I. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Oordelen van een ghemeen landts leere."""
"""Oordelen van een ghemeen landts leere."""


Oordelen van een ghemeen Landts Leere.

1.
Ick zagh verscheyden Leeringhen: welcker Leeraren meest al d’een d’ander verdoemden. Dit bracht in my bedencken d’een teghen d’ander, ende dese alt’samen teghen de Godtlijcke Schrift te overweghen. Daer merckte ick dat zulckx niet wel en mochte geschieden: zonder zoo wel recht te verstaen alzulcke Leeringen, als de Godtlijcke Schrift. Want verstaet men die niet, hoe mach men verstaen of die Leeringhen daer teghen ghehouden zijnde, waerachtigh zijn of valsch?
2.
Daer quam my voor, oft oock betamen mach dat eenich Leeringh van een Leeraer, ende ’t Schaep van den Herder oordeele. Ick verschrickte en dacht, sal ick eensame ongeleerde leecke dan bestaen te oordeelen vande Leere van soo vele hoogh-gheleerde mannen, ja oock vande Roomsche Kercke vande Concilien, vande Vaderen ende vande Leere soo langhen tijdt bevestight, ende by Keyserrijcken, Coninckrijcken ende die ghemeene Landen eendrachtelijcken aengenomen wesende. Hoe salmen sulcx van stoute, verwaende ende sorghlijcke vermetenheyt konnen verschonen.
3.
Daer tegen tuyght de H. Schrift dat God by wylen de wyzen dezer Wereldt verberght, 1 1 Mat. 11. 25 ’t geen hy den cleynen openbaert. Dat de H. Schrift nut is om den Mensch tot alle goedt werck te onderrichten, ende dat hy verstaen sal of een leeringhe uyt Gode zy dan niet, 2 2 2 Tim. 3. 16 17 die daer wille heeft des Heeren wille te doen. 3 3 Joan: 7. 17. Ende gemerckt daer toe ter tijt al vele valsche Leeraren waren, wert ons nergens alles datmen ons zeydt te gelooven, 4 4 1 Johan. 4.1 maer zulcx te proberen gheboden.
4.
Zoo mach dan d’eenvuldighe, bemerckende dat hy in desen wijsheyt behoeft, daer om bidden, 5 5 Jacob 1. 5. aen Gode die verkrijghen, de H. Schrift verstaen, ende mitsdien oock licht verstaen of die Leeringen ende Schriften der Menschen daer teghen overwegende, uyt Gode zijn ende daer met over een stemmen dan niet. Want die ’t Godtlijcke ende meeste verstaet, die verstaet licht het menschelijcke dat het minste is. Ghemerckt aen des ghetrouwen ende waren Godes beloften niet en is te twijfelen.
5.
Dit gaf my weder wat moets. Doch vant ick (soo ick noch doe) dese zake hoochwichtich. Want zy bereort des Menschen eeuwige salicheydt of verdoemenisse. Is niet aen’t volghen van ware Leere ons heyl, van valsche ons verderf gheleghen? Mach der volghen oock gheschieden sonder ons voorgaende oordeel ende verkiesen van d’eene leere voor d’ander.
6.
Heeft niet elck mensch op zich zelf hier inne zijn vrye beradinge, oordeel ende willekeure:

Maer moet elck in desen ghemeen-Landts Leere daer in hy opghevoedt is, 6 6 In de samensprake achter 5</ note type=mn> of dien hen de Overheyt ghebiet, navolghen: Hoe mach yemant strafbaer zijn, als hy met de gemeene Lants Leeringe doolt? Zal dan de Indianer in Peru, de Tarter in Tartarien, de Moscoviter in Moscovien, ende de Turck in Turckyen, niet soo wel elck in sijne dolinghen onstrafbaer zijn, niet den Afgodischen Heydenen voormaels, als wy Roomsche Christenen in Europa? Ja zal de Gereformeerde in Engelant immers oock de Dooper in Mehren, de Luteriaen in Saren, mede in haer gemeen Landts leeringe opgevoet wesende, om haer doolinghe (indien zy doolen) oock meer dan Turcken ende Heydenen rechtelijck beschuldight moghen worden?7.Maer wie machmen te rechte beschuldigen om te doen ‘tgheen hy moet doen ende behoort te doen. Moet ende behoort elck zijn gemeen Landts Leere daer in hy opghevoet is, ende hen vande Magistrate gheboden werdt na te volgen: Men sal moeten segghen elck van al de voorsz. Volcken die in andere Leeringhen ende Godtsdiensten geboren, ende van joncx op onderwesen zijn, elck in’t ghetrouwelijck navolgen vande zijne, recht doen ende zalich worden.8.Dit mochte ick soo luttel toe stemmen, als datter vele verscheyden waerheyden ende wegen ter zalicheyt zouden zijn. Want de waerheyt ende wech eenvuldich, maer de logen ende onwech menichvuldigh is. Alzoo dachte ick dat maer een van al de voorsz. gemeen-Lants Leeringe warachtich is, ende d’andere alt’samen valsch zijn: of, dat ten minsten eenighe zijn onder alle sodanige verscheydene volcken, die elck heure gemeen-Lantsch Leeringe hebben derren ondersoecken, daer van oordeelen, der selver dolingen vermyden, eenen waren innerlijcken Godtsdienst aenkleven, ende alsoo recht doende Gode aengenaem zijn.9.Dit laetste lochent meest elck van d’ander. Zo dolen dan, behalven een (ten minsten) al d’andere int blindelingh navolgen van haer onware gemeenlantsch Leere. Is nu elck van al d’andere in zulcke zijne dolinghe overmits het navolgen van zijne gemeenlantsche Leere schuldich ende verdoemelijck: Hoe mach het navolgen van een gemeenlantsche Leere behoorlijck ende recht zijn? Is zulcx dan oock behoorlijck ende recht, hoe mach yemandt in’t navolgen van een ghemeenlantsche doolinghe schuldich zijn ende verdoemelijck?10.Voorts dachte ick aldus. Godt zelf waerschout ons sorchvuldelijck voor den valschen <note type=mn>Matth: 7. Leeraren ende Heydenen. Hy wil dan dat wy ons daer voor wachten. Dit mogen wy niet doen, zonder aendachtich opmercken onderscheyden ende oordeelen van de waere Leeraren ende Herderen. Het scheelt dan soo veele dat de Leerlingh ende ’t Schaep niet en soude


moeten oordeelen vande Leeraer ende Harder, 1 1 Johan. 10: 4-5. ende desselvens stemmen: dat hy schijnt Godes bevel te verachten, zijn zalicheydt niet te achten ende moetwillens te vallen in de verderflickheyts grachten, metten blinden leytsluyden, 2 2 Jerem. 17. die uyt een zot ende vermetel betrouwen op mensch en haerder Leeraren leeringē, niet en proeft noch oordeelt, of die uyt Gode zijn dan niet.
11.
Hier toe quam noch het bedencken of die straf vande valsche Leere ghedreycht wert alleen den verleydende Harders. Ick bevant dat die verleyde Schapen die straf mede zijn onderworpē, so wel als de valsche Harders. Doe dachte ick. Hoe mach de leerlingh van vermetelheyt beschuldicht worden, om zijn opmercken, oordeelen ende verlaten van den valschen Leeraren: Waer door hy ontgaet zijn eeuwich verderven? te min noch nadien hen van Gode zelf werdt bevolen zich daer voor te wachten. Wertmen oock schuldich van vermetelheyt, om datmen Godes bevelen gehoorsaem is?
12.
Eyntlijck vant ick vande veranderinghen van een gemeenlantsche Leere dickmael oorsake te wesen een Keyser of Coningh die eenich Leeraer een nieuwe Leere, d’oude contrarie zijnde, gelooft ende den volcke opzadelt. Dit is voortijdts ghebleken ende blijckt noch huyden in gantse Coningrijcken. Zo dan die laetste Leere oprecht is, most die voorgaende valsch zijn geweest. Maer was dese oprecht, so is de laetste valsch. Of men wisselt d’een valsche Leere om d’ander. Dit valt oock niet selden.
13.
Wat sal hier nu doen den Lantsaet die zijnre zielen zalicheyt boven allen dingen ter herten gaet? zal hy om niet te willen wyzer schijnen dan des Lants Leeraren en d’Overheyt, in so zorgelijcken als blinden navolginge der Leeraren ende Overheyt henluyden zijnre zielen zalicheydt bevelen ende die den Menschen betrouwen: 3 3 Jerem. 17. of sal hy in des Heeren vrese, met zijns H. namēs aenroepinge, om verlichtinge en wijsheyt zorchvuldelijck naspeuren, of die gemeenlantsche Leere oprecht zy dan valsch, in’t geheel of in eenighe deelen?

Of het ghedogen van elcx vry leeren met schriften ende by monde beter zy dan ’t beletten van dien.

Ghesprake tusschen

Splinter, D. Coornhert.



[Het weder is lieflijck, de wech is lustich, 4 4 14 ende myn sinnen zijn onbekommert, wat sullen wy doen? Zwygende ons oogen weyden in’t wanderen: of spreeckende daer beneven d’ooghen onses gemoets verzaden met nutte redenen. Co. Zwyghende gaen de Koeyen by malkander weyden. Wy zijn menschen, hebben reden, oock middel om die elckander tot nut te gebruycken, te weten de sprake, die hebben de andere Dieren niet. Nu heeft d’een Mensch van dit, d’ander van dat verstant, ende elck meest van dat hy meest heeft ghehanteert, 5 5 15 maer niemandt, dan Godt, weet het al, zoo dient dan ’t spreken om d’een des anders

verstant ghemeen te maken met redelijck onderwijs. Dat mach den hoorder gheensins schaden, maer grootelijck baten, buyten schade vande spreker. Want die heeft door’t met-deelen van zijn verstant, niet min dan hy te voren hadde, ende mach de hoorder meer dan voor hebben, indien hy wil. Zoo mindert het licht eender Kaerssen niet, daer aen een ander wert ontsteken. Sp. Veel dinghen hebdy daer wel ghezeyt. Maer my dunckt ghy (ick spreke tot een vrient vry) daer inne doolt, dat het spreken den hoorder geensins mach schaden. Co. Myn korte woorden duyster, ick mach die verlanghende verklaren. Myn verstandt was in die myne woorden redelijck onderwys, warachtich onderwys. 6 6 16 Sp. Men mach yemant warachtich onderwys doen van valsche Munt te slaen, van vergift te koken, van behendich te bedrieghen. Zoude zulck warachtich onderwys den hoorder geensins moghen schaden? Co. Ja wel, ghy vraecht oock wel. Om dan meer andere zulcke vraghen teffens te voorkomen, wil ick u met langher redenen dan myn vorighe korte, daer van mynen sinne naeckter ontvouwen. Ick houde dat een goet mensche die niet uyt onzekere waen, maer alleen uyt seker weten met omzichtiger bescheydenheyt tot nut van een ander spreeckt, den hoorder wel mach baten, maer geensins mach schaden. 7 7 17 Sp. Ick mercke by na ten eersten wel dat zulcx u meninge was in dat u zegghen. Daerom begeerde ick dat nu breder op nieus, uyt u te verstaen. Ich heb heel een ander ghevoelen daer van: Want ick houde dat het weren nut ende het gedogen schadelijck zy, van dat elck montlijck of schriftelijck vry leere wat hem gelieft. Wy hebben nu tijt ende vryheyt, om dat eens (konnen wy) onder ons beyden alleen te vollen af te handelen. Co. Ick ben bereyt.

2.
Dat hier niet uyt de H. Schrift maer met reden sal worden bewesen.


Maer een zake wil ick aen u bedinghen. 8 8 18 Co. Wat ghy met reden begeert, dat sal bedongen wesen. Sp. Het is reden dat wy met ghelijcke wapenen in desen kampe treden. Co. Alzoo. Sp. Ghy zijt geoeffent inde Schriftuerlijcke ende oock natuerlijcke Wapenen beyde. Ick weet niet dan een weynich van’t gebruyc der natuerlijcke. Zoo begheere ick dat ghy dat geweer van grootachtbaerheyt (ick meen vande Schrifture) af leght, ende niet tegen my en ghebruyckt, dan de natuerlijcke wapenen van redene. Co. Van beyden hebbe ick wat (doch niet veel) handelinghe, dat bekenne ick. 9 9 19 Maer van elck soo veel min dan ick hadde moghen hebben, zoo ick maer in een van beyden alleen my gants geoeffent hadde. Daer door ben ick min gheoeffent inde natuerlijcke wapeninghe dan ghy zyt, die deselve meest alleen hebt leeren gebruycken. Dus is u begeeren niet al heel redelijc. Des niet te min dese kamp en gelt geen halsen, noch wy kampen niet om prys te vinnen, tot ons beyder beteringe, daerom bewillighe ich u begeerte, ende en sal u niet met d’autoriteyt vande H. Schrift beswaren, maer my alleenlijck, met reden tegen u vergaren.


Of men behoordt te beletten elcx vry schryven ende spreken in’t ghemeen van zaken des gheloofs.

Sp. Treedt dan ter saken, 1 1 2o ende bestaet u gevoelen te bewysen met redene. Co. Bewyst ghy u segghen, dat acht ick onrecht. Sp. U gevoelen is, datmen niemandt en behoort te beletten met woorden, vele min met gedruckte Boecken zyn gevoelen van ’t gene hy gelooft of weet waerheydt te wesen, in ’t ghemeen te stroyen. Co. Ghy seght dat mens behoordt te beletten. Bewyst sulck u seggen. Sp. Nu ghy’t soo wilt met reden, ick bens te vreden. Men behoort te beletten alle oorsaecken van verdervinghe des ghemeynen bestens. Dit werdt door de voorsz. vryheydt veroorsaeckt, soo by ondervindingh blyckt. 2 2 21 Co. Het leeren vande loghen brenght in ’t verderven, het leeren van de waerheydt wert tot salicheydt. Kondy nu bewysen dat alle die leeren met Schriften of met woorden looghen leeren, ick sal u seggen voor oprecht houden. Sp. Dat en wil ick niet segghen. Co. Soo en sluyt u segghen niet wel. Want alle leeringhe en veroorsaeckt gheen verderfnis des ghemeynen bestens.

4.
Of men mach beletten logens te leeren, sonder het leeren van vvaerheyt te beletten.


Sp. Maer mooghdy intkennen datmen ooc onwerheydt leert? Co. Gheensins, ick hebs oock ghenen wille. Sp. Datmen meest logens leerdt? 3 3 22 Co. Oock niet. Sp. Hoort men het valsch leeren niet te beletten? Co. Jae, by aldien men zulckx behoorlijcker wys kan doen, sonder met een oock te beletten de waerheyt te leeren. Het quaedt uyt te roeden is altijdt behoorlijck. Maer sulcx op ’t onseecker te bestaen, is onbehoorlijck. Want men mach uyt waen, het goet quaedt, ende de waerheydt loghen wanen te wesen. Dan soude sulck verkeert oordeel de waerheyt te leeren weeren, ende de loghen toelaten. Of, so men seecker wilde zyn vande loghen te verbieden, so mostmen alle Leere verbieden: 4 4 23 Maer dat waer oock de waerheyt soo wel verboden als de loghen. Behoortmen soo ’t Gout, al ist weynich, om ’t schuyms willen, datter meerder is wegh te werpen? Is de waerheydt niet by Gode ende den Menschen het beste alder dinghen? maeckt zy niet zalich alle die haerder deelachtigh worden? U Plato zeydt jae daer toe, of kondy met Reden neen hier toe seggen? 5 5 Delegibus Of kondy een middel aenwysen datmen met kennisse dese Terwe des ghemoedts voetsele, Verschonende het on kruyt der zielen; de verderflijcke logen, alleen uyt mach wieden? Een van drien moet zyn. Men moet het vry leeren toelaten, om de waerheyt niet van ons te bannen: of men moet het vry leeren ende midtsdien de waerheydt te leeren verbieden, om de loghen met haer ghelijck te bannen: Of men moet in’t seker wetende waerheyt van loghen te onderkennen, de loghen alleen bannen.
5.
Wie ’t oordeel toekomt vande vvare uyt de valsche leere te onderscheyden.


Sp. Houdy dat niemant van alle menschen 6 6 24 in’t seker weet wat waerheyt ende wat logen zy? Co. Alle menschen te samen en weten niet alle waerheyt, ick zwyge dat ick dat van somige menschen, ja van een eenich natuerlijck geboren mensche soude ghelooven. Ick mach gheeen mensch houden voor alwetende, want dat is alleen Godes ey genschap. Weet het geē mensche al, soo mogen alle menschen erghens inne (namentlijck in’t geen zy niet en weten, nochtans doen) doolen, wat sekerheyt kondy dan inder menschen oordeel stellen? want dat doende soude men van d’alderwichtighste sake op Aerden, op ‘tonseker, uyt blinde waen vermetelijc oordeelen. Maer wel aen, wat mensch soudy het oordeel, wat leere warachtich, 7 7 25 ende welck valsch zy, toeschryven? Sp. d’Overheyt. Co. Om wat reden? Sp. Om dat d’Overheyt meer rechts daer toe heeft dan d’Ondersaten, want die is altyt verstandigher dan al d’Ondersaten zijn. Ist dan niet reden dat d’Overheyt gebiede, ende dat d’Ondersaten ghehoorsamen? Co. Ick kant niet geloven in dese sake d’Overheyt altijt verstandiger is dan d’Ondersaten, bewyst dat. Sp. Geerne, elck is verstandich in’t geen hy meest hanteert. d’Overheyt, ende niet d’Ondersaten hantteren meest byna alleē het gebieden ende Wetten maken. Soo verstaen zyt oock best. Co. Verwert my niet. Spreeckt ghy van Burgerlijcke Wetten lyf ende goet beroerende, ick sal u dit licht toe stemmen, want die maeckt d’Overheyt, ende daer brengt oeffeninge verstant. Maer daer af en spreken wy niet. Wat doet dit dan ter saken vande waerheyt in saken des geloofs, daer wy alleen af spreken? 8 8 26 Hier met bekommert zich d’Overheydt weynich, om dat hy zijn gantse tijt moet besteden inde politijcke of burgerlijcke saken. Daer met bekommeren de Ondersaten zich niet, maer vele onder hen alle den tijt haers levens, in sakē des geloofs ende naspeuringe vander waerheyt der selver. Hebben dese dan (na u selfs seggen) niet meer reden om daer inne verstandiger te wesen dan de Overheyt. Sp. Ghy sult immers bekennen, dat een Heer ’t gebieden toekomt over zijn Ondersaten. 9 9 27 Co. Over lyf ende goet, maer niet over ‘t gemoet. d’Ondersaten en zijn gheen Slaven, noch de Heer gheen Tyran. Immers de Heer is des volcx dienaer, als de Herder der Schapen dienaer. Die is om der Schapen, maer niet de Schapen om zijnen wille. Zoo is ooc de Coning om ‘tvolcx, maer gheensins ’t volck om des Conings wille. Zo is het kleet om ‘tlyfs, maer niet het lijf om ’t kleets wille. Het lijf is meer dan ‘tlichaem, ende ’t volck meer dan de Coning. Nadien nu de natuyr des menschē wille vry heeft geschapen ende boven al ‘tghedierte ge-edelt: 10 10 28 wat reden soudet doch mogen hebben dat de minder, te wetē de Coning, zijn meerder, te weten het volck, in dese alderwichtichste sake meer rechts soude hebben over ’t volc, dan ‘tvolc over hem? Mē mach immers niet lochenen dat een Coning sonder Ondersaten geen Koning en is of mach blyvē. Maer dat d’Ondersaten sonder Koning wel een volc


is ende blijft, jae meerder ende machtigher dan voorkeeren worden blyckt inde verdryvinghe van Tarquinio Superbo. 1 1 29 Die was door’t ontbeeren van’t Roomsche volck geen Koningh meer, maer ’t Roomsche volck bleef als voor een volck. Immers zy werden des vele machtigher dan te vooren: waer blyckt nu u schijnrecht van ‘tghebieden des Conincx in desen over zyn Ondersaten?

6.
Of’t oordeel vande ware ende valsche leere toekomt den burgherlijcken of den kerckelijcken Overheydt.

Co. Maer genomen dat ick u voorsz. seggen mochte toelaten, 2 2 30 namentlijck, dat het oordeel in desen toekomt de Overheyt. Wie dunct u van beiden salt toekomen, de burgherlijcke Overheyt alleen, de Kerckelijcke alleen, of elck van beyden op zich selve, of beyde te samen? Sp. Zalt wel houden dat ick voor ghezeyt hebbe, te weten dat de reden wyst, dat elc die dinghen best verstaet die hy meest handtteerde: Zoo moetmen de waerlijcke Overheyt is saken van goet ende bloet, maer de Geestelijcke in saken vande leere ende ’t gemoet het meeste verstant toeschryven.Daer elck meest verstandich in is, daer in behoort hy ’t meeste geloof in te hebben. De Geestelijcke Overheyt dan behooren het meeste gheloove te hebben in’t oordeelen vande ware leere, 3 3 31 gelijck wederomme de Waerlijcke, in ’t oordeelen in saken roerende goet ende bloedt. Daer om behooren dese ooc niet op sich self daer van te oordelen. Want haer oordeel soude anders wesen dan der Gheestelijcken. Dat most voor de handt twist maken. Zoo soudet oock nootsaeckelijck moeten, so zy beide te samen daer van souden oordeelen.

7.
Vande sekerheyt diemen mach hebben van ’t oordeel der Kerckelijcke Overheyden vande ware en valsche leere.

Co. Zeght my vriendt hou ghy den Staet 4 4 32 van de Kerckelijcke Overheydt van dier naetuyren, dat in alle Mensche die daer toe werdt verkooren ghewisselijcken komt de gheest der waerheyt, of warachtighe kennisse wat in allen saken een ware, ende wat een valsche leere is. Sp. Dat en segghe ick niet. Co. Wat seeckerheyt mooght ghy dan hebben, dat alle Kerckelijcke Overheydt hier in een warachtich oordeel hebben? Of wildy seggen zy hebben gheleertheydt, 5 5 33 ende volghens dien oock waerheyts kennisse? Sp. Of ick dat al zeyde, soudet niet waerschijne lijcker zijn, dan of men zeyde dat de Burgherlijcke Overheyt of door geleerder Gemeente de kennisse der waerheyt hadden? Co. Dat en weet ick niet. Alle eenvuldighe Burghers, en zijn niet Godtloos

Of sonder waerheyts kennisse, soo en hebben oock alle gheleerden, d’eenvuldighe waerheyt niet, want daer zijn oock verkeerde geleerden. Maer wat helpt waerschijnlickheyt, daer gewisse waerheydt vereyscht wordt, in een oordeel van soo grooten ghewichte. 6 6 34 Of salmen by een ghemeen-Lants Godes dienst blyven of een ander aennemen met verbodt van alle andere leeringen, alleenlijck op een waen ende waerschijnlickheydt, sonder alle waerheydt ende ghewisse verseeckertheyt? Maer laet dit ware oordeel noch meest vermoet worden te wesen by den gheleerden: Zo vraghe ick oft wel volght dat het daeromme met reden vermoet mach werden te zijn by allen geleerden? Sp. Neen, maer wel by den vroomen ende Godtvruchtighen. Co. Kendtmen dese seeckerheyt uyt alle d’andere geleerden? Sp. Neen, maer zy meughender oock onder zijn. 7 7 35 Co. Alsoo. Maer daer moghen oock Hypocryten onder zijn, die men dan mede voor sulcx niet en kendt, maer als d’anderen oprecht waent. Sp. Dat is soo. Co. Die zijnder oock meest, ghelijck in alle Staten (soo ghezeydt is) den meesten hoop de quaetste is. Sp. Dat lochene ick niet. Co. De meeste hoop quaden, overstemmen dan het minste hoopken goeden. Daer werdt dan oock meest het quaedtste besloten, dat is, daer wort meesten tijdt de seltsame waerheydt verdruckt door de ghemeene loghen, ende d’oprechte leere valsch, maer de de valsche oprecht gheoordeelt. Wat dunckt u nu vriendt: soude men met reden moghen verhopen by de Kerckelijcke Overheyden eenighe seeckerheyt eens warachtighen oordeels vande oprechte ende valsche leere? 8 8 36 Of meyndy het ondervinden of dexperientie voor u te hebben? Geen dingh minder. Ziet den Bybel, ziet de Kerckelijcke Historien, ziet dese onse tyden, ghy sult bevinden, dat het best altijdt minst behaeght heeft den meesten hope, ende den grooten deser Wereldt. Dat de goeden waerheydt altijdt vande looghen verdruckt is, ende dat de schyndeughden altijdt de oprechten vervolcht, ende ghedoot hebben. De Wolven vernielen Schapen, maer dese gheen Wolven.

8.
Of het beletten van ’t vry leeren den ghemeenen besten nutter dan schadelijcker is.

Co. Ghy houdt dan met my niet uyt een twyfelijck wanen, 9 9 35 maer uyt een seecker weten: Dat yet op ’t onseecker te bestaen, altijdt onrecht is ghedaen. Sp. Ick houdet soo met u. Co. Wt mijn segghen is nu ontwyfelijck gebleecken, dat het verbieden van ’t vry leeren, soo gants op ’t onseecker gheschiedt, dat daer door meest de loghen die men meendt te weeren, gheleerdt: ende de waerheydt die men neendt te vorderen, gheweerdt werdt. Of wildy daer noch yet weder teghen segghen? Sp. Ick soudet vermoghen, maer ick wil nu niet. 10 10 38 ’t Zoude te langhe vallen, ’t zal moghelijck op een ander tijdt noch wel te passē komen. Cor. Zoo besluydt ick dan wel ende vastelijck, niet uyt meenen, maer uyt blijckelijcke


Reden, dat het verbodt van ’t vry leeren onrecht ende zonde den ghemeynen beste schadelick is. Ist niet onrecht? O hardicheyt, dat men den goeden straft ende den quaden beschermt! Sp. Trouwen jae. Maer zoude dat in desen vallen? Co. Waer inne anders, of meerder. Men zoude de goeden en weldoenden plaghen, verjaghen ende dooden: ende daer teghen den quaden loven ende eeren, zoo voorghezeyt is, ende van allen ouden tijden, ende in d’onse heeft ghebleecken. Waut schadelijcker, jae verderflijcker quaedt, voor ’t gemeen beste, dan dat in plaetse van Rechtvaerdicheyt, d’ongherechticheyt ‘tghebieden heeft?

9. Of vrye toelatinghe van leeren tvvist veroorsaeckt.

Sp. Men heeft inder daet bevonden dat het vry leeren twist inden Landen veroorzaeckt. 1 1 39. De Wereldt was over tseventich Jaren in rustighe eendracht. Maer soo haest als Luthers ende Swinglius haer twistighe zaedt vryelijck mochten zaeyen, sach men ’t zoo hopelijck aengroeyen, datmen nu moet wanhoopen dat schadelijck onkruyt te moghen afmaeyen. Co. Zydy al verzeeckert dat haer vry leeren, ende niet des Kerckelijkcken Overheydts quade raedt daer teghen gebruyckt, den twist heeft veroorsaeckt? Sp. Van sulcke quade raedt en weet men niet, maer wel dat terstont daer op de twistigheyden volghden. Co. d’Onwysen zien op ’t gheen datter gheschiedt, 2 2 40. maer op der dinghen oorzaecken en mercken zy niet. Die twisten en quamen niet door ’t vry leeren, maer door’t qualijck weeren. Men pooghde metten Swaerde Ketterye te vernielen, ’t welck alleen waerheydts werck is. Waerheydt verdryft, maer gewelt verstyft de loghen. Merckt doch vrund. Zeyde Luyther en d’andere de waerheyt in’t berispen van der Kercken ghebreecken, zoo wilden zy met loghen teghen de waerheydt stryden. Was dat recht? 3 3 41 Wast recht dat zy meer arbeyden om de waerheydt in Luther, dan de ghebreecken in haer zelve te vernielen? Zoo Luther oock met loghentael haer van doolinghen beschuldichde: Wat mocht haer lichter ende eerlijcker gheweest zijn, dan met haer waerheydt Luthers Leere te beschamen ende grondtlijck te vernielen? Men wil immers de loghen niet moghender maecken, dan de waerheydt. 4 4 42 Dit merckte het volck. Dat hiet (als recht is) des waerheydts macht zoo onverwinnelijck, dat de loghen in haer eerste aenkomste moet verdwynen, ende gheen Overheydts Zwaerdt of gheweldt teghen de nietighe loghen en behoeft. De Roomsche Kercke ghebruyckte niet d’almoghende waerheydt, maer d’Overheydts macht tegen Luthers Leere eerst, ende voorts teghen der anderen zijnre naekomeren Leeringhen. Dit zach het volck, ende nam daer uyt dat de Paus, gheen waerheydt en hadde, of dat hyse weynich kennende mistroude. Dat maeckte dat sy des Paus Leere begonsten te mistrouwen. Ziet zoo heeft niet het toelaten van ’t vry leeren, maer het qualijck weeren van zulcx den twist veroorzaeckt.

10. Dat niet het vry te mogen leeren, maer onrechtvaerdigheydt ende schyndeughde tvvist baerdt.

Sp. U zegghen vernoeght my niet. 5 5 43 Ghy moet bekennen datter vrede was in gheloovens zaecken, doe niet dan een Leere gheoorloft en was te leeren, te weten de Roomsche Catholijcke. Co. Ghy wyckt al weder af opte gheschiedenisse, loopende tot des zelfs oorzaecke. Zeght dan, weet ghy inder waerheydt dat de Roomsche Kerck nerghens inne doolde? Sp. Dat en zegghe ick niet. Cor. Zydy zeecker dat Luther ende d’andere, die de Roomsche Kercken-Leere berispten, in zulck haer berispen nerghens waerheydt zeyden? Sp. Dat zegh ick mede niet. Co. Zoo zeght dan dat het onbehoorlijck is datmen met waerheyt dolinghe berispt, of dat het behoorlijck is. Sp. ’t Is wat anders een ghemeene, 6 6 44 ende wat anders een bysondere doolinghe te berispen: Die my zeydt, dat my misscheydt, dat is myn vriendt al waer ’t myn leydt. Maer dat zoude ick niet van ’t ander willen zegghen. Co. Maer of men nae het recht berispen niet en wilde hooren, ende haer doolinghe anderen schadelijck waer: behoort men den wet der naturen te volghen in’t doen aen anderen zoo men gaerne ghedaen ware, ende anderen door zulcke dolinghe te waerschouwen, of niet? Sp. In’t bysonder zoude ick voor behoorlijck achten, maer in ’t algemeen zoude ick niet derren toe stemmen. 7 7 45 Co. Men behoorde dan wetende dat yemandt venyn ghegheven zoude worden van een vyandt, hem daer voor te waerschouwen: Maer zoo yemandt wiste venyn ghestroyt te zijn in een alghemeen fonteyn of Borreput, en zoude hy de Ghemeente daer niet voor behooren te waerschouwen? Sp. Dat hoordy my niet zegghen. Co. Ick hoor u zegghen zaecken, als of ghy niet zoude dorven zegghen, Dat zulcke waerschouw niet in’t alghemeen behoorlijck waer. Lieve zeght doch, als de waerschouwinghe warachtigh ende nut is, hoe mooghdy twijffelen of zy behoorlijck is? Sp. Ten mach niet nut zijn, dat vyandtschap baerdt. 8 8 46 Dit doet de waerheydt. Co. ’t Is nutte vyantschap, die schadelijcke vrundtschap verstoordt. Dit doet de waerheydt, die den onwysen de gheliefde loghen doet haten, door kondtmaeckinghe van zijn bedrieghelijcke verderfnisse, die zulckx Mette waerheydt benaerstight, volght de wet der naturen, ende doet midtsdien rechtvaerdicheydt. Dat te beletten door verbodt van vry te moghen leeren, is onrechtvaerdicheyt. Zoudy daer noch aen moghen twyfelen? Zeght noch, vrundt. 9 9 47 Mach ’t ghene van self goedt is, oock quaedt doen of veroorzaecken? Sp. Ick sal hooren wat ghy wilt zegghen. Co. Niet ick, maer u Plato zal spreecken: Die zeydt dat Godt goedt is. 10 10 De repub. Lib. xxxj.</note type=mn> Dat het goede niemandt schadelijck is, dat niet en schadet, en doet gheen quaedt, ende dat gheen quaedt en doet, en is van geen quaet oorsake. Dat Plato dan zeydt van Gode, <note type=mn>48 dat zegghe ick van de


waerheydt, te weten dat zy goet is: Of hebdy daer wat tegen. Sp. Neen. Co. Dats recht. Want zy maeckt die haerder deelachtich worden oock selve goedt ende zaligh, soo voor gesien is. 1 1 Cap. 4. Daer is oock ghebleecken datmen het vry leeren niet en mach verbieden, zonder de waerheydt te leeren te verbieden. Nu vraghe ick u, of ghy niet en zoudt derren zegghen: Dat het verbieden van den Menschen goedt te doen ende tot haer zalicheydt te vorderen een verbodt ware van den Mensche goet te doen? Sp. Die zoude dat schroomen te segghen? 2 2 49 Co. Soo mach men dan niet schroomen te zegghen dat het verbieden van vry leeren, verbieden is van goedt te doen, ende dat zulckx openbare onrechtvaerdicheydt is. Des eist, ende niet d’onschuldighe waerheydt, die twist maeckt. Want zy neemt den ander ’t zijne, te weten de Gemeente haer aenghebooren redelijcke vryheidt,om anderen wel te doen, ende nut te wesen, midts haer doende, so zy wildē datmē haer dede. Het beroven van dese vryheyt is elck van naturen vyandt, als een openbare Tyrannie. Hier uyt komt twist ende niet uyt de vreedsame waerheydt. 3 3 50 Aen d’ander zyde zuldy my immers oock niet ontkennen, dat elck natuyrlijck vyandt wordt, den ghene die hem beneemt zijn opperste goedt. Sp. Dat stae ick u toe. Co. Der weeldighe schijn-heylighen opperste goedt, id de wellust des vleeschs ende de eere des volckx. Sp. Alsoo. Co. De waerheydt toont den volcke den schijnheylighen, zonder mom-aensicht naeckt, alzoo zy zijn, te weten zondich, onreyn snoode ende niet eeren, maer schanden waerdich zijnde. 4 4 51 Dan verdroocht die Fonteyne van des volcx milde giften, ende doet haer wellustigh leven en aenvaerlijck verdorren. Dat beroven dan van der schijnheylighen opperste goet veroorsaeckt de waerheyt: moet daer gheen vyandtlijcke haet teghen de waerheydt uyt spruyten? Nu merckt ghy wel dat niet de waerheydt, maer der quaden schijn-deught, ghelijck mede der grooten onrechtvaerigheydt twist veroorsaeckt.

11.
Of vry te moghen leeren d’Overheyt doet verachten oproer maeckt, oorloch ende verderf der Landen veroorsaeckt.

[52] Sp. Het ontsich der Overheydt doet het volck stil zijn, 5 5 52 maer des selvens verachtingh is moeder van oproer. Daer af mach met het vry leeren gheensins verschoonen, ten behoort immers niet datmen d’Overheydt verachte. Co. Neent. Maer ten behoort immers oock niet dat d’Overheydt Gode verachtet. Dit doet hy als hy zich zelfs te hooghe achtende stelt in Godes plaetse, mits ’t ghebieden over der Menschen conscientien. Moeten hem dan niet alle vroomen verachten of Gode zelf verachten? 6 6 53 Want men veracht den ghenen, wiens ghebodt men veracht. Als dan de Overheydt verbiedt waerheydt te spreecken tot zijnen naesten, ‘twelck Godt, jae oock de naeture zelf ghebiede: moeten zy hier niet Go-

des of d’Overheydts ghebodt overtreden ende d’een of d’ander verachten? Wat is hier behoorlickst: den Schepper of’t Schepsel te verachten? Des Overheydts onrecht ghebieden, ende niet het vry waerheydt leeren brenght d’Overheydt in verachtinghe. Die sich zelf te groot acht, wort van anderen kleyn gheacht. 7 7 54 Zoo langh als d’Overheydt de rechtvaerdicheyt ende goede Wetten hooch gheacht. Maer als de gherechticheydt van hem wordt veracht, wordt hy vanden volcke oock veracht. Als minder zijn meerder veracht: ist dan onrecht dat meerder zijn minder veracht? ’t Volck is meerder dan de Heer, (als voor is ghezeyt is. Cap. 5.) als hy dan ’t volck veracht met onrecht ghebieden: ist vreemt dat het volck hem veracht met onwil van te ghehoorsamen? Zoo doet hy hem zelf dan verachten, ende niet de waerheydt die toont den goeden eerwaerdich, maer den quaden schant waerdich. Noch veele minder het vry leeren. Sp. Alst volck niet wil d’Overheydt gheboden ghehoorsamen: Wat anders mach daer uyt voort komen dan oproer? Co. Als d’Overheydt pooght te ghebieden boven macht en buyten zijn Jurisdictie, wat anders kan daer uyt komen dan verachtingh? Als men vrye Menschen als Slaven in’t gemoet wil dwinghen: 8 8 55 Wat anders mach daer uyt voort komen, dan de aengheboren ende rechtvaerdige nootweer? Ist niet gheoorloft gheweldt met gheweldt te wederstaen? Waer uyt komet anders dat inde wel-ghestelde Republijcken loon ende eer ghesteldt was, opten Tyrandoenders? Dit was haer rechtvaerdighe middel tot de zoete vryheyt: 9 9 56 niet anders dan der ghweldighen middel tot tyrannie was, het beroven van der Ondersaten vryheydt. Sp. Het Oorloch is quaet ende der Landen bederven. Beter is een quade vrede dan een goedt Oorloch. Dit ziet men uyt het vry leeren voort komen. Co. Dat ziet men uyt de vryheydt wech te nemen voort komen. Oock dooldy in ’t zegghen, Dat een quade vrede beter is &c. 10 10 57 Want van ’t quade en mach niet goedt, noch van ’t goede niet quaedt voort komen. Ick meen het quaedt ende goedt dat in zich zelfs zulcx is. Wat neemdy het Oorloghe voor zoodanighen quaedt, zoo mach dat uyt de waerheydt (die van zelfs goedt is) noch uyt haer verspreydinghe voort komen. Dats onmoghelijck. Maer neemdy ’t oorlogh ende vrede der Landen voor middelbare dinghen diemen recht ghebruycken of misbruycken mach, zoo is de zonde ende brooddroncken weelde des volcx, 11 11 58 maer niet de waerheydt, noch haer vry te moghen Leeren, oorzaecke van’t Oorloch. Weelde springht, (zeydt men) Armoede dwinght. Weelde maeckt hoochmoet, die twist, dese Oorlogh. Dese nutte roede ende wel-verschulde straf verderft de Landen, maeckt de luyden arm, armoede baerdt onmoedicheydt, de lydsaemheyt, hier uyt komt de vrede voort. Het blijckt dan dat het vry te moghen leeren gheen verderf der Landen en veroorsaeckt, maer d’Overheydts verachten der Wetten, haer onbehoorlijck ghebieden ende haer tyrannich beroven van ’s volcx vryheyt, haer doet verachten, oproer maeckt, Oorloge ende verderfnisse der Landen veroorsaeckt.


12.
Of het vry te moghen leeren den Menschen verderft.

Sp. Vande Landen ende Republijcken hebben wy veel ghesproocken, 1 1 59 willen wy nu oock ’t zelve wat ondrsoecken vanden Menschen? Co. ’t Is my lief. Sp. Alle quaedt ende zonde spruyt uyt doolinghe, 2 2 60 quaetheydts wortele. Dees komt uyt valsche Leeringe. Die breydt haer zelf wyt uyte in vele Menschen, door ’t toelaten van ’t vry leeren. Dit is dan oock oorzaecke van ’t meeste quaedt in vele Menschen die door zulcke verleydinghe verderven ende quaedt worden. Dunckt u niet dat d’Overheydt schuldich is d’oorzaecke van zulck verderf der Menschen te verbieden ende beletten? Co. Voorwaer jae, indien die zulcx mach beletten, zonder het leeren van de waerheyt daer door te beletten. Maer als men dat niet en vermach zonder oock des waerheydts leeringhe wech te nemen: Wat is dat anders dan ’t licht des wereldts wegh te nemen? 3 3 61 Moeten dan niet alle Menschen inde algemeene blinde duysternissen doolen, vallen ende in onverstandt verderven? Sp. Men soude de Roomsche Leere houden, die onse Ouders zoo langhe ghehadt hebben, is die zonder alle licht der waerheyt? Co. Neen. Maer zijt ghy seecker dat die is sonder alle duysternissen? zonder onwaerheydt? zonder doodtlijcke doolinghen? Sp. Neen ick trouwen. Co. Hoe komt ghy zulcke onseeckerheyt voor goedt te achten (daer onder oock yemandt zoude moghen waerheydt leeren) alle Menschen zoude met berovinghe van ’t licht der waerheydt, in soodanighe zorchlijcke doolinghen bevestighen? 4 4 62 In alle doolinghen is onstadighe twyfel beter dan valsche zeeckerheydt. Nutter is datter noch weynich te recht ghebracht, dan dat zy alle in ’t verderven doolen. De waerheydt verkondicht zijnde, mach yemant, maer haer mondt ghesloten zijnde mach niemandt niet wesen. Sp. Der valscher Leeraren worden soo wel van ghelijcken de zielmoordelijcke doolinghen: 5 5 63 Dat het Volck ten laetsten wanhoopen sal aen’t vinden der waerheydt, vresen nimmermeer uyt den Doolhof der menighvuldigher opinien te moghen gheraecken, ende zulckx alle naespeuringhe van waerheydts kennisse uyt den sinne zetten. Co. Het mistrouwen van menschen, wijst ons betrouwen rechts weegs tot Gode. Die van alle Leeraren wanhoopt mach niet vanden valschen Leeraren verleyt worden. Het verstaen vande groote ghevaerlickheyt der doolinghen, doet ancxtelijck voor ’t verleyden vresen, ende zich zorchvuldelijc voort lichtvaerdich geloof hoedē. 6 6 64 Die anderen ziet zich self inden Doolhof der opinien jammerlijck verwerren, en sal niet lichtelijck daer inne treden, ende hem aen anderen spieghelen. Ende naedien de doolinghen meest zijn in onnoodighe of curieuse saecken ende hertquellende weetgiericheyden, die al schoon gheweten zijnde den weter niet beter en maken; maer niet om het laten van zondt ende hanteren van deughden: Welck laten ende doen den laters inder quaet, ende den doen-

ders beter maecken: Zoo moghen alle sulcke wanhoopers ander Menschen woordt-leer, hen lichtdaer van afkeeren, totter deughden daet-leer, 7 7 65 ende daedtlijck het quaet dat sy voor sulcx kennen laten; ende ’t gheweten goedt werckelijck hanteren. Dan sal ’t eene laten ende doen ’t ander leeren, ende d’eene ondervindtlijcke kennisse der waerheydt d’ander de hant bieden, om alsoo in alle noodtdruftighe waerheydts kenisse gheledet te worden. Wat is dat anders dan door ’t verlaeten van de schijn-deught nae waere deughde te spooren? Daer ziedy nu den nut die met meerder reden uyt zulck wanhopen opten menschen, staet te verhopen, dan u voorgewende schade daer uyt staet te beduchten. 8 8 66 Sp. Zeght dat ghy wilt, het vry leeren streckt tot een openbare Godtloosicheydt. Co. Voor d’Euangeli-Leere hadden meest al de Coninckrijcken valsche Goden en Godtsdiensten, dat is geen Godt, ende waren Godtloos, (die recht Godtmenende hertgens zondere ick uyt) daer van zy doen door de ware Leeraers, ende nu noch andere moghen overtuyght worden, ende hun totten waren Godt niet ernst keeren. d’Andere recht Godtmeynende menschen, en sal Godt niet versuymen, zijn waerheydt (door wat middel het zijn, dier hem gheen en ontbreken) ter rechter tijdt te openbaren. Oock zijn de huydighe verscheyden leeringhen niet om Godtloos te worden ende ander Goden in te voeren, maer om verstanden ende beduydinghen der Schriftuer-spreucken.

13.
Onderscheyt tusschen vvanen ende vveten.

Cor. Zeght nu vrundt welck houdt ghy zelf nu krachtichste tot u voorstel: 9 9 67 u bewijs, of mijn wederlegh? Sp. Gelijck ick myn bewijs niet heel kan houden voor genoeghsaem: soo en doet my oock u wederlegh niet heel genoegh. Ick bekenne dat mijn meyninghe ghezwackt is, maer sy is niet gants wegh genomē , sonderlinge van dat het vry leeren den Menschen schadelijck is. Co. Of ick nu het bewysen aen nemende dede blijcken dat het verbieden van sulcx den Menschen verderft, den Menschen zegghe ick die ’t beste van herten meynen, (d’andere zijn al verdorven van zelfs) 10 10 68 zoudy my dan niet toe staen dat het vry leeren nut is? Sp. Ja, want ist verbodt schadelijck, het toelaten is nut. Co. Lydt dan mijn vraghen gheduldelijck, ende antwoordt u sinne eenvuldelijck. Sp. Ick wilt doen, begint. Co. Wy handelen nu van ’t Leeren. Sp. Alsoo. Co. Men leerdt loghen of waerheydt. Sp. Recht. Co. De hoorders en moghen vanden Leeraers niet verleydt noch recht gheleydet worden, ten zy dan dat sy die leer-willigh toestemmen of verwerpen. Sp. Onghetwijfelt. 11 11 69 Co. Het toestemmen vande loghen verdrijft, vande waerheydt maeckt goedt. Sp. Het doet. Co. Alle Menschelijck doen gheschiet op ’t onseecker met twijfel, ofte seeckerlijck met ghewisheydt. Sp. Noch stemme ick u al toe. Co. Het onseecker doen komt uyt waen, het ghewisse uyt weten. Sp. Ick bekendt. Co. Men mach soo wel wanen waerachtich te wesen yemandts valsch


als oprecht voortstel. Sp. Noch zeghdy wel. 1 1 70 Co. Zoo mach men niet min wanen dat de loghen, dan dat de waerheydt, waerheydt is. Sp. Men mach. Co. Ist oock moghelijck dat yemandt zoude weten, dat de loghen waerheydt zy? Sp. Neent. Want loghen en is gheen waerheydt, ende dat niet en is, en mach niet gheweten, maer wel ghewaent worden. Co. Daer zeghdy mede recht, soo machmen de loghen wanen, maer niet wanen waerheyt te wesen. Sp. Recht. Cor. Men mach de waerheyt oock wanen, maer niet weten logen te wesen. Sp. Dat is mede soo. Co. Waen heeft dan loghen ende waerheyt beyde, maer weten heeft gheen loghen, maer alleen waerheydt voor ooghen. 2 2 71 Sp. Alsoo. Co. Die dan eenighe Leeraers uyt waen toestemmen, moghen recht, ende oock qualijck gheleedt worden. Sp. ’t Is waer. Co. Want volcht Mensch uyt waen een valsch leytsman die de loghen leerdt, hy wordt verleydt, maer volcht een oprecht wechwijser, die de waerheyt leert, hy wordt recht gheleydt. Maer dit buyten zijn zelfs weten in ’t leyden tot den uytgangh toe. Dan mach hy eerst weten of hy wel dan qualijck is gheleydt. Dit weten is waerheydt uyt ondervinden. Dese waerheydt doet stracx den waen verdwynen. Want waen ende weten moghen in een zelve saecke, niet teffens bestaen. Sp. Neen Dat mach niet wesen. 3 3 72 Want men weet eenigh dingh, of men weets niet, weet men ’t hoe mach men’t wanen? waent men’t hoe mach mens weten? Waen is onseecker, weten is seecker. Op ’t onseecker heeft sulck wanen ghewandert. ’t Bevinden des uytgancx maeckt eerst hem seecker dat hy loghen of waerheydt voor ooghen heeft ghehadt. Co. Zeer wel ghezeydt. Zulck was mijn voornemen te segghen. Maer houdy niet datter onderscheydt is tusschen d’eene waen ende d’ander? Sp. Hoedanigh? Co. Dat d’eene zwack ende d’ander krachtich is? Sp. Vryelijck jae. Want d’een is laeuw, d’ander is vuyrigh ende heeft een ernstighen yver tot zijn ghewaende goedt. 4 4 73 Co. Recht. Maer ick spreecke van soodanighe waners, niet van die heur waen weten waen te wesen, maer van die heur waen, wanen weten te wesen. Dat is, die daer wanen te weten, daer zy noch niet en weten. Dese luyden volghen heur waen in al ’t ghewaende voor weten, soo dat in haer door waen niet min en werckt, dan de waerheydt in haer wetens. Sp. Ick houdt oock alsoo.

14.
Of men niet zoo wel den valsche Leeraren als doodtslagers en behoort mette doot te straffen.

Co. Het verbieden streckt zich op die daer leeren ende niet opten Leeringen of hoorder: 5 5 74 op dat die niet verleyden en souden, ende dat dese niet en souden verleydt worden. Sp. Soo ist. Co. Al die leeren wanen of weten dat zy waerheyt leeren. Sp. Ick kendt. Maer kendt ghy my oock ’t ghene uyt dat u zegghen nootlijck moet volghen? Co. Wat ghy meynt, en

weet ick niet. Maer weet wel, dat icx sal kennen soo icx waerheydt te zijn verstae. Sp. Wt u segghen moet noodtlijck volgen dat alle die daer anderen leeren, 6 6 75 uyt haer waen, niet seeckers maer onseeckere saecken leeren, al waert oock on zich selve warachtich. Want daer af zijn sy selfs onseecker. Zoo doen zy in sulck onseker leeren een vermetel ende quaet werck, streckende totter Menschen verderfnisse in syn beste deel. Of wildy hier teghen segghen. Co. Gheensins. Maer ich bekenne u sulckx volkomelijck. Sp. Zulcke vermetele, quade ende verderflijcke wercken behooren van d’Overheyt ghestraft te worden. Daer en mooghdy niet teghen. Of ghy most segghen datmen doodtslaghers als verdervers van der Menschen lichamen wel rechtelijck mach dooden: Maer datmen Moorders van der Menschen zielen, niet rechtelijck mach straffen, 7 7 76 Ja oock niet met ban, beroovinghe van goeden, of met ghevanghenisse. Dese grove onwaerheydt moet ghe nu segghen: of ghy moet nu bekennen dat ick in dit mijn gantsche voorstel, dan datmen het vry leeren behoort te beletten, de waerheydt over mijn zijde hebbe ghehadt, niet teghenstaende het by wijlen anders tusschen ons heeft gheschenen. Co. Ghy hebt u saecke soo vast niet als ghy meent. Ick mocht hier onderscheyt maecken inde wijse meninge ende kennisse van doodtslaen des lichaems ende der zielen. Want het eene werck wordt teghen, ’t ander met wille geleden. Gemerckt de verleyde de verleydingh willich toe stemt: Maer het doodslaen gheschiet met gheweldt 8 8 77 teghen wil van die ter neder wordt gheleydt. Oock heeft de verleyder gheen meninghe om yemandt te verleyden, maer om elck uyt d’onwegh opten wegh te recht te leyden. Zoo kent oock de dootslagher selve dat hy qualijck heeft ghedaen: maer de verleyder gheensins, ontkent dat stantvastelijck ende zeydt dat hy wel ghedaen heeft, dese ende meer andere soo merckelijcke als warachtighe onderscheyden, souden ghenoegh zijn om u reden nu voortghebracht, heel krachteloos te maecken. 9 9 78 Maer ick sal den korsten wech ingaen ende seggen voor ’t eerste alsoo. Ghelijck ick u bekenne, dat alle Leeraers, die op het onseecker leeren, een vermetelijc quaedt ende verderflijck werck doen, ende derhalven straf-waerdich zijn: soo suldy my immers oock niet ontkennen alle Overheyden of Rechters die op ’t onseecker yemanden veroordeelen ende straffen, mede een vermetel, quaedt ende verderflijck werck doen ende derhalven oock selve strafwaerdigh zijn. Sp. Neen. Dat moetmen bekennen. Co. Men mach onghetwyfelt weten dat een doodtslagher willens ende wetens quaet heeft ghedaen, ende dat de nedergheleyde van levende lyve ter doodt gebracht is. 10 10 79 Sp. Men mach. Co. Men mach dan een doodtslagher met ontwyflijcker seeckerheyt, als een quaedtdoender veroordeelen ende straffen. Sp. Dat is sulcx. Co. Bewyst nu dat alle Overheyt altijdt sulcke ontwyfelijcke seeckerheydt mach hebben, dat yemandt een verleyder is ende een doodtslagher van menschen zielen (diemen niet als der Menschen Lichamen doodt mach zien legghen) het zy dan door haer verstandt, of door des verleyders belydinghe dat selden nimmermeer ghebeurt (wat Ketter belydt doch dat hy een Ketter is?) of door des Kerckelijcken Overheydts verstandt, als d’Overheydt mach hebben van een doodtslager des


lichaems: Ick sal u rondelijck bekennen Damen de verleyders eenichsins behoort te straffen, tot haer verbeteringh ende ander Menschen veylicheyt, ende datmen het vry leeren behoort te verbieden, te weten het leeren van doolinghen alleen, maer niet van de waerheyt, waer af alle Overheydt dan seeckere kennisse mach hebben. 1 1 59 Maer dit en mooghdy geensins bewysen, soo nu al tusschen ons is gebleken. Zoo mach d’Overheydt dan gheen valsch leeraer metter doot of anders straffen: zonder op ’t onseker te oordeelen ende te straffen. 2 2 60 Dit bekendy self mede een vermetel, quaet ende strafbaer werck te wesen, alst oock seker is, weant dan machmē menende Wolvē verleyders ende Ketters te dooden, spoo leelijck doolen, datmen Schapen, tuygen der waerheydt ende Christenen doodt ende straft. Dit geschiet oock meest daermen soo vermetelijck op ’t onseecker in dese wichtighe sake handelt. Dus en sluyt voorghestelde besluyt niet, soo ick hier uyt ontwijfelijcke waerheyt besluyte.

15.
Dat het verbodt van vry te leeren d’Overheydt brenght tot ongherechticheyt of tot verachtinghe. 3 3 61

Sp. Laet dat soo zijn, datmen den verleyders niet en behoort te dooden, dat my van self teghen staet, ghy bekendt dat zy schadelijcker zijn dan doodtslagers. Salmense dan niet zwaerder straffen, noch niet met gelijcker straf straffen; Men mach immers niet seggen dat men het minder quaedt sal straffen, ende daer teghen het aldermeeste quaedt gants onghestraft laten. 4 4 62 Co. Ick wil segghen datmen geen Mensch behoordt te straffen, om een gewaende misdaedt. Het oordeel moet met waerheydt verseldt wesen, of ’t is tyrannye. Maer van dese misdaedt en weet men geen waerheydt. Sp. Men soude alle die anders leeren, dan aenghenomen Leere des Lants, sulcx verbieden opten ban, geltstraf of gevangenisse sonder aen haer leven te komen, overmidts der saecken onseeckerheydt. 5 5 63 Dit ontzich soude immers velen zich stil doen houden. Co. Zoo zoudemen op ’t onseecker de waerheyt in haer dienaren mogen bannen, boeten doen gelden of vangen. Dit soude immers onrecht wesen ende den Rechters sulckx doende self strafwaerdigh maecken. Behalven dat soo souden alle Leeraren, jae alle Menschen die eenen ernstigen yver hebben, de ban, de geldtstraf verachten, ende mitsdien niet Kerckers genoegh ghevoinden worden, om sulcken in te sluyten. 6 6 64 Wat mocht dat anders voort brenghen dan een openbare verachtinghe der Overheydt? Ziet soo doende moste d’Overheyt onrechtvaerdich, of veracht worden. Elck van beyden is Lantverderflijck. Dunckt u dat u voornemen noch al goedt te wesen?

16.
Dat het verbieden van’t vry leeren ende spreecken den Menschen verderft ende schadelijck is.

Co. In ’t wederleggen van u voorstellen, hebbe ick met een oock het teghendeel van dien, dat mijn ghevoelen is, ghenoeghsaem bewesen. Want blijckt uyt u meyninghe onrecht de mijne, (als wesende recht anders) blijckt recht te wesen. 7 7 85 Des niet te min, sal ick mijn ghevoelen noch meer bewysen, of ick u eens mocht vernoeghen te vollen. Ick hebbe ghesproocken van waen ende waerheyt ende der selver onderscheyt. Sp. Ghy hebt. Cor. Oock dat de waen loghe heeft op logen ende op waerheydt, doch beyde haer niet voor seecker bekendt wesende. Sp. Alsoo want waer daer seeckere kennisse soo waert weten ende gheen wanen. Co. Ghy verstaet my recht. Nae dese waen oordeelen die waners de dinghen of saecken, goedt, beter, ende alderbest, of quaedt, ergher ende alder quaetste te wesen. Sp. Zoo doen zy. Co. Van dese waners is de Wereldt vol, weters zijnder weynich. Daer om wordt de Wereldt vanden meesten hoop bestiert, nae ’t spreeck-woordt: Waen regheert de Wereldt. Sp. Ick segghe daer niet teghen. 8 8 86 Co. Nu wanen de Menschen veel al dat de suyvere Godts-dienst wel een goede saecke is, ende prysende oock: maer rijck, weeldigh, machtigh, heerlick of vermaerdt te wesen, wanen zy meest al beter, houdende dat (elck in ’t zijne) voor ’t alderbeste goedt. Laet ons nu een uyt desen nemen, te weten een die wel die voorsz. Godts-dienst voor goedt acht, maer Rijckdom of ’t gheldt voor ’t alderbest. 9 9 87 Zulcken is ’t gheldt zijn God, dat is zijn toeverlaet, zijn troost ende zijn opperste goedt. Het ghebeurdt dat yemandt die hy lief heeft de Misse te hooren, pryst voor een verdienstelijck ende zalichmakendt werck: Maer hy als wesende vande Ghereformeerde Religie, houdt zulck werck voor Afgoderye ende verdoemelijck. Zijn gheweten port hem aen zijn vrundt te onderwysen dat hy daer inne doolt. Maer de vrese voor schade in zijn Geldt-Godt raedt hem dat af. Want hy woont onder den Roomschen Catholijcken, daer men de Misse tegenspreeckende ’t goedt zoude verliesen. Wat sal die Mensch in desen doen? teghen zijn conscientie sondighen, of zijn gheldt verliesen? Zal ’t zwaerste (soo men zeydt) niet meest moeten wegen? 10 10 88 Sal hy niet liever in’t minste goedt (in zijn oordeel) te weten in zijn conscientie, dan in ’t meeste goet, te weten in zijn gheldt schade lyden? Voorwaer jae hy: Want elck moet noodtsaeckelijck in allen (volghens zijn oordeel) dien minste schade voor de meeste verkiesen. Hy sal dan ’t gheen hy waerheydt waent, met wroeghen zwyghen, om niet in breucken te vallen. Sp. Dats voor my ende teghen u. Want daer blijckt dat vrese voor straf, ende verleydinghen soude minderen, ende dat midtsdien het vry leeren ende spreken schadelijck is. Co. Ick hadde niet volzeydt. ’t Is teghen u. Want daer blijckt dat ’t ver


bodt vande vryheidt, den Menschen dringht te doen teghen haer conscientie, ’t welck sondighen is, ende den menschen verarcht. 1 1 89 Sp. Zo des Menschen oordeel is, soo is de Mensche. Het oordeel van Liefhebbers van ’t ghelt boven al, is quaedt. Dus zijn zy oock self quaet. Mach de Mensche die al quaet is, quaet worden? Co. Neen. Maer mach de quade Mensche niet argher worden? Sp. Dat segh ick niet. Men moet bekennen Jae. Co. Zoo ist oock. Arger is een verharde zondaer door aenwenst van zonden: dan die noch niet soo verhardt en is. Want lichtelijcker komt een zondaer dan een verharde Godtloos tot beteringhe. 2 2 90 Houdt dan oock yemandt de suyvere Godts-dienst in hoogher waerden dan lijf of goedt (daer in hy niet en doolt) ende waendt dat de Ghereformeerde Doopersche of andere de waere Godts-dienst te wesen, daer aen hy soude moghen doolen: Hy sal noch doot noch Armoede ontzien, om door voort leeren van dien zijden naesten deelachtich te maecken. Dootmen hem in syn doolingh, men belet zijn beteringhe, men styft zijn naevolghers in haer doolinghe, ende men lockt andere daer toe aen. Want vervolginghe te lyden houdt meest elck voor waerheydts, maer anderen te vervolgen voor des loghens merckteeckenen. 3 3 91 Waerheydts gheweer is onschuldt met gheduldt; maer de Wapenen des loghens, valsch wroeghen ende gheweldt. Zoo vernieltmer een, men verstyfter thien, ende men verhefter hondert. Valdt dat niet schadelijck? Ick zwyghe hier noch datmen onwetens de waere Leeraers onder schijn van Ketters doodt. Wat mach men onrechtvaerdigher bedencken. Is dat niet den goeden om weldoens willen voor quaedtdoenders ghestraft? Zoo berooft men den volcke in duysternissen doolende vanden Lichten des Wereldts ende van warer wegh-wysers. Dat en verbetert het volck niet maer verarghert het. 4 4 92 Dat merckt sulck onrecht wel, wort t’onvreden, acht d’Overheydt voor Tyrannen, haetse, verachtse ende verwerptse in ’t laetste met oproer ende verwoestinghe. Zeght nu of het verbieden van ’t vry leeren de rechte baer-moeder niet en is van alle sulcke verderfnisse?

17.
Of d’Overheydt het leeren van doolinghen mach beletten, door uytwendighe dvvangh of ghevvelt.

Men ziet dan dat u ghevoelen onrecht, en het myne recht is. ’t Welck ick in ’t eerst wel met korte woorden hadde moghen doen blycken zoo ’t my toeghestaen hadde het myne te bewysen. 5 5 93 Dat heeft ons tot noch toe ghehouden in een onnoodighe, doch niet in een onnutte twistreden. Sp. He dat! Cor. Wy hebben den handel averechts begonnen, te weten van ’t achterste eerst. Want vergheefs twist men of eenigh werck te doen heylsaem dan verderflijck is: als men dat werck niet en mach volbrenghen. Wy hebben ghehandelt of het beletten met gheweldt van ’t vry leeren beter zy dan ’t ghedooghen. Is dit

ons doen niet heel vergheefs, als men dat niet en mach doen? Sp. Wat? Co. Het beletten. Beraedtmen zich oock of men doen sal, ‘tgeen men verstaet onmoghelijck te wesen om te doen, door de middelen die wy hebben? Wie beraet zixh oft beter is dat hy met zijn Armen of metten Voeten gae? 6 6 94 Sp. Ick houde datmen ’t beletten mach door d’Overheydts macht. Maer of sulckx beter waer dat ’t ghedooghen, schynt uyt u teghen-bewys nu meer neen, dan jae. Co. Ick houde datmens door d’Overheyts macht niet en mach beletten, ende bysonder in dese Landen, in ’t Volck soo ghesindt zijnde: Immers ten minsten niet sonder ’t quaedt te verarghen ende met woecker wederom te komen. Dit sal ick bewysen met reden ende met ondervinden. Sp. Laer horen u reden. Co. Hoordt die. Ick sal segghen, tot dat ghy my teghenspreecken sult. Alle die ghene die daer wanen of weten dat het leven haerder zielen beter is dan ’t leven haers Lichaems, ende daer by noch dat zy nae der Zielen moeten sterven indien zy haer even naesten niet voor en houden haer kennisse vande ware Leere, die en moghen door gheen Overheydts dreyghementen 7 7 95 vanden Lichamelijcken ende afgeschrickt werden, van haer naesten te ontdecken sulck haer ghevoelen vande waere Leere. Datter soodanighe altijdt zijn gheweest, ende noch moghen wesen en behoeft gheen bewys. Zoo en behoeve mede niet dat de wyse liefden inden Godtsalighen soo veel vermach, als de waen inden onwyse eersuchtighen. Dese zotte eersucht heeft in veelen vermoghen, haer leven willich inden doodt te gheven. Zal nu het meerder niet onmachtigher zyn dan het minder, soo moet die wyse liefde inden Godtsalighen oock ghetroost zijn, haer lichamelijck leven te verliesen, om veeler Mensch leven nae der Zielen te winnen. Zoodaniger en laten niet haer naesten te leeren de waere 8 8 96 Godts-dienst uyt vreesen van d’Overheydts straf ende ghewelt. Die en mach ’t dan oock niet beletten. Voorts is warachtich, dat gelijck de Menschen noodtsaeckelijck moeten willen, al dat haer verstandt voor ’t beste oordeelt: alsoo oock de wille noodtsaeckelijck moet doen (daer’t vermoghen is) al dat de wille wil. Die daer verstaen best te wesen, dat zy anderen haer kennisse van de waere Godts-dienst verkondighen moeten noodtlijck dat willen, ende onvermydelijcken doen, niet teghen-staende des Overheydts straf, daer zijt moghen doen. Oock ist in gheen Overheydts macht met gheweldt haer verstandt te veranderen, want dat vermach alleen waerheydts onderwys by den verdoolden. Zoo mach dan gheen Overheydt soodaniger wille ende werck van anderen te onderwysen veranderen noch beletten. 9 9 97 Somma het verstandt te willen dwinghen ende het leeren te beletten, is niet anders de ziel metten Zwaerde te willen dooden, of de Lucht met Roeden te gheesselen. Te weten, onmoghelijck ende vergheefs werck te bestaen, sulckx betuyght oock krachtigh der onwysen Leer-meesterinne, het ondervinden selve. Wat Tyrannye heefter ontbroocken om te beletten der eerste Christenen Leeren ende t’samen-komen? Wat heeft Keyser Kaerle (om vande oude Kerckelijcke tijdt-booecken te komen op onsen tyden) 10 10 98 doch versuymt om de beginnende Luterye te beletten het vry leeren? Heeft hy


niet al zijn macht daer toe ghebruyckt? Jae hy vryelijck. Heeft hy ’t moghen beletten? Neen, maer moeten zijns ondancx toelaten. Wat Princen hebben niet haer uyterste gheweldt ghebruyckt om der doolsghesinden Leere te vernielen ende te beletten, met vuyr ende Zwaert. Hebben zy het met Zwaerden gheweerdt, als de Luyterschen ende andere? gheensins, maer gheduldt ghetoondt ende zich by menichten laten dooden. 1 1 99. Is daer mede heur Leere ghedoodet? Het leeren belet? Heur Godts-dienst uytgheroeyt? Geen dingh minder. Naedien dan de reden betuyght ende het ondervinden bewyst datmen het Leeren niet en mach door uyterlijck gheweldt of macht beletten: Wat noode wast dat wy in’t beraedt onledigh waren, oft beter belet dan toeghelaten ware? Van onmogelijcke dinghen zijn immers alle beradingen ydel ende vergheefs.

18.
Oft bestaen van ’t vry leeren te beletten ’t zelve mach verminderen.

Sp. Mach ’t gheweldt zulckx niet heel beletten, 2 2 100. het macht wat verminderen. Co. Jae, als ’t gieten van Olye inden brandt de vlammen vermindert. Die vermeeren daer door in de plaetse van blusschen. ’t Verbieden schynt ghebieden. Der Christenen Bloedtdroppen zijn zaedt van Christenen ghebleecken. ’t Vervolch van een Luther in Duytschlandt, heeft duysendt Luythersche Leeraren uytghebroedt, ende die veel duysenden Luteranen. Zoo ist in Vranckrijck, oock inden Nederlanden mede ghevaren met Calvijn ende den zynen. Desghelijckx oock in dese Landen met Menno ende zijn aenhanghers. Die zyn door de vlammen, niet anders dan door een Alchemistyke Oven vermenichvuldight

van een in honderdt, jae duysendt. Zoude dat verminderen heten? 3 3 101 Ten heeft nerghens d’Overheydt aen wil ghebroocken: ende dit als ’t ghetal noch kleyn was, ende der Princen macht noch grooter was dan nu. Wat reden heeft het dan, dat nu ’t vermoghen der Princen, te deser oorsaecken door buyck-oorloghen zeer vermindert, ende ’t ghetal der gener die anders leeren, boven mate of eynde vermeerderdt is, soude moghen beletten, ’t gheen het doe niet en vermochte. Of mach nu minder vermoghen beletten aen meerder, ‘tgheen doe meerder vermoghen, niet en mocht beletten aen minder Sectarissen? Sp. Nae ghy kalt, 4 4 102 soudet recht teghen ’t voornemen vallen. Te weten dat in plaetse van doolleeringhen te minderen, de selve souden vermeeren door ’t willen weeren. Co. Ick kalt niet slechtelijck, maer bewyse dat vastelijck inder daet selve. Ghy hebt my nu lang sonder tegenspreken laten spreken. Hebt ghy yet daer teghen, ick sal u hooren spreecken. Zoo ghy my hebt ghehoordt. Sp. Ick soudet meynen te vermoghen, maer ’t heeft langher gheduyrt dan ick meynde, oock komen wy aen de Poort, ons wech is ten eynden. 5 5 103 Wy komen wel weder by een. Middeler tijdt wil ick u segghen naedencken, ende u (moghelijck) nieuw Kooren ter Moolen brenghen. Soo’t een sake is wel te recht bedenckens waerdich. Gave Godt dat verstandigher dan wy, ende middel hebbende om den Princen te bereden, die saecke met sulcken of meerder ernst (als ick by ons vinde) naedachten, het soude moghen beter dan nu beleedt worden. Co. Dats een goedt wenschen, voor veele onwyse oock onnoosele Menschen, ick zwyghe dat het soude Landen ende Steden, moghen voorderen tot ghestadigher vreden.

"""Oordelen van een ghemeen landts leere."""