I. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Ware aflaet van zonden,"""
"""Ware aflaet van zonden,"""


VVare aflaet van zonden,
Of
TVVEE-SPRAECK,
Tusschen
Iesus en Samaritana.

Iesus.
OM een vermoeydē menschen in heure aertsche dolingen tot d’eeuwighe rust te brenghen hebbe ick mijn Hemelsche rust verlatende heur moeylijcke menscheyt aengenomen: ende bearbeyde met mijne lichamelijcke onrust, den rust haerder zielen te vorderen, 1 1 Ecc. 24. 11 heur rust is mijn rust, die soecke ick in allen dinghen, soo worde ick, die soecke ick in allen dinghen, soo worde ick, die self de kracht Godes ben, niet te vergeefs moede, als de vermoeyden door my tot ruste komen. 2 2 Matt. 11. Daer toe noode ick alleen die met moeyten belast zijn: ick wil ende ick mach heur verquicken, want ick self ben het middel tot ruste: toornigheydt ende hovaerdie zijn d’onweghen die den menschen tot stoornis ende onruste des herten brengen, daer af noode ick allen die sulcke heure lastigen ende moeyelijckheyden met treuren bevinden, daer over suchten, klaghen, ende kermen tot my, tot my die sachtmoedigh ende ootmoedigh ben van herten. Dit ben ick, dits den wegh ter rusten, die dit van my leert sal den wegh ter rusten, die dit van my leert sal rust zijner zielen vinden, niet met woorden alleen leert men sulcx, maer metter daet, dat is met desen wegh (die ick self ben) stadelijck inne te gaen, door woorden leert men my verstaen, maer doort bewandelen leert men my begaen, ingaen, ende desen rust-wegh betreden. Daer toe geef ick sulcke ootmoedighe ende sachtmoedighe betreders ende navolghers mijnder voetstappen oock kracht, want ick self ben de Godlijcke kracht, die den goetwillighen 3 3 Phil. 2. 13 wandelaars opten weg des Heeren oock macht gheven om na haer goede wille in heur goedt voornemen te volherden ende dat te volbrengen. Alle doolweghen vermoeyen verdrietelijck die heur ingaen, maer ick verquicke ende verstercke den vermoeyden die my bewandelen, 4 4 Isa. 40. 19 so geeft de wegh den wandelaer kracht. Ick bent die moeden verstercke, ende die self kranck ende moede worde om den swacken sterckheyt, ende den vermoeyden rust te gheven. Siet soo is mijn vleesch na der swackheydt allen vermoeyden swackheyt den eenighen wegh ter lustigher rusten, niet den ghenen diese metten monde prijsen: maer die mijn wandelinghe inden vleesche met dadelijcke navolginghe bewijsen: die bewijsen segghe ick daer mede, dat sy niet haer, maer Godes Wille (als ick) doen. Die in verachtinghe verblijden, 5 5 Ioā. 6. 33. ghelijckmoedigh zijn in

lijden, yeghelijck goet, niemant quaedt doen, oock haer vyanden, sulcke vermoeyde menschen die na ware ruste wenschen zijn de ghene die tot my komende verquicken, haerder zielen rust vinden, ende uyt ondervinden segghen: O hoe wel magh hem lusten die vermoeyt zijnde comt tot rusten, want daer alle onweghen van rust tot moeyten afleyden: daer brenght de ware wegh alleen tot ruste, 6 6 Ioā. 16. 33 ick ben de ware wegh, in de Doolhofsche Wereldt suldy benautheyt hebben, maer in my suldy rust ende vrede hebben, O mensche in my, dats inde vereeniginge mette wille Godes, wie in my niet anders en wil 7 7 Mat. 6. 20 noch en begeert dan dat Godes wille gheschiede: dien gaet het altijt alles na zijn wille, want God is Almachtigh, 8 8 Pr. 13. 19 zijn wil gheschiedt altijdt in allen. God wil niet dan dat goet is. Het begeeren dat vervult wordet verlustigt de ziele. Dit gheschiedt inden eenwillighen met Gode, want Godes wil is haer wil, die is goet, die gheschiet altijdt, mach daer ooc moeyte of onrust zijn inden mensche die altijdt verkrijght al dat hy wil, al die alsoo afwijcke vande onrustighe paden van eyghen verkiesen, haer wil om Godes wil te volghen, willigh verliesen, 9 9 Isai. 58. met al heur blinde begheerten ende schadelijcke lusten, sullen door’t volherden op my den wegh des levens hier ende hier na ghestadelijck rusten.

Ick ghevoel lijflijcke vermoeytheyt vanden arbeyts mijns gangs, ende daeromme oock honger ende dorst, want het is middagh, mijn Jongheren zijn inde Stadt ghegaen om spijse te kopen, want sy mijn bevel volghende met en sorghen voorden morghen, van eten ende drincken, maer soecken voor al het rijcke Godes ende zijn gherechtigheyt; welcx vermeeringhe sy weten my boven al ter herten te gane, dat is de spijse ende dranck daer my voornemelijck na dorst ende hongert, die sal my hier oock toegeschickt werden van mijnen Vader, die wil ick hier verbeyden ende mijn lichaem middelertijdt te ruste setten op die steen aen desen Born of put, op dat oock mijne Jongeren hier, daer zy my lieten, moghen vinden. Daer komt een verdoolt schaepken, dat vermoeyt dorstigh ende onrustigh is, het soeckt na den wegh, rust, ende laefnisse, maer dat blindelijck ende verkeerdt, want het waent in zijn waen recht te gaen, int volghen van zijn lusten te rusten, ende inde tijdtlijcke dinghen eeuwigh ghenoeghen te vinden. Dats niet anders dan den Hemel


ghesocht in d’Aerde. Dese verkeerde soeckster die my niet en soeckt, maer ’tvolbrenghen om heur Aertsche sinnelijckheyden, sal ick te recht soecken, my selven haer openbaren, soo werde ick dickmael ghevonden vande ghene die my niet en soecken, so salt oock dese gaen indien zy haer waen wil verliesen om my, die de waerheyt ben te winnen, hier toe zijn weynig menschen willigh. Want elck wil beter schijnen dan hy is, die valsche schijn van deughde ontdecke ick ende make heur ware boosheydt bekent, ist dan wonder dat ick van allen schijndeughden ghehaet werde? maer al die my begeerlijck hooren, haer schurft liever met treuren bekennen, dan met onwaerheyt verschoonen, ghenesinghe van herten begheeren, ende mijne scherpe Wijn in hare wonden volherdig ghedoghen, worden oock door mijne versachtende Olye der ghenaden te recht ghenesen.

Samar.
Noot soeckt Broodt, dorst soeckt water, dat moetmen om Gelt kopen, dit om arbeyt. Dit water is reyn, ’tis oock ghemeyn, maer de moeyte is niet kleyn om dat te bekomen, want men moet uyte Stadt gaen op desen Hooghen Bergh klimmen, ende dat uyt de diepte op halen salmens ghenieten. Maer wie sit hier by den put? my dunckt het is een Jode.

Jesus.
Vrouken geeft my te drincken.
Samar.
Hoe komet dat ghy die een Jode zijt, drincken eyscht van my die daer ben een Samaritane? Ghy weet dat de Joden gheen ghemeenschap en houden metten Samaritanen. Immers sy en willen oock onse vaten niet ghebruycken,
Jesus.
Een recht Jode prijst Gode, God is de Liefde, die is niet partijdigh maer jont allen menschen goet sonder onderscheyt, soo dat hy sijn Sonne laet schijnen, ende sijn regen bedouwen over goeden ende quaden. Die Godt in sulcke sijne alghemeyne liefde navolght, die prijst God eeuwelijck, het zy dan verde van my dat ick u soude mijden. Immers ick soecke u om uwen, niet om mijnen wille, ic begeere van u te drincken, om my selve u te schincken. My dorst na u gheloof, op dat u na mijne gaven mach dorsten?
Samar.
Wie zijt ghy dan vrunt?
Jesus,
Kende ghy de gave Godes, ende wie hy is die tot dy seyt geeft my te drincken, du soudeste moghelijck van hem begeert hebben, ende hy soude dy levendigh water ghegheven hebben.

Samar.
Ghy begheert te rincken, ende ghy schijnet my te willen gheven, dats vreemt, maer wat is de gave Godes daer ghy af spreeckt, ende wie zijt ghy die hier met my spreeckt?
Iesus.
De gave Gods is de Heylighe Geest, die hebdy ghebreck, ende ick ben de Fonteyn des Levens, die u den Heylighen Gheest mach geven.
Samar.
Ghy en hebt niet om mede te putten, soo is de put oock diep, van waer soudy dan het levende water krijghen?

Iesus.
Du en sietste niet dan op menschelijcke middelen, want de Godlijcke zijn dy onbekendt, d’Afgront des Booms vande Godlijcke bermherticheyt is een ongemeten diepte, noch scheppe ick daer uyt overvloedigheyt van Water des Levens voor alle Dorre dorstighe, ende diep vernederde herten.
Samar.
Waer is die Borne? die most beter zijn dan dese, hebt ghy sulcken Born, so most ghy meerder zijn dan onsen Vader Jacob, die heeft ons desen put ghegheven, ende oock self met alle sijne kinderen ende Beesten daer uyt ghedroncken.
Jesus.
De Mane is lciht, maer de Sonne is klaerder. Jacob was groot, maer hier is meerder, dit water is goet, maer het mijn is beter. Die van dit Water drinckt, hem sal wederomme dorsten, want het is verganckelijck: maer die daer drinckt van’t water dat ick hem sal gheven, hem sal inder eeuwigheydt niet dorsten, want het is onverganckelijck. Dit Water wert vanden drincker verteert: end verandert inde menschelijcke nature, maer het mijne verteert den drincker, ende veranderdt hem in een Goddelijcke nature. Dit Water laet na ’ttdrincken den drincker een dorstighe ende onversadelijcke aerde blijven: maer ’t Water dat ick gheve wort inden drincker een overvloedige Fonteyne die daer ontspringht int eeuwighe leven, ick spreke niet vleeschelick, maer een onsichtbaer water te gheven. Merckt Vrouken wel op mijn woorden, die zijn gheen doode Letter, maer Geest ende Leven. Anders ist met dit Water in desen putte, dat leyt in duystere diepte, als oock doet de wellust deser Wereldt, daer uyt putten de menschen metten gatigen ja Bomeloosen Emmer haerder begeerlijckheyt, des blijven sy in onghenoeghlijcke onversadelijckheyt vande vluchtige wellust, ende in een verdrietigh ghequel vande byblijvende onrust.

Samar.
Ick begin te mercken Heere ghy spreect van Godlijcke saken. So heeft god voormaels eerst Moysem ende daer na Heliam met zijn Almoghende kracht veertig dagen lang sonder lichamelijcke spijse ende dranck te ghenieten onderhouden. Heeft God dat vermogen in hun beyden veertigh daghen langh, waerom en soude hy’t niet eeuwelijck vermoghen in allen den ghenen die’t begheeren? Gheeft my Heere van dat water, op dat my niet wederomme en dorstet, ende dat ick de moeyten eens ontslaghen mach zijn om hier niet alleen weder te komen water te halen.
Iesus.
Du merckste seer wel de Godlijcke Almogentheydt, maer seer qualijck mijnre woorden meninghe, die verstady niet, ick spreke van geestelijcke, du verstaetse van vleeschelijcke saken. Verstant onbreect dy, gaet daeromme heen ende roept dijn man.
Samar.
Ick en hebbe ghenen Man.

Jesus.
Roept dijn verstant by der handt: want sonder dat en kondy mijne redenen niet versinnen met u vleeschelijcke sinnen. Ick sie dat ghy my


niet en verstaet: ende ick wil dat du mijn seggen verstaet: dat mach niet zijn sonder verstant. Dits dijn man, haelt die hier, ’tghene ick spreke en dient niet tot lust der ooren, noch der ooghen, noch des reucx, smaecx, of ghevoelens. Neen mijn woorden zijn Geest, ende en worden niet ghevatet dan metten ghemoede, daerom moste dijnen man hier teghenwoordigh wesen. Wat baet een ziel te hebben sonder verstant? De Dieren hebben oock een ziele, wat maeckt dy boven ’tgediert Edel? Het verstant dat hebben de Dieren niet, dus roept dijn man, sonder hem verstaetstu my niet meer dan de Dieren, die men breydelen ende Tomen moet. Een ziele sonder verstant, dat alleen kan bedwinghen der zielen begeerlijckheyden, is Beestelijck ’tghevoel der lijflijcke genegntheyden hebdy metten Beesten ghemeen: ende het onbetemde navolghen vande selve, maeckt dy uyt een redelijck Mensch een Beest. Maer de onwijse begeerlijckheyden sijn in gheen Beesten, want die comen uyt vermetele waen, als die in afwesen des verstandts ghevolght worden, so maken sy den menschen veel argher dan Beesten, argher dan quade Beesten, dan Wolven, dan Beyren, dan Vossen, ende dan Slanghen. Siet daer in vervallen de menschen door’t niet ghehoorsamen heurs verstandelijckheyts, die hoort te ghebieden soo wel over de Tochten der begeerlijckheyden des ghemoedts, als over de ghenegentheyden des Lichaems, ’tverstant dat wel gheoeffent is kan dese matighen ende die verjagen, want de mensch en kan niet leven sonder de natuerlijcke ghenegentheyden, maer wel sonder de quade begeerlijckheyden, die altijdt onnatuerlijck zijn. Dese sijn beyde in ziel ende lijf: om te dienen, maer niet om te heerschappē, ’theerschappen komt het verstandt toe, wie hoort nu de man te sijn, die om te ghebieden, of die om te ghehoorsamen is ghestelt? sonder twijfel alst leven wel gheschickt is, soo heerschapt de man over ’twijf, ende niet het Wijf over den man. De man ist verstant, die siel ist wijf, roept dan o Wijfken dijn man, soo mach ick hem leeren, ende hy dy beheeren.

Samaritana.
Ick hebt gheseydt Heere, ende segghe noch, dat ick ghenen man en hebbe.

Iesus.
Du antwoortste my recht Vrouken, want vijf mannen hebstu ghehadt, ende den du nu hebste, en is dijn man niet daer aē hebstu waerheyt ghesproken, want dijn siel is bevooght geweest van dyn vyf ghevoelijcke sinnen. Die en mochten dijn mans niet wesen, maer Boelen, het syn knechten, dienen betaemt haer, maer niet heerschappen.

Samar.
Die reden en versta ick niet Heere, verklaertse my.
Iesus.
Soo ist, want dijn Man most hier sijn, ick meen het verstant roept dijn man hier, ende du sulste licht verstaen wat ick segghe: de mensche wort terstont na sijn lijflijcke gheboorte voor dat hy komt tot het ghebruyck sijns verstants, beheert van sijn lichamelijck gevoelen, wat des kindekēs siele daer door hoort, siet, ryct, smaect of ghevoelt, dat volght of vliet het. Het volght al wat den Lichame verlustight ende versterckt, maer het vliedt al wat den Lijve

smert of krenckt. Siet soo heerschappem eerst over den mensche die vijf sinnen, ende daer na worden die oock mans ghenoemt, om heur werck van heerschappen, ende niet om ’tbehoren, want is sulckx inden kinderkens behoorlijck, om dat sy noch’t ghebruyck des verstants niet en hebben, maer alleen de moghelijckheydt om verstandigh te worden: ende God selve die vijf sinnen den mensche verleent heeft tot onderhout vande menschelijcke jonckheyt, om te aenkleven ’tgheen dat goet is, ende te myden al dat quaedt is voor die lijflijcke nature, ’twelck oock in den Dieren is, daerom die vijf sinnen als wettelijck zijnde, oock der Jongher sielen mannen wettelijck ghenaemt moghen worden: soo en ist nochtans in gheenderleye wijse behoorlijck inden jarighen menschen die nu hadden moghen verstandigh zijn, ende des niet te min door henluyder onachtsaemheydt onverstandigh blijvende het verstant (de rechte man der zielen) by heuren schulde ontberen, ende sich vande voorsz. vijve (nu haer Boelen gheworden zijnde) laten bevooghden ende beheeren.

Samar.
Ick hoore onghehoorde saken.
Iesus.
Du hoortste waerachtighe saken, so onschuldigh als een Jong kindeken is van sijn onverstandt, want het sonder tijdt, oeffeninghe, ende opmerckinghe niet verstandigh en mach wesen, soo schuldigh is een Jarigh Man of Vrouwe aen’t ontberen des verstandts, want het hun aen tijdt noch oeffeninge, maer aen op merckinghe ghebreeckt, sy hadden moghen, maer sy hebben niet willen acht nemen of mercken op heur wandel ende leven, ’twelck soo sy gedaen hadden, lichtelijck hadden moghen uyt ondervinden weten wat henluyden goedt ende wat henluyden quaet is. Dit is verstant, ende dit te ontberen is in den bejaerden Sonde ende strafbaer. Want de bejaerde mensch behoort niet dierlijck, maer redelijck te wesen. De Dieren hebben ’tghevoelen of de lijflijcke sinnen, maer de redelijcke menschen (tot redens ghebruyck ghekomen zijnde) hebben ’tverstant tot heur leedtsman. (Soo ist onverstant inden Dieren ende kinderen natuer, maer inden Jarighen menschen sonde ende ghebreck. De vijf sinnen en konnen niet bestieren dan ’tLichaem: maer het redelijck verstant, leeren lijf ende siel bestieren, de sinnen hebben onderscheyt tusschen bitter ende quaet, recht ende onrecht onderscheyt het verstant. Dit is de Heer ende Man, dese en hebdy niet, daerom en verstady my oock niet, ende dien du nu hebste en is dijn man oock niet.
Samar.
Ick ghevoele mijn Heere dat ghy spreeckt dingen die in mijn herte alsoo sijn. Het is waer ick hebber nu noch een die mijn Vooght ende Heere is, die meynde ic mijn echte Man te wesen, daer seghdy neen toe, soo moet ghy hem kennen? soudet mijn man niet sijn? waerom dat? of is hy my te na van Bloede na de Wet?


Jesus.
’tIs recht anders, hy is dy te vreemt van bloede. 1 1 Num. 36. 6. 7. Want hy is van een ander stamme dan du biste. Waert die du waenste, namentlijck het verstandt, soo waer’t dijn Echte Man. Maer dat is niet. Het is doolinghe. Die houtstu door sijn misleydinghe verdoolt voor dijn Man. Het is dijn Boel, ende du zitste by hem in Overspel. Seght Vrouken, dunckt u dat oock behoorlijck?
Samar.
Lacy! neen. Hoe kome ick doch hier toe goede Heere.
Iesus.
Dat wil ick dy seggen. Du waertste Jong, ende mitsdien noch onverstandigh. Dijn onverstandt kende goedt noch quaedt. De Wet waerschoude dy voor’t quaedt, ende dreyghde straf. Dijn zinlijck ghevoelen beelde dy in een twijffelijcke duysterheyt die soete ende schoone lust voor ooghen. Die baerde d’onsekere waen van een valsch goedt. Daer wt quam voort de begheerte tot de zinlijcke luste, die haest wert toeghestemt van’t roeckeloose oordeel, die doe een wille werdt, verkiesende de Lijflijcke wellusten voor het opperste goedt. Ziet soo is de doolinghe in dy veroorsaeckt. Dits dijn boel die dy beheerdt, ende niet dijn Man die dy behoort te beheeren, ende dijn Man na recht soude wesen. Ende hier inne missen met dy meest alle Menschen. Want als de mensche tot het ghebruyck comt van sijn reden, so bevoogt hem het verstandt of de doolinghe. Dese volghdy na, ende niet het verstandt. Dit leydt, doolinge verleydt. ’tVerstandt ghebruyckt, maer doolinghe msibruyckt de vijf zinnen. Het misbruyck quelt ende quetst altijt in allen den mensche, ende maeckt hem ellendigh ende onsaligh. So sorghlijcken werck is het toestemmen ende aennemen van onbekende saken: Ende so verleydt d’onwijse doolinghe den Mensche af van sijn saligheyt tot onsaligheyt. Dit is u byzit, ende niet u man, soo ick dy hebbe gheseydt. Merckt nu selve, oft een Echt Houwelijck, dan een Overspel is, daer ghy inne zit. Doet nu wel Vrouken, verlaet u Boel, roept u Man, ende ghy sult dan moghen verstaen wat ick segghe.
Samar.
Ick verneme Heere wt uwe woorden, dat ghy een Propheet sijt. Want u is bekent mijnen wandel ende Leven, jae oock de verborgentheyt mijnder herten. Want ick hoore dat ghy’t alles so wel weet als ick selve: Ghy, segghe ick, die nochtans een Jode sijt, ende hier vreemt. Daerom u dat van gheen onser Burgeren en mach gheseydt sijn, ja oock van mijn ghebruyren niet. Want die en weten hier van niet altoos. O wonderlijck werck! souden menschen de herten van ander menschen moghen kennen? Neen, dat is alleen Godes werck, of ten minsten sijnre Propheten, die hy’t wil openbaren. Wel aen, ick wil my dan mijnre zonden so weynigh schamen te belijden voor u, als ick die weynigh mach heelen voor u. Die heb ick dickmael willen laten. Maer my is altijt wat inden wegh gheweest, te weten, een sware twijffele. Die moet ick u goedighe ende Godwijse Heere ontdecken, op hope, of ghy my daer een sekere wtkomste moghte gheven. Ick houde datter maer een Godt en is, niet dan een ware Godsdienst, ende niet dan een waerachtigh Volck Godes, by den welcken al-

leen, ende nerghens anders saligheydt is. Nu is de voornaemste Godesdienste die aenbedinghe Godes Daer dese is, moet oock het salighe volck Godes wesen. Onse Vaderen hebben hier op desen Berghe aenghebeden. Ghy Joden seght dat tot Jerusalem de plaetse is daer men moet aenbeden. Is dat u luyder segghen waer, so en aenbeden wy Gode niet so behoort, so en sijn wy Godes volck niet, ende so en is by ons gheen saligheyt. Ist oock anders, soo aenbedet ghylieden qualijck. Om dit seker te weten, was ick niet wijs ghenoegh, so ick noch niet en ben. Dese twijffelachtighe onsekerheydt heeft tot noch toe belet, dat ick gheen waerachtigh opset en konde maken, om my met ernst van’t zondigh leven af te keeren. Want ick dachte: Wat baet my sulck goedt opset, als ick niet en ben vanden Volcke, Ghemeente, ofte Kercke Godes, buyten welcke gheen saligheyt en is. Also bleef de ware beteringhe van leven achter weghen, denckende of ick my betere van leven dan niet, ben ick van Godes volck niet, so moet ick ghelijcke wel onsaligh sijn. Dit waren, dit sijn noch mijne ghedachten, goede Heere helpt my doch wt desen swaren ende hinderlijcken twijfele, door onderwijsinghe der oprechter waerheyt. De Joden roepen, hier by ons is de Tempel des Heeren, ende waere aenbedinghe Godes, ons volck roept, op desen Bergh is de Tempel des Heeren, ende waer aenbedinghe Godes, ons volck roept, op desen Bergh is de ware aenbedinghe Godes. Welck van beyden sal ick ghelooven?
Jesus.
Gheen van beyden. Want zy dolen nu beyde. Ick zie dat du dijn eygē vernuft mistroutste, en dat du mijn segghen beghinste te betrouwen. Vaert daer in voort, ten sal dy niet berouwen. Vrouken ghelooft my, de tijdt sal comen datmen noch op desen Bergh noch tot Hierusalem den Vader sal aenbeden.
Samar.
Dats wat onghehoort in mijnen ooren Heere, ende boven mijn verstandt.
Iesus.
’tIs boven dijn zinlijck ghevoelen, te weten boven ’t bevinden dijnre Boelen. Maer niet boven dijn verstandt, waer dat by dy, maer dats van huys.
Samar.
Goede Heere, hoort doch goedertierlijck mijne redenen van’t niet verstaen uwer woorden. Men mach Godt niet aenbeden, dan op de plaetse by Gode selve daer toe gheschickt, datmen hem aenbede. Deser vindtmen gheen dan op desen Bergh, of tot Hierusalem. Salmen nu voorts aen daer nich hier aenbeden: So en salmen nerghens aenbeden. Soude dan de Godesdienst niet ophouden?
Jesus.
Ick wil immers so gaerne op dijne twijfele berichten, als du, lief dochter, gaerne spudste berichtet sijn. Want du vraegste niet wt onnutte weetgierigheyt, maer wt dringende noot om vande twijfelijcke banden, die dy in zonden houden, bevryt te worden. Merckt dan aendachtelijck op mijne woorden, ende bewaert die in dijn herte, om met onderscheyt by dy self te erkauwen in’t nadencken. Godt heeft Hemel ende Aerde, met alle datter in ende om is, ende plaetse mach heeten, gheschapen. Hy vervult met sijn moghentheyt ende grootheyt alle plaetsen, oock d’oneyndlijcke, onsichtbaere, onplaetselijcke (om so te segghen) eeuwigheyt, soo dat God over al is, ende nochtans van gheene


plaetsen en wert begreeoen. God is dan inden slaepkamere, ja inde herten der gheenre die hem vreesen. Daerom machmen hem daer ooc Wettelijck aenbeden.
Samar.
Is dat sulcx: wat wast dan noodigh voor onsen Vaderen op desen Berghe, ende voor u Luyden Joden tot Hierusalem inden Tempel God te aenbeden.
Jesus.
De Menschlievende Godt comt den Menschen in allen te ghemoet, om haer tot hem selve, dats ter saligheyt te leyden. Elck mensch is eerst zinlijck, ende wordt (die Godes werck achtneemt) namaels verstandigh. De zinlijcke Mensche is uyterlijck ghesint, ende hanght aen uyterlijcke dinghen, die verganckelijck sijn, ende diemen zien, smaken, hooren, riecken, ende tasten mach. Maer de verstandighe Mensche ziet op’t inwendighe, dat onzienlijck ende onverganckelijck is, oock niet dan met d’innerlijcke krachten der zielen begreepen en mach worden. D’eerste is de Dierlijcke, d’ander de gheestelijcke Mensche. De dierlijcke ende aerdsche Mensche, aenclevende de Aerdsche dingen die hier beneden sijn, wordt van Gode met het aenbeden opten Berghe aenghewesen ende te verstaen ghegheven, dat het ghemoedt dat Gode terecht sal aenbeden, hooghe van der Aerden ende alle Aerdsche dinghen, moet opgheheven werden ten Hemele, da is tot Godewaert. Want soo onmoghelijck als het is metten een ooghe nederwaerts opter Aerden siende, met ’t ander opwaerts ten Hemele zien: so onmoghelijck ist met een selve herte, dat beneden aen d Aerdsche ende zienlijcke dinghen cleeft, Gode ende d’onsichtbare Hemelsche goeden te ghenaken. Aengaende den Tempel tot Hierusalem vol Ceremonien ende sichtbaere Offerhanden, is tot dienst van den Mensche nu wat van d’Aerdsche zinlijckheyden afgekeert sijnde tot de Goddelijcke dinghen, om haer te behoeden voor Afgoderyen ende self-verkooren Godtsdiensten. Want Godt gheeft sulcke Menschen met die sijne menighvuldige Ceremonien ende Offerhanden, soo veele te doene, dat hem gheen tijdt over en schiet, om der Heydenen Godsdiensten ende Afgoderyen na te volghen, of selve eenighe Godesdiensten na sijn goetduncken te verkiesen. Want de Hierusalemsche Tempel vol is van uyterlijcke Godsdiensten, derhalven hy dit aenbeden Godes besloot binnen dien Tempel, om henluyden daer door te beletten het swerven int wilde, na alle andere Afgoderyen ende self-verkooren Godsdiensten, ende also aen te wennen het eeren ende aenbeden des waren levendighen Godes.
Samar.
Het zy nu so Heere, dat sijn goede ende nutte oorsaecken van sulck aenbeden op desen Berghe ende in den voorsz. Tempel. Maer waerom sal sulcx nu ophouden? Dit versta ick niet.

Iesus.
Om der menschen misbruyckx wille der selver, ende om dat zy van selfs so goedt niet en waren dat zy den Menschen moghten goedt, of saligh maken, maer alleenlijck daer te aenwijsen, ende voor argher behoeden.
Samar.
Dat versta ick noch min. Seght ghy Joden niet selve, dat Godt selve u gheboden heeft dien Tempel te bouwen, ende hem aldaer te aenbeden?


Jesus.
Wy segghent, ende ’is sulcks.
Samar.
Godt is goedt, wat Godt wil dat is goedt. Wat Godt ghebiedt dat wil hy. God gebiedt u inden Tempel hem te aenbeden. Dat is dan goedt. Nu isser niet dat den quaden Menschen mach goedt maken, dan het goede, dat hem uyt quaedt in goedt verandert. Dese veranderinge maeckt den Menschen saligh. Dit aenbeden in n Tempel is goedt. Dats meer dan daer toe aen te wijsen alleenlijck. Ist dan niet een vreemt bedencken dat sulcks soude ophouden?
Iesus.
Seght Vrouken, ist den kinderkens niet goedt, dat zy den mam zuyghen, ende melck eeten?
Samaritana.
Onghetwijfelt Heere.
Iesus.
Is dat melck eeten haer oock goegt, als zy volwassen Mannen sijn? Betaemt dat den mannen die kracht behoeven?
Samar.
Neen Heere. Den mannen betaemt Spijse.

Iesus.
Also. Dat d’een tijdt goedt is, soude d’ander tijdt quaedt sijn voor een selve mensche nae den eyssche van sijne veranderinghe. Het is goedt inden Lenten het Landt te ploeghen ende te zaeyen: soudet oock goedt sijn datmen inden Somere dat selve Landt wederom ploeghde ende bezaeyde: soude men elck maent ploeghen ende zaeyen: In wat maent salmen de rijpe Vruchten maeyen? merckt ghy nu hoe Godt met sijn menschen handelt? Hy schickt alles wijselijck op sijn rechte tijdt. Hy timmert den Tempel om nut te sijn tot sijnre tijdt, door ’t middel van ’t rechte ghebruyck des selfs: En hy breecktse tot sijnder tijdt weder af, als de menschen die tot haer verderf misbruycken. Dit heeftmen oock ghesien int oprecht en van’t Metalen Serpent. ’t Welck weder vernielt wert door Godes ingheven alsmen dat verderflijck misbruyckt. Het aenbeden op desen Berge was ten tijden uwer Vaderen nut ter saligheyts vorderinghe, so mede het aenbeden inden Hierusalemschen Tempel. Maer nu het verderflijcke misbruyck daer inne ghecomen is, eyscht de tijt ende noodt dat sulcx ophoude.

Samar.
Welck is dat misbruyck in beyden?

Iesus.
Dat zy beyde niet merckende op het eynde, daer toe zy d’een op desen Bergh, ende d’ander tot Hierusalem aenbeden, sulcx niet recht na den wille Godes en doen. Want zy nemende het middel of den wegh voor’t eynde, daer op blijven staen, tot het rechte eynde niet en comen, ende also Godes gherechtigheyt versuymende, naerstigh sijn om heur eyghen, maer niet Godes wille en doen. Meenende dat zy Gode een grooten dienste doen, die haer diensts niet altoos en behoeft, maer alle sulcx beveelt tot haer eyghen nut, ende om haer selfs wille.


Boven dien is ooc kenlijck hoe dat uwes volcx aenbeden Godes op desen Berghe, verkeert is tot afgoderyen op alle Heuvelen ende Boschjens. So is oock mijns volcks aenbeden verdorven in ghelijcke (doch verborghender) afgoderye. Daer inne dat zy de schaduwen ende Beelden der toekomende dinghen voor’t wesen heelden ende aenkleefden, over beyde zijden is meer een schijn van Godsdienst, dan een waere Godsdienst. Die is beyde misbruyck, Gode een grouwel ende walginghe, die daeromme sulck aenbeden beyde sal doen ophouden.
Samar.
Lijdt doch Heere met goedertieren lanckmoedigheyt mijn twijfelijck spreken. Dat by veranderinghe van tijde den ouden niet goedt en is te ghebruycken ’t ghene den Kinderen goedt is, mercke ick wel. Maer het navolghende uws segghen en verstae ick niet. Mach der menschen misbruyck quaedt maecken ’tgunt vanden goeden Godt ten goeden ende wel inghestelt is?
Jesus.
Daer is goedt, daer is quaedt, ende daer is dat godt noch quaedt en is, maer soo de ghebruycker van dien is, te weten goedt indien hy goedt, ende quaedt indien hy quaedt is, dit sijn alle middelbare dinghen: diemen zondelijck mach misbruycken, of deughdelijck mach gebruycken.
Samar.
Ghelievet u Heere soo verclaert my dat wat naeckter.
Iesus.
Goedt is van selfs datmen Gode ghehoorsame na sijnen ghebode. Dit goedt mach niemandt misbruycken, maer maeckt allen die’t hanteren goeder, ende beter dan zy waeren. Quaedt ist van self datmen Godes gheboden onghehoorsaem is. Dit quaedt en mach niemandt wel ghebruycken. Want het maeckt altijdt allen den ghenen die Godes gebodt overtreden, quaedt ende arger dan zy waren. Maer middelbare dingen sijn alle Ceremonien, want de goeden die wel ghebruycken moghen, ende de quaden qualijck. Want zy sijn van selfs niet goedt, maer schaduwen ende Beelden van’t goede wesen. Ende dit ist dat Godt door den Propheet Ezechiel heeft gheseyt: 1 1 Ezech. 20. 25. Ick hebbe haer Wetten ghegheven die niet goedt en sijn (te weten van selfs, als het wesen niet sijnde, dat zy betekenen) ende daer inne zyt niet en moghen leven.
Samar.
Sullen wy (Heere) dan van nu voorts aen niet meer aenbeden?
Jesus.
Het waer minder quaedt niet te aenbeden, dan qualijck aen te beden. Qualijck aenbeden zy, die aenbeden ’tgheen zy niet en kennen. Dat doet ghylieden, die door onkunde den afgoden ende niet Gode aenbedet. Maer wy Joden, te weten rechte Joden, dat sijn die te recht Gode na sijnen woorde loven, weten wat wy aenbeden, namentlijck den eeuwighen waren God, die is gheen Ceremonie noch Afgodt, maer het eenighe eeuwighe almoghende wesentlijcke goedt, Schepper alder Schepselen. Onse Godesdienste gheschiedt door Godes bevelen in Hierusalem. Of schoon misbruyck daerinne metter tijdt is ghelopen. Al is die noch niet volcomen, zy is nochtans den Trap ter

volcomentheydt, ende wijst in allen daer toe aen.
En derhalven ist begin vandē Godsdienst van de Jodē hergekomen. Die hebben ooc door den Propheten neloften vanden toekomenden Messias. Vanden welcken zy de oeffeninghen hebben in veele Heerlijcke Voorbeeldinghen ende Evangelische Schaduwen.
Nu is den tijdt ghekomen dat der Heydenen Afgodendiensten wijcken voor den waeren Godsdienst: Der Joden Vleeschelijcke voor de Gheestelijcke, ende de Beeldem emde Schaduwen voor’t wesen ende licht selve. Vrouken ghelooft my, so ghy my voor een Propheet houdt, als ghy seght dat de tijdt komt, ende zy is nu, dat de waere aenbeders den Vader sullen aenbeden inden gheest ende waerheyt.

Samar.
Wat is de waere aenbiddder?

Iesus.
Die Gode aenbidt, soo Godt aenghebeden wil sijn.
Samar.
Hoe wil Godt zijn aenghebeden?
Jesus.
Niet na der Menschen Vleeschelijcke goedtduncken, noch om Vleeschelijcke ende verganckelijcke dinghen: Maer nae in-gheven sijns gheests selve, ende om gheestelijcke Eeuwighe saken, ooc niet in tempelen beroockt van vleeschelijcke slach-offer der Beesten: Maer in Hert-Tempelen, gesuyvert door brant-offer int vyer der Liefden vande dierlijcke zonde tot asch der ootmoedigheydt verbrandt ende vernieldt wesende. Dat sijn are aenbeders inden gheest, die also Gode aenbeden. Dese aenbeden oock Gode, niet in twijffele of hyse verhooren wil, maer in vast btrouwen dat hyse verhooren sal: Niet int ongeloof met lochening, dat God niet gheven en wil of en mach ’tghene hy belooft heeft te gheven, maer met een ontwijffelijck gheloof, dat de belover Godt ghetrou is, ende ’tbeloofde waerachtelijck geven sal: Ende oock niet ziende op haer eyghen swackheydt, die sulcks niet en vermach, maer op des Almoghendens krachte, die al doet dat hy wil, die al wil doen dat hy belooft, ende die belooft den gheloovighen bidders te verhooren. Sulck ghebedt inden gheest ende Waerheyt voortkomende uyt reynder herten, uyt heylighe ghedachten, ende uyt ootmoedighe noodtsaeckelijckheydt, is een suyvere Offerhande Godes, in alle sijne Gheestelijcke Tempelen, tot allen plaetsen ter Werelt gheschiedende, ende derhalven niet altoos ghebonden sijnde aen eenige bysondere plaetsen, als aen Hierusalem of aen desen Berghe want Godt is over al, ende verhoort sulcke waer aenbeders over al daer zy sijn.
Samar.
Wat reden sijn dit die ick hier hoore? komen die voort uyt een ghemeen Mensche? Dat meynde ick u eerst te wesen, als ick u een Jode noemde. Ick doolde, soo ick daer na merckte aen uwe Heerlijcke Leeringhen, doe noemde ick u Heere, maer dt was noch te kleyn,


als ick vernam uwe Godtlijcke doorsichtigheyt int kennen vande verholentheydt mijnder herten, dses ick u doe een Propheet noemde, maer nu verneme ick in my noch al een veel hoogher ghevoelen van u hooghwaerde Heere ende dencke of ghy wel sout wesen de uytgelesene Propheet die wy Samaritanen na de beloften Moyses verwachten te komen uyt dē Jootschen volcke, ick meene Messias. Desen verwachten ooc de Joden, van dese sijn na al geruchten by ons, ende dese salt ons alle segghen, als hy komt, dat ghy nu hebt verhaelt van dese nieuwe Godsdienst, ende ons daer van niet verberghen.

Iesus.
Vrouken ick sie dijn gheloofwaerdigh herte, oock dijn vuyrighe begeerte om de waerheydt te kennen. Sulcx vinde ick seltsaem by mijnen volcke, soude ic dy dan de salighmakende waerheyt moghen verberghen? Dats my so onmoghelijck, als de Sonne zijn Licht magh verbergen voor den opene ende lichtgierighe ooghen. Du verwachtste Messiam, weet dat hy nu is ghekomen, du sietste hem hier, want ick bent die met dy spreke.

Twee Iongheren Christi stillekens onderlinghen sprekende,

Eerste.
Siet Broeder, de Heere spreeckt met een Samaritaninne.
Tweede.
Daer souden d’Oversten ons volcx weder nieu we oorsake van argernisse uyt nemen.
Eerste.
Dats waer, sy souden sich wanen te besmetten, soo sy met den Samaritanen spraken, want sy houdense voor sondaren.
Tweede.
Maer dat scheelt soo veele dat ons Meester door sulcx besmet soude worden. Dat oock de besmette Melaetschen door zijn woorden alleenlijck ghenesen ende gants reyn worden.
Eerste.
Schijnet nochtans niet verwonderens waerdigh dat onse meester met soodanighen Vrouwe spreeckt?
Tweede.
Neent Broeder, niet meer dan of een krancke met een Medecijnmeester sprake. Die krancke soeckt den Medecijnmeester, ende ons Meester seyt self ghekomen te zijn om den krancken te ghenesen. Die soeckt hy dan, ende sy hem, wat is dit dan wonderlijcx.
Eerste.
’tIs wel so, maer ick wilde niet dat de Phariseen dit saghen, sy soudens ten erchsten duyden, ende seecker het geeft my oock al wat wonders dat ons meester dit doet.

Tweede.
Hy is onse, niet wy zijn Meester, hy weet, wy weten niet wat hem hier toe port. Hy is wijser ende beter dan wy, dus behooren wy ons Meesters doen dat wy niet en verstaen van verde te eeren, niet van na by te ondersoecken: hy magh ons doen, maer wy gheensins zijn doen, oordeelen. Ick betrouwe zijn wijsheydt toe,

dat al zijn doen wijsheydt is, al scheent in mijnen oogen oock zotheydt, ende dat al zijn wercken ten alderbesten eynde gheschieden, alwaert ooc dat my die quaet dochten so geve ic mijn verstant onder sijne ghehoorsaemheydt eenvuldelijck ghevanghen.
Eerste.
Ghy vermaent my recht broeder, ick mercke mijn doolinghe den Jonghers betamet onder niet boven den Meester te zijn.
Tweede.
Wy willen hem dan de Meester ende Heere laten blijven, wy sijn sijne Jongeren, ons staet dan niet weetgierighlijck te ondersoecken wat Heere doet, immers van ’tgene ons niet aen en gaet, ende van dat ons aengaet ende om te weten nodig is, en sal sijn liefde ons geensins verswijghen.

De Iongheren treden tot Christum aen, ende de Samaritana latende heur by de Put, treet van Christi opt eynde des Tonneels, daer keeret sy haer om totten volcke, ende seyt alsoo:

Noyt wondelijcker wonder en heeft oyt mensch verwondert dan my daer is wedervaren. Ghedachten sijn (soo en seyt Tolle vry, want ’tis Godt alleen die kendt de ghedachten, mijn herte, ende ’talder verborgenste mijnder sielen. Soude dat maer een mensche wesen? immers hy die hier vreemt is, kende my inden gront vele beter dan ic mijn selve. Dats Godlijck werck, hoe goedelijck, hoe ootmoedelijck, ende hoe sachtmoedelijck sprack hy die een Jode is met my? met my die vanden Joden veracht, benijdt, ende als sondaren ghemijdt worden. Is dat selve gheen Godt, so ist ten minsten een vergoddede mensche. O of alle onse Burghers hier nu waren ende desen man Godes oock mochten hooren: hoe gheluckig, hoe saligh, ende hoe blyde souden sy wesen? Mijn daghen ghevoelde ick noyt meerder blijdtschap in mynen gemoede. Dats een vruchtbaer water halen. Ick heb een ander water dan dat coude Put water uyt de Fonteyne van des Mans vuyrighe Borste ghedroncken, dat brandt my met soo vuyrigher begeerten om anderen mede te deylen in mijn herte dat ick op Emmer noch putwater en achte, maer flucx na de stadt wil lopen, om mijn metburghers mijn blijdtschap te verkondighen, op dat sy oock hier moghen komen ende als ick ghedaen hebbe, desen man Godes moghen hooren, eer dat hy van hier gaet. Maer hola, heb ick des oock laste? heeft hy’t my bevolen? neen hy, maer hy hevet my oock niet bevolen te swijghen, salt hem oock lief sijn dat ick mijn wedervaren anderen voort segghe? waerom niet? heeft hy’t tot my niet vrywilligh ghesproken? vryelijck ja, waerom soude hy’t anderen willen verberghen? of ben ick de best vanonsen Volcke? de snootste, de sondighste, ende de verachtste van allen. Hy gonnet dan henluyden soo wel als my ja beter. Hoe soude ickx oock konnen heelen? waert niet


opentlijck teghen de Wet der naturen? moet ick niet anderen doen als ick wilde datmen my dede? nu en wilde ick gheensins dat anderen sulcx wetende, my dat verberghden. Die vier melaetschen voormaels int Legher voor dese selve Stadt komende, ende vindende dat de vyanden wegh ghevloden, ende de Tenten vol schatten ende spijsen waren, en konden die groote saligheydt niet verberghen, noch voor hun selven alleen ghenieten (wat vreughde is lustigh alleen te hebben sonder gheselschap?) sy ginghen in Samarien, verkondighden der vyanden vluchte, ende verblijden de gantsche ellendighe, ende hongerige ghemeente. Dat waren recht danckbare Melaetschen: soude ick dan een ondanckbare sonderse blijven, den welcken sulcken heyl verkondet is, dat sy verde van my. De man Godes (als ick my wel bedencke) heeft oock selve ghesproken, dat in de ghene die van’t Water drinckt day sal gheven een Fonteyne sal worden van water, dat sal ontspringen int eeuwighe leven. Dit bevinde ick nu alrede in my te worden. Dees man Godes spreeckt woorden des Levens, dat mercke ick, dat weet ick, dit segghende tot onsen volcke, sal ick ghewisse waerheyt segghen. Waerheyt die den menschen beter maeckt dan sy zijn waerheyt die ick voele ende wete. Daer boven en sal ick niet segghen, ende sulckx segghende, en magh ick niemanden bedrieghen, ick wil niet tot, maer van my totten Man Godes selve aenwijsen. Maer wat toeve ick hier of de Man Godes wegh gingh so waer mijn blijde bootschap te spade ende vergheefs sal ick d’Emmer mede nemen? neen ic, sy soude mijn tredt verswaren, ende mijn gang vertraghen. Daer staetse, ick haeste na de stede. O hoe begheerlijck sal ’tvolck tot desen man Godes uyter stadt lopen.

De Samaritana vier of vijf treden haestelijck, voort gaende sonder Emmer blijft stille staen ende roept met luyder stemmen.

Komt herwaerts ghy lieve mede-Burgers komt met my buyten ende siet een wonderbaerlijck man, die heymelijcke saken weet, een man die hier vreemt is, die my, noch ick hem noyt mijn dagen en sach, ende die nochtans my heeft weten te vertellen, alle dat ick mijn leven heb bedreven, oock de alderverborghenste dinghen. Lieve gaet met my u self te buyten uyt dese aertsche stadt, hier voor opten luchtighen Bergh om desen Heylighen man Godes te sien ende te hooren spreecken. Soude dit niet wel moghen wesen de Messias? Ghelooft mijn woorden niet, al weet ick dat sy uyt ondervinden komen, maer laetse soo veel gheloofs alleenlijck hebben by u, dat ghy tot den Man Godes gaet, soo mooghdy oock self uyt ondervinden weten, ’tis kleyne moeyte, die seer groot nut in sich heeft, versoeckt mijn segghen, ghy sult waerheyt vernemen.

’tVolck van Samurien.
Vrouken ghy seght een wonderlijcke sake.

Die soo waerachtigh is als wonderlijck.
’tVolck v. S.
Soude een mensch de ghedachten weten van ander menschen? wie maghdat ghelooven?
Samar.
Al die ghelooven dat Godt alder menschen ghedachten weet, ende dat de Gheest Godes in sijne Propheten is, dat zijn menschen, die moghen immers oock door Gods Geest in heur, eens anders ghedachten weten.
’tVolck v. S.
Ghelooft ghy’t oock selve?

Samar.
Neen ick, maer ick weet het, dats meer dan ghelooven, ick hebt ondervonden. Lieve seght, gheloofdy niet dat Messias sal komen, ende de Werelt saligh maken van heurder onverstandt ende van heur zonden?

’tVolck v. S.
Ja wy vrou, soo wel als ghy.
Samar.
Is in u luyden noch eenigh onverstandt ende zondelijckheyt.

’tVolck v. S.
Vryelijck ja, ja vryelijck, ende dat leyder meer dan ons lief is.

Samar.
Ist u leedt dat ghy onverstandigh ende zondigh zijt, soo soudet u lief wesen daer af verlost te zijn.

’tVolck v. S.
Wie lochent dat? watmen ongaerne heeft, dat waermen gaerne quijte. O dat wy van onse blintheydt ende quaedtheyt verlost waren, soo souden wy saligh zijn.

Samar.
Meyndy dat van herten, begheerdy so ernstlijck u saligheyt, soo gaet met my uyt totten Man Godes die daer buyten is, soo toondy metter daedt dat u mondt waerheyt spreeckt, ghy alle weet des gelts waerde, daerom hebdy altsamen ’tgeldt soo lief, datter niet een uwer laten soude stracx buyten na den Bergh te loopen, sooo ghy gheloofde dat daer een Coningh waer met oneyndlijcke schattē daer af hy mildelijck wilde gheven elck die daer buyten tot hem quame, soo veel elck begheerde. Is nu uwer zielen saligheydt die beter is dan ’tsnoode geldt, u soo lief alst gelt: soo bewijst dat met u begheerlijck uytgaen totten Man Godes, ja met u haestelijck lopen tot hem, ende dat nu terstondt, dewijle hy daer noch is.

Wie weet hoe langhe hy daer sal blijven, toeft niet, soeckt u saligheydt dewijl die soo na by ende voorhanden is, spoedt haest, ja vliedt (kondy) fluckx derwaerts. Ick loope met u weder tot hem. Hy heeft de woorden des Levens, hy kalt al heel anders dan onse Schriftgheleerden, die de herten kout laten blijven, maer dese doet ter herte vuyrichlijck ontvoncken ter deughden.


’tVolck v. S.
Ghy seght wel, ’tis niet verde te gaen, de moeyten sijn kleyn, maer de Vrucht is groot ende heylsaem. Onse ghebreken hebben wy al langhe ghevoelt. Nu bevinden wy een hope in ons van genesinghe. Want u woorden schijnen ghelooflijck. Die meert ons begheerten. Die porren ons met u te gaen totten Man Gods.

Twee Iongheren Christi.

Eerste.
Wat toeven wy hier? Ons Heere lijdt hongher, ’tis nu langhe dat hy gheen spijse en heeft ghenoten.
Tweede.
Laet ons dan tot hem treden.
Eerste.
Heere, hier is de Spijse, die wy ghekocht hebben. U honghert, so wy vermoeden. Nochtans en dorsten wy uwe redenen niet stooren, die ghy haddet met dat Wijf. Die is nu wegh. Daer is de kost, eet nu, believet u.

Iesus.
Ghy draeght vlytelijck sorghe voor mijn Lichaem Vrienden, ende doet wel daer aen. Maer ick draeghe sorghe voor uwe ende alder Menschen Zielen. Daer aen is meest gheleghen. Daer toe soecke ick den menschen by alle middelen aen te voeren, te weten, dat zy’t Lichaem minst, ende de ziele meest moghten besorghen. Is niet meer gheleghen aen der zielen dan aen des Lichaems welvaren? Des Lichaems welvaren is stercke ghesontheydt: Maer der zielen welvaren is waerachtige goetheyt. Dits Hemelsch, dats Aerdsch. O hoe gaerne soude ick den Mensche aflocken vande Aerdsche verganckelijcke totte Hemelsche Eeuwighe goeden. Soo hebbe ick dat Vrouken ghedaen. Die quam hier met begheerte om Water te putten: Ick heb haer begheerlijck ghemaeckt tot de Evangelische Wijn. Hier na dorste my, meer, te weten, na haer waerheyts dorst, dan na my dorste na dit Put-water: Nochtans seyde ick tot haer, dat zy my drincken soude gheven. Die voorseyde haer dorste my na. Daer uyt sochte ick oorsake om haer als een Hyrte dorstigh te maecken nae’t Water des Levens, daer af ick Fonteyne ben, of Levende grondt-Ader. Ende alhoewel my nu onghetwijfelt na den Lichame oock honghert: so honghert my meest na der Menschen hongher totter gherechtigheyt, den eersten Trap tot henluyder saligheydt. Hier toe ben ick vanden Hemel ghekomen, om het Menschelijcke gheslachte Saligh te maecken. Dit is een ander Spijse dan ghy hebt ghekocht, die ick hebbe te eeten. Die gaet my oock meest ter herten, als daer mijn honger voorneemlijck na lustet. Tot sodanighen hongher dencke ick u Luyden oock aen te voeren. Dan sal u oock meest na sodanighe Spijse lusten.

Twee Iongheren Christi, te samen onderlingen sachtgens sprekende.

Eerste.
Wat mach ons Meester met die redenen doch meenen? Ick versta die niet. Verstadyse?
Tweede.
Neen ick seker. Het sijn wonderlijcke dinghen.
Eerste.
Of hem in ons af-wesen yemandt anders spijse heeft ghebracht?
Tweede.
Dat mach wel sijn, moghelijck dat Wijf die daer heenen gaet.
Eerste.
Laet ons hem nae ’t verstandt van dien vragen.
Tweede.
Neen. Hy heeft ons lief. Dus wangunt hy ons ’t verstandt dier redenen niet. Waer’t ons nu oock noodigh om weten, hy soude den zin wel claerder bewoorden. Wy sullens moghelijck naemaels wel verstaen, door sijn openbaringh. Hy weet tijdt ende stondt. Hy weet ons onverstandt, so weet hy’t moghelijck mede dat wy’t nu niet begrijpen en souden moghen, of hy’t schoon op ’t alder claerste ons beduyde.

Eerste.
Ghy seght wel. Best is voor den tijdt niet wijs te willen wesen, ende niet te willen weten, dan dat de Meester ons openbaert.

Tweede.
Also ist. Deden wy anders, soo waer’t niet anders dan of wy Leerlinghen ons Meester wilden leeren. Dat waer sijn wijser te onderwijsen. Recht of de Leer-jonghers beter wisten wat Lessen, ende wanneer de Meester die den Leerlinghen behoorde te gheven: dan de Schoolmeester selve. Dat en betaemt niet, maer wel dat wy ons Heere den Meester laten blijven, ende dat wy sijne onderdanighe Jonghers blijven.

Iesus.
Wat seghdy onderlinghen? Vrunden, verstady dan noch niet wat ende hoedanigh mijn spijse is? De lijflijcke spijse achte ick weynigh. ’tIs al ander Spijse, die my voorneemlijck ter herten gaet. My hongherdt begheerlijck om te volbrenghen ’tghene my de Hemelsche Vader heeft toe-ghesonden. Dits mijn hongher, dits mijn dorst, om alle gherechtigheyt te volbrenghen. Om den ydelen, maer waen-zatten Menschen, die dromen dat zy eeten ende drincken verzaedt sijn, uyt dijn logen-droom inder waerheyt wacker te maken, op dat hen in der waerheyt hongheren mach nae de Hemelsche spijse, die te recht versaden can eeuwelijck. Dat is mijns Vaders Woordt. Want de Mensche en leeft niet alleen by den Broode, maer by allen woorde komende uyten monde Godes. Nae desen salighen hongher der Menschen, honghert my


Om desen inde Menschen te brenghen arbeyde ick. Ende dit is ijn spijse, dit is de wille mijns Vaders die my heeft gezonden tot dien eynde. om de welcke te doen ick ben ghekomen. Ick ben ghekomen om dat sijn werck te volbrengen. Ghylieden selve sijt oock so sorgvuldigh om de lijflijcke nootdruft, dat ghy wel scherpelijc acht neemt op den aenstaenden ougst na dat de zaey-tijdt hier maenden is verleden: Soudet dan oock betamen, dat wy den tijt des Geestelijcken Oughts versuymden? Ghelijck dan de geelwordende Coorn-aderen den Zeysen met den mayers arbeydt vereyschen: soo mede suldy mercken, dat den ougst der menschelijcke herten rijp wort, ende onsen vlijtighen arbeydt is vereyschende: so ghy u ooghen opslaet op de Samaritanen ende Heydenen, hier tot ons haestende na de Evangelische Leere. Siet daer, of de vruchten niet en rijpen, ende de tijdt van maeyen niet voor handen en is. Hier en staet nu gheen Coorn inde Schuyren, maer zielen in den Hemel te vergaderen. In desen Ougst sal de zaeyer so wel als de mayer verblijden. Een ander is hy (so’t spreeckwoordt houdt) die daer zaeyt, ende een ander ist die daer maeyt. Nu valt het dickwils dat de zaeyer te vroegh sijn zaeysel verkocht hebbende, dat selve met droefheyt een ander vrolijck ziet maeyen. Want hy ziet desen met cleyne moeyte ghnieten de begheerde vruchten die hy met ploegen, met zayen met missen, wieden ende hoeden met so menichvuldighe ende sorghvuldige moeyten heeft bearbeyt. Maer soo ist niet in dese Gheestelijcke Ougst. Ick hebbe u ghezonden om te maeyen den Ougst by den Propheten bearbeydt ende ghezaeyt: Daer mede zy den Evangelio den wegh bereydt ende ghebaent hebben. In dat haer ghereede werck tredet ghy nu. Sy hebben desen dagh des Heeren al van verde gezien, ende daer inne verblijt. Hier inne verblijdt ghylieden nu tegenwoordelijck. So verblijdt sich in desen Godtlijcken ougst de zaeyer inder hoopen, ende de maeyer in der daedt. Inder daet suldy’t sien als groote menighte geloovighen door den aert der Liefden van herten een sullen sijn: soo dat alle haer goederen niemants eyghen, maer hen allen gemeen sullen sijn: Ende hier af suldy nu teghenwoordelijck het beginsel moghen aenschouwen.

’t Volck van Samarieu tot Smaritana.
Welck is nu de man Godes, daer af ghy spraeckt, van dese drie mannen, die wy hier zien?
Samar.
Dat is hy die daer zit.

’t Volck van S.
Wy komen hier, beste man, om u te zien ende te hooren spreken, door ’t loflijck ghetuygenisse dat dese Vrouwe van u heeft ghegheven. Daer door wy in vermoeden sijn ghekomen, dat ghy wel soudet moghen sijn den Messias, die wy verwachten. Die sal als hy komt ’tvolck genesen van hare zonden ende wonden. Sodanighe sijn wy. Daerom wy door’t ghevoel vande treurighe knaghinghe onser zonden, van herten na ghenesinghe verlangende, begheerlijck dit Vroukens segghen al wat gheloofden. Wie ghelooft niet gaerne ’t ghene hy gaerne zaghe? Wat ghewonde en waer niet gaerne ghenesen? Sy verhaelde ons wat haer van u was gheschiedt. Ende seyde: Komt ende ziet of dit niet en is de Messias daer wy op wachten. Wy hadden te vooren oock gheruchten van u ghehoort. So stemden wy t toe, doch swackelijck, dat ghy de ghene die belooft is, soude moghen wesen, ende die ons van onse smerten ende zonden soude konnen ghenesen.
Iesus.
Saligh sijnse die gelooven ende niet en sien. Want het ghelooven gaet voor’t zien. Dit doet inden gheloovers de gheloofde ghenesinghe geschieden.
’t Volck van S.
Wy ghelooven Heere, maer swackelijck. Sterckt ghy Heere ons gheloove. Dat dede altijt so veele dat wy uyt gingen tot u. Wy dachten: wat baet ons het gelooven dat de medecijn-meester buyten ons, dat is buyten onse Stede is, als hy niet tot ons binnen komt? als hy sijn gheneeslijcke plaesters niet en leydt op onse pijnlijcke wonden? Niet met allen. Als de hongher die binnen onse Maghe is wordt niet daet wt verdreven, soo langhe als de spijse daer buyten blijft. Waerde Heere, wy bidden u daeromme dat ghy u wilt vernederen, in onse ghenesinghe, ende die volcomelijck in ons wercken, soo dat ons ghebueren u wonderlijcke weldaden mercken, die oock aen u begheeren, ende ghesontheydt ghenieten moghen tot uwer Eeren.
Iesus.
Ick en soecke niet mijn, maer Godes Eere, die my heeft ghezonden: Oock ghenese ick den Menschen liever dan zy’t konnen begeeren, dat is mijn werc, dat is mijns herten hoogste lust, dat is mijn boodtschap, daer toe my mijn Hemelsche Vader heeft ghezonden Wie weyghert te doen ’tgheen hy boven al begheert te doen? Gaen wy dan te samen in de stede, ick ben bereydt.

EYNDE.

"""Ware aflaet van zonden,"""