I. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Vanden grondt der openinghe van den grondt der waterlandtsche kercken,"""
"""Vanden grondt der openinghe van den grondt der waterlandtsche kercken,"""


Vanden grondt der
Openinghe
Van den grondt der waterlandtsche Kercken, oock der selver Leeraren zendinghe, met sampt haren Ban.

1.
Korter (Vrunden) dan ghy wel soudt begeeren, maer oock langher dan mijn bejaertheyts korte tijdt, mach ontbeeren, suldy hier moghen lesen d’oorsaken vanden twist, oock van de vrede onder uwe Gemeynte, ende van’t ghene daer na is gevolght.
2.
De noodt hadde eenige Broederen wt Vlaenderen ghedreven tot Haerlem, ende onder de selve ooc eenen genaemt Hans Doornaert. Die was tot Gent een Vermaender, sijn’s Ambachts een Wever, ende van zeden een vreedsaem, vroom, ende oprecht Man, wel begaeft van verstandt ende welsprekenheyt, maer misdeelt ende arm van tijdtlijcke goeden.
3.
Dese Doornaert eenighe Vermaningen tot Haerlem onder den Broederen ghedaen hebbende, werdt van veelen gaerne ghehoort, ende ghepresen. Dit maeckte hem eerst afgunst ende namaels moeyten, by ende door anderen, die (so’t namae’s bleeck) inden aenwas van Doornaerts gonst, den afbreuck van haer voorgaende gonst, by haer Ghemeente, begonden te beduchten.
4.
Also ist geschiedt dat u Vermaender of Leeraer Jacob Jansz. sijns Ambachts wesende, een houten scheede-maecker, den voornoemden H. Doornaert onder schijn van vrundtschappe te vooren hielt, hoe de Ghemeeente tot Haerlem vernomen hebbende, dat hy voor, ende oock nae fijne Vermaninghen des Heeren Name aenriep, daer inne t’onvreden was: radende hem sulcx voorts aen niet meer te doen: also de Gemeynte dat niet en soude conneu lyden, want de Leerarē sulcx gewoon syn te doen, ons waer’t best gelateu. Op dat hy niet schynen en soude te leeren als een Leeraer. Maer daer en tusschen moghte hy H. Doornaert sijnen Naesten met lesen ende vermanen stichten, als elck Christen schuldigh is te doene.
5.
’t Welck Jan Doornaert hoorende, ende voor waerheyt gheloovende, den voornoemden Jacob Jansz. toeseyde sulcx te laten. Hoewel het namaels is ghebleken dat niet de Ghemeynte, so Jacob Jansz. seyde, maer niet dan een of
twee persoonen in sulck sijn vermanen t’onvreden waren, ende dat noch, soo’t schijnt, door Jacob Jansz. ingeven selve.
6.
Dit bleef niet verborghen, daer door eenighe t’onvreden waren, op Jacob Jansz. als niet oprechtelijck handelende metten voornoemden H. Doornaert, ende J.A. Keyser, ende Jacob Dirckszoon. Welck laetste daer door, ende door meer anders desgelijcx, daer wt ghevolght, geseydt hadde: Ick zie dat het Menschen werck is.
7.
Jacob Jansz met Symen Michielsz. namen dat zeer euvel, quamen tot Jacob Dirckszoon, vraeghden hem, waerom hy seyde dat het menschen werck waer? De welcke antwoorde om dat zylieden personen hadden aengezien.
8.
Met dit segghen wast noch qualijcker ghemaeckt dan met het eerste. Men ontboodt Jacob Dircksz. d’een reyse voor d’ander nae inde vergaderinghe, die quam daer niet, naer henluyder believen, om reden hem porrende. Zy voeren voort metten Ban teghen hem, ende seyden hem de Broederschappe op.
9.
Daer mede hielden zy niet op, maer Jacob Janszoon met sijne aenhanghers bestonden ‘tselve oock te doen met H. Doornaert voorsz: ende oock den voorseyden J.A. Keyser. In welck heurluyder voornemen een groot onbenoegen was, ende gheen cleyne scheuringhe began te komen onder de Gemeynte voorsz.
10.
Dit sagh ick ongaerne, eensdeels overmidts ick die Gemeente tot dien daghe toe ghehouden hadde voor d’alder onpartydighste aller nieuwer kercken ofte Gemeenten. Ende eensdeels ter Liefden van een die mijn Vriendt, ende u luyder Leeraer oock is woondende buyten Hollandt.
11.
Also quam ick in voornemen my te bemoeyen tot blusschinghe van desen ontsteken brant, ende dat te meer noch overmidts de voorsz. mijne wtlandighe Vriendt, my het behulp vanden voornoemden Hans Doornaert bevolen, ende hem voor een goedt ende oprecht Man ghepresen hadde.
12.
Achtervolghende welck mijn voornemen ick de sake so verde hebbe ghebracht, niet jeghenstaende Jacob Jansz. met der sijnen veelreleye ghesochte uytweghen, die niet deghelijck en waren: Dat opten 14. Septembris 87. binnen Haerlem een t’samenkomste is bestemt, omme van des voornoemden Jacob Dircksz. Hans


Doornaerts ende Keysers saecke te handelen, daer ick mede soude teghenwoordigh sijn, hoewel Symen Michielz. ende anderen my (als niet wesende van haer volck) ongaerne daer by hadden willen lijden.
13.
Ten voorsz. dage ben ick, met een of twee mijn Vrunden ghekomen inde voorsz. vergaderinge binnen Haerlem, daer behalven de Ghemeente van Haerlem, oock eenighe Broederen van Amsterdam, uyt Waterlandt, ende van Alckmaer, oock de voornaemste Leeraeren waeren, ende onder de selve mede Jacob Jansz.
14.
Die dede ‘tWoordt voor al d’anderen, beginnende aen de reden ende oorsaeken, waerom zy Jacob Dirckz.de Broederschap hadden op geseyt, hier voren gemelt, namelijc, dat hy had gheseydt (nopende haer handel met H. Doornaert) ’t is menschen werck, oock dat zy personen hadden aenghezien, ende van zijn niet comen inde vergaderinghe.
15.
Van alle welcke saken, met sijnen aencleven, Jacob Dirckz sich selve soo volcomelijck verantwoorde, ende sulck sijn segghen van Menschen werck ende persoonen aenzien soo waerachtig te wesen dede blijcken, dat Jacob Janszoon, Symon Michielsz. ende niemandt van sijne afsegghers daer yet konden teghen seggen maer selve opentlijck voor alle den volcke inde schulde bleven steken, ghevende oock redene van sijn uytkomen inde vergaderinghe, als hy ontboden was gheweest.
16.
Waer na ghecomen wesende op Hans Doornaerst sake, heeft Jacob hem beschuldight, dat hy voor ende nae zijne vermaninghen twee of driemaelen des Heeren Name hadde aengheroepen, niet jeghenstaende hy Doornaert hem Jacob Janszoon belooft hadde sulcks niet te doene.
17.
Dese belofte bekende, maer het breecken van dien ontkende Hans Doornaert gedaen te hebben, segghende hier sijn veele vander Ghemeynten, in vermaninghen sijn niet weynigh hoorders, ten can dan niet int verborghen gheschiedt wesen. So heeft Jacob Jansz. dit sijn aensegghen (soo’t waer is) licht te bewijsen. Hy noeme nu yemandt die my, nae mijn vooren ghedaen beloften, heeft hooren, voor of na mijne vermaninghe, des Heeren Name aenroepen.
18.
Jacob Jansz. noemder een of twee, die stonden op en seyden sulcx gehoort te hebben. Maer ghevraeght wanneer ende waer, te weten, oft voor dan na den tijdt van H. Doornaerts beloven, gheschiedt ware, verstonden die ghetuyghen. Want dat het Doornaert ghedaen hadde voor de voorsz sijne beloften bekende Doornaert ontkennende suckx daer na opt ghedaen te hebben. Jacob Jansz. seyde, hy haddet twee of driemalen daer na ghedaen, ende nam sulck sijn aensegghen aen te bewijsen des anderen daghs morghens. Ende daer mede scheyde de vergaderinghe.
19.
Den xv. Septembris des morghens, alsmen meynde dat Jacob Jansz. volghens ’t afscheyt ende sijn toeseggen ’t voorsz. bewijs soude doen, en roerde hy niet een woordt daer af, maer quam voorts met wat anders, roerende H. Doornaerts vertreck wt Vlaenderen, doende
een langduerighe ende sware beschuldighinghe over H. Doornaert.
20.
Ick seyde datmen ’t oude eerst af soude doen daer na moght hy die klaghte, ende andere, die hy meer op Doornaert hadde, voortbrenghen. Men behoorde so niet ’t eene onder ’t ander te menghen.
21.
Maer neen, Jacob Jansz. liet dat onghemerckt, ging voort met sijn voornemen, ende scheen den tijdt daer niede te willen doorbrenghen, ende so sijn aengenomen bewijs (daer toe hy gheen raedt en wiste) te ontsluypen. Ick vermaende hem meermalen dat hy de sake van gister soude bewijsen, namelijck dat H. Doornaert na ende teghen sijn belofte vermaendt hadde, met voorgaende ende navolghende aenroepinghe van den Name des Heeren. Maer ‘twas al ongheacht by Jacob Janszoon, die hieldt niet op van sulcke sijn nieuwe beschuldiginghe.
22.
Waer teghen Hans Doornaert sich soo eenvuldelijck, ende daer by oock so krachtelijc verantwoorde, dat Jacob Jansz. twee tuyghen, by hem tot bewijs van dese sijne nieuwe klaghte op Hans Doornaert voort-ghebracht, hem ontvielen, ende hem in sijn valsch aensegghen lieten steken.
23.
Daer op verantwoorde Hans Doornaert hem selve voorts met so blijckelijkcker waerheyt van alle Jacob Janszoons andere aensegghen: dat Doornaerts onnosele onschuldt, ende daer teghen Jacob Janszoons onwaere beschuldiginghen op Hans Doornaert so claerlijck als de Zonne op den middag voor de gantsche vergaderinghe daer is ghebleken.
24.
Des Jacob Janszoon dit ziende, oock dat hy niet en conde sijn beloofde bewijsinghe des voorleden avondts doen blijcken, is in dese sijne so groote beschaemtheyt so vergramt ende onwetende gheworden, dat hy uytvoer met dese woorden: Hier speelt de Duyvel mede. Welck sijn eyghen segghen licht ghelooft worde, alsoo hy een loghenaer is, ende sijn doen Duyvelsspel bleeck te wesen.
25.
Jacob Janszoon alsoo van d’een lichtvaerdigheydt, ende mitsdien oock van d’eene bebeschaemtheyt in d’ander gevallen sijnde, werde ick met hem te lijden: Ende bedacht middel om hem eensdeels daer wt te verlossen. Alsoo vraeghde ick hem of hy met sijne medestanders niet en souden willen so veele bekennen, dat al het ghene zyluyden indien voorschreven handel ghedaen hodden, wt misverstandt waer ghedaen gheweest. Daer op Jacob Janszoon met sijne mede-predicanten ende aenhangheren te samen traden, omme sich te beraden.
26
Als nu eenighe van Jacob Janszoons goede gonners selve een groot mishaeghen in die sijnen lelijcken handel hadden, sprack daer een tot my, namentlijck G. van Alckmaer, dat ic Jacob Janszoon te sachtelijck handelde: Ghy behoorde hem (seyde hy) nu te brenghen tot openbare schultkenninghe van dese sijne grove mishandelinghe, voor alle dese Broederen hier teghenwoordigh vergaedert wesende.


27.
Waer op ick den goeden Man ter antwoorde gaf dat nu claerlijck bleeck tot Jacob Janszoons beschaemtheyt dat, voorneemlijck hy met eenigh vanden sijnen, oorsake was vanden twist, ende haer doen recht menschelijck werck ware, oock dat zy persoonen hadden aenghesien soo Jacob Dirckszoon met waerheydt henlieden aengheseydt hadde, om welcke waerheydt gheseydt te hebben, hy ghebannen waer gheweest.
28.
Ende nadien sulckx nu onlochbaerlijck kondt waer, datmen de Koe niet en moste melcken tot datse bloedt gave, dat het oock int vredemaken gheen vrucht moghte doen, tot het uyterste te dringhen, ende al te doen datmen wel soude moghen doen. Sonderlinghe nadien nu Jacob Dirckszoons van ghelijcken H. Doornaert onschuldt volcomelijck waer ghebleken in allen saken daeromme d’eene t’onrecht was ghebannen, ende d’ander opter wacht stondt om ghebannen te worden, soo dese onderhandelinghe daer niet tusschen en waer ghekomen.
Jacob Janszoon met sijne mede-hoofden sich alsoo een weynich te samen beraden hebbende, bewilligden in mijnen voorsz. voorslach, bekennende opentlijck dat het opsegghen vande Broederschap aen Jacob Dirckszoon by henluyden ghedaen, met alle ’t ghene daer oock aen den begonnen handel met H. Donaert moghte aencleven, niet uyt quaedtwilligheydt, maer qt misverstandt was gheschiedt, wel willende dat het niet ghedaen en ware, hieldens oock voor onghedaen, ende verclaerden dat Jacob Dirckszoon wel weder, in haer vergaderingen moghten komen.
Met welcke bekentenisse Jacob Dirckszoon ende Hans Doornaert sich vernoeghden, soo nochtans dat Jacob Dircksz. niet weder inde Gemeente wilde wesen, ende dat H. D. onverbonden hieldt aen sijn beloften vanden Name des Heeren voor ende nae sijne vermaninghen niet aen te roepen, nemende deshalven sijn woordt weder tot sich, ‘twelck hem toeghelaten werdt.
Maer en wilde J. A. Keyser sich niet bernoeghen laten mette voorsz bekentenisse, segghende dat zy sulcx niet wt onverstandt, maer wt boosheit, ende met wel weten hadden ghedaen. De welcke by my daer inne so werde bericht, dat hy ten laetsten oock te vreden was met de voorsz. bekentenisse.
Daer op heeftmen Gode ghedanckt, ende en hebbe ick voorts op dese meeninghe tot Jacob Jansz. ende d’ander Leeraren ten aenhooren van alle de vergaederinghe ghesproken. De wonde deses twistes is nu gheheelt, ende staet voorts te voorhoeden dat zy niet op argher wijse weder op en breke.
Dat staet ghewislijck te beduchten, indien men d’oorsake vande voorleden twist niet wech en neme. Die achte ick te sijn geleghen int misverstandt vande macht uwer Kercken, ende zendinghe der Predicanten. Daer af ick nu terstondt bereydt ben met u Luyden t’samen te handelen, tot vast-makinghe vande gemaecte vrede.
Als ick nu merckte datter veele waren die na huys verlangden (wanter vele van buyten comē waren) so hebbe ick voorts gheseydt. Of soo’t u luyden nu ongeleghen moghte sijn alhier sulcx af te handelen, ben ick om u luyder willen noch

Bereydt te komen tot Alckmaer (alwaer ickversta grooter Ghemeente te wesen dan hier) metten eersten dat het u luyden sal gheleghen sijn, mits dat het niet tot inden Winter en vertrecke, om aldaer inde vreese Godes, ende metter minne de saken voorsz. af te handelen.
Sulcx werdt by hem alleen danckelijck aenghenomen, zy bedanckten my mijnder moeyten in die hare vrede makinghe ghehadt, gaven elckanderen de handt, ende sijn alsoo vrundelijcken vanden anderen ghescheyden, met een ongehoopte blijdtschappe, so wel alle der Broederen als oock der Leeraren.

Na veel moeytens, schrijvens, ende drijvens hebbe ick ten laetsten Jacob Jansz soo verde gebracht dat hy achtervolgens sijn voorschreven beloften tot Alckmaer, daer ick een dagh naer hem moste wachten, is ghekomen daer veele van uwen volck ten eynde voorschreven vergadert waren, ende ick met u luyden opten 29. Novembris 87.
Alwaer Jacob Jansz. na een langh ende onnoodigh verhael van sijn spade komste van my werde versocht naeckte ende oprechte verclaeringhe te doene volgens ons afscheyt tot Haerlem vander Kercken macht ende sijne zendinghe, ende eerst of hy verstondt dat sijn kercke een waere zichtbaere Kercke Godes waer dan niet.
Jacob Jansz. antwoorde na sijne ghewoonte niet rondelijck noch redelijck, maer verscheyden uytweghen soeckende, ende nu ‘teen dan ’t ander voorwerpemde, seyde onder anderen oock, dat hy niet en waer ghekomen om te disputeren, recht oft my oude Man sulcken lust waer te disputeren met sodanighen lichtvaerdighen, onschamelen ende onwysen Mensche, dat ick daeromme inden kouden Winter uyt mijn ghemack vyf mylen weeghs op mijn eyghen kosten, met versuym mijnder huys-saken soude reysen.
Dat was niet vrundelijck ghesproken. Want ick daer was ghekomen, om versoecken ofmen u Luyden met waerheyt moght overtuyghen vande onware wane by u wesende van de uyterlijcke Kercke, ende haer macht, ende van de zendinghe uwer Leeraeren, wesende de grontoorsaken uwer voorleden twistigheydt, op dat ghy blijvende de selve oorsake, niet in nieuwe ende argher twisten en soudet vallen.
Oock mede als Jacob Jansz. gedronghen wesende, nu al sijn gevoelen van uwe zichtbaere Kercke verclaert hadde, sulckx dat hy ende ick daer inne gantschelijck over een ghekomen waren, begheerde ick dat hy onbeveynsdelijck soude verclaren wat zendinghe hy hadde.
Ende want ick hem daer by vermaende, dat hy my daer op noyt mijn daghen volkomen bericht en hadde ghegheven, ‘twelck hy Jacob Jansz. anders ghekalt hadde, segghende dat hy my al over lange des aengaende ten vollen hadde voldaen: ontkende Jacob Jansz. sulck sijn segghen, te meermalen verhalende, sulckx noyt gheseyt te hebben, ‘tselve oock so grof makende dat een vande byzitters sulck ontkennen niet langher konnende verdraghen, tot hem seyde: My wondert J. Jansz dat ghy u niet schaemt dien ouden Man sulcke openbare waerheydt so opentlijck te ontkennen: hebbe ick u dat niet meer dan eenmael rondt wt hooren segghen, met meer Luyden, ende namentlijck oock ten


huyse van N. by N. N. M. etc. Soo ghy dat noch soudt lochenen, ick sal’t u met henluyden overkennen.
Na eenighe meer ander woorden seyde Jacob Janszoon tot my, dat ick niet anders en zochte dan hem te beschamen. Daer op ick hem antwoorde dat ick niet anders en zochte dan zijne Gemeente, oock hem selve daer ick moghte nut te sijn. Hoe dorst ghy dat (Jacob) soo wt u eyghen argh-dencken segghen? 1 1 1 Co. 13, 5 Leert u dat de Liefde? Die en denckt niet arghs.
Is u Jacob Janszoon dan alreede vergheten dat ic kopten 15. Septembris laestleden, volle macht, ende bequaeme gheleghentheydt hadde, omme u na verdienst te beschamen? Ist u vergheten, het ghedenckt noch wel eenighe van die dit hooren, die daer teghenwoordigh waren, ende wel saghen dat ick u boven u waerde verschoonde. Sulcx hebdy in ons laetste bywesen noch aen my bevonden. Gheeft u dat reden om van my, waerheyt sprekende tot u, sulck quaedt te vermoeden? Dat voeght gheen Christen, veele min een Leeraer.
Dit hoorende een vroom Man vanden uwen ende groot Vrundt self van Jacob Janszoon moght sich niet langher ter Liefden van de waerheydt bedwinghen, maer voer wt teghen Jacob Janszoon, seggende: 2 2 Siet voor 26. 27. 28. Daer seyt Coornhert de waerheyt, want als hy u tot Haerlem verschoonde, ende sachtelijck handelde, sprack hy tot my, datmen de Koe ten bloede toe niet en behoordt te melcken, noch in vredehandelingen ’t uyterste niet te doene.
Eyndelijck, Jacob Jansz. merckende waer hy was, began ten laetsten tot reden te komen, ende met my, ten aenhooren van al die teghenwoordigh waren, te verclaren wat hy hielt van u Luyder zichtbare Kercke. Insgelijcx wat of hoedanigh sijn zendinghe was, in welcke twee stucken wy (na veele redenen hier te langh ende oock niet noodigh) soo volcomelijck over een quamen, dat ick voornam ons beyder ghevoelen daer af opter daedt in gheschrift te stellen, op dat wy beyde dat selve terstont met eenighe vande Vrunden moghten onderteeckenen. Waer inne yeghelijck licht conde mercken met wat ronder ende onbeveynsder herte ick handelde.
Maer so en wast niet met Jacob Janszoon. Die wilder niet aen, seggende tot my, schrijvet ghy morghen by u selve alleen, dat sal best vallen, dan sullen wy’t lesen, ende by ofte afdoen, ‘tghene van noode sal wesen. Ick stondt aen dat het terstondt daer soude gheschieden, of ten minsten dat hy’t oock in schrifte by hem selve soude stellen, om dan ’t best wt beyden te nemen. Dat sloegh hy af. Hy weet sijn waeromme, ick niet. Also nam icx aen in gheschrifte te stellen, ende des anderen daeghs inde vergaderinghe met my te brenghen, om daer te lesen, ‘tselve te verbeteren na eyssche, ende dan by ons (als voorstandt) gheondertekent te worden.
Het was niet vroegh inden avondt als wy scheyden, ende ’t was al laet inder nacht als ick t’slapen ging, noch liet ick niet voor mijn nacht-rust, dewijl onse redenen my in verscher ghedachtenisse waeren te stellen in gheschrifte, van woorde te woorde als hier na volght:

Opten 29. Novembris 87. binnen Alckmaer in teghenwoordigheyt veeler vande Gemeynten diemen noemt de Waterlanders, achtervolgende voorgaende afscheydt tot Haerlem genomen

Opten 15. Septembris, dat tusschen Jacob Jamsz. Ende Dirck Volckerts Coornhert ghehandelt soude worden vande maght der voor schreven Kercken, ende van haerder Dienaeren zendinghe. De selve Jacob by den selven Coornhert ghevraeght sijnde: Of sijne voorschreven Ghemeynte een ware zichtbare kercke Godes ware, dan niet: Oock mede na de verclaringhe van sijne zendinghe, wat ende hoedanigh die is: heeft na langhe woorden, tusschen hem J. J. ende den voornoemden D. C. daer gevallen sijnde, verclaert, ende eerst nopende de kercke voorsz. dat het is een versaminghe van Menschen, in wandelinghe ende mondelinghe belijdinghe, so schriftmatich wesende. Datmen na ‘tgoede gevoelen de Liefden, de selve mach vermoeden ende achten te wesen Godvreesende Luyden, die daer ghelooven de H. Schrift Canonijck, met sampt de 12. Articulen des gheloofs waerachtigh te wesen. Soo dat zy met oprechten yver staen met des Heeren hulpe nae een volcomen afstervinghe van alle dat quaedt is, ende te leven in sulcke ghehoorsaemheydt der gheboden Gods, voorneemlijck vande Liefde tot Gode ende den Naesten, als Godt van haer is eysschende. Bekennende allen anderen, die zy vermoeden mede te wesen van sulcken wandel, belijdinghe, gheloove, ende yver, voor lieve medeghenooten van heure voorschreven Gemeenten, al waer’t oock sulcks dat sy geen Dope noch Nachtmael of andere uyterlijcke Godsdiensten en ghebruyckten, of soo yemandt niet ghedoopt sijnde, des Nachtmaels ghebruyck begheerde te ghenieten, datmen de selve sulcks niet weygheren, maer toelaten sal. Also sy bekennen nu gheen uytdruckelijck bevel Godts daer toe te hebben, maer de selve, als oock niet verboden sijnde inder Christenen Vryheyt toeghelaten sijn, te gebruycken ofte niet, alles tot stichtinghe ende vermydinge van oneenigheyt. Sonder dat oock yemandt werdt ghehouden te ghevoelen na der Vermaenders, of der anderen sinne van den onderscheydt der persoonen inde Godtheydt, van de menscheyt Christi, ende van andere dierghelijcke hooghes aken, als sulcke derhalven wederomme anderen oock in haer ghevoelen vry laten van soodanighe saken. Wel verstaende dat sy om anderen tot haer meeninghe in dien te brenghen, gheen twist en veroorsaken inde Ghemeente.
Ende beroerende nu sijne Jacob Janszoons Zendinghe, verclaerde hy gheen andere Zendinghe te hebben dan een drangh sijns ghemoedts, omme tot danckbaerheyt Godes van sijne gaven hem in kennisse der waerheydt verleent, de selve gaven te ghebruycken daer hy mach, tot onderwijsinghe ende stichtinge sijns Naestens, volghende oock de alghemeene Wet der Natueren, van eenen anderen te doen, alsmen gaerne van een anderen ghedaen waere.

Des anderen daeghs morghens, den laetsten Novembris 87. quamen wy te samen, ick began ’t voorsz. bewerp te lesen, tot dat ick quam aen die woorden: Of so yemandt niet gedoopt sijnde, des Nachtmaels ghebruyck begheerde te ghenieten, etc. Daer sprack Jacob Janszoon teghen, segghende dat zy dat niet en konden toelaten. Op mijn vraghen, oft dan onrecht ware ende waeromme, antwoorde hy Neen, maer om d’arghernisse der swacken wille.


Als ick nu seyde, ist niet onrecht, so argheren uwe swacken sich t’onrecht, aen ’t gheen recht is: so staet u Leeraren toe, den onwijsen Leerlinghen sulcx te onderwijsen, ende dat argheren te benemen: antwoorde my Jacob Janszoon, wy en hebben gheen Exempel der Schrift, dat men ’t een sonder ’t ander heeft ghebruyckt. Daer quamen wy in meer andere redenen, in alle de welcke ick Jacob Janszoon soodanigh bevandt, dat wy dien morghen onghedaner saken vanden anderen scheyden, hoewel ick ter begeerten van uwer eenighen daer noch dien na middage metten uwen, in afwesen van Jacob Janszoon van die sake bleef sprekn.
Ende want het my onmoghelijck is alle ‘tgene, ende juyst soo dat doe, of oock ’s morghens onder ons werde gesproken te onthouden, ende ick bestaende ‘tselve hier te schrijven, daerom noodtlijck int ander, of te veel, of te luttel, af anders dan’t dien dagh was ghesproken, soude moghen schrijven, so wil ick dat achter wegen laten, ende van die saken, so ick cortste sal moghen, mijn ghevoelen, met sampt desselvens bewijsinghen, hier stellen by gheschrifte. Tot u Luyder, so ghy niet beters en hebt, of tot mijne beteringe, indien ghy verstandt ende waerheydt hebt, om my beter te onderrichten.

Den laetsten dach Novembris voorsz. poogden Jacob Jansz. Met eenighe onder den uwen, die voorsz. arghernisse der swacke Broederen te verschoonen, deur dien datter gheen Exempel (so zy seyden) inder H. Schrift is, datmen ’t een sonder ’t ander heeft ghebruyckt, ende dit al niet teghenstaende by haer toeghelaten was, dat ghy gheen sekerheyt en hebt, dat u Kercke de ware zienlijcke Kercke Godes is, ende dat uwe zendtbode waere zendtboden Godes sijn die last hebben van Gode, omme de vervallen Kercke Godes weder op te rechten, ende de Sacramenten der Ghemeenten wt te deylen.
Nadien dit so is, te weten, dat ghy ’t een sonder ’t ander niet en soudt ghebruycken konnen, om dat ghy gheen exempel in der Schrift daer af en hebt: waeromme rechte ghy luyden dan op een vervallen uyterlijcke Kercke der Apostelen, metten ghebruycke vander selver Sacramenten ende Banne? Hebdy daer een eenigh Exempel der Schrift af, soo brenghet te voorschijn. Ick hebbe gheen inden heelen Bybel gevonden.
Vermooghdy sulckx (als ghy en doet) waerom staet u luyden dit vry, maer ’t ander niet? Of maeckt ghy gheen zonde zonde daer af, dat ghy’t sonder Exempel der Schrift te hebben int gheheel na doet, maer int deelken niet? Of soude minder overtredingh nu meerder zonde wesen dan meerder overtreding?
Dat zy noch ghesproocken als oft ghyluyden nu noch alles onderhieldt in uwe Kercke, 1 1 1 Co. 13, 1 Ro, 12, 6. 1 Cor. 14. 29. 30. 31, 32. 1. Thes. 5. 19, 20, 21. Nu. 11, 26 27. 29. Mar. 6. 13 Jaco. 5. 14 Acto. 1. 5. 2, 39. 9, 17 8, 17. dat Christus sijnen Apostelen bevolen heeft te onderhouden, ende dat zy in haer Kercke onderhouden hebben. Maer dit en zie ick niet, noch uwe Leeraren en moghens oock niet bewijsen.
Mooghdy ons bewijsen dat ghy in uwe t’samenkomste het Propheteren oft Schrift-duyden onderhoudt, so dat niet eene alleen, maer oock al d’andere, ende elck van u luyden vryelijck doen, op d’Apostolische (ja oock Moysaische) wyse?
Mooghdy ons bewijsen dat ghy het Olien der Krancken, dat by den Apostelen selve is

gedaen, oock by den Apostel bevolen is geweest in uwe Kercke onderhoudt ende haer na doet?

Mooghdy ons bewijsen dat ghy (soo d’Apostelen deden in haer Kercke) in uwe Kercke oock Doopt metten H. Geest, ende niet so Joannes dede alleenlijck metten Watere?

Mooghdy ons bewijsen dat d’Apostelen yemanden, dien zy het Vermanen of Leeren inde Gemeenten toelieten, 2 2 Ioan. 13. 15. den selven hebben verboden oft ontraden des Heeren Name voor ende na de Vermaninghe aen te roepen, om dat hy gheen Leeraer en soude schijnen, so ghy Jacob Janszoon, Hans Doornaert hebt verboden of ontraden?
Waeromme laet ghy (om hier met luttel seggens, meer dan ghy mooght verantwoorden, te vernoeghen) het voetwasschen achter? Is dat niet vanden Heere self bevolen?
Waeromme laet ghy in dese uwe onbevolen weder-oprechtinghe achter weghen de gemeenschap der goeden?
Ende waeromme laet ghy in dese uwe onbevolen weder-oprechtinghe achter weghen de gemeenschap der goeden?
Ende waeromme laet ghy niet te doen dat by der Apostelen Concilium als noodigh, 3 3 Act. 15, 20 21, 25. uytdruckelijck was verboden? (swijghe by Gode self al in Noe tyden.) 4 4 Gen. 9. 4.

Seght nu Mannen, wat Exempel hebdy in de H. Schrift van’t nalaten van’ Propheteren? van’t Olien? van’t Doopen metten H. Geest?

De Miraculen, segdy, hebben opghehouden. Al ‘tgunt ghy wilt schijnene weder opgherecht te hebben, hadde opghehouden. Wast daeromme bevolen op te houden? Dat suldy niet segghen.
Immers de Miraculen waren van Christo belooft den ghenen die ghelooven souden, dat’s verde van te segghen, sy sullen metten Apostelen ophouden? 5 5 Marc. 16. 17.

Maer ‘tzy noch so ghenomen, dat het wesen der Schaduwen, als Doope des Gheests, genesinghe der krancken, midts Olien ende voorbidden, etc. sijn opghehouden: Waerom houdy dan noch de schaduwen der selver, sonder haer wesen in uwe Kercke?
Soudet wel zijn om een ware Kercke Godes te schijnen, alhoewel zy’t niet en is?
Wat is doch bedrigh ende schijn-deught so’t dat niet en is?
Hebdy van sulcke Hypocrisie oock een eenigh Exempel inder Apostelen Kercke ghelesen in den Nieuwen Testamente?

Wel aen, laet de Miraculen ter zijden staen, is u het voetwasschen onmoghelijck om nae te doen? Het Propheteren oft Schrift-duyden? Het Ghemeen-hebben vanden goederen?

Dat hieldt al op inder Apostelen tijden selve suldy seggen. Dat zy so, dat de Kercke in weynigh Jaren van haer eerste oprechtigheyt verarghde. Wie heeft u bevolen u Kercke na haer verarchde, ende niet na haer alder eerste oprechte forme op te richten? Gaen de Monicken, ende Begynen int Pausdom u Luyden in dit navolghen vander Apostelen vervallen Kercke niet verde te boven?


Daer mooghdy nu, uyt het weynigh van veelen, by my hier verhaelt, lichtelijck mercken dat uwe Leeraeren hier mede metten ouden Pharizeen Munte ende Rute vertienden, 1 1 Luc. 11. 42 maer opte voornaemste dinghen (sonderlinghen opte Liefde) met allen weynigh achten, ende dit al onder dit versierde ende qualijck naghevolghde dexele: WY en hebben des gheen Exempele inde Schrift.
Ende vraghe nu u Jacob Jansz.. Symon Michielsz. Met alle uwe mede-Leeraeren ende Vermaenderen deser Waterlandsche Gemeente: Waer hebdy een Exempel der Heyligher Schriftueren, dat de ware Kercke Godes haer selve uyt ghegheven heeft voor ‘tghene dat zy niet en was? Waer dat zy quaedt gedaen heeft op dat daer goedt af soude komen? Waer dat zy yemandt heeft bedroghen.
Nergens. Want de waerheyt liegt niet, noch haer trouwe en bedrieght niet.
Dit doet ghyluyden openbaerlijck, immers ghy Jacob Jansz. sonder alle schaemte. Zijt ghy niet de man selve, die opten xxix. Septembris laetstleden, ten aenhooren vande Gemeente tot Alckmaer, daer teghenwoordigh wesende, hebt moeten bekennen, dat ghy niet met verzekerder waerheydt van eenich ander mensche mooght weten, wie een waerachtigh lidtmaet Christi ende een onzichtbare steen aenden onzienlijcken Tempel Godes waer: maer dat ghy alleenlijck den ghenen, welcker wandel ende belijdinghe metten Evangelio over een quame, uyter liefden aert mochte vermoeden ende achten of wanen dat zy zulckx waren? Dit en mooghdy niet ontkennen. So en is u zichbare Kercke (die wel ware onzienlijcke leden Christi en haer mach hebbē) niet een ware, maer niet dan een waenkercke Christi, alsso ghy vander selver waerheyt selve niet en mooght verzekert wesen, ende noch veele minder yemant vanden uwen daer af verzekeren, mooghdy dat eenighsins verschoonen van logh, bedrogh ende valsheydt?
Maer wat is de vrucht van dit u bedrogh? Verderflijcke verleyinghe uwer onnoosel ende onwijser Schapen, want zy vele van henluyden noch gheen herborenen kinderen Godes of ware Lidtmaten Christi, maer noch nauwelijckx slachvresende knechten, veele min loonsuchtighe huyrlinghen wesende, laten henlieden al beduncken dat zy levende steenen aenden Tempele ende erfgenamen Godes zijn, ende veroordeelen alle anderen buyten uwe gemeente wesende voor wereltsche menschen ende Godtlosen, t’weclk sulcke ghemeen hebben met allen anderen in secten ende zienlijcke waenkercken wesende.
Want elck verstaet datter niet dan een waer Lichaem Christi, daer hy t’hooft af is, ende een ware Kercke Godes en is, dits waerheyt. Elck acht de zijne die te wesen, dits meest loghen, buyten de ware Kercke Godts wordt niemandt salich, dencktmen dan voorts, dits mede waerheydt. Wat magh daer anders uyt volghen, dan, dese ende die, zijn niet in onse Kercke, soo sijnse dan oock buyten de salicheyt, Godlose ende verdoemde menschen.
Is dit niet soo wel by uwe onwijse broeders als by alle andere verdoolde waen-kercken, soo berispt my: is dit niet de rechte bittere wortel van alle de teghenwoordighe hatelijcke partijschappen ende doodtlijcke twisterijen, soo bechonet my: ende zijt ghy Jacob Janszoons

Met u bedrieghelijck vroet-maken of voedinghe vande valsche opinie dat u volck de ware zienlijcke Kercke Godes is, de oorsake of voedtsele niet van sulcke partijdgheydt, soo beschaemt my, want ick zegghen zulckx nu onder oogen aen, hoe seere ick u voormaels achter rugghe verschoont hebbe, doe ick niet en konde van u sulck quaedt ghevoelen, als ick nu metter daet in u bevinde.
Hier van hebdy u nu te verantwoorden, niet met u schijn-uytsluyp, ick kome niet om te disputeren, oock niet om u eere voor te staen, 2 2 Luc. 21. 15 maer om de waerheydt (zoo zy met us is ) uwer Kercken tot uwes volckx verzekeringhe voor te staen: Daer teghen en behoofdy niet te vresen zoo ghy reht hebt, want de waerheydt self sal u mondt ende wijsheydt gheven, dien alle uwe wederzaken niet en zullen moghen wederstaen noch wederspreken.
Merckt nu vrienden, die niet bedroghen en wilt zijn op, op u Jacob Janszoons handel in zijne zendinghe, ende ghy sult hem daer niet een ahyrken oprechter inne vinden, dan hy int stuck uwer sienlijcker Kercken nu is ghebleken.
Want dat hy tot het werck van leeren, Sacrament uyt-deylen, ende Bam te voeren inde zichbare Kercke Godes, van Gode niet en is ghezonden, bekent hy selve: Maer belijdt anders gheen zendighe te hebben, dan sijn goede meyninghe: Dat is, sijn dnackbaerheydts die hy meynt Gode te doen voor sijn gaven des verstandts, dat hy in sich waent of weet te sijn: dat hy de selve sijnen Naesten ten goeden te getuyghen, werdt ghedronghen van sijnen gemoede. Is dat oock wat anders op’t beste beduydt sijnde, dan een goede yver of goede meyninghe? Die selve goede meyninghe, danckbaerheyt tot Gode ende ernstige yver, houden veele vanden uwen selve, ende ick van ghelijcken niet minder te wesen in Hans Doornaert, als in Jacob Jansz. Dat heeft hy wel betoont (so ick gewisselijck van hem hoore) in Vlaenderen: Daer hy om eenighe Vermaninghen te doen verzocht sijnde, hem niet ontzien en heeft by wijlen, met versuym van sijn noodruftighe broodtwinninghe, sonder alle hoop van eenigh loon, met een stuck kase ende broodts inden mouwe te loopen een mijle weeghs vier of vijf verde, door sorghlijcke weghen van moorders ende vyanden, om den ghenen die ’t begheerden te vermaenen buyten haren kosten. Welck doen Doornaerts, Jacon Jansz. die so niet en doet, hem niet en heeft ontzien tegen my selve, niet seer bedecktelijck te achten voor een vleeschelijck werck, als die sulcx doende, sijn huys qualijck voor stondt, ende in armoede bleef.
So staet nu Jacob Janszoon reden te geven van sijne af-redinghe ende behinderinghe aen Hans Doornaert, van den Name des Heeren niet aen te roepen voor ende na sijne vermaninghen, ende de oorsake by hem Jacob Janszoon teghen my selve daer van voor ghewent.
Die was, op dat Hans Doornaert vermanende, also met aenroepinge van ’s Heeren Name voor ende nae (wat is men meer schuldigh te doen?) niet en soude schijnen mede als een Leeraer te leeren, overmidts (seyde Jacob Janszoon) der Leraeren sulcx ghewoone sijn te doene.


Seght ons nu Jacob Janszoon wat hpudy voor een waerachtigh Leeraer oft zendt-bode Godes? die van een vergaderinghe van menschen gheen ware Kercke Godes wesende tot het predick ampt wordt verkoren? is dat, soo hebben alle de sichtbare Kercken warachtighe Leeraren ende zendt-boden Godes, dat suldy niet segghen. Soo en maeckt u het verkiesen uwer Kercken oock gheen warachtigh Leeraer.
Maer seghdy dat het verkiesen eender waerachtigher zienlijcker ghemeynte Christi een waerachtigh Leeraer maeckt, soo wijst ons sulcken Kercke Godes die u heeft verkoren tot een Leeraer, ende men sal u houden voor een ware zendt-bode Godes. Dit en vermoochdy oock niet, als die self bekendt dat ghy u ghemeynte wel vermoedt ende acht, maer niet en mooght bewijsen soodanigen Kercke te wesen, soo en maeckt u mede heur keure gheen warachtigh Leeraer.
Wat salt dan sijn dat u een marachtigh Leeraer maeckt? Dat ghy sonder middel sijt ghesonden van Gode selve, dien u sijnen woorde in uwen monde heeft gheleydt om ghemeynten met autoriteyt ende als van Gode ghesonden sijnde te prediken? Dat en hebdy ten aenhooren uwer ghemeynten u selve (daer ick u noch in moet prijsen) niet eens dearen aen-nemen noch beroemen, soo en maeckt u dat oock niet tot een waerachtigh Leeraer.
Ghy en sijt dan oock self gheen waerachtigh Leeraer noch van Gode om ghemeynten te leeren ghesonden, dit moet ghy willens of onwillens belijden, soo moet ghy mede, dat ghy gheen Leeraer inder waerheydt wesende, des niet teghenstaende een Leeraer heb willen schijnen, is dat niet het selve bedrogh, dat ghy hanteerdt met het doen schijnen uwer Kercken, voor een ware sienlijcke Kercke Godes, niet teghenstaende zy dat niet en is?
Sydy een ware zendt-bode Godes, waerom doedy dat niet behoorlijck blijcken? zydy’t oock niet, waerom wildy onbehoorlijck sulckx schijnen te wesen? Wat sydy in u sendinghe meerder dan Hans Doornaert, dat ghy meer dan hy voor een Leeraer gheacht begheerde te wesen by uwe ghemeente?
Wat is doch Jacob Janszoon u meyninghe hier inne gheweest, dat ghy soo wel gheen Leeraer wesende als Hans Doornaert, meer dan hy een Leeraer wilde gheacht sijn met Symon Michielszoon ende d’andere uwe mede Leeraren van selfs, niet van Gode ghesonden om ghemeynten te leeren, lopende, ende u anderen te leeren onderwinnende, eer dat ghy self van Gode daertoe gheleerdt ende ghesonden sijt?
Godt ist die dat weet, ghyluyden mooght dat weten, ick weet dat niet, derhalven wil ick sulckx int best duydende liever u luyder goede meyninghe ende onwijse yver, dan eerzucht of baetzucht toe schrijven: maer dat weet ick wel dat sulck u doen, namentlijck voor Leeraer (dat ghy niet zijt) te willen gheacht zijn meer

Dan Hans Doornaert, de wortele ende rechte oorsake is geweest van dese uwe vermetele ban, twist ende stooringhe in uwe ghemeynte.
Ende ghy Leerlinghen onder den voorsz. Jacob Janssen, Symon Michielssen met hare mede Predikanten, die desen mijnen arbeydt tot u luyder heylsamer waerschouwinghe met getrouwer ernst gheschreven sult komen te lesen, sult hier uyte lichtelijck konnen verstaen wat ghy hebt voor een Kercke ende voor Leeraeren, daer door ghy rechte oorsaecke sult hebben u voorts niet meer op een waer kercke te verlaten, ende u van waer leeraren te laten blindelijck leyden, ende alsoo ontwakende als uyt eenen waen droom met waerheydt sult moghen spreken tot Jacob Janssen ende zije mede Predicanten alsoo.
Wanneer suldy eens op houden ons waen voor waerheyt te verkopen? Zijn wy de eenighe ende ware sichtbare Kercke Christi, soo ghy ons leert, waerom en bewijsdy dat miet t’onser versekertheydt teghen Coornhert, die sulcks opentlijck onder uwen ooghen dat wy ’t aenhooren, wederspreeckt met de H. Schrift? Immers waerom bekent ghy Jacob Janssz. Opentlijck dat wy niet seker moghen weten, dat wy de ware sichtbare Kercke Christi zijn.
Nadien wy dat oock niet en zijn, soo uwe bekentenisse selfs mede brengt: waerom bedriegdy onse onwijse mede broederen met die quade toeverlaet, als of wy alleene Godes volck waren, daer ghy wel weet, dat wy niet en sijn de ware sichtbare Kercke Godes verstreckende, alsoo die onnosele luyden soodanighe Leeraren vande welcke de Heere seydt: mijn volck, 1 1 Isa. 3. 12. die u segghen saligh te wesen, dat zijnse die u bedrieghen?
Van ghelijcken mede.Ghy Jacob Janssen met d’andere, sydy ware Leeraren ende oprechte sentboden Godes, doet dat met sulcke kenbare waerheyt blijcken, 2 2 Ioa. 10, .. dat wy u niet uyt blinde wane, maer uyt seker weten moghen na volghen, sydy dat oock niet, houdt op ons, oock u selve te bedrieghen, laet af met aensien, als van Godes weghen de ghemeente te leeren, spreeckt waerheydt elck tot sijnen naesten onder verbeteringe ende niet als een woordt Godes.
Op dat wy alsoo eens sulcken quaden toeverlaet moghen verlaten, ons selve voor dat wy kennen, nae de ware kintschap Godes staen, ende alsoo levendighe steenen aen den Tempel Godes worden, de waen Leeraren de rugghe keeren, ons totten waren Leeraer Godt, in ende door Christum begheven, zijn stemme hooren ende op den wegh der waerheyt volherdelijck, verzekertlijck, ende salighlijck wandelen. Amen.

Dat alles moet die lieve Vader door sijnen eenigen sone Iesum, vermidts sijn H. Gheest alsoo inder kracht en vruchtbaerlijcke wercken in u allen, lieve vrienden dat wenscht u allen u hertsjonstighen vriendt
D.V.C.


Ghevolgh.

Wt den ouden gonst die Jacob Janszoon met sijne aenhangheren hadden teghen Jan Doornaert ghevaet (soo’t wel schijnt) ter oorsaken dat Jan Doornaerts onnoosele oprechtigheydt op den 15. September 87. zijnen ende der sijnre valsch wroeghen (daer door zy hem doe meynden te bannen) so openbaerlijck te schanden hadden ghemaeckt, dat Jacob Janszoon ziende sijn loghenen beschaemt, toornighlijcken seyde: Hier speelt de Duyvel mede (so met hem oock wilslijck dede) heeft hy metten zijnen ten laetsten twee Naboths tuyghen opghemaeckt, die Jan Doornaert overtuyghden op den sevenden Augusti (immers doe was sijn vonnis besloten) dat hy soude gheseydt hebben, datmen wel moghte saligh sijn, sonder den uyterlijcken natuerlijcken Christum te kennen: ’t Welck Hans Doornaert ontkende so gesproken te hebben, maer kende sijn verstandt deshalven te sijn, dat Christus wil is, magh sijn, of gheweest is, daer hy uyterlijck niet en is gepredickt.
Hier over was Hans Doornaert van Jacob Janszoon nu voor de Haerlemsche Ghemeente swaerlijck beclaeght, dat hy den genen, die hem sulcke woorden na hadden gheseydt, ende voorneemlijck eenen Adriaen vanden Berghe (recht of die hem als een saem-roover met loghenen hadde ghesocht te schandalizeren) hadde als een Loghenaer beschuldight, oock aen Symon Michielsz. Dienaer des Woordts (so hem die laet noemen) ende so Jacob Jansz. metten sijnen hem t’onrecht noemen, etc.
’t Welck Hans Doornaert seydt onwaerheyt te wesen, namentlijck dat hy den voornoemden Adriaen, of yemandt daer over aengheklaeght of beschuldight hadde, ten waer men voor beschuldighen ende aenklaghen wilde nemen, dat yemandt tot sijn onschuldt, ontkende, ‘tgheen by hem niet gheseydt en ware, want hy Hans Doornaert niemandt hadde willen beschuldighen maer alleenlijck sich selven met waerheyt ontschuldighen.
Ende hoe wel nu Hans Doornaert de meeninghe der woorden, die Adriaen voornoemt met sijn geselle hem op seyde, wel bekent stont, maer de nagheseyde woorden inder manieren voorsz. so niet, als zy niet by hem ghesproocken sijnde gheweest: Derhalven hy die niet en hadde sijns ghevoelen halven, gheensins behoeven te ontkennen, maer alleen moste ontkennen, ter Eeren vande Waerheydt, nadien hyse so niet en hadde ghesproken, so hebben Jacob Janszoon, Symon Michielsz. Met haeren aenhangheren, den voornoemden Hans Doornaert haer ghemeenschap ontseydt, ende den rechtvaerdighen Rechten bevolen, ende dit onder decksel van drie gheloof-waerdighe Tuyghen.
Van de welcke d’een was de voornoemde Adriaen vanden Berghe, sie self was partye, aenklagher, ende getuyghe tegen Hans Doornaert. De tweede was Andries Paling: Een vanden twee oude ghelijcke tuyghen, die Jacob Janszoon (so voor staet) te kort in sijn aenklagt op H. Doornaert wt komende, den Duyvel voort haelde. Ende tuyghde teghen den derden van die twee fijne ghesellen, Jan Doornaertsz. Vrouwe, als teghenwoordigh gheweest sijnde als sulcke woorden ghevallen souden wesen.

Sulcx dat die tuyghenissen tegen hem Hans Doornaert geen gheloove en moghten hebben, te min noch, ghemerckt hy de meyninghe der selver woorden wel bekennen moghte (so’t hem de waerheyt hadde toeghelaten) sonder yet daer aen verbeurt te hebben. Suclx dat hy Doornaert niet anders met sulck sijn ontkennen der aengheseyder woorden en moghte winnen, dan het niet zondighen teghen de waerheyt, ende het niet quetsen sijnre conscientien.
Aengaende dat Hans Doornaert onder’t handelen van dese sijne sake, op den 7. Augustus voorschreven tweemalen tradt uyt de vergaderinghe, segghende, maeckter een eynde af, verclaert de selve Doornaert dat hy ziende dat sijne verantwoordingheg heen, of weynigh ghehoor by Jacob Jansz. Symon Michielsz. etc. en konde bekomen, hadde hy bedroeft geweest, ende om henluyden niet, noch swaerlijcker aen hem te laten bezondigen, twee malen was afghetreden vanden Zoldere, sonder toornigh te wesen, of onwaerdigh ghelaet te toonen.
Daer mooghdy nu zien Vrunden (so party u d’ooghen niet en heeft ghesloten) d’oorsaecke van Hans Doornaertsz. Bannen, namelijck van sijnen weghen, om dat hy benaut sijnde, liever d’onschuldighe Ban heeft willen lijden, dan ter eeren van Jacob Jansz. etc. onwaerheyt te belijden, ende hem self onrechtelijck te beschuldighen. Maer over d’ander sijde sijnre banners voorsz. gonst quansuys (so d’ommestanden des handels betuyghen) die Jacob Janszoon, Symon Michielsz. etc. tot Hans Doornaert draghen.
Van dese ommestanden ghetuyghen eenighe vanden Broederen by desen voorsz. handel gheweest sijnde, behalven dat Jacob Janszoons loghentael noch van nieus daer in is gebleken, dat hy heeft derren ontkennen dat ick met hem tot Alckmaer den 29. Novemb. 87. hadde gehandelt van sijne sendinghe, niet teghenstaende sulckx daer gheschiede ten aenhooren van een heele kamere met volck uwer ghemeenten, ende niet teghenstaende ons afscheyt op den xv. Septembris daer voor, tot Haerlem, dat wy daer af souden handelen tot Alckmaer. Alwaer Jacob Janszoon meer dan een-mael soo onschmelijck dorste lochenen gheseydt te hebben, dat hy my meer dan eens te volle hadde vernoeght van sijn sendinghe, dat een van t’gheselschap hem openbaerlijck daer inne logen strafte, nomende de plaetse ende t’geselschap daer, ende ten aenhooren vande welcke, hy sulckx (behalven meer ander malen) gheseydt hadde.
Al dit niet teghenstaende, oock dat hy daer tot Alckaer den 29. Novemb. 87. opentlijck bekende dat hy met sekerheydt niet en konde segghen van eenigh ander mensche, dat is een levendighe steen aenden Tempel Gods, daer uyt dan noodtlijck volght, dat hy gheen uyterlijcke ende sienlijcke Kercke Godes (die van levendighe ende onsienlijcke steenen gebout is) en mochte wijsen, ende daerom de sijne oock niet voor sienlijck en houdt: insghelijckx, niet teghenstaende Jacob Janszoon gheen ander sendinghe te hebben bekende, dan sijn danckbaerheyt tot Gode te bewijsen van sinje gaven, int medeelen (soo veele hy daer toe vermochte) aen sijnen naesten: ende oock niet teghenstaende opten voorsz. xv. Septembris ick hem ende sijne gemeente opentlijck verklaerde, dat d’oorsake dier teghenwoordigher wonden niet an-


ders en was, dan een meyninghe vande macht uwer Kercken, ende van de zendinghe der Predicanten, daerom dat wegh ghenomen moste sijn, of dese doe gheheylde wonde soude wederomme met etter uyt bersten of op breken (so nu aen dese Hans Doornaerts. handel is ghebleken) daer door die reyse tot Alckmaer werdt aenghestelt, om eyndtlijck daer te handelen van

de macht uwer Kercken, ende vande zendinghe uwer Predicanten, so oock opten 29. Novembris daer na gheschiede: So hebdy Vrunden u te bedencken wat volck het is, die u leyden ende verleyden van d’eene doolinghe, twist, ende deylinghe tot d’ander, ‘twelck tot uwer waerschouwinge, ende tot mijn moeyten ende kosten mits desen wordt gedaen door

V ende alder Godt-soeckenden Menschen Dienaer D. V. Coornhert.

88. 8. 19

Nadat die van voorsz. ghesloten, doch voor dat zy die in schrift ghelevert hadden, hebben eenighe der ghemeynten voorsz. grootelijck t’onvreden wesende in sulcken partydighen

mishandelinge, te samen eenen brief gheschreven, ende daer na aenden Broederen tot Alckmaer ghesonden, luydende als volght:

Lof God van allen, datum 7. Augusti. In Haerlem.

Geschreven aen V. L. Vrienden van Alckmaer, weet dat wy verstaen hebben, hoe dat sommighe van u mede over de handelinghe van Ian Doornaert gezeten hebt, ‘twelck ons niet seer wel behaget van u besluyt, met malcanderen, ende dat daerom dat ghy Ian Doornaert selfs niet en hebt hooren spreken, ende den aenclagher met den schuldenaer niet ghehoort en hebt, het welcke nae ons gevoelen tegen Gods woordt is. Ende nu voort is dit Ian Doornaert sijn versoeck, ende presentatie aen ons ende u allen, ende dat tot vorderinge van de waerheyt, om sijn sacck te steken aen die J. J. sijn reden, emde I. Doornaert sijn wederreden, ende dat I. I. met den sijnen op hem heeft te seggen metter waerheydt, dat zy dat oordeelen na recht der Schrifturen, uytwijsende Godes woort, ende dat haerder drie oft vier, die daer van elckx sijn zyde daer toe ghenomen moghte worden, of soo veele als dat noch besproken moghte worden, ende voort is dit onse schrijven hier met malcanderen aen u; ten zy datter daer

Niet toe en comt aen’t verhooren van onpartydighe, die na recht der Schriftueren de saeck moghen oordeelen ende rechten, ende die zy schulft toe vinden ende aenwijsen, die sal sijn schuldt bekennen, of wy kennen met het oordeel dat ghy besloten hebt, na wy hooren, ende dat ghy noch also besluyten mooght voor niet, ende oock voor onschriftmatigh, ende gedenckt de verleden abuysen, ende het seggen van I. Dircksz. wat van hem tot uwent ende hier en daer van hem gezeydt is; ende hoe dattet inder daet bevonden is van uwer sommighen, ende meer ander vrome mannen, ende so gedencken wy dan den tijdt verleden, ende sien op het toekomende, want wy weten wat van het voorgaende gecomen is, ende sorgen wat van dit noch comē moghte. Nu niet meer op dit pas, dan God bevolen, die geve u wijsheyt om te doen dat voor Godt behaghet. Iacob Arentsz. Sybrich Pietersz. Maritgen Iacobs, Aelet Gerrits, Grietgen Lenerts, Trijntge Willems, Ian Iansz. Ende so is dit onse begeeren aen u, dat ghy dit onse schrijven wilt zenden I. I. ende aen de Gemeente van het Eylant e n stiert ons met den eersten bescheyt hoe dat ghy ghesint sijt.


Volght den Inhoudt eens Briefs, den laetsten dagh Novembris, Anno 78. gheschreven by my, ende ghezonden aen

Iacob Iansz. Ende H. de R.

De Heere gheve my te Schrijven, ende u te Lesen, tot sijnder Eeren, gelegen inde vermeeringhe vanden Rijcke sijnes zoons Iesu Christi. Amen.

Herts lieve Vrunden, ick hadde nu al van u Luyden het ghevoelen van merckelijcke onpartijdiheydt. Dit is noch in my vermeerdt door onsen ghesprake, op eerghister tusschen ons ghevallen. Doch is sulck ghevoelen in my noch niet volcomen, om redenen die ick ter gheleghender tijdt hope te verclaren. Maer ick hebbe daer en tusschen niet moghen laten te verclaren, met eenvuldigher onbeveynstheyt mijn ghevoelen van u Luyder Yver: In de welcke ick gheen meerder vyerigheydt, maer wel meerder verstandigheydt soude wenschen. Dit gheschiedt tot mijnder moeyten ende versuym mijnder huyssaken: Ende tot beteringhe van u beyden, ende nut van veelen anderen. Daer willet doch, dit begeer ick, tot loon deser mijnre moeyten, voor aennemen, ende gheensins voor lust van berispen.
Neven eenighe andere saecken, was in onsen ghesprake oock in bedenckinghe wt ghestelt het stuck vande zendinghe der Leeraeren. Hier af wil ick nu wat tot u spreken metter pennen, so kort ick sal moghen.
Ick moet ghelooven dat ghyluyden in soo groot-wichtighen handel, als dit is, niet handelen willet nae goedt-duncken des Menschelijcken vernufts, maer alleen nae ‘tghetuyghnisse des Goddelijcken Schrifts. Dese leert ons, dat niemandt als Leeraer en mach leeren eenighe Ghemeynten, sonder daer toe Wettelijck ghezonden te sijn van Gode.
Van’t Christelijck vermaenen onderlinghe uyt de Wet der natueren gheschiedende sonder authoriteyt, en werdt hier niet gesproken, want dat elck sulcx schuldigh is, dat’s meer dan gheoorloft alst maer toe gaet, ghelijck d’een scholier den anderen in af-wesen des Schoolmeesters onderwijst.

Vande voorschreven Wettighe Zendinghe, moet ghewisse versekertheydt sijn, niet alleen by den Leeraer, maer oock by den Leerlingen. Die souden anders sonder onderscheydt so licht een blinden Leydtsman, een valsch, of van selfloopenden Prophet, een Enghel schijnende Satan, ende een Dief, ja verscheurende Wolf, als een recht ziender, Propheet, goede gheest, of Herder blindeling na volghen.
Tot welckx voorhoedinghe de ghetrouwe Godt ons doorgaens soo heel ernstlijck waerschouwet. ‘tWelck voorwaer vergheefs waere, so de Schapen niet en behoefden versekertlijck te weten, wiens stemme zy sullen na volghen.
Daer toe heeft ons de sorghvuldighe Godt oock in sijn Heylighe Schrifture voorghebeelt de wijse hoe zy zendt, oock waer toe.
De wijse of maniere van’t zenden Godes is tweereleye, te weten, sonder of met middel, ende dat tot vier saken, namentlijck om een zichtbare Kercke te stichten, als Moyses: te reformeren, als Elias: te vernieuwen, als de Heere Christus met sijne Apostelen: Ende voorts te teelen, als der Apostelen naevolghers ghedaen hebben.
In welcke drie voorsz. zendinghen, namentlijck Moysi, Elie, ende Christi, met sijne Jongeren, men bespeurt de maniere van zendinghe, die sonder middel gheschiedt, alsoo die van geenen Menschen, maer van Gode alleen ghezonden sijn gheweest. Maer inde vierde zietmen de maniere van zendinghe, door’t middel van Menschen gheschiedende: als in Mathia, Timotheo, Tito, ende meer andere gheschiedt is.
Ende staet hier te letten, dat in beyde dese wijsen van zendinghen, merckelijcke versekertheydt voor den Menschen is gheleghen. Alsoo de Zendinghe tot d’eerste drie gheschiede met wonderdaden. Ende de zendinghe tot het vierde door een Kercke, aen welckx oprechtigheydt niemandt met recht moght twijffelen.


So ghyluyden nu sijt ghesonden van Gode, sonder middel, so mach de omsichtighe Leerlingh, na’t ghebruyck Godes inde H. Schrift, betuyght u Wettelijck af eysschen, wonderdaden, tot ghetuyghnisse ende verseeckertheydt (voor sich) van uwe zendinghe. Maer vermooghdy dit niet, so eyscht men u rechtelijck af bewijs, dat ghy door middel sijt ghezonden.
Om dit te doen is u noodigh te bewijsen, dat de Kercke, daer af ghy sijt ghezonden, de waere Kercke Godes zy, ende gebleven is sonder vervallinghe, van der Apostelen Kercke af (aen welcx oprechtigheyt men niet en twijffelt) tot op dese uwe Kercke toe.
Dit vermooghdy so weynigh als door miraculen. So blijckt dan dat ghylieden van Gode, noch sonder, noch door middel, ende mitsdien oock gheensins en sijt ghesonden, maer van selfs tredet of loopt in desen dienst, onder schijn mochtans van ghezonden te sijn. ‘tWelck ick ick niet en mach recht oordeelen, als my schijnende teghen de Heylighe Schrift, die sulcks so swaerlijck berispt.
Want dat de zienlijcke Kercke sedert de Apostelen tijden jammerlijck verwoest, vervallen ende verdorven is gheweest, en meyn ick niet dat ghyluyden sult ontkennen. LAet ons nu zien wiese weder op gherecht heeft of ghereformeert. Seghdy wyluyden: So eyssche ick ghelooflijcke blijck van u last ende bevel, om in dese tijden sulckx te doen, als Elias in sijnen tijden dede blijcken. Dit vermooghdy niet. Maer seghdy dat de Kercke haer leven opgherecht heeft ende ghereformeert: So zeghdy wat daer af men gheen Exempel heeft in de Heylige Schrift, oock ghyluyden gheen bevel hebt, om nu te doen inde H. Schrift op u, ende in dese tijden luydende. Wat versekertheydt mach dan yemandt hebben, dat sulcke uwe Gereformeerde ende opgherechte Kercke de waere Kercke zy? Mach men des niet seecker sijn: hoe mach men seecker sijn, dat ghyluyden van een waere Kercke of Ghemeynte Godes, ende midtsdien Wettelijck sijt ghezonden?
Maer laet ons noch al nemen, of eenig kercke haer self moght reformeren of weder oprechten: so vraghe ick, hoe dat gheschiet, sonder, of door een Leeraer ende predicatie? Segdy sonder, so vraghe ick noch wat seeckerheyt ghy meer mooght gheven, dat sulck u t’samen-loopen ende vergaderen, meer sal maken een ware vergaderinghe der Lidtmaten Christi, een ware Kercke Christi ende Gemeynte Godes, dan het t’samen-loopen der Monicken voormaels heeft ghedaen? Wat machmer anders af oordeelen (nadien daer gheen expres bevel Godts en zy, oock gheen ghezonden Leeraer) dan dat u vergaderinghe oock gheschiedt wt eyghen goedt-duncken, ale een nieuwe Monickerye?
Maer seghdy dan dat het is gheschiedt door een Leeraer ende Predicatie: So vraghe ick noch, wie desen Leerar heeft ghezonden? Segdy dese Kercke: hoe mach’t een zienlijcke kercke sijn gheweest voor hare vergaederinghe? De Dochter is niet voor haer moeder, noch de Kercke voor de predicatie. Wast doe noch gheen kercke, hoe moght zy eenigh Leeraer zenden?

Ende ofmens noch al een Kercke wilde noemen, hoe salmen sekerlijck moghen weten dat het de ware kercke was? Wast gheen waere Kercke, soo en moght zy oock niet wettelijck zenden.
Waerde ende lieve Vrunden, dese, met meer (al veele meer) andere wichtighe oorsaken verbieden my krachtelijck aen allen zijden toe te stemmen, dat ghyluyden in dese wichtigen sake handelt na de Heylighe Schrift, ende dat ghyluyden van Gode ghezonden soudet sijn, om een Ghemeente te leeren als met authoriteyt ende wt Godes bevelen. Dit dunckt my nochtans u luyder voornemen te sijn, ende dit sal my beletten andere vrome ende onpartijdighe luyden aen te wijsen, tot u Gemeente, so langhe my niet ghenoechsaem en blijckt u zendinghe van Gode te sijn, ofte tot dat my blijckt, dat ghy leert niet als van Gode, maer als vande Wet der Natueren, liefde of vyer tot uwer Naesten heyl alleenlijck ghesonden te sijn.
Des niet te min, of my noch schoon gheen van die twee stucken en bleek, so blijckt my dat ghyluyden onder alle Kercken, die Sacramenten ende Predicatien ghebruycken, die onpartijdighste sijt. Wtghenomen die luyden die u wel kennende, henluyder meyninghe in eenighe stucken onghelijck te sijn, ende des niet te min u ghemeynschap te begheeren, ende van u gheweygherdt worden, soo ick hoore wt anderen, maer niet seker en wete. (Nota. Hier meynde ick de Overyselschen.)
Maer so langhe ick banden ende stricken, of verknoopinghen zie by u luyden, het zy dan van Sacramenten ofte andere stucken, en mach ick met gheen goede conscientie, yemandt tot u, als tot een rechte onpartijdighe Ghemeynte aenwijsen.
Dit alles hebbe ic u ten goeden moeten schrjven, wt rechter Liefden ende Vryheydt.
Believet u te antwoorden ende my tevernoeghen, het zy by monde oft handt, het sal lief sijn, of neen, ’t sal ghelijckmoedigh gheooght sijn by u beyder, ende aldermenschen Lief hebben inden Heere

D. V. C.

Ick moght om tijds duerheyt niet breeder schrijven, ende verliet my op u beyder verstandigheydt, dien weynigh ghenoegh is.

"""Vanden grondt der openinghe van den grondt der waterlandtsche kercken,"""