I. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Edelman, graeu monick, luteraen."""
"""Edelman, graeu monick, luteraen."""


Edelman, Graeu Monick, Luteraen.

Edelman.
HEt weder is schoon ende stil, die wech is groot, ende ’t gheselschap is kleyn, soo dat y tijdt hebben om met ghemack sonder verwerringhe at te kouten. Dat soude my wel lusten, soo’t u beyden niet teghen en stont. Luteraen. Wy en zullens in zes uuren niet varen uyten Haghe tot Haerlem. Monick. Daer omtrent. Ick zoude wat by my zelf ghedacht hebben. Maer weet ghy vrundt wat te zegghen dat een goedt zwyghen verbetert, ick wilt gaerne hooren. Edelman. Ghy zullet ongaerne (zoo ick meyn) hooren. Monic.Ick? zoo en zalt gheen nut noch gheen waerheydt zijn, dat ghy meynt te zegghen. Edelman. Het zal ’t beyde zijn. Zeght doch. Isser oock yet schadelijckers voor den menschen, dan ghebreeecken die hen soo onbekent als groot zijn? Mon. Neen. Edelm. Zoo en vintmen niet nutter voor den Mensche dan dat die groote ende verholen gebreecken hen ontdeckt worden. Mon. Alzoo ist Edelm. Dat meyn ick u Broertgen nu te doene. Mon. Lieve laet hooren. Edel. Maer zuldy u niet stooren? Ick dencke waerheydt te zegghen, die maeckt ghemeynlijck hate. Mo. Die waerheyt is Christus, ick ben zijn Dienaer, ende hebbe hem lief: Ist niet al goedt wat hy doet die daer is bemindt? Edel. ’tIs, ende zal nu inde proeve zien of ghy die waerheydt u Meester (soo ghy zeght) bemindt dan u zelve. Want zoo ghy om u onrechte eere te verschoonen teghen die waerheydt strydet: zal ick zien dat ghy u zelve bemindt boven die waerheydt. Maer neemdyse gaerne aen, oock tot u zelfs beschaemtheydt, ick sal mercken dat ghy boven u zelf die waerheydt lief hebt. Ende dat ghy met waerheydt moocht zeggen, die my zeydt dat my misscheydt, dat is myn vrundt al waerdt my leydt. Monick. Alsoo, dat zal zich openbaren. Maer vrundt het moet al eenich groot quaedt zijn dat ghy tot my, van my wilt segghen, nu ghy u kansse soo wel te vooren bedinghet. Edelman. Dat ist oock. Want ick houde dat ghy met alle uwe ghesellen rechtelijck moocht beschuldicht worden van drye groote quaden. Monic. Welcke zyn die doch. Edelm. Luyheydt, Hypocresie ende bedroch, soo aen anderen als aen u zelve. Mon. Daer voor behoede my Godt. Edel. Die zalt wel doen wilt ghy u zelf oock hoeden voor luyheydt ten eersten.Want traechlijck zonder alle arbeydt ende Broodtwinninghe verslindt ghyluydem als onnutte Wespen die Vruchten door ander luyder naerstighe handt, zweet ende zorghe by een vergadert. Mon. En of ick studerende om u ende ander luyden zielen te besorghen, een dorschende Osse waere, met stadighe arbeydt mynre zinnen om door ’ t licht der ghenaden ’t Menschelijck Caff der doolinghen vande Goddelijcke Terwe des waerheydts te onderscheyden, ende u luyden mee den reynen Terwe te voeden: Dunckt u al recht datmen zulcken dorschende Osse den Muyl hoordt toe te binden? Edel. Ja zoo ghy zulcx dedet ende ons niet veel eer het lichtvaerdighe Caff uwes vernufts, ja den Dras van u Swynighe wellusten in plaetse van rooden Terwe voor en brockte. Mon. Dit behooren

wy niet te doen. Dat behooren wy te doen, namentlijck wel te dorschen ende te voeden, of nu eenighe, ja veele onser heur staet in desen misbruycken, volcht daer uyt dat gheen Minrebroeder zijn staet van Predicken recht mach bedienen? Maer zeght doch Joncker, mach oock yemandt wettelijck een ander berispen n ’t ghene hy zelf berispelijck is? Edelm. Neen. Maer ben ick dat in desen? Leef ick op een anders kost? Ick leef op’t goedt my van myn Voorouders aenghe-erft. Wat ghemeenschap heeft dat met u bedel-monicken?Mon. Met oorlof myn Joncker, wordt zelf gheen vyant der waerheydt, ende lydt die gheduldich believet u. Voormaels pleghen d’Edelluyden in Oorloch uyt te trecken teghen den vyanden, Weduwen ende Wesen te beschermen, daer uyt komet noch dat ghyluyden buyten ander Burghers een Swaerdt opter zyden draecht. Nu blyfdy meest t’huys, blyft in u ghemack, in plaetse van Weduwen ende Wesen te beschermen, zietmen die van niemant ghemeynlijck meer verdrucken dan van Edelluyden. edelm. Wildy my dat aensegghen? Waer doe ick zulcx? Mon. Treckt ghy voor’t Landt teghen den vyanden? Edelm. Dats my ongheleghen, ick hebbe Landt-renten ghenoech al en soeck ick niet te leven vande Soudye. Mon. Dats u van gheen noode, zoo mocht ghy oock loflijck, als d’Edeldom voormaels dede, ende daer oor ghe-eerdt ende ghe-eedeldt werde, op uwen kosten dienen ende ’t Landt met eeren beschermen. Maer of ghy schoon gheen Weduwen noch Wesen verdruckt, zoudy daer om zegghen dat het veel anderen niet en doen? Om dat veele Monicken onnuttelijck die gemeen Aelmisse verteeren, wilde ghy terstont zegghen dat ick oock zoo dede. Daer op zeyde ick van die Monicken niet te wesen. Zoo moocht ghy oock wel van zulck verdruckende Edelluyden niet wesen. Maer niet onschuldich en zydy daer aen, dat ghy incomsten genoech hebbende het Landt niet en beschermt op de Landts, zwyghe op uwen kosten, ende gaet hier te vergheefs proncken met u Rappier, d’welck ghy behoorde te ghebruycken tot der Landen beschermen. Ende noch behalven datte, lief Joncker, (toont nu oock niet met toornich worden dat ghy der waerheydts vyandt zijt) zoo zie ick niet dat ghy ander nut doet inde Wereldt, dan eeten, drincken, proncken ende ander luyden zweet ende bloedt verteren. Zoudy alsoo niet oock zelf wel zijn een onnutte Wespe in desen Byekorf van’t ghemeen beste. Wat doet ghy doch nuts? Een wever weeft, een Timmerman maeckt Huysen, een Landtman bout het Landt, een Coopman haeldt die stoffen dienende tot voetsel ende decxsel, een Rechter dient tot de ghemeen vrede, een Medicus tot ghesontheyts onderhoudt, of tot ziecktens verdryvinghe, Somma elck Byeken doet wat, dat tot nut van ’t ghemeen comt, wat doet ghy? Edelm. Ick en maken den Hypocryte niet als ghyluyden, die door u schyn-deucht den onwysen Devotarissen heur goetgen ontguychelt om een Epicureensch leven daer op te voeren. Mon. Ghy wordt spytich. Maeckt ghy den Hypocryt niet met u Rappier draghen? War


is dat anders dan dat ghy u ghelaet het Zwaert te draghen tot bescherminghe der Landen? Wat doet ghy doch minder? Edel. Dat my myn Rapier soude zijn naer u segghen dat is u, u Cappe. Wat schynt ghy daer door doch anders dan afgestorven luyden, vreemt vande Wereldt, jae der Werelts zotten ende spot? Wat volck leeft meer zijn Vleeschelijcke lusten dan die Graeu-Monicken? Wat volck moeyt sich meer mette Wereldt dan Graeu-Monicken? Ende wat volck soeckt ende heeft meer eers byde Wereldt dan Graeu-Monicken? Daer door zy dan meest schynen die lusten te verlaten, vande Wereldt te scheyden ende die eere te vlieden, daer door selve soecken, bejaghen ende verkrijghen zy alle zulckx meest? Wat dunck u is dat ghen Rechte Hypocrysie. Ende zoo bedriechdy (dit was het derde) al die Wereldt met u schyn-deuchdelijckheyt, immers oock u self met u Ceremonien, sonderlijck u Godtloose Misse. Want als ghy wat gheprevelt, wat ghemist, ghebast ende ghesonghen hebt, soo acht ghyluyden u self niet alleen voor Christenen, maer voor Heylighen ende lichten des Wereldts, niet tegenstaende ghyluyden zo gants ydel zijt van ware deuchden als vol van valsche Ceremonien. Meyndy dan die alziende ooghen Godes oock te bedrieghen met u geschilderde valsche ende schyn-deuchde? Dese neemdy vlytich acht ende verlaet die ware deuchde. Is dat geen Hypocrysie? Mon. Ghy behoordt hier mede naer u selfs toestemmen, onberispelijck te zijn eer ghy ons hier in wettelijck moocht berispen. Edel. Wat ick ben, ick ben geen Hypocryt. Monic. Gheen dingh meerder. Edelm. Dats onwaerheydt. Mon. Hoort dan dat het waerheydt is. Deucht maeckt Edel, die hebben u Voorouders ghehadt inder waerheydt, als zy tot der Landen bescherminghe haer lyf ende goet vroomelijck waechden, daer door ’t volck die vroomheydt ziende henluyden waerdelijck eerden, loflijck vermaerden, ende onder die u eerbarichste steden. Maer ghyluyden als bastaerden van sulcke loflijcke Voorouders, verlaet sulcke deuchde, zoo gants datmen die niet altoos in u mach bespeuren, en behout alleen haer name en Wapen, daer met pronckt ghy, ende voorts met cierlijcken gewade, met Rapier ende Pluym, bedrieghende mede alsoo den volcke met u geschilderde ende valsche Edeldom, niet dan inde Ceremonien van Wapen, Name, Rapier ende Pluym bestaende. Zydy dan geen Hypocryten soo wel als wy? Onedel zijnde ende sonder alle vroomheyt wildy door u ledighe pracht Edel ende vroom schijn. Lut. Ick moet hier oock wat zegghen. Of dat alzoo waer Pater, als ghy zeght, zoo ziet doch wiens Hypocrysie schadelijcker is, die uwe of die zijne? Die uwe verleyt inden zielen, de zijne maer in een natuerlijc gebaer vā leven. Monic. ons gheschil is nu niet wiens Hypocrisie schadelijcker is, maer of die ghemeen Edelluyden niet soo wel Hypocriten zijn, als die ghemeene Monicken. Dat die Edelluyden ooc wel al Hypocriten zijn heb ic betoont mijn Koncker en ghy selve schijnt dat oock te belyden. Dan soo veel de Hypocrisye beroert ist al vast een ding ofmen deur desen of dien schijn deuchtlijck of vroom geacht wil wesen, alsmens maer gheacht wil

zijn sonder Deuchtlijck te wesen. Want dit zijn beyde Hypocriten, beyde bedrieghen sy hen selfs ende beyde bedrieghen sy anderen, want sy met heuren quaden exemple beyde ooc anderen tot sulcken schyndeuchdelijcheyt aenlocken, ymmers vele Rijcke luyden, al waer heur eygē vader een arbeyder, bedelaer, woeckenaer, ja Roover geweest, ziende dat het wat loflijck schynt voor Edel gheacht te sijn, vercieren een toe-name of Van, dichten een Wapen, dragent Rapier, ende maecken oock soo bottelijck den Edelman dat elck in plaetse van henl. te eeren, daer mede spot: zijn dese luyden niet verleyt ende bedrogen? Van wie anders dan van Edelleuyden zelf? Ist nu die Ziele schadelijck hoovaerdich te zijn ende Menschen eere te soecken: Sal de Edelluyden Hypocrisie min schadelijck zijn dan der Monichen Hypocrisie. Lut. Klapt soo ghy wilt Monick, ick houde niet datter schadelijcker Luyheyt, Hypocrisie ende bedroch op aerdē is te vindē dan by den Grau-Monicken? Mon. En of ick alle zulcke gebreecken schadelijcker te zijn bewees by den Luteranen, zoudy oock gram werden. Lut. Neen, want zo ghy dat beweest zoudy waerheydt zeggen, die beminne ick ende alle diese hanteeren, maer sulcx te segghen sonder bewysen soude u my noch meer te vyandt maken om die loghens wille die ick vyandt ben ter doot toe. M. Wat gebrejen zijn de schadelijcxste? Der Zielen of des Lichaems? Luter.Der Zielen, so is dan luyheydt schadelijcker inde ziele, dan indē Lichame. Lut. Also. Mon. Wat is luyheydt? Lut. Segt ghyt wildy. Monic. Sout niet wel zijn onlust tot eerlijcken of noodighen arbeyt. Lut. ’t Is? Monic. Vintmen oock eerlijcker of noodtlijcker arbeyt dan het doden ende uytroeden der zonden? Luteraen. Neen. Mon. Maer vindtmen oock yet dat onlustigher maeckt tot het bestaen van eenighen arbeyt dien te houden dat die arbeydt vergheefs sal zijn. Luter. Neen, dat maeckt Luy, ick laets u toe. Monic. Hout ghylieden oock moghelijc dat eenich mensche op aerdē inder cracht Christi die sonden sich selfs waerachtelijck mach dooden ofte uytroeden? Lut. Dat moghen die Catharristen, die Perfectionary ende Pelagianen ende ghy alderheylighste Franciscaner houden, maer wy bylo gheensins, soo langhe als wy hier inden Lichame leven, blyft die sonde in ons levendich, maer als wy na den Lichame sterven, dan eerst sterft die sonde? Monic. Naer u segghen heeft die Lichamelijcke Doodt meer crachts om die sonde in ons te dooden, dan die dierbare doodt van ’t Lammeken, twelc alleen te dien eynde hem heeft laten dooden op dat het in ons die sonde doden ende wech nemen soude. maer dat ter syden ghestelt zijnde, soo blyckt dat ghylieden in desen boven alle anderen traech zijt. Luteraen. Hoe dat? Monic. Ghy ghelooft niet dat yemant hier in dit leven waerachtelijck in Christo die sonde mach dooden. Luteraen. Gheensins, daer voor behoede my Godt, zoude ick een Pelagiaen wesen? Monic. So is dan die arbeyt diemen bestaet om die zonde hier in dit levē te doden, vergeefs, want tē mach (na u geloove) niet geschieden. Lut. Also. Mo. Daer en is niet dat onlustigher ende trager maect tot het bestaen van eenigen arbeyt dan


te houden dat d’arbeyt vergheefs sal zyn, sooghy terstont hebt bekent. Lut. Dat beken ick u noch. Mon. Zo moet ghy oock bekennen datter gheen tragher of luyer volck en is tot desen eerlycksten ende aldernoodichsten arbeyt van’t dooden ende uytroeden der zonden, dan ghy zelve ende alle die van uwer meyninge zyn in desen. Luter. Ick bekenne gaerne dat gemeynlyc die betreten Koe metten steert omslaende anderen oock ghaerne vuyl maect met haer zelfs vuyl, zo ghy hier doet met u traghe luyheyt in uwen stercken leden steeckende, maer in’t bekennen van dese onmoghelijckheyt van’t dooden ende uytroeden der zonden belyden wy onbeveynsdelyck onse meyninghe zonder den Hypocryt te maecken van Deuchdelijckheyt als ghylieden doet, want wy en veynsen ons niet of wy heylich waren als ghy Seraphische schijnheylighen doet. Monic. Neen ick voorwaer maer hielpet u ende my zelf (zoo wyt zyn) liever ontmaken daer ickx vermochte. Maer seght doch, acht ghy’t voor gheen Hypocrisie als yemandt wel wetende eenige Deuchde in hem te wesen, hem nochtans inden schyne gelaet of veynst als of die Deuchde in hem ware? Lute. Ja, dat is Hypocrysie, maer die is by ons niet. Monic. Dat zeghdy moghelick oock bedecktelyck ’tghebreck dat ghy wel weet in u te wesen, ’twelc mede Hypocrysie is. Luteraen. Dat zeghdy wel wetende sulcks niet waer te wesen, twelck logentaelyck is. Monic. Vergramt niet tegen de waerheydt, die zal ick u doen hooren, zegt doch zydy een Christen of niet? Luteraen. Wat vraghe is dat? Wie anders zyn Christenen dan wy? Mon. Zo houdy dan die Papisten (zoo meendy ons) voor gheen Christenen? Lut. Neen. Mon. Die Doopers oock niet? Lut. Noch minder. Monic. Die Ghereformeerden ooc niet? Lut. Wat volck meyndy, die Calvinisten? Mon. Ja. Lut. Zouden dat Ghereformeerden zyn, het moghen ghedeformeerden wesen. Wat? Zouden die swermers, beeldestormers ende Sacrament-schenders Chrisenen zijn? Ghy weet zelfs wel beter. Mon. Lieve zeght doch wat heet ghy een Christen te wesen? Luter. Meyndy dat ick, als ghy Sophisten, die const heb om te definieren? M. Dits vreemt zeghdy dan u zelfs een Christen te wesen ende en weet ghy noch zelfs niet wat het is een Christē te wesen? weet ghy noch niet wat of hoedanich een Christen is, hoe meuchdy weten dat ghy een Christen zijt? Wel aen laet ick u zegghen, antwoort ghy maer. Ist een Christē die Christum tot een fondament heeft. Lut. ’tIs? Monic. Die Christum tot gheen fondament in heeft en is gheen Christen. Lut. Neen? Mon. Christus is dan de Hoeck-steen ende Steen-clip daer op alle Christen bouwt. Lut. Het is. Mon. zoo ist dan een Christen die op die steenclip bouwt. Lut. Het is. Mon. Die op de Steenclip bout dat is de gene die Christi woorden hoort en doet: Maer die zyne woorden hoort en niet en doet, die bout op’t sant, niet op Christum, ende mitsdien niet hebbende Christum tot een grondt-fest of fondament en is hy oock gheen Christen. Lut. Dat is altsamen zulcx,

want so tuycht de H. Schriftuere. Mon. Zo tuycht de H. Schrifture dan oock dat ghy geen Christen en zyt. Lut. Hola! Waer staet dat grdchreven in’t droom-boeck van u vernuft? Monic. Neen, dat volcht uyt de H. Schrift nootlijck? Lut. Bewyst datte. Mon. Gaerne, hoort ghy de woorden Christi oock? Luter. Wiens woorden anders; Ick hore niet meer nae des Antichrists of Paus woordt, maer hoor ’tEuangelie Predicken ende lesen, daer spreeckt Christus, hoor ick dan Christi woorden niet? Ziet doch wat dese Monick wel subtilliseeren? Mon. Zachtgens vrunt. Daer zyn tweederleye hoorders van Christi woorden, eenighe diese niet en doen, ende eenige diese doen, van welcke dese twee zyt ghy. Lut. ’tIs onmogelijc dat eenigh mensche die woorden Christi zoude doen, maer wat wy niet en doen, dat heeft Christus (ghelooven wy’t maer) voor ons ghedaen. Mon. Zoo en mach dan niemandt op aerden die woorden Christi doen, na u zeggen. Lut. Neen, oock d’alderheylichste niet. Mon. zoo spreeckt Christushier dan spotlijck ende van een ghedroomde Idea Platonis, Dats van wat dat niet en is, te weten, aldus, die mijn woorden hoort ende doet die is ghelijck, etc. maer daer is niemant die myn woorden hoort ende doet, daerom is niemandt ghelijck, etc. Zeecker is dit de meyninge Christi geweest, wat onderscheyt isser tusschen die tweederleye hoorders, ghemerckt zy’t gheen van beyden en doen. Wat ist dan gheleken dat d’een opten Klip d’ander op’t sant bouwet? Zijnse beyde in’t hooren ende niet doen van Christi woorden malcanderen ghelijck: Wat ist dat zy soo onmoghelijcke Bouwers d’een op den vasten Clip, d’ander opten driftich zandt werden gheleecken? Waert geen lasteringhe sulcke ydele ende spotlijcke dinghen Christo die des Vaders Wysheydt is toe te schrijven? Lut. En is al niet dan enckele Sophisterye dat ghy seght dat niemant van alle Menschen ter Werelt die woorden Christi en mach doen. Luteraen. Neen dats waerheydt. Monic. ’tIs dan oock waerheyt dat ghy, die mede een mensche zijt, die woorden Christi niet en doet. Lut. Ja dat is ooc waerheydt. Mon. Zoo ist dan oock waerheydt dat ghy Bouwet op’t driftighe zandt ende niet opten vasten Steen-clip en hoecksteen Christum, want die alleen daer op bouwen, die zyne woorden hooren ende doen dit bekendy zelve dat ghy niet en doet, soo boudy dan niet op Christum, die niet op Christum en bout, en heeft Christum tot gheen fondament, ende die Christum tot gheen fondament en heeft en is gheen Christen, hebdy my dit selve niet bekendt? Wat swychdy? Wildy’t nu niet bekennen so ben icx bereyt noch anders te bewysen. Lut. Ist u al daerom ghedaen? of ick schoon gheen Christen en waer volcht daer uyt dat ghylieden Christenen zijt? Wat laet sich dese Cappaert ende snappaert doch duncken? Monic. Neen dat en wil ick niet hier uyt besluyten dat wy Christenen zyn. Maer hier uyt volcht noodtlijck dat ghy gheen Christen en zyt. Nu houdt ende draecht ghy


u voor een Christen, gheeft u voor een Christen uyt, waert gaerne daer voor gheacht, zydy dan niet een Hypocrijt? Veynsdy u desen niet die Deuchde eens Christens in u te wesen, die in u niet en is? Hebdy selfs niet bekent dat dit Hypocrysie is. Gaet nu heen ende treckt desen Balck van Hypocrysie eerst uyt u eyghen ooghe, eer ghy ons den splinter van dien uyte ooghe bestaet te trecken. Ende hier uyte is nu licht te mercken dat ghy oock zoo wel als wy beyde ymmers vele meerder schuldigh zijt aen ’tbedrogh, namentlijck dat ghy anderen oock u zelve bedrieghende u uyt gheeft voor Christenen, t’welck ghy niet en zijt, ende dat in sulcker voeghen dat u bedroch noch ’talderschadelijckste is. Want bedriecht dese Joncker niet edel van Deuchden wesende, anderen ende hen selfs, ten streckt tot niemandts verderffenisse van Ziele, (soo ghy terstondt selfs seyde) anders dan moghelijck die zijne, door wanen van deuchtlijck te zyn dat hy niet en is ende midtsdien ondeuchtlijck blyvende, soo yemandt pooght te werden ’tghene hy nu al waent te wesen, bedrieghen oock onse gemeen Monicken met heur Deuchtloose Ceremonien, anderen haer zelve (daer teghen ick niet veel en zegghe) het bedroch is grof ende des te min schadelijck, so daerom dat het door zyn plompheydt ander luyden kan verleyden, als daeromdat het den verleyden oncrachtelijckste mach houden in doolinghe, als wesende meest niet dan menschen goedt duncken sonder alle schijn van ja, meest jeghen die H. Schrift, naer u luyder zegghen zelve, maer ander ist niet u luyder bedroch, want licht ist te mercken dat eens anders Menschen Deucht, gheen ander Mensch Deuchtlijck mach maecken, daerom oock der Ouderen Deucht, Vroomheydt ende Edeldom den Kinderen niet Deuchtlijck, Vroom noch Edel en mach maecken, veele minder noch een gheschildert Wapen, een hanghent Rapier, of een vlieghende Pluymagie. Soo is mede niet zwaer om mercken dat het bidden voor den dooden, het Af-laedt, het Mis-doen, etc. gheen anders Menschen misdoen en mach versoenen, want dat die Heylighe Schrifture alleen toeschryft d’eenighe Offer-hande Christi, zyn voorbidden ende zyn gherechticheyt. Maer zoo en ist niet met u luyder bedroch van u gherechticheydt Imputatyf of toereckentlijck alleenlijck. Want daer schyn van Schriftuere is zoo listelijck daer toe misbruyckt dat hen weynich luyden daer voor hoeden, ende noch veele minder luyden daer in vervallen zynde, daer uyt gheraecken konne. Want hier en spreecktmen van gheen hoovaerdighe Edeldom, noch van gheen Menschelijcke Insettinghen, maer niet dan van Christi bitter lyden, ghestorte bloedt, smadelijcke doodt, Heerlijcke Hemelvaert, ende derghelijcken meer. Hier misbruycktmen duysentreleye Texten, ende hier schyntmen Christum te eeren, die ghenade Godts groot te maecken, ende den Mensche tot schande ende tot niet te maecken. Wat dunckt u heeft dat niet een heerlijcker schyn dan der Monicken ende Edelluyden bedroch ende Hypocresie? Heeft dat gheen macht om meerder luyden aen te trecken, ende vaster te houden dan onser beyden

bedroch? Lute. Wilt ghy die saecken daer by u ghezeydt van Christo lochenen? Heeft die niet voor ons gheleden? Is die niet voor ons ghestorven? Voor ons ten Hemele gevaren. Monic. Ja trouwen dat is waerheyt maer daer in leydt u bedroch dat ghy die waerheydt misbruyckt tot een valsche schijn van u onwaerheydt, te weten, dat wy niet waerachtelijck, maer alleen Imputatialijck ofte toerekentlijck, Heyligh en Deughdelijck worden. Heeft Christus voor ons gheleden ende is hy voor ons ghestorven, zoo dat wy niet behoeven te lijden noch die zonden te sterven ende hem zoo inden doodt na te volghen: Zoo is hy oock voor ons in den Hemele ghevaren, dat wy hem daer niet en zullen navolghen. Mach oock yemandt ghesondt wesen sonder gesondtheydt in hem te hebben? Neen vryelijck, zo en mach oock niemant Deuchtlijck wesen sonder Deuchde en is niemandt goedt ende zonder goedtheydt dat Godt is en werdt niemandt zalich. Maer ghylieden ghelooft dat die luyden quaedt blijvende goedt, on-Christelijck (dats zondelijck) levende, Christenen ende Heylighen ende zonder Godt blyvende Zalich moghen worden: Is dat met d’alderschalcxste bedroch lust edde Toverye, wat zalt dan zijn? Het decksel van dit valsche ende schadelijcke bedroch, is de Eere Godes ende Christi: te weten, dat Godt ons in Christo Zaligh maeckt buyten ons toedoen, soo comt hem die eere alleen. Rechts of Godes eere verminderen soude, dat Paulus ende d’andere Apostelen die gaven niet en misbruyckten, maer recht gebruyckten, zynse te schelden diese misbruycken, zy zijn te prysen diese recht ghebruycken: Maer d’ een noch d’ander en vermocht dit, te weten het misbruycken of recht ghebruycken, zonder die gaven ontfanghen te hebben, van wien ontfantmense anders dan van Gode, ghever aller goede gaven? Hebben wy’t dan ontfangen wie mach sich roemen als of hy’t niet en hadde ontfangen? Maer hoe mach u volck die gaven die goedt ende Zalighmaken ontfanghen hebben, zonder die te ghebruycken? Ick meyn het gheloove, dat door die liefde werckt, dats Gheloof ende Liefde te zamen? Want het Gheloof en mach nerghens in een Mensche wesen zonder te doen dat des Geloofs aert ende eygenschappe is ghebleken in Abraham. Vraechdy wat die is? Niet te zien op onse eygen swacheydt, maer alleen te zien op des belovers, te weten, Godes Almoghentheydt ende waerheydt, zoo dat het niet en mach twyfelen vele minder wederspreecken, dat het ghene Godt belooft heeft, werden zal. Nu belooft Godt zelve ons door Christum te gheven dat wy verlost zynde vanden handt onser Vyanden hem zouden dienen in gherechtigheydt ende Heyligheydt die hem aenghenaem is alle die daghens onses levens. Gheloofdy dat oock moghelijken te gheschieden? Luteraen. Ghy weet wel Neen? Ick hebt ghenoech gheseydt? Monic. Ghelooft ghy oock dat eenigh Mensche Gode na zijnen Ghebode mach Lieff hebben boven al? Luteraen? Dat


moghen die Cathane ende Pelagianen ghelooven maer wy niet. Mon. Gheloofdyt niet moghelijck, zoo is zulcx in u niet. Ghelijck nu gheen vuyr erghens mach wesen sonder heet maecken: zoo en mach gheen warachtich gheloove erghens wesen sonder te berouwen dat die Almachtighe ende warachtighe Godt volbrenghen sal ’t ghene hy belooft heeft: ende soo en mach die liefde (die zelf is de bandt der volcomenheyt ende onderhoudinghe der gheboden Godes) nerghens wesen sonder die gheboden Godes te onderhouden, dat is Godt boven al ende den naesten als hm self te beminnen. Want het eygentlijck ende onafscheydelijck werck, te weten van ’t gheloove, is Gods beloften te betrouwen, ende vande liefde, Godt ende den naesten te lieven: Dit is gheen van beyden in u. Wat salder dan doch anders zijn dan een gheschildert gheloove ende liefde, die even soo weynich betrouwen ende lieven, als een gheschildert vuyr heet maeckt ende brandt. Ziet zoo vernoechdy met een waen-gheloof ende waen-liefde. Die doet u het ware geloove ende die ware liefde ontbeeren, ende mitsdien oock die zalicheydt. Bedriechdy dan niet zwaerlijck zoo wel u self als anderen? Acht ghy u soo niet sonder deuchde deuchtlijck, sonder gheloove gheloovich, ende sonder liefde een Liefhebber Godes? Voorwaer jae. Even soo wel als d’E-

delluyden hen selve sonder ware Edeldom Edel, ende wy Monicken ons sonder Heylicheydt Heylich achten. Edelm. Dit is een wonder Monick. Voorwaer Cappaert ghy spreeckt anders dan u Cap my dede vermoeden. Monic. De Cap en maeckt de Monick niet. Lut. Waerom blijfdy in dat Hypocrijtsche kleedt? Monic. Ghelijck die Cap niemandt en heylicht, soo en ontheylicht zy niemandt. Mocht ick met het verlaten vande Cap al mijn quaedtheydt verlaten, ick schudde de Cap uyt eer wy te Haerlem quamen, dat hier voor ons leydt. Lut. ’t Is argerlijck. Mon. Neen ’t is stichtelijck. Onder den Cap doe ick noch meer vrucht hondertmael, dan ick soude doen sonder den Cap. Nu moet ick noch een wyl (als Paulus metten Joden een Joodt was) met eenighe goethertighe Monicken een Monick wesen, tot dat my de Heere anders wil ghebruycken. Die reyse is volbracht, zoo is oock onse ghespraecke. Isser wat onechts by my ghesprooken dat laet varen ende draecht mijn onverstandt daer inne, Isser oock wat goets geseyt dat denckt na. Adieu. Edelm. Adieu Monick. Gave Godt datter veel sulcke Monicken waren.

"""Edelman, graeu monick, luteraen."""