick sie niet dan wet, straf en doodt voor ooghen.
Eva.
Leyder man, ick moet sulcx met u oock ghedoghen.
Ick sie nu het dootlijcke quaedt noyt by ons voorsint
Hoe quelt my dit ghesicht. Och waer ick steke blint
’tIs al verkeert, dat boven was, is nu onder.
Adam.
Ist met u oock soo? dit oordeel geeft my wonder
’tGunt my eerst goedt dochte, schijnt my nu louter quaet
Tot het gunt ick beminde ghevoel ick een haet.
God is de hooghst, hem hoorden wy te gheloven
Boven ons. Wy stelden ons ’tonderste boven
Dit brengt ons in dees dootlijcke geleertheyt?
Ick waer liever blint in God, mocht het noch gheschien
Dan ick in mijn self het quaedt dus klqerlijck sou sien
Beter wisten wy niet, dan ’tquaedt met ghequelle.
Eva.
Dit quaet sien en weten is my oock een Helle,
Beter is blintheydt rustigh dan quellijck ghesicht.
Adam.
Wy en waren niet blint, maer saghen klaer int licht,
Met lustigher rusten ’tgoedt dat God had gemaeckt.
Onschuldts kleedt is wegh, welcx cieraet ons recht betaemt.
Eva.
Naeckt zijn van onnoselheydt maeckt my root van schaemt,
Ick wist te vooren van gheen schaemte te spreken.
Dat loof ik wel, doe hadden wy gheen ghebreken.
Wie mach hem schamen met verandering van bloet,
Datmen hem naeckt siet, als hy is oprecht en goedt?
God hadt ons goet ghemaeckt met sijn goede handen
Wy maken ons quaedt, dit brenght ons nu tot schanden.

Wy hadden macht, om na zijn wil ’tgoet te kiesen
Wy kiesen ’tquaedt tegen sijn raed, en verliesen
Geneuchte, rust, lust, en ’tonschuldige leven,
Ach! hoe roeckeloos is ons ’tonschult ontdreven.
Fy der schanden, wy moghent ons eeuwigh schamen.
Eva.
Wat raedt?
Adam.
Laet ons terstont gaen hechten te samen
Breede bladen van die soete vijgen
Soo moghen wy elck een voorschoot daer af krijghen
Om door goetheydts schijn ons ware quaedt te decken.
Daer men deughde derft, moet schijndeught deught verstrecken.
Sijn wy niet deughtlijck wy sullent noch wat schijnen
Die goede schijn verlost van beschaemtheydts pijnen,
Eva.
’tValt wel, dese voorschoten staen heel schickelijck.
Adam.
Dats waer, maer hou, ick hoor die stem verschrickelijck
Vanden Heer. De gaet inde koelt, na sijn wijse
Sich self verlustigen inden Paradijse,
Och. och, nu ghenaken ons dootlijcke rouwen,
Ick en der dit deughtschijnigh cleedt niet betrouwen
Voor sijn glinsterende oogen die’t al aenschouwen.
Wee ons, wy mogen voor dien rechter wel rouwen.
Wat verwacht nu ons overtreden misdadigh,
Van die mogende Schepper ons so goetdadig
Dan dat hy ons verachters zijnre geboden
Met alderstrengheyt rechtvaerdelijck sal dooden?
Helaes! die ons voormaels soo vruntlijck is gheweest,
Werdt nu van ons als vyandt ancxtelijck gevreest.
Vermach dan soo veel ’tvalsche en verkeerde oordeel?
O quaedt weten, hoe schadelijck is u voordeel.
Die wy te vooren minden als lieve Vader,
Vreesen wy nu als een Tyranne te gader.
Haest Wijf, de Stem genaeckt, schuylt mits in den Hof
Met my int gheboomt, dat daer staet dick ende grof.

Lang 70. Regulen.

Nadencken.

DEn quaden te believen maeckt quaet. Daer men ’tooghe ten goeden sluyt werdt het ten quaden gheopent, deught bekleedt den naeckten.


Sonde bloot den bekleeden. Deughts ontberen doet schijndeught hanteeren. Misdoen is ancxt. So ’tooge of oordeel is, soo is de mensche. Die verkeerden achten ’tquade goedt, ende ’goede quaet. Die quaet doen, haten ’tlicht, ende soecken schuylhoecxkens. Onverstant vreest meer den straffe die goet is, dan die zonde die quaet is. Sonde scheyt den mensche van Gode.

God straft des Serpents, Eve en Adams zonden,
En gaet den boetvaerdigen ghena verconden.

Godt, Adam, Eva, Serpent.

DE mensch wandert niet meer onschuldigh naeckt int licht,
Maer hy vliet nu besmet mijn suyver gesicht,
Waer hy in mijn heylsame woordt ghebleven,
Hy waer noch int onschuldighe goede leven.
Nu wijckt hy van’t leven, van my zijnen Gode,
En comt deur de sonde inder sielen doode
Soo quaedt ist overtreden van mijn ghebode
Doch wil ick noch vertroosten in desen noode.
En hem die sich self niet mach vryen van’t quade
Soo lieflijck voorcomen met ilde ghenade
Dat hy noch boven zijn eerste staet werdt eerlijck
Soo hy gheduldigh aen neemt mijn straffing leerlijck
En op mijn beloften bout vast en begheerlijck
Blijvende nu voorts in mijn woordt on-afkeerlijck.
Nu keert hy vluchtigh van my door’t wroeghen doornigh
En ’tverkeert oordeel, d’welc my die lieft ben waent toornigh
Dus can hy niet my, maer ick hem wel soecken
Waer zijdy Adam? komt uyt die duyster hoecken
Adam.
Ick hoorde u stem inden lusthof, en quam in sorghen
Om mijn naecktheydt. Dus heb ick my Heer verborghen,
Voor u aensichte streng, suyver en volmaeckt.
Godt.
Wie heeft u gheseydt dat ghy van onschuldt waert naeckt?
Anders dan dat u weetgierigh soo vermeten
U vande verboden Boom zondigh dede eten,
Adam.
Ghy beklaeght my recht Heer, recht ist dat ickt kinne
tLieve wijf dat ghy my gaeft tot gesellinne,
Gaf my de vrucht, ick adt, en condt haer niet weerstaen.

Waerom hebdy, segt onwijse vrou, dat gedaen?
Eva.
Het listighe Serpent bedroogh my en ick at.
Godt.
Wee u ghy valsche waen, aertsche lust, Helsche padt 1 1 Tot het Serpent.
En loghens dochter, om dat ghy u hebt vercloeckt
Den goeden mensch te verderven, suldy vervloeckt
Sijn en blijven met schanden onwaerden,
Onder al ’tander ghedierte vander aerden,
Op dijnen hovaerdighen Borst suldy treden
Dijn hoogh vlieghen sal dy doen sincken beneden.
Eten suldy met dijne tanden fenijnigh
Gheen Broodt des Levens, maer aerdt Serpentinigh.
Niet Hemelsch, maer aertsche dinghen suldy wenschen
Aertsch zijnde suldy verslinden d’aertsche menschen
Welcker zin niet dan dat aertsch is can beluycken
Dats meest des vleeschs wellust d’Afgodt van der Buycken.
Die elck met ’tgunt daer onder is weeldig verstijft,
Daer door men veel geyle Hoerderye bedrijft.
Welcke Buyckdieners oock gheen stem sal gebreken
Om van dees valsche wellust ’t valsch Lof te preken
En and’ren (als ghy ’twijf deedt) oock te bedrieghen
Maer tot een boete van sulck u venijnigh lieghen
Stel ick die waerheydt crachtigh voor triacule
Als een zaedt der Vrouwe (een groot miracule)
Tusschen den welcken en u, haer en dijn zade
Ick vyantschap sal stellen sonder ghenade.
d’Almachtighe waerheydt sal dit quaedt oock wreken
En valsche waen, dijn hooft sulcx tot morteren breken
Dat ghy waerheydts Jonghers soo blijft verschooven
Dat hen onmoghelijck sy u meer te gheloven,
Door versochtheydt wis, in heur kloecke hersenen
Dan suldyse belaghen in heur versenen
Dats in hare navolghende ghewoonten quaet,
want men ’quaet eer verstdet en haet, dan daetlijck laet.
Maer ghy vrou die mijn ghetrouwe waerheydt hebt veracht 2 2 Tot het wyf.
Den loghen ghelooft, en u man ten val ghebracht
Door u ongheloofs vermetele blendigheydt
Sult gheplaeght sijn met meering van ellendigheydt
Int ontfanghen van die wenschelijcke deughden
Die ghy goedt zijnde mooght verwerven met vreughden.
Maer na dien ghy door de zondt quaet zijt van herten,
Suldy sonder voorgaende dootlijcke smerten
Int sterven der zonden, gheen deught moghen baren,


Voort levens deught sal der zonden doodt beswaren.
Want ghy die u mans raedt behoorde te volghen
Sonder zijn weten die vrucht hebt in gheswolgen
Ja hebt hem noch, door u aentreckelijck smeken
Met u doen vallen en in den doodt versteken
Als ghy die hem schuldigh waerdt te ghehoorsamen
Hem u ghehoorsaem maeckte tegen ’tbetamen,
Soo dat het minste het meeste t’onder brachte
Suldy voordts aen wesen onder des Mans machte.
’tVerstandt sal ghebieden al die begheerlijckheydt,
En mijn woordt het verstant, dits des Mans heerlijckheyt.
Dits mijn schicking, want dat ghy die niet meer verstoort.
En ghy Adam om dat ghy dwaeslijck hebt ghehoort 1 1 Totten Man.
Die smekende stem ws wijfs die u heeft becoort
Soo dat ghy smaeckte van die vrucht teghen myn woordt
Daer op ghy meer dan op’t wijf hoorde te mercken.
Sal nu die Aerde vervloeckt zijn in u wercken.
Ick meyn u aertsche Mensch, u Aertsche sinnen
Soo dat ghy daer n moyte en verdriedt sult vinnen,
Ende niet sonder u arbeydelijck zweeten,
Ellendighe vruchten daer af en sult eten.
Als roubarende lusten, wroeghende doornen,
Ydel hopen, ancxtigh vreesen, droevigh toornen
Met ander aertsche Cruyden bitter vol rouwe
Dit sal u broodt zijn in Warme Arbeydts douwe
Tot dat ghy Adam nu Aertsch van naem en van aert
Wten Hemel valsch daer in ghy hoogh ghesteghen waert
Ootmoedelijck daelt int diepste van der Aerden
Daer uyt ghy eerst quaemt, ja tot stof van onwaerden
U self verneert en vercleynt in uwen ooghen
Soo lang suldy dees arbeyt pijnlijck ghedoghen
Wort ghy soo inder waerheydt stof, cleyn ende niet
Terstont sal verdwijnen u moeyelijck verdriet
Dan salder een nieuwe Adam in urijsen
Die met het Hemelsch Man versaden en spijsen,
En mijn lieft tot u in hem soo naeckt bewijsen
Dat ghy my het alderbeste goedt sult kinnen,
En boven al met hert ende ziele beminnen.

Lanck 104. Regulen.

Nadencken.

God wil niet het verderven der zon-

daren, veel min des oprechten menschen. Zonde baerdt den doodt, godt voorkomt genadelijck den vluchtigen mensche, de hovaerdighe wert vernedert, hovaerdie verslint d’Aertsche menschen lijflijcke wellust verleyt. Waerheyt maect vry vande logen. ’tQuaet moet sterven sal’t goede leven. Pijnlijck valt het sterven van’t quade ’t Snootste moet het Edelste dienen, Quade ghewoonte baert quade wercken. Inde Wereldt, dats buyten die ghehoorsaemheydt Christi, heeft men onrust. Ootmoedigheyt brengt tot rusten. Den cleynen wert gods goetheyt cont. Kennisse van goetheyt teelt liefde.

Door Abels deucht verhit Cains nydt met smertigheyt, Dat hy Abel doodt met schijn van barmhertigheyt.

Cain, Abel.

SOu zijn hoocht, zijn ongheleertheyt, zijn ledigheyt,
Mijn grijs verstant, en mijnder deughden zedigheydt
Te boven gaen ende voor Gode meer gelden?
Sou Godt meer zijne dan mijn offer aenschouwen?
Dit docht my noch onlancx, wie sou dat niet rouwen?
Wien sou dat niet met treurigheyt bitter spijten?
Hy selfs dorst my mijn wercken als aertsch verwijten
Houdende die zijne als oprecht en Gotlijck.
Valt dat van die Jonghe dwaes niet herdt en spottelijck?
Hy reynight sich (quansuys) eerst heel inwendelijck
Ick my van buyten, ’tvuyl blijft binnen schendelijck.
Hy offert God uyt lief, ick uyt eyghen ghesoeck,
Hy soeckt God self, ick Gods gaven met woecker kloeck
Hy meynt die Goddelijcke eer. Ick mijn eyghen prins
Ben ick dan Godtloos en zot, hy Gotlijck en wijs?
’tSchijnt dat zijn offer gheschiedt vrolijck en spoedigh
Die mijne tragelijck lancksaem en swaermoedigh.
Ick sie wel dat hy offert (dit schijnt zijn ruste)
d’Eerste vrucht, het best, ’tVet, en zijn hoochste luste.


Ick sie oock dat hy by sijns naems beduyding blijft
Als hy Godt al ’t goedt, sichself ydelheydt toe schrijft,
En ick offer ’tsnootste van mijn Aertsch ghewasse
Daer uyt ick ’tvet, en best mijn selven toe passe
Als die mijn naem Cain dats besittingh gelijc ben
En in d’eyghendom van Aertsche goeden rijck ben.
Naer ist geen sotheyt schadelijck, waert alder schanden
Die vetste Schapen en vruchten te verbranden?
Eten wy die self, wy worden daer af ghevoedt.
Maer wien komt dien verbranden Offer doch te goet?
Dus waent Abel onabel heel onwijselijck
Sijn Offer onnut, boven het mijn prijselijck.
Coom ick dan zijn leven by ’tmijn te ghelijcken
Wie siet niet dat sijn wandel de mijn moet wijcken?
Hy sit meest gants ledigh by sijn Schapen en sluymt
Als mijn naerstighe onlede gheen dingh versuymt,
Sijn eenighe moeyten is Schapen te wachten
Ick becommer met veel dinghen mijn ghedachten.
Van mijn doen komt nut: wat voorderdt sijn rustigheydt,
Te hoeden dat die onwijse wellustigheyt
Vande domme Schapen sijn sorghe bevolen
Die dieren niet sorghlijck int wilde en doet doolen
Is dat soo nutten ende vruchtbaren sake?
Is dat te ghelijcken by ’twerck dat ick maecke?
By die vruchtbare nutheydt, hooghste van waerden,
Die mijn Aertsche arbeyt uyter Vetter Aerden
Voor d’aertsche menschen teelt ende voort can bringhen?
Hy noemt sijn Ampt, Dierlijcke affecten te dwinghen
Sijn begeerten en lusten te houden in toom
Het Lammeken te houden onschuldigh en vroom
Met wacht voor den Wolf in seeckerheydt veyligh,
Om soo te worden heel rechtvaerdigh en heyligh
Schoone droomen, wat mensch sou sulckx doch vermogen?
Sijn onse Ouders niet sondelijck bedroghen,
Als sy noch beyde waren oprecht ende goedt?
Doe konden sy niet temmen heur lusten onvroedt.
Noch ’tgoedt bewaren dat sy hadden verworven,
Souden wy dat nu moghen, door heur bedorven?
Noch hoopt die verwaende geck sulckx te bejaghen,
Mach een liefhebber Gods die laster verdraghen?
Can een mensch recht leven, wat hoeft hy ghenade?

Vermogen wijt: wat comt ons Gods hulp te stade?
Behalven Gods lachter, moetmen scha beduchten
Wt die sin, verderflijck voor al Abels vruchten
Die sulckx van heur neuswijse Vader Leerende
Oock (tot Gods oneer) sullen sijn begerende,
Hooch speculeeren, int wilt jammerlijck swerven
Hem selve en al heure af komst bederven
En my metten mijnen door ydel deughden schijn
by Godt en by menschen in verachtingh doen sijn.
Neen, neen, dat dient niet ick salt wijslijck voorhoeden.
Den quaden te sparen is een straf der goeden
Ick sal gheen felle barmhertigheyt hanteeren
Maer uyt een yver om Gods eer te vermeeren.
Oock my en mijn afcomst seecker te veylighen
Teghen die Gods-lasterlijcke schijn-heylighen.
Dit verdorven lidt van ons Lichaem af-snyen
Om al ons gheslacht voor verderf te bevryen.
Dit schorft Schaep sou schorft maecken ons gantsche Cudde
Soo icx met strengheydt, barmhertigheyt niet beschudde.
Maer waer salt gheschien? dit moet ick eerst besluyten,
Binnen kan’t qualijck vallen, ’t moet wesen buyten,
Buyten die Wet gheplant, in onse natueren,
Die anderen niet doet, dat sy niet wil besueren.
Abel sal oock hem self daer in te buyten gaen,
Als hy my, hem onghelijck volght om doen vermaen.
Van sijn betooverende ende ghedroomde deught,
Daer komt hy gaen, rechts na mijn wensch en gheneught.
Nu heb ick desen Heylighen Schapen Hoeder,
Ghy komt te pas, ick heb u te spreken broeder,
Ghelieft u met my wat hier buyten te treden?

Abel.
Gaern Broeder.

Cain.
Ghy spreeckt al te met vreemde reden
Die my argherlijck treuren baren met smerte,
Godt siet, seghdy, meer op het oprechte herte.
Dan hy siet op liefdeloose goede wercken
Daerom seghdy moetmen met vlijtigh opmercken,
Voor al ’thert van quade affecten reynighen,
Dit gheschiedt by niemandt, of by seer weynighen
Soo waren al ons goede wercken verlooren,


Wie mach sulcke harde reden van u hooren
Of zijt ghy alleen een Heyligh uytverkooren?
Is u hert reyn, en ’tmijn vol zondigh verstoren?
Wie zijt ghy: dat ghy u reyn, en my onreyn noemt?

Abel.
O neen Broeder, mijn hert niet u, maer my self verdoemt
Ick geef over my self, niet van u oordeele
Spreeck ick somtijdts wat, dat streckt tot u voordeele
En gheensins om u argherlijck te bedroeven.

Cain.
Dat sullen wy terstont int spreecken beproeven.
Houdt ghy niet dat Godt die goede wercken veracht
Die uyt een onsuyver herte werden voort ghebracht?

Abel.
Niemandt en pluckt goede vruchten van boven quaedt
Is ’smenschen hert onsuyver, onreyn is zijn daet.
Maer die self eerst reyn is, dien werdt het alles reyn.

Cain.
Vallen wy niet eerst int onreyn verderf ghemeyn
Swerven wy niet al door onverstandt in zonden?
Abel.
Geen mensch werdt voor Gods oogen reyn bevonden.
Cain.
Soo doet niemandt wat goedts onder alle menschen,
Want die quaedt is can niet dan quaedt doen en wenschen.
Dit volght uyt die Ketterye daer in ghy verstijft.
Abel.
’tIs o Broeder, soo langh de mensch int quade blijft.
Maer als die goede God onse quaetheyt verdrijft
En ghenadelijck met sijne goetheydt gherijft,
Can sijn macht ons swackheydt tot deughden stercken
Cain.
Ick wert doch dol over u deughedelijc snercken
Wy zijn te swack, dit soen te luttel u ooghen
Abel.
God macht al, te luttel siedy op Gods vermoghen,
Gods Almogentheydt schijnt kleyn door vernufts Brille.
Cain.
Maer oft God schoon al mach: waer blijckt u Gods wille
Wt macht sonder wil en gheschiedt nemmermeer werck.
Abel.
Godts wil is ghewisselijck in zijn belofte merck.

Die ick met ons Ouders altijdt vast heb ghelooft,
Van’t zaedt dat vertreden soude der Slangen hooft,
Dat is dat des valsche waens duystere klaerheyt,
Verdwijnen sal door die doorluchtighe waerheydt
Alsmen ’tquaedt verderflijck kent, soo moetment haten,
Ist swaer ’tbakende quaedt met Gods hulp te laten?
Cain.
Mach dat sijn: wat behoeftmen dan Gods genade,
Abel.
Om ons te verlossen vande zonde en ’tquade,
Mach dit niet sijn: wat komt ons ghenaey te stade?
Cain.
Schaemt ghy u niet te lasteren Godt hier boven?
Abel.
Ick schaem my niet sijn ware woordt te ghelooven
Sijn beloften voor ontwijfelijck te houwen,
En sijn trouheydt te eeren met vast betrouwen
Dat Hemel en Aerde veel eer soude vergaen
Dan ’t gunt hy belooft van hem niet sou werden ghedaen,
Dit weet ick vast, seecker ende volcomelijck.
Cain.
En ick weet vast, o werckheyligh verdoemelijck
Valsche schijndeught, waenwijse geck hoochroemelijck.
Dat u lastertonghe niet is betomelijck
Dan met rechtvaerdige straf van u Lichaems doodt,
Neemt daerom die Slagh op u hovaerdighe hoot
Daer isser noch een die u den Herssenen schoort.
Abel.
O Broer schendt u handt niet met Broederlijcke moort.
Heer wilt hem dese blinde misdaet vergheven,
Mijn Lichaem sterft, God laet mijn siel by u leven.

Lang 154. Regulen.

Godt berispt Cain van bloedigheyt boos,
Cain vertwijfelt door wantrou Godloos.

Godt, Cain.

O Nijdighe boosheydt, o felle bloedigheydt,
Terght dees Broeder-moorder soo mijn langmoedigheydt?


Sijn quaedtheyt socht des vromen doodt met spoedicheyt,
Geensins soeckt dees quade mans doodt mijn goedigheyt,
Maer sijn berou en boedt, om hem te doen leven.
Daer toe ick hem tijdt en ghenade wil gheven.
Soo hy’t moordelijck quaedt ootmoedigh wil kennen
En van sijn quaedtheyt tot mijn goetheyt wil wennen
Hier om ga ick, ’tgunt ick wel weet, hem af vraghen,
Of hy’t mocht belijden met grondigh mishaghen.
Segt my Cain, waer is Abel u goede broeder?
Cain.
Ick en weets niet, of ben ick mijn Broeders hoeder?
Godt.
Ghy weet wel dat mijn wacker ooghe alles siet
Hoe dorst ghy nu noch segghen ick en weet dat niet?
Is Broeder-moordt niet groot ghenoegh in u ooghen
Most die noch vergroot sijn met Godloose loghen?
Ghy waerdt d’oudtste, de hoede betaemt den Broeder,
Hy was oock u vleesch van een Vader, en Moeder
Dus stondt u toe hem voor alle drucx beswaren.
Met Broederlijcke sorgh wijslijck te bewaren.
Maer wat hebdy ghedaen? u lief Broeder beschermt?
Dats ver, die stem van u broeders bloet claechlijck kermt,
Sy weent, sy huylt, en sy roept seer ellendelijck
Vander aerden bevleckt met wreetheyt schendelijck
Tot my, wiens oogen onafkeerlijck aenschouwen,
Allen rechtvaerdighen die mijn woort betrouwen
Door u Vaders sont was d’aerde, niet hy vervloeckt,
Die hem doornen draeght soo hy met smerten versoeckt.
Want hy hem self noch niemandt wilde verderven.
Dan meynde doort weten wat goedts te verwerven.
Maer ghy o moorder der onnoselen zielen,
Ginght met opset u goede Broeder vernielen,
Die rechtvaerdigh was en voor my hoogh van waerde.
Dus sult ghy self vervloeckt zijn op dese aerde.
Welckx mondt u Broers onnosel bloet heeft ghedroncken,
Dat u moortdadige handt haer heeft geschoncken.
Oock mede soo ghy, die mijn handt goet heeft ghewrocht,
My noyt goede maer quade vruchten hebt gebrocht.
Sal oock der Aerden goede vruchtbaerheydt vluchten:

En u qua arbeyt niet draghen goede vruchten,
En ghy sult onghejaeght voor mijn goetheyt vluchten
Oock ongestadigh swerven door u stadigh duchten.
Wiens bloedigheydt maeckt dat andere hem vreesen,
Moet altijdt self voor anderen in ancxten wesen.

Cain.
Mijn sonde is te hoogh, voor u hoogheydt gheresen
Mijn boosheydt is te groot, ick mach niet genesen,
En mijn macht is te kleyn dan ick soude komen
Tot u ghenade, u toorn sal my verdomen.
Ghy verjaeght my huyden van dit aertrijckx aenschou
En werdt verborghen voor u aenschijn vol trou.
Dat my soo ghetrouwelijck plach te beschermen,
Om nu vluchtigh int wildt met wanhopigh kermen
Te zwerven, te doolen, en te lopen door’r lant,
Daer my doodt sal staen alle wraeckgierighe handt,
Die my eerst (o wreet bedencken) sal ghemoeten.

Godt.
’tSal niet soo sijn, maer hy sal’t seer swaerlijc boeten
Die Cain doodt slaet, want sonder tuygh en oordeels kracht,
En gheef ick gheen menschen op aerden dootslaens macht.
U quade nijdt heeft mijn goedt maecksel ghebroken
Noch wert het, breecktmen u, seven vout ghewroken.

Lang 58. Regulen.

Abram ter noodt verswyght een waerheydt,
Om t’ontgaen een doodtlycke zwaerheyt.

Abram, Sara.

Haer is t’ghebreck, in Egipten d’overvloet groot,
Hier en is gheen Coorn, maer daer is ruymte van Broot,
Daer woont quaedt Volck, hier heerschapt een Tyran die noodt,


Hier en is gheen Coorn, maer daer is ruynte van broot.
Daer woont quaedt volck, hier heerschapt een Tyran die noot,
’tGaen valt ghevaerlijck, het blijven die isse doot
Dus ist ons beter tot behouding van’t leven,
’tPerijckel vor den wisse doodt te aenkleven
Want reysen wy derwaerts, wy moghen bederven
Waer blijven wy, van hongher moeten wy sterven
’tIs dan best ghereyst, al ist moeyte met sorghen.
Sara.
Ick volgh u mijn Heer, liever huyden dan morgen,
Wat last weeght meer, dan des hongers beswaerlijckheydt.
Abram.
So ist, maer my schrickt een groote ghevaerlijckheyt,
Die my ancxstigher maeckt dan doodtlijcke rouwe.
Sara.
Welck is die doch Heer?
Abram.
Ghy zijt een schoone vrouwe
En in Egypten woont boos Volck onmenschelijck
Die sullen als sy sien u schoonheydt wenschelijck
My vermoorden en u vrundelijck hanteren,
Sou dat u minlijck hert niet hertelijck deeren?
Sara.
Daer voor Heer, behoede u die Heer der Heeren,
Laet liever die hongher my, dan ’t Swaerdt u dooden.
Abram.
De Heere stelt ons tusschen twee hoghe noden.
Gheeft oock ruymt om t’ontgaen dees doodtlijcke vuycken,
Dus moeten wy ’tgheoorloofde middel bruycken.
Sara.
Ontdeckt dat, soo maeckt ghy my te gherustere.
Abram.
Seght Lief (ick bids u) dat ghy zijt mijn sustere
Soo ghy doch zijt, want ghy hebt een Vader met my
Op dat my daer wel geschie ter liefden van dy
En dat mijn ziel mach leven om dijnen wille.
Sara.
Soo seyde ick waerheyt, en sweegh ooc waerheyt stille,
U suster ben ick, daer by oock u echte Wijf,
Segh ick voor den Godt der waerheyt niet zondighen?
Sondightmen niet in een waerheydt te kondighen
Om een ander waerheydt te bedecken mistich?
Sou ’t segghen dat ick u suster ben niet listigh
Die waerheydt dat ick u Huysvrou ben bedecken.

Soude ick soo mijn ziel niet met loghen bevlecken?
Och man laet ons om ’tleven niet dootlijckx bestaen.
Abram.
Ghy spreeckt redelijck Wijf, Godvruchtig is u vermaen.
Maer ghy merckt niet recht die Nature van’t liegen:
Lieghen is zondt, om het schadelijck bedrieghen:
Maer alsmen yemandt wel of nuttelijck bedrieght:
Soo en ist gheen zonde maer deughde datmen liecht
Woorden dienen den mensch, niet de mensch de woorden.
Dit waerheyt helen sal hun hoeden voor moorden
En my, buyten hun scha, int leven bewaren.
Sara.
Maer’t sal oockons Cuysbed ghevaerlijcheyt baren
Als sy my misbruycken of beslapen op trou,
Soude u sulck oneerbaerheyt niet gaen ter herten?
Ic acht dat het u meer dan die doodt sou smerten
U, die God, eer en my mint boven u ziele.
Abram.
Die doodt waer my liever, dau dat sulcx geviele
Maer acht my (beminde Wijf) niet soo lichtvaerdigh
Dat ick om my, hasardeer u cuysheyt waerdigh.
Ick betrouwe vast dat onse Godt Almachtigh
U kuysch sal behoeden om zijn woordt waerachtigh
Van vermeeringh ons gheslachts, des ick versinne
Dat hy’t niet sal veroneeren int beginne.
Voort leven doe ick dat ick mach met dit heelen
Daer ick niet voor mach doen, moet ick Godt bevelen.
Noemdy u mijn Suster, ghy mooght noch cuysch blijven.
Die hem niet ontsiet een Maeght te onteeren,
Sal oock niet schroomen een Mans Wijf te begheeren.
’tSegghen dat ghy mijn Wijf zijt mach dan niet baten
En ’t swijghen van dien mach my by leven laten.
Ten Voeght gheen Godsvruchtigh man den Heer te terghen,
Daer hy rechte middel heeft om ’tlijf te berghen.

Lang 68. Regulen. 15. 6. 70.


Abram, Lodt, Genes. 13, 8.

Tusschen Abram en Loth stondt twist te vermoeden,
Maer sy scheyden vruntlijck om die te verhoeden.

MEn vindt op aerden gheen soo veylighe luste
Als die soete lieve en heylighe ruste
Die soeckt wel elck mensche in alle zijn onlede
Maer weynigh krijghen ’sherten stadighe vrede,
Soo om dat sy d’oorsaeck van’t hatelijck strijden,
Niet wijslijck voor comen en lieflijck mijden.
Als om dat sy eendrachts rust met goeden vervult
Niet willen betalen met schaden of gheduldt,
Lichter valt twists voorhoeden dan vrede maken.
Niemant koopt te duyr het best van alle saecken,
Vintmen oock wenschelijcker schat op Aerden,
Dan die dierbare vrede alderhoogst van waerden?
Die vrede met Gode oock met goede menschen,
Is mijns herten alderhooghste lust en wenschen,
Dus wil ick dees vonck ’tbegin van onrusts vlammen
Onder ons Herders, die vyandtlijck vergrammen,
Dreyghende voorts vuyrighe toornigheyt tusschen
Mijn Neef en my, by tijdts met lijtsaemheyt blusschen.
Die knechts zijn ontrouw en zaeyen woorden twistigh ,
Of ’tzijn pluymstrijckers, in buyckdienst arghelistigh.
Of sy zijn in ghetrouheyt te onbescheyden.
Dan can licht ghelooven, den Heer tot onrust leyden.
Want daer’t archdencken heymelijck comt aen cruypen.
Moet hatighe twist lijflijck binnen sluypen.
Dat heetmen een Wolf inden Buyck laten wassen
Dus sal my door’t swijghen des twists niet verrassen
Beter ist yemant met woorden te bedroeven,
Die twist voorhoeden, dan twists droefheydt te proeven.
Mijn Neef heeft my te met over mijn volck gheklaeght,
Ick straffe mijn Herders, of hy de zijn verdraeght
En ic weet niet, maer wel dat ons Herders geschille,
Tusschen my ende hem sal baren een onwille,
Ist dat wy langher aldus te samen blijven,

Beter vruntlijck van een, dan by een te kijven,
Daer rijckdommen den menschen te veel behaghen
Maken sy dickmael twist tusschen na bloetmaghen.
O soete vrede u waerdigheydt is soo groot
Dat ghy te prijsen zijt met een Bete drooghbroot,
In een Hutghen, boven veel weeldighe lusten
In een hoogh Palleys met droevighe onrusten.
Dit verstaen niet, die Rijckdom soo heet begheeren.
Diet verstaet, sal liever Gout, dan rust ontberen,
En met gheduldt of verlies van gouden hopen,
Die soete lieve en salighe vrede kopen.
Dit wil ick doen en segghen mijn Neef rondelijck
Mijn ghedachten van d’aenstaende twist sondelijck,
Om die met vruntlijcke voorraedt te voorhoeden.
Daer sie ick mijn Neve hem tot my waerdt spoeden,
Dus blijf ic hier nu staen om hem te verwachten.

Loth.
Goeden dagh lief Oom, hier zijn weer nieuwe clachten,
Van mijn Volck over die uwen, die hun quellen,
Hoe sullen wijse doch best in rusten stellen?
Nu ist ghebreck in mijn dan in u volcke.

Abram.
Wterlijck vintmen gheen rust onder den wolcke,
D’aertsche vrede en mach niet langer gedueren
Dan ons hier toe laet die onrust der gebueren,
Ghy en ick houden stadigh vrede onderlinghen
Want ghy kondt (Godt lof) u, ick mijn moet bedwinghen,
Maer wie can soo grooten hoop twistighe knechten
Dwinghen sich te hoeden voor kijven of vechten?
Dus staet ons beyden ancxstelijck te beduchten
Van deelachtigh te werden des tweedrachts vruchten
Laet doch den twist, die wy dick hebben vernomen
Tusschen my en u (dat bid ick) gheensins komen,
Laet gheen twist sijn, als tusschen Wolf en Schapen
Tusschen u en mijn Herders, ons beyder knapen,
Want ghy zijt mijn, en ick weer u, lieve broeder
Liefde sy tusschen ons de Herder en Hoeder,
Datter gheen onmin en coom om knechten onwaert
Tusschen my en u, die deugt lieflijc heeft gergaert.


U heb ick lief, ghy my, laet die liefde groeyen.
Loth.
Vint middel Oom, ick sal my daer rasch toe spoeyen. 1 1 Num. 36. 6. 7.
Ic vrees min mijns lijfs dan onser vruntschappen doodt.
Abram.
Ick sie gheen ander middel neef, in desen noodt
Om t’ontgaen twistigheyts net, dat ons volc breyden
Dan dat wy eerstdaegs van malcanderen scheyden
Anders sal ons volcx twist ons eendracht verwinnen.
Loth.
Het schijnt soo lief Oom, best scheyden wy met minnen
Dan dat wy onrustigh by malcander woonen.
Abram.
Daer toe heeft God ons goet middel willen toonen
Door dit breede gheberght en ruym weeldige Lant
Daer af u die keure open staedt aen elcken cant.
Dus bidt ick u wijckt nu van my lichamelijck
Op dat ons herten blijven een ghesamelijck.
Ist saecke dat ghy aen die lincker zijde gaet,
Wo wert die rechter zijde mijn wegh en straet
Maer kiest ghy die rechter, is die u begheeren:
Soo sal ick my dan ter Lincker zijden keeren.
Mijn bejaertheydt gheeft my ’trecht om self te kiesen
Maer mijn lieft tot u doet my mijn recht verliesen.
Loth.
Ick bedanck u seer Oom, die keure neem ick
Mijn begeerlijcke ooghen sien by den Jordaen
Al ’t Lant soo lustigh soo weeldigh, soo prijselijck.
Dat het schijnt een Lusthof Gods paradijselijck
Met Beemden grasich met Vischrijcke Rivieren
Tot een lustigh voetsel voor my en mijn Dieren.
Welcker weelde my weeldigh maeckt en doet rijcken.
Dus wil ick derwaerts van’t dorre ghebercht wijcken
Daer mooghdy hoogh met arbeyt inden geest schouwen
En ick neder weyden int aertsch bedouwen.

EYNDE.

Lanck Hondert Regulen, 17. 6. 1579.


Godt, Abram, Schriftuere.

BEtrout op mijn woordt Abram, en wilt niet vreesen, 2 2 Gen. 16. 1
Want ick sal u mogende beschermer wesen
Ick self, niet mijn gaven, ben u seer groote loon.
Abram.
Ick heb geen kinderen Heere Godt, dochter noch zoon.
Wat suldy my Vader des huysghesins, gheven?
Mijn huysvoocht heeft een Soon tot Erfghenaem leven
My geefdy gheen zaedt, ick moet kinderloos swerven.
Mijn slaef sal mijn Erfghenaem zijn en ’tmijn erven,
Wat rust gheeft my rijckdom int hebben van dat cruys?
Godt.
Neen, niet de knecht, maer de zoon blijft eeuwigh int huys 3 3 Ioan. 8. 35
De lyf-eygen en wert gheensins u erfghenaem
Maer de vrye soon, een vrucht van dijn Lichhaem
Die suldy tot erghenaem hebben en houwen,
Comt uyt wilt den Hemel klaer blau aenschouwen
En telt kondy met lanckmoedigheydt gheduldigh,
Die glinstrighe Sterren, als zandt menichvuldigh.
Soo menighvuldigh dal ick u zaet vermeeren.
Abram.
Die soete beloften na wensch en begheeren,
Hebben mijn ziel int hooren met rusten verblijdt
Maer ghevoel stracx daer op met onlusten een strijdt.
’tGheloof wijst my op u Almachtigh vermoghen,
’tVernuft houdt my des Vleesches swackheydt voor ooghen.
’tGheloof gaet my u trouwe waerheydt beloghen,
’tVernuft verbeelt my met menschelijcke looghen,
Rechts of gy o waerheyt, als eē mensch mocht liegen
En u trouw als menschen valscheyt mocht bedrieghen
’tGheloof hout voor ontwijfelijck wat ghy belooft
’tVernuft begeert boven u Woordt te zijn gelooft,
Segghende, ghy zijt Abram, te oudt van daghen
Dan u onvruchtbaer Wijf vrucht van u sou draghen
Wat Boom mach vruchten draghen sonder te Bloeyen?
Wat Dou mach op een steenklip Terwe doen groeyen?
Wat verstorven lijf draeght Levende kinderen?
Of souden tnegentigh Jaren niet hinderen,
In een onlustigh Wijf kinderen te Teelen?
’tSijn droomē Abram, laet so met u niet spelē
Met u die wijs zijt boven den gemenen hoop


Wat gheschieter doch tegen der natueren loop?
Waert niet jeghen Gods schicking en onnatuerlijck
Dat u verstorven Wijf een zoon sou baren suerlijck?
Wat menschelijck verstant, mach dees knoop ontknopen?
Wat reden mach die onmoghelijckheydt hopen?
Dees onmoghelijckheyt is licht betoghelijck.
Want men hout het met recht al voor onmoghelijck,
Dat noyt in eenighen menschen en is gheschiet:
Of dat Gods schickingh te gheschieden verbiet.
Wat Vrou heeft oyt ter Wereldt een kint voort ghebracht
Welcx oudtheydt grijs verdort had haer bloeiende cracht?
Wat waer oock meer teghen die schicking van Gode
Dan dat een onvruchtbaer wijf quam in kints node?
Sy sprack noch voort, als ’tgheloof haer geclap doornich
Niet langher mocht dulden, maer met yver toornigh
Met waerheydt, versocht, ’tblinde vernuft dee swijgen
En my noch een veel vaster hopedee krijgen,
Wat meyndy sprack ’tgheloof, dat Abram soo zot is,
Dat hy niet sou ghelooven datter een Godt is?
Mach hy oock Godt zijn die niet en is waerachtigh?
Mach hy oock waerachtigh zijn die niet is getrou?
Is Godt Almachtigh, soo ickx waerachtelijck hou
En is hy de Schepper alder Creatueren,
Wat schepsel mach zijn loop tegen zijn Schepper sturen?
Macher geen dingh, dan dat gheschiet is, geschieden
Hoe mochte Godt des Werelts worden ghebieden
Of was de Werelt, voor dat sy worde, al gemaeckt?
Of heeft die het worden (als noyt gheschiedt) versaeckt?
Voor Eva hadde noyt Vrouwe een Kint gebaert
Gheschiede daerom niet Cains gheboorte vermaert?
’tSy nu dat voor Sara noyt Vrou over heur tijdt
Met een Vrucht van heuren Lichaem en was verblijdt
Sout daerom nu in Sara niet moghen wesen?
Voorts is Godt niet onder zijn schickinghe ghepresen,
Maer dees is onder Godt, die werckt dick wondere
’tNederst verheft hy, ’bovenst werpt hy ondere.
Soo rees ’tneder Water boven hooghe Berghen
Inde Sontvloet, doe sich gheen vleesch mocht berghen.

Maer behalven acht, al int Water is verstickt
Was sulcx inder naturen van Gode geschickt?
Was die stadighe Werlt-verderflijcke Reghen
Den natuerlijcken schickinghe Godes niet teghen?
Wie heeft oyt meer soo dootlijcken reghen ghesien?
God doet dan wel wat jeghen zijn schickingh gheschien
Ick meyn die hy inder natueren heeft gheplant
Dees is onder, niet boven, Gods moghende handt,
Dus blijckt ontwijflijck vast en als de Lucht klaer
Dat ghy vrucht mocht winnen aen Sara onvruchtbaer
Dat noyt en is gheschiedt, gheschiedt noch in veelen
En die schickinghe volgt des schickers bevelen,
Of wilmen den Schepper ’tSchepsel onderwerpen?
’tGheloof sweegh, ’tvernuft began sich te verscherpen,
En seyde, al dat Godt wil, acht ick dat hy mach,
Maer doet God al dat hy mach? waer doet hy ghewach
Dat hy sijn natuerlijcke schickingh wil breecken?
Dees (sey ’t gheloof) heeft Godt selve hoore spreken
Dat hy sulckx in Sara, niet in elck wil wercken
Daer by Abram, betrout hy’t, Gods trou sal mercken.
Men moet Gods macht, geen menschen swacheyt aenschouwen,
En Gods ware woort boven ’vernuft betrouwen.
U valsche waen den menschen trouweloos bedrieght,
Maer Godes ghetrouwe waerheyt niemandt en lieght.
Bedrieghlijcke waen heeft Adam ten val ghebracht.
Godt geeft dat hy looft, zijn wil is verselt met macht,
Die een bedriegher ghelooft, moet bedrogen zijn,
Wat die trouwe Godt belooft mach gheen loghen zijn,
Betroudt Godes woordt boven ’tvernuft der menschen,
Ghelooft en hoopt in Godt, ghy krijght al u wenschen,
Wiens woort by elck man doch meerder gheloove heeft
Dan die al dat hy belooft getrouwelijck geeft?
Hebdy Gods woort in allen tot deser stonden
Niet ghetrou oprecht en waerachtigh bevonden?
In u uytgang beloofde hy u zijn seghen:
Hebdy niet Rijckdom overvloedigh ghekreghen?
Heeft God in Egypten niet trouwelijck ghespaert


U leven en u Wijfs cuysheydt suyver bewaert?
U doen beschencken vanden Coning beduchtigh?
U door Lots verlossinghe vermaert doorluchtigh?
En u met zijn ghespraken ghetroost soo minlijck?
Weest ghy al dees weldaden niet ondervinlijck
Sy gaen die beloofde zeghen verde te boven,
Wilt dan die trouwe belover oock geloven,
In zijne beloften vol rijcke ghenade,
Van’t vermenighvuldigen van dijnen zade,
Siet niet op die verstorvenheyt van Sara lijf,
Maer op Gods levendigh woordt, dat staet vast en stijf,
Wat onmoghelijck schijnt int vernuftigh ghesicht,
Dat is d’Almogende Godt ghereedt en licht.
Voort sweegh ’tgheloof, beroert hebbende mijnen gheest,
Soo gantsch vuyrichlijck, dat ick int minst noch int meest
En mach toestemmen het vernuft verdrijfelijck
’tWelck mijn gheloovigh hert niet en buyght twijfelijck
Neen, ten heeft noch soo veel by my niet vermoghen
Dat ick op mijn verstorven lijf keer mijn ooghen,
Al hoe wel ick ga in mijn honderste Jare,
Ick sie oock niet op die onvruchtbaerheydt Sare
Maer op u moghende trou, in dese saken,
U vruchtbaer woort, mach ’t onvruchtbaer, vruchtbaer maken,
U levende stem, maeckt levendigh den dooden,
Het niet wort wat, door’t gheroep uwer gheboden
Hoe soude ick dan doch door ons cranckheyts aenschouwen:
U trouwe Almoghende waerheydt mistrouwen?
Neen, neen, ’tgeloof can my soo krachtigh verstercken,
Dat ick u prijs moet gheven in al u wercken.
Want ick bevinde u beloften soo waerachtigh,
U lieft soo ghetrou, en u wil soo Almachtigh,
Dat ick derf segghen (al schijnet beroemelijck)
Dat ic ghewis weet, seker en volcomelijck,
Dat ghy Heer, wat ghy ghenadelijck wilt beloven,
Machtigh zijt om te doen door u cracht van boven.
Schrift.
Abraham gheloofde God na waerdigheyt,
Daerom ist hem gherekent tot rechtvaerdigheyt.
Nu is dit niet alleen gheschreven om zijn hooft

Dats hem toegherekendt is, dat hy heeft ghelooft.
Tot ghereghtigheydt, maer om ons te preken en
Te Leeren, dat het ons God oock sal rekenen,
Ons die gheloven inden levenden Gode
Diens levende kracht verweckt heeft van den doode
Christum ons Heer, die schatcamer der genaden,
Die ghelevert zijnde en schentlijck verraden,
Om onse zonden den doodt doode met vreesen,
En om ons rechtvaerdighmakingh is verresen
Sijn wy in Christo met Chrsti doopsel ghedoopt,
Hebben wy met Abram teghen den hoop gehoopt.
Sijn wy oock gewapent met ghelijcke zeden,
Hebben wy oock als Christus, int vleesch gheleden,
Houden wy op na sulck lijden inden vleysche,
Te pleghen der zonden begeerlijckheyts eysche
Dat wy Sabbaterende van zonden rusten
Na dat wy ghecruyst hebben ’tvleesch met zijn lusten.
Soo dat niet meer die begeerlijckheyt der menschen,
Maer die Godlijcke wille ons lust is en wenschen,
Om die voorts hier inden vleesche t beleven,
Soo werdt die zonde, niet alleen niet toe gheschreven
Maer wy werden in een nieu leven verheven,
Als die niet meer ons self, maer God aencleven,
En worden deelachtigh in bevintlijcker wijsen,
Ons Broeders, ons Hoofts, en ons Heerē verrijsen,
Soo dat wy met hem inden Hemel wandelen,
Hoe souden wy die doot zijn ’tquade meer handelen?
Hoe souden wy die de zonden zijn ghestorven,
De zonde leven, wiens doodt wy pijnlijc verwerven?
Sijn wy de Sonden recht doodt, soo leven wy Godt,
Dit leven is ghehoorsaemheydt van Godts ghebodt,
Die soo leeft is van Godt tot sijn Soon ghewaerdight,
Die soo doodt is, is van Sonden gerechtvaerdight.

Lang 184. Regulen.

EYNDE.

"""Van den boom des levens."""