I. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Vanden aengheheven dwangh inder conscientien binnen Hollandt."""
"""Vanden aengheheven dwangh inder conscientien binnen Hollandt."""


Vanden aengheheven dwangh
Inder Conscientien binnen Hollandt
Gespraecke tusschen
D.V.C. N.V.L.

Ist my vry waerheydt te spreken, zoo ist my vry te seggen dat die Staten van Hollandt den dwangh inder Conscientien beginnen ende dat aen my selve. V. Waerheydt te spreecken is elcken nu vry God lof, maer dat seggende en zeghdy gheen waerheydt. C. Bestaen zy niet my op Bannissemente of vangenisse te verbieden dat ick den Delfschen Predicanten met geen Brieven of anders hare doolingen mach overtuyghen. V. Waerom en laet ghe henluyden niet met vreden? C. Om dat my mijn Conscientie anders niet en laet met vreden. V. Zoo laet oock den Staten Conscientie niet met vreden ten zy dat zy verbieden ende sulcke beroerten in Religions saken beletten. Of meyndy dat u, die maer een ghemeyn Borgher zyt, geoorloft soude zijn te doen na getuygh uwer Conscientien, ende den H. Heeren Staten wettighe Overheydt ende Regeerders des Landts zijnde, ‘tselve niet gheoorloft soude wesen? C. Neen, dats mijn meyninghe gheensins. Maer hier most ghezien zijn wiens Conscientie recht zy, der H. Heeren Staten, of mijne in dese saecke. V. Zoo ghy den uwen voor recht houwet, soo achten die H. Heeren Staten den haren voor recht. C. Niet op onse meyninghe of achtinghe, maer op Gods woort moet die Conscientie ghebouwet zijn, die oprecht sal wesen. Dat ick ziende mijnen Broeder doolen, hem behoort te berispen ende te bekeeren daer ick vermach, is my in de H. Schrift bevolen, alsoo is mijn Conscientie hier inne gegrondet op te H. Schrift. Toont ghy nu, condy, dat die Staten of eenighe Overheydt bevel hebben inde Heylige 1 1 Jac. 5. 19. 20. Pro. 24. 11. Schrift yemandt om te doen dat hen Godt zelfs heeft bevolen te straffen. V. Alle Overheyt heeft bevel om t’ Volck in rust te behouden, ende te straffen al die onrust maken ondert volck, ende d’uyterlijcke Kercken-vrede verstooren, dit doet ghy hier mede, dus heeft die Overheydt bevel om u hierom te straffen. 2 2 Vrede storē Jere. 44. 18. Isa. 38. 17. C. Dats verde ghehaelt uyt onsekere Collectien ende vernuft, daer teghen is mijn getuyghnisse klare Schrifture. Daer is oock een valsche vrede, welckx verstooren heyligh ende nut is. Dese hebben alle Propheten altijdt verstoort, namentlijck oock Elias, daerom hem Achab die Conigh schelde voor een die Israel verstoorde, waer op hem de Propheet antwoorde dat niet hy, maer Achab selve Israel verstoorde. 3 3 3. Reg. 18. 17. 18. Ja dat meer is, Christus selve seyt dat hy was ghecomen niet om vrede maer om t’ Swaert te zenden dat scheyden zoude dē man van zijn Vader. 4 4 Mat. 10. 34. 35. Is nu alle verstoornisse vande uyterlijcke Kercken vrede quaet ende te recht strafbaer vande Overheydt, soo dat sulcks den

Magistraet van Gode is gheboden: Wie sal moghen ontkennen dat Christus selve (zwijghe zijnen Apostelen ende Propheten) misdaen heeft aan ’t verstoren vande uytterlijcke Kercken-vrede? ende wederom dat de waerheydt recht ghedaen heeft in Christum te straffen als een Perturbateur vande gemeyn ruste ende uytterlijcke Kercken-vrede? Houdy dat oock voor rust? V. dats een ander zaecke. C. Neen ‘tis een selve sake, ziet nu wat grondt die Conscientie heeft, die ghy den H. Heeren Staten wilt toeschrijven? Enckel blindt vernuft: Dats vrede vande waerheydt der Godtlijcker Schrift, dats noch al ghenomen als of het verstooren der uytterlijcke Kercke-vrede ware, als yemandt een Predicant tusschen hem ende den zelven met bescheydenheyt berispt, twelck noch al wat min is dan het openbaer berispen voor den volcke dat de Heere Christus den Phariseen dickmael soo seer strenghelijck dede. Maer wie mach sulck int secreet berispen of straffen met eenighen verwe, verstooringhe vande uytterlijcken Kercken-vrede noemen? berispe ick henlieden met waerheydt, sy behoorden my te bedancken. Doe ick met onwaerheyt, waerom bestaen zy hemluyden niet met waerheyt te verantwoorden? Zy en vresen immers niet dat dan yemants loghenen haren waerheyt souden verwinnen? V. Neen vryelijck, maer souden lichtelijc u onbedacht aenseggen te schanden maken soo zy wilden. C. Dat schijnt qualijck, daer aen, dat zy opentlijck weygeren teghen my haer Leere te verdedigen. V. Het waer te lyden dat ghy die Religie in eenich deel erghens berispte, maer ghy tast den grondtvest vande Religie aen. C. Te meerder zijn zy veroorsaect haer saken te verantwoorden. Maer zeght doch zijn u Predicanten Menschen of Goden? V. Wie maecter Goden af? ’t Zijn menschen als wy. C. Ghe en hout dan niet so die Catholijcken van haren Pausen doen, dat u Predicanten niet dolen en mogen. V. Geensins. T Is God alleen die niet dolen en mach, als diet alleen al weet, maer alle menschen mogē dolē, immers in velē dolē wy alle (zeyt S. Jacob) so mogē onse Predcantē ooc ergens inne dolē. C. Niemant en doolt met wil. V. Neen, maer elc ging liever recht ende den naestē wech ter zalicheyt daer toe wy alle willē wesen. C. Zo hooret elcken lief te zijn datmen hem zijnre dolingen onderwijst om eer daer af verlost te zijn. V. Also. C. Waerō nemē dese uwe Predicanten dit mijn vermanen haerder dolingen dan so qualijc ende hatelijc, ende die Heeren Staten met henluyden? Waert niet beter dat zy niet en doolden, ende soo groote menichte verleyde luyden met hen? Alle dolingen maken onvrede, het beletten van dien veroorsaect vrede. Zo streckt myn vermaen van heur dolinge totten stuyringhe ende niet


tot storinge vande Kercken-vrede. Is zulcx ooc strafbaer. V. Zal yegelijck zulc vermaen toeghelaten worden wanneer zal de Kercke vrede hebben? C. De Kercke en wert hier geē uyterlijcke vrede (daer af wy handelen) belooft. Maer is hier als een Lelye onder den Doornen, ende een strydende, niet een victorieuse Kercke, zoo die hier nae zal zyn, ghy wiltse nu sonder aenvechten hebben, dat sal niet zyn, maer is u Kercke die ware soo wil Godt datse onverwonnen zal blyven, ende dat sal dan oock zyn? Wat hebdy dan te vresen? Is dan u sorge niet onnut? Ist de ware Kercke zo en zullen der Hellen poorten geen macht daer tegen hebben. Wat behoeven zy dien strijt te vresen die vander voorste aen seker zijn? Men vreest den strijt niet teghen d’aenvechters, maer die twist onder ‘tvolck. C. Connen zy heur Leer wel verantwoorden daer en sal geen twist verrysen, maer d’aenvechters sullen te schanden worden, en ‘tvolc in eendracht die beproefde Leere aenhangē. V. Ghy wilt niet disputeren, wat mach dat anders veroorsaken dan twist en tweedracht onder ‘tvolc? C. Ic schame my myns doens niet. Hebben zy waerheyt zy behoren hen der waerhz ooc niet te schamē. Maer wat mocht het schryven van Luter en Zwingel tegē dē Roomschē Kercke oock anders veroorsaken ondert volc dan twist en tweedracht? Lieten zyt daerom? of hebben zy daer aen qualijc gedaē? V. Dat zeggē wy niet. C. Zy verstondēt voor een zalige tweedracht onder dē genē die in een valsche eendracht ter Hellē blindelijck liepen, op datter immers noch eenige uyter dolingen mochtē verlost wordē. V. Maer als men al in druck soude disputeren, wie sal die Rechter zijn? C. Wie anders dan ’t volck? V. Dats een onverstandich Rechter. C. Maer eē nootsakelijc Rechter. Het gaet alle dē volcke aen, het gelt alder menschē zielē zalicheyt. Alle menschen hebben hier dan ooc zeggē inne. Want een van beyden moet zijn in dese sake vande Religie. Dat is men moet het volc geweldelijck dwingen al te geloven, dat den Predicanten goet dunckt, of men moetse daer toe vrundelijck aenlocken door onderwysingē. V. Neen men mach daer niemant toe dwingen. C. Zo moetmens den menschē dā vroet maken. Hoe mach dat beter geschieden dan datmē hen beyde meyningē teffens voor oogen stelt. Zo mach dan elc verkiesē ‘tgunt hy verstaet meest en vastelijcxt gegrondet te zijn op de H. Schrifture. Beminnen nu dese Delfsche Predicātē alder menschē zalicheyt: en weten zyluydē dat zy waerheyt leerē: waer om weygeren zy haer Leere tegen my Idiot te verantwoorden in druc voor allē menschē? V. Mogelijc om dat het henluyden niet en betaemt hen self te stellen teghen eenen Idiot. Ende om dat het u ooc niet en betaemt so geleerde mannen te wederspreken. 1 1 Berispē van de Leere eeniger Kercken. C. Het betaemt henluyden tegen eenen yeghelijcken reden van haer gelove te geven ende haer Leere tegen elc te verdedigen, ‘twelc licht valt, hebben zy waerheyt, tegen een ongeleerde. Zoo betamet my ooc den Leere eeniger Kercken die ick zie afgeweken te zijn vande Apostelsche Leere te berispen ende den Leerarē daer af te vermanen. Dit hebben zy zelf aen my gheschreven. Dit doe ick nu aen henluyden. Mach ic dan onrecht daer aen doen dat ick henluyden eygen Leere gehoorsame? Mogen die H.H. Staten my daerom ooc straffen en

voor een oproerder oordeelen? Dit schryven my nu de voorsz. Predicanten zelf, dat die Staten al begonnen hebben te doē. Waerom doen sy datte? om dat ic doe ’t gene die Predicanten zelf leeren dat elc Christen schuldich is te doen? Zeker so ic zulcx zondige aen ‘tgehoorsamen vande Leere der Delfsche Predicanten, dat ic derhalven een oproerder ben: zo ist een sorgelijc ding der Predicantē Leere te geloven ende volgen, ende so sondigē zy Predicanten al veel meer die sulcke oproersche Leere leerende, een Lant vol oproerders maken, ende zijn zy Predicantē dan te straffen, maer ist my te vergevē, als die hier inne navolge, die leerende der geenre die zy Staten zelve den volcke voorstellen om te leeren. Immers en mogē die H.H. Statē dan my hier om niet straffen sonder eerst hen selve te straffen, om dat zy my en andere zulcke Leeraers geven. V. Ghy zegt veel. C. Ick zegghe waerheyt. ’t Is niet anders dan of eē Vader die self niet recht lesē en schryvē cā, zijn zone een Schoolmeester gave die zulcx ooc niet recht en can, bevelende hem des Schoolmeesters onderwys te volgen. ’t Welck die zone doende des niet te min vande Schoolmeester beclaecht wert aen zijnen Vader, die daerom den zone wil slaen zonder te willē hoorē des zoons verantwoordē. Dit en mach immers niemandē billich dunckē. Wāt de zone mach immers met goede redene seggen ic weet niet Vader dat ic dole. Maer ist dat ic dole, ende salmē daerom yemant straffē, so en moochdy niet straffē my, die daer doe, so myn Meester zelve my onderwyst, ende so ghy my gebiet, maer myn Meester die my dan qualijc leert, en u selve die my besteet by een Meester die niet wel en can ‘tgunt hy my soude leerē. Segt nu, soude die zone niet recht antwoorden? en soude des Vaders voornemē om zijn zone om sulcx te straffen, niet zyn openbare zotheyt? En dit noch of hy zijns soons verantwoordinge al schoon hoorde. Maer Tyrannisch soudet vallen so hy sijn soon onverhoort wilde straffen. Dit doen die Statē nu aen my. Ist dat die Predicanten waerheyt schryven daer aē, dat die Staten nu al hebbē begonnē te oordeelen voor een oproerder ende Lantverderver. V. Sy seggen waerheyt daer aen dat die Staten sulcx al begonnē hebbē te doene. Maer hebben die Staē geē kennisse van saken? Wetē sy niet door’t sien van u eygen hant dat ghy den Predicanten met uwe brievē quelt en den uyterlijckē Kerckenvrede verstoort? Wat noot ist u te hoorē, daermē sekerheyt af weet door u eygē ondertekeninge? C. Tē waer geen miracule so yemants hant na geconterfeyt werde. Maer ghenomen die Statē al seker zijn dat ic dat geschrevē hebbe, zijn sy dan al seker sonder mijn verantwoordinge te aēhorē, dat ic daer aē misdaē hebbe? Neemt datmē seker weer dat eymant ēe doot slach heeft gedaē, machmē daerō den mā onverhoort ter doot veroordeleē? Het mocht vallen dat hy soude connen bewysen dat hy ’t ter noot om zijn lyf te werē gedae hadde. tWelc oft so ware, soude hy niet onrechtelijc also onverhoort ter doot veroordeelt worden? Alsoo hier mede. Ic bekenne gaerne die brief aendē Predicanten geschreven te hebbē, volcht daer uyt nootlijck dat ick een oproerder ben? Wat isser onrecht inden brief? Ic bē bereyt die op mijnen halse te verantwoordē. Ic hebse ooc niet in druc ondert volc, maer in geschrift besloten


aenden Predicanten gheseydt. Wat oproer heeft dit inne? Immers wat is daer aen misdaen? Queldt men dese Predicanten of verstoortmen die uyterlijcke Kercken-vrede als men doet ‘t ghene zy zelf leeren dat elck Christen schuldich is te doen: Zoo is haer Leere, niet myn naevolghen: in desen van heur Leere, die gront-oorsaecke van quellen der Predicanten ende van oproer, zijn dan zy Predicanten als oorsaecke van oproer, oock zelf ende niet ick voor Oproerders ende Landtverdervers te straffen om ’t zaeyen ende Leeren van zulcken oproerschen ende Landtverderflijcken Leere. Want alst dan straffens zoude ghelden, soo mostmen den verleydenden Harders, ende niet die Schapen door u zelf ghestelde Herders verleydt zijnde, straffen. Ick meyne ghy nu immers wel ziet hoe groflijck ghylieden hier doolt. Dit comt al, om dat ghy u aenneemt het ghebiedt over ’t Gheestelijcke Rijcke Godes, daer inne alleen de Heere Christus ende gheen Waerlijcke Overheyt heerschappye mach hebben. Moeyt u met dat u bevolen is, dats met die Politie: Wat gaet u die Kercke Godes aen om over te heerschen of in te ghebieden of te beschermen? Of meyndy metten Romanisten dat Christus die eenighe Coningh, Heere, Herder ende Hooft, van ouderdom nu versuft is, zijn regheren over zijn Kercke verlaten, ende u luyden die nu bevolen soude hebben? V. Wat nu zoudy dan willen zegghen dat d’Overheydt hem niet en behoort te bemoeyen metter Kercken? C. Verstaet my. Zy heeft haer te bemoeyen metter Kercken daer inne, dat die Kercke den Overheydt niet weder, soo die oude Pausen deden, onder haer voeten en treden, ende dat d’een Kercke d’ander niet en lastere, verdoeme, vervolghe, noch en overweldighe: maer dat alle Kercken in Vryheydt heurs gheloofs ende exercitien van dien, niet jeghen die politycque Wetten zijnde, in eendracht ende vreden neven malcanderen woonen ende die politycque vrede niet en verstooren. Hier inne heeft hem de Magistraet hoochlijck ende omsichtelijck te bemoeyen metter Kercken, maer gheensins om een uyten hoope voor te staen metten Swaerde tot vernielinghe van alle d’anderen. 1 1 Eere Godes. V. Nu dooldy groflijck, want wat hoort alle Magistraten hoogher ter herten te gaen dan die eere Godes? Nae dit u zeggen zouden zy die eere Godes versuymen ende lyden dat zijnen name met Afgodische ende lasterlijcke Ketteryen gheschendt worde, alleen om die Politysche vrede te onderhouden. Zeght goede Man: zijn wy niet boven alle dinghen schuldich die eere Godes te soecken? C. Jae wy. Maer zeght my weder. Werdt Godt oock ghe-eert met Menschen gheboden? V. Neen hy. C. Eertmen Gode niet te recht met ghehoorsaemheydt nae synen Woorde? V. Jae men. C. Alsmen niet en doet of laet dat ons goedt dunckt, maer dat Godt zelf ons in zijnen Woorde ons ghebiedt of verbiedt. V. Also. Maer wil ende ghebiet Godt niet dat d’Overheydt zijn Kercke sal beschermen? C. Dat heb ick in den gantschen Bybel niet gelesen. V. Neen? Ick seer wel. 2 2 Ofmen ketters sal dooden. Deut. 13. C. Waer ende waer mede. V. Daer Godt beveeldt den Ketters te dooden. C. Waer doch? Dat las ick me-

de noyt. V. Leest Deutr. In ‘t 13. C . Daer u Christus in zijn Euangelye te goedertieren is, moet u luyden de strenghe Moyses in de wet dienen, zoo ick mercke. Dat dede oock Ebion. V. Wy en volghen Moysen gheensins in zijne Ceremoniale, maer wel in zijne Morale ende oock Juridiciale Wetten. Dese zaecke is Juridiciael. Daerom moet men dien oock hier in volghen. C. Wildy Moysen hier in recht volghen, zoo moet ghy hem oock gheheelijck volghen in alle zyne Juridiciale Wetten: of ghy moet Commissie toonen dat u gheoorloft zy hem te volghen in ’t gheene dat u goedt dunckt alleenlijck, ende ’t ander te laten varen. Dit lest vermoochdy gheensins. Zoo moet ghy Moysen dan volghen in alle zyne Juridiciale Wetten, zonder te letten op eenighe veranderende zaecken. V. Dat is zulcx. C. Zoo moet ghyluyden dan oock gheen a 3 3 a Num. 35. 29. Dief dooden. Zoo mach die b 4 4 b Num. 35. 27. Bloedt-maghe des verslaghenen den doodtslagher op een onvrye plaetse vindende dooden. Want serup iterna erunt haec. Zoo mach een c 5 5 c doodtslagher die Hooghe Priester ghestorven zijnde veylich weder in ’t Landt comen. Zoo en moghen nu noch niemandts d 6 6 d Levit. 25. 23. Ackeren tot een blyvende eyghendomme verkocht worden, 7 7 e 28 ende in ipso (anno Iubileo) eis e venditio redibit ad Deum pristinum. Zoo moet hy sterven die Vader of Moeder f 8 8 f Exodi. 16. vloeckt. Zoo moet oock noch de Broeder zijns Broeders (sterft die sonder kinderen) Weduwe g 9 9 g trouwen, zo is alle h 10 10 h Deut. 23. 19. woecker soo wel van Coorn als van Gheldt onder den Broederen verboden. Zoo moet noch het Wyf van i 11 11 i Nu. 5. 14. Overspel verdacht noch den vloeck-dranck drincken. Zoo mach noch een Vader zijn Dochter tot een Slavinne k 12 12 k Ex. 25. 7. vercoopen. Ende (om hier niet al te stellen) zoo machmen noch teffens twee l 13 13 l Deut. 21. 15. Echte Wyven hebben. Alle dese fyne dinghen met zeer veele andere derghelijcke dinghen moeten dan noch by ons (als Judiciale wesende) 14 14 Deut. 4. 4. onderhouden werden. Want vermaledyt is die daet toe of af doet. Ende voorneemlijck dan oock in ’t dooden der Afgoden-Dienaren, (‘t welck ghy niet bescheydelijck hier voor Ketteren t’onrecht beduydt) oock naevolgen d’Executie aldaer beschreven. Want het zoo weynich in u macht staet op een ander wyse dan Godt daer beveeldt die Afgoden-Dienaren te executeren ofte straffen als die Wet van ’t dooden zelve. Ende moet ghyluyden dan oock allen Steden daer Afgoderye gheschiet onder den uwen met allen den Menschen, Dieren, ende Rijckdommen tot pulver toe verbranden. Dunckt u dit al doenlijck? Dit hadde nu zoo al benaersticht een Pastoor gheweest van Edam, door ’t aengheven dat die Stede vol Ketters was, aenden Keyser Karle, dat die Heere van Assendelft al expresse last hade vande Keyser om dat Stedeken te doen omcinghelen ende met al datter in was te verbranden. Begint dat met alle d’andere voorsz. stucken oock eens te practiseren ende laet ons zien hoe langhe u Kercken-vrede ende die politycque Rust voor handen sal wesen ende gheduren. Maer dese grove ongheschicktheyt ter zyden ghesteldt zijnde, zoo ’t in u macht niet en is u daer uyt te redderen: zoo vraghe ick u wat Meester ghyluyden in Grammatica hebt


ghehadt die u gheleerdt heeft dat een valsche Propheet ende een Ketter een zelve dingh is? Men vindt in ’t gantse Oude Testament nerghens den name van Ketter eens ghenoemt: Hoe comdy hier te duyden op een Ketter ’t gunt daer staet van een valsche Propheet? Die Catholijcken ende Luteranen hebben in ’t gheschille van ’t Avondtmael een clare text hoc est corpus meum, noch en moghen zijt metter Schrifturen niet voorstaen teghen u luyden die met waerheyt ende const crachtelijck bewysen zulcx niet eyghentlijck maer figuerlijck ghesproken te zijn: Wat waerheydt ofte const hebdy hier om te bewijsen van Gode ghesproken te zijn ’t gunt die gantse Bybel niet en zeydt? Waer vindy daer het woordt Ketter? Hoe machmen verstaen Wet ghemaeckt te zyn vanden ghenen die daer niet eens en wert genoemt? V. Al wert daer gheen Ketter ghenoemt hy werter mer ander woorden zoo beschreven, datmer een Ketter uyt mach verstaen. Wat wildy zegghen: of daer stont gheschreven: zo een Man by een ander Mans Wyf slaept, die sal ghedoodt werden: Daer en werdt gheen Manne voor een overspeelder bevonden: zoude men daerom niet zeecker moghen weten dat daer een overspeelder werdt verstaen? Ick acht vryelijck ja. Zoo ist hier mede metten Ketter, of hy schoon daer niet en werdt ghenoemt. C. Ick zie daer beschreven een valsche Propheet die toecomende dinghen voorseyt ende tot vreemde Goden den Volcke aenvoeren wil. Dit doen niet alle Ketters. Dus dooldy in dese aenghehaelde ende gheweldighe collectie. Die ghy by brenght by ghebreck van naeckt bevel: Voecht dat oock in zoo hoochwichtighen zake? Stont daer noch zoo yemandt in Hooftsaken des Gheloofs doolende eens of tweemalen daer van vermaent ende overtuycht zijnde hertneckich daer by blyft, zoo zuldy hem dooden: zoo mocht het wat schyns hebben om zulcx te duyden op het Ketter-dooden. Maer nu gheensins. Want zulcx of desghelijcx en zuldy inden gantsen Ouden Testamente niet vinden. Ende of daer zulcx noch al by Moysen mocht bevonden worden als neen, zoo’t u onmoghelijck is te betoonen, zoo en zoudet u noch in desen niet altoos moghen helpen ten waer ghy openbaerlijck die Euangelische Wetten in desen verlatende weder te rugghe wilde loopen ende den neck onder Moysi juck strecken, ‘twelck onlochbaerlijck Ebioniseren zoude zijn. V. Dat moochdy zegghen maer niet bewysen. C. Zoo licht bewysen als zeggen. Ick acht immers dat die zoude Ebioniseren ende qualijck doen, die die Wet die ons inden Nieuwen Testamente ontwyfelijck blyckt ghegheven te zyn, veracht, ende hen bestaet te behelpen met een Wet die Moyses niet en heeft ghegheven, maer die zulck een met twyfelijcke ende duystere collecten uyt Moysen bestaet te trecken. V. Dat laet ick u toe, maer niet dat wy hier aldus deen. C. Dit moet ghy my oock toe laten of die H. Schrift lochenen. V. De H. Schrift lochenen wy niet. Maer laet hooren ’t bewys. C. Dat Moyses jae ’t gantse Oude Testament noch figuerlijck (veel min eyghentlijck ende klaer) noch met eenighe beschryvinghe beveelt datmen Ketteren zal dooden is nu

tusschen ons ghebleken: Nu blyckt oock dat d’Apostel Paulus eygentlijck ende 1 1 Titus. 3. 10 naecktelijck een Ketter noemende, claerlijck oock zeydt wat straffe men hem zal aendoen, te weten schouwen of vermyden nae dat hy eenmael of andermael vermaent zal zyn. Dit is een Wet by Godts Gheest ons door desen Apostel vander Ketteren straf onlochbaerlijck ghegheven: Moyses heefter geen Wet altoos af gheschreven: ende noch schroomt ghyluyden niet desen claren Euangelischen Wet vanden Ketteren te verlaten ende by Moysen eenen te soecken ja te versieren die daer niet en is: Wat is dat anders dan Ebioniseren? Dat is Gods Wet verlaten ende niet onderhouden: dat is die Schrifture te verwerpen ende zijn eyghen goedtduncken of Menschelijck vernuft te volghen: ende dat zoude met u luyden moeten heten Godts Ghebodt te volghen? Gode te ghehoorsamen ende die eere Godes te zoecken? Wat is dit anders dan Gode te verachten? zijn woordt te verwerpen? zijnen H. Name te schenden, te lachteren ende te verneeren? Eert ghyluyden dan zoo niet te vergheefs Gode met uwe Menschelijcke Gheboden? zoude dat met u luyden moeten heten die eere Godes te zoecken? Dat en verclaert Christus niet daer hy van zoodanighe luyden sprekende zeydt wel uytdruckelijck: 2 2 Joan. 16. 2. Zy zullen meynen Gode eenen dienst te doen, als zy u luyden dooden. V. Ghy trecket al verkeerdelijck. C. Buyghet ghy condy, te recht, bestaet eens, vermoochdyt, een eenighen klaren spreucke uyten gantsen Bybele voort te brenghen houdende dat Godt den Politycken Overheydt bevolen heeft Ketteren te dooden, met zijn staelen Zwaerdt zijn Kercke te beschermen, of die zielen der Onderzaten te weyden, te leyden ende te bewaren. Dit en is in u vermoghen niet. 3 3 Ezech. 34. 10. 11. Den Propheten ende Leeraren beveelt Godt zulcx by den Propheten, segghende dat hy zijne Schapen zal eyschen vande handen der valscher Propheten. Dats niet vande Politycque Overheydt. Want den Propheten ende niet den Magistraet beveelt Godt die zorghe over den zielen, ende d´Apostelen niet d´Overheydt polityck gaf 4 4 Mat. 16. 19 18. 11. Christus macht in zaecken der zielen beroerende te binden ende t´ontbinden. Hier heeft d´Overheydt polityck gheen Jurisdictie noch macht altoos, die mach geen Ziele dooden, wonden, vangen, of bannen. 5 5 Mat. 10. 28 Waerom onderwint zich dan de politycke Overheydt te ghebieden in zaecken daer hy gheen executie en heeft. Ziet zoo ist u onmoghelijck te bewijsen dat u last is ghegheven van Gode om die zielen te heerschappen, ghebieden of dwinghen, ende u metten Ketters te bemoeyen. Maer ick doe blycken dat het u nerghens is gheboden. Nu merckt ghy wel wat hiet uyt nootlijck moet volgen. V. Wat? C. Het platte teghendeel van u meyninghe. V. Waer inne. C. Daer inne dat ghy u onderwindende met het willen uytweeren of uytroeden der Ketteren, ende met het beschermen door u macht der Kercken Godes, opentlijck doet ´t gheene Godt u niet en heeft bevolen, daer aen ghy buyten jae tegen zijnen wille doet, daer met dat ghy hem met u goedtduncken bestaet te eeren, ende dat ghy alsoo onghehoorsaem zijnde opentlijck


oneert, zijne gheboden veracht, ende zijnen H. Name lastert. Dats wel verde van Gode te eeren. V. Zal dan een Christelijcke Overheydt moghen lyden ende zwyghende aensien met goeder conscientien datter zoo vele duysent zielen verleyt worden ende verloren gaen? C. Moghelijck dat d’Overheyt verkeerdelijck oordeelende meynt dat zy verloren gaen ende verleydt worden die te recht gaen ende wel worden gheleyt. Dats noch al gheschiedt onder Coningh Philips tyden binnen weynich Jaren, als hy meynende Ketters te dooden Litmaten Christi doode ende Martelaers maeckte. Maer ghenomen noch dat d’Overheydt al een recht ordeel hier inne hadde: zal ’t d’Overheydt wel moghen beletten? V. Waerom niet? C. Om dat d’Overheydt aldus doende den wettighen middel ter zyden stelt en den onrechten quaedt-bevonden middel ter handen neemt. V. Welck acht ghy de wettige middel? C. Die zelve die Calvijn die zeyde te wesen als hy noch onder, niet boven des Overheydts macht stont. ende is dese: 1 1 Infine cap. 5. instructionis adversus Libertinos. Nulla est alia in evellendis impiis sectis & heresibus apta ratio, quam si pura Dei veritati, quae una suo splendore tenebras fugit, locus detur, quod ipsa experientia aptissime docet. Daer zeydt Calvijn wel. Want waerheydt, niet het Zwaerdt vermach loghen, dolinghe ende Ketterye te verjaghen ende te dooden. Desen rechten middel bestaen nu die Staten te verlaten oock die Predicanten; die niet derrende haer Leere teghen my verantwoorden, metter H. Schrifturen waerheydt, hoopen dat d’Overheydt my om dat ick den Predicanten in haer Leer berispe, voor een oproerder oordeelen, ende (dat nootlijck volcht) met het Beudels Zwaert, of vanghenisse, of bannissement verwinnen zullen. Dats den onrechten quaetbevonden middel by Carolum ende Philippum ghepleecht, ende is niet dan Olye in ’t vuyr ghebleken, zoo die overvloedighe vermenichvuldinge van verscheyden Secten ende Sectarissen opentlijck betoont. Wat hebben zy daer mede ghewonnen? Zijnder niet hondert ja duysent voor een gheworden? Willen wy dan altijdt (schryven loflijck die H.H. Staten Generael) ons aen een zelve steen stoten, soeckende metten kracht des arms uyt te roeden ‘tgunt verholen leydt in ’t alder-verborghenste der Zielen, ende voor niemanden buyghelijck is dan alleen voor Gode? Wat can dit anders maecken dan Godtloosen of Hypocryten? Godtloosen zegghe ick die om den huyt te behouden Gode versaken: of huychlers die hare vorighe opinien vast in ’t herte behouwende hen uyterlijck ghelaten met u eens te wesen. Is dat het voordeel dat ghy met desen Overheydts dwangh meynt te zoecken? ghedwonghen dienst mishaecht den vryen Gode: ende die en ontvanght in zijnen Rijcke gheen huychlers noch Godtloosen. Zietdaer hoe dat ghy ’t condt beletten datter veel duysent zielen verleyt ende verloren worden. Immers ghy voechter noch by die door zulck u doen Godtloosen of Hypocryten ghemaeckt worden. Wildy oock nu zelf vervolghers worden, 2 2 Mat. 5. 11. zoo denckt of ghy u eyghen Zielen oock zult behouden. Men leest wel zalich zijnse die vervolginghe lyden, maer nerghens zalich zijnse die ande-

ren vervolghen om mijns Naems willen. Alsoo mede alle die Godtsalichlijck willen leven zullen vervolginghe lyden: 3 3 2. Tim. 3. 12. maer nerghens, dat zy sullen vervolghen. De Heere sendt Schapen, maer gheen Wolven. 4 4 Mat. 10. 16. 17. Hy zeydt wacht u voor Menschen, maer niet doodt Menschen. Hy zeyt dat die zijne sullen a 5 5 a Joan. 15. 18. ghehaet, b 6 6 Mat. 10. 17. ghelevert ende c 7 7 21 ghedoodt worden: maer nerghens dat die zijne yemanden sullen haten, leveren, of dooden. Siet toe vrundt siet toe in ’t verkiesen van een deser twee zijden. Want d’een is der Christenen zijde, d’ander der Tyrannen ende Moorders zijde, wech ende aert. Daer toe laet u niet brenghen door eenighen valschen Leere, beduydinghen ende glosen van Menschen die der Catholijcken versleten Moordtschoenen aentrecken, zoo ghy niet daer toe en wilt comen dat ghy den Hemelschen Vader verlatende met zijne goedertierenheydt, met waerheydt soudt segghen Vader totten Helschen Duyvel die fel is ende van aenbeginne een Moorder. Want zoo doende soude dese uwe voortghewende eere Godes die ghy meynt te soecken, buyten jae teghen zijne gheboden, in u eyghen goedtduncken ende met Menschen gheboden, niet alleen vergheefs zijn, maer u self verdoemelijck, den Euangelie argherlijck ende Gode lasterlijck vallen. Dit wilt met ernst bedencken. V. Ghy hebt langh ghesproocken ende ick heb u langhe ghehoort, wat waer u meyninghe dan? Datmen elck toelate in gheloovens saecken dat hem ghelustet, ende soo een Babelsche verwerringhe make. C. Myn langh spreecken diende ter saken, het stondt u open daer inne te spreken. Dat hebdy niet ghedaen. Daerom ick achtende dat ghy niet en hadt om teghen myn segghen te spreken, daer mede voort gingh. Daer ghy nu myn meyninge vraecht, wil ic antwoorden niet die myne, maer ons Heeren Christi selve. V. Welck is die? C. Datmen ’t oncruyt neven den Terwe laet op-wassen sonder uytwieden, op datmen oock niet ghelijckelijck den goeden Terwe uyt en wiede, 8 8 Mat. 13. maer datmens (dit expres bevelen des Heeren) beyde laet opwassen tot den Oogst toe, dan zal ’t die Heere den Maeyers bevelen. Wildy meer? Neen, daer by die meyninghe Pauli voor al gheroert datmen den Ketteren sal vermyden. Dit is het bevel Christi ende zijns Apostels Pauli in desen. Ghyluyden hebt niet te zorghen (zoo ghy maer gheloovighe zyt) dat ghy zondighen zult int laten van ’t ghene u nerghens geboden maer expres verboden werde inde H. Schrift. Neemt gheen van zelfs aen, die u vande Hemelen niet en is ghegheven. Maer gheeft Gode dat Gode, ende den Mensche dat den Mensche toebehoordt. Gode behooret toe alleen te heerschappen over der Menschen zielen ende conscientien, den Menschen behoordt toe vryheydt inder conscientien. Laet d’Overheydt een Religie verkiesen die henluyden best aenstaet, ende die Predicanten der zelver in ’t Predicken ende oeffeninghen van doen teghen gheweldt beschermen met haer Politycke macht ende Swaert der Justitien: maer laet den Predicanten alsoo uyterlijck beschermt zijnde haer Leere zelf beschermen met het Gheestelijcke Swaerdt des waerheydts. So doedy dat u toestaet,


ende zyluyden dat hun toebehoort. Dan en sal Godt oock niet versuymen te doen dat hem toecomt, namentlijck zijn eere voor te staen en zijn Kercke te beschermen. V. Ghy seght veel schoone dinghen, maer ick zie niet dat het inde man sal willen. Het dooden om geloofs saken en mach ick geensins prijsen: Maer het toe-laten van verscheyden Religien met heure exercitien en can ick niet voor recht aensien. C. Zoo ghy u oordeel niet en wilt stellen boven t’oordeel vande Generale Staten, die tot Gent die pacificatie hebben ghemaeckt, zoudy sulcke toelatinge niet voor onrecht moghen aensien. V. Die en hebben sulcks niet toeghelaten. C. niet ick alleen, maer alle man heeft tot noch toe gheen ander verstandt ghehadt dat by de pacificatie van Gent allen Nederlanders Vryheyt der conscientien was verworven. V. Dat verstandt is recht, men heeft verworven vryheidt der conscientien: Maer is dat toelatinghe voor elck van sulcken Religie ende oeffeninghe desselfs alst elck sal ghelieven te verkiesen? Dat en houde ick bylo voor sulcx gheensins C. Dat houde ick bylo immers voor sulcx, soomen niet en wil seggen datmen verworven heeft door die pacificatie een Vryheidt inden name alleenlijc, maer niet inder waerheydt. V. Mach elck nu niet ghelooven wat hy wil, sonder eenich verbeuren. C. Dat mocht elck oock te vooren, wie mocht dat letten? noch Keyser noch Coningh, noch Paus, noch Cardinael, noch Inquisitie, noch niemant. Hebben wy nu niet meer vryheyts dan dese, die wy al te vooren hadden: Wat voordeel doet ons in dit stuc die Gentsche pacificatie? Keyser Caerle, Coningh Philippus ende die Spaensche Inquisytie en lieten door de bloedighe Placcaten geensins toe, dat yemandt van ander Religie dan die Roomsche zijn, op hen self ander Predicanten deden, ander ghebruyck van Sacramenten hadden, ende in’t minste henluyden Leere ofte Predicanten berispte of wedersprack, dit en wilt ghyluyden met uwe Predicanten nu oock niet lyden: blijft daer niet dwangh inder conscientien? V. Niet sulckdanighe. Wie doodtmen nu? Wien confisqueetmen zijne goeden? C. ’t Is al ghenoech bekent dat ick zegghe. Ghy lydt (wie macht oock lochen?) datter dwangh blyft inden oefenenden, maer zeght daer by van minder straffe. Dat zy soo, dat men noch niet soo en doodet als voormaels, ghemerckt het selve noch te vroech is alsoo’t van den volcke gheensins en soude geleden worden: Maer daer en tusschen al en waer die straffe niet meer dan gheldt-straffe soo isser nochtans dwangh ende onvryheydt. De dwangh blijft dan doch met sachter straf voor als noch. Zoo ontberen wy dan oock noch die vryheydt daer elck naer wenschte, inde conscientie, ende en ghenieten daerom gheen vryheydt altoos inden conscientien deur die Ghentsche Pacificatie, maer alleenlijck versachtinghe van straffe. Wat segghe ick versachtinghe van straffe? Ick bevinde datmen die aen mijnen persoone self niet minder, maer eer meerder ende strengher, oock met vele minder schijn van Justitie begint te hantteren dan oyt in ’t Pausdom is gheschiedt. V. Dat suldy niet bewysen. C. Hoort ghereet bewys. Machmen oock

zwaerder straf ghebruycken dan aen een roerder of Landtverderver? V. Die straffe behoort oock wel zwaer te zijn. C. Alsoo ist. Die beginnen nu die Staten aen my te willen hantteren, so men niet en wil den Staten toeschryven die onwijsheydt, dat zy yemanden souden oordeelen voor een oproerder ende Landtverderver, sonder hem nochtans voor sulck een te willen doen straffen. V. Waer blijckt sulcx? C. Wt het schrijven vande Delfsche Predicanten self by hen beyden ondertekent. Daer segghen sy opentlijck dat die Staten nu al begonnen hebben my voor een oproerde rende Landtverderver re oordeelen. Lieghen zyluyden daer aen, soo zijn ’t gheen Liefhebbers der Waerheydt, welcx Leeraren sy willen schijnen. Zeggen sy daer aen oock waerheydt, soo blijckt oock mijn voorschreven segghen warachtich, ende daer by noch dat alsulck oordeelen van my gheschiedt, my gantselijck hier op onghehoordt zijnde. Dit heb ick noch in’t Pausdom niet vernomen, want men daer immers noch soo vele schijns van Justitie veynsde, datmen den beclaechden hoorde, noyt ben ick ghehoort, ende beginne des niet te min al voor een doodtwaerdich Man gheoordeelt te worden. Wat dunckt u nu? Dat ick onrecht seyde dat die straffe ooc niet en was vermindert door die Gentsche pacificatie? Wat voordeel doet ons die? Hebben wy dan niet gheoorlooght om een nieuwe Tyrannie onderworpen te worden. V. Hola, Hola, u sake is niet voortghegaen, ghy zijt oock noch niet ghemoeyt. C. Dats waer, voor dese niet. Maer wat wachte ich anders ten eersten dat ick een woort spreke of schrijve dat den Predicanten mishaecht, dan volgens den voorsz. voet jeghen my nu al ghenomen gestelt te werden in noode, of van swijghen teghen mijn conscientie, of van ballinghschap, vanghenisse of ander straf te lyden alleen om te doen ’t ghene de Predicanten self leeren (soo wy ’t eerste zeyden) dat elck Christen Mensch schuldich is te doen? Ende dese Tyrannye gaet noch verde te boven alle Tyrannye die men oyt van eenighe Tyrannen, oock niet vande Spaensche Inquisitie selve ghehoort of vernomen mach hebben. Wie heeft oyt yemanden veroordeelt of ghestraft om ghedaen te hebben ’t ghene hy self leerde dat elck Christen schuldich is doene? V. Hoe zwaer weechdy datte. C. Men machs niet soo zwaer weghen ’t is noch zwaerder. Is dan dese nieuwe Tyrannye inden dwangh der Conscientien zwaerder dat oyt eenighe oude gheweest mach zijn: Lieve zeght doch wat vryheydt inder Conscientien hebben wy verkreghen door dit bloedigh crijghen? 1 1 Gedenct dat de Papisten tot Colen in den Vredehandel ons oock nu aenbieden ongestraftheydt van secrete heresie. Wie mach die anders straffen dan Godt. Door’t afdoen vande Placcaten? Ende door die Gentsche pacificatie? Gheen altoos, niet dan een ydele name en zoete droom, ende een quade toeverlaet. V. U zeer smert u wat te zeer. C. Niet mijn zeer, mijn huydt is noch gheheel ende myn armoede ongheconfisqueert, oock acht ick minder dan ghy meynt zulcke dreyghementen als dien Landen genoech open staen om in veylicheyt te moghen woonen, maer my smert het smertelijcke zeer dat ick aenstaende vermercke over die onwyse conscientie des volcks, den welcken men een nieuw maer argher dan het Roomsche jock berey-


det, indien de barmhertighe Heere daer inne niet en voorsiet door ’t middel van u ende uwes ghelijcken, die aensien ende gheloof hebben by den Staten. Dit heeft my oock gheport met u hier af te spreecken, op hoope of ghy eens te recht wilde verstaen dat die dwangh inde conscientien nu al aen my begint, door een onwyse yver van Godes eer te willen voorstaen, teghen zijnen bevele ende naer u Menschelijck goedt-duncken, 1 1 Nota. 2. Tim. 3. 12. Omnes qui pre volunt vivere in Christi Iesu persecutionem patientur. dat ghy hier op Aerden in plaetse van een strydende Kercke, een rustighe ende victorieuse Kercke meynt te maecken, ende dat ghy den Menschen met gheweldt ter zalicheydt gaerne zoudet dwinghen, waer door ghyluyden soo gantschelijck bestaet wech te nemen het voornaemste stuck vande Pacificatie van Ghent, datmen niet dan een

wesentloose, 2 2 Ioa. 15. 18. 19. 20. Mat. 10. 34 Veni mittere gladu non parē schaduw soude houden vande vryheydt der conscientien. Dit bidde ick u wilt breder naedencken ende ernstlijck ter herten nemen, soo die van Leyden nu al hebben begonnen te doene, opdat immers door onse eyghen onachtsaemheyt dese laetste dolinghe niet ergher en valle dan d’eerste. Ende soo ghy yet in myne redenen vindt dat u dunckt onrecht te zijn, of in die uwe daer ghy breder af soudet willen spreecken, my suldy taller uyren daer toe bereyt vinden. V. Ghy seght niet qualijck, die sake is groot ende na-denckens waerdich. Ick wilt oock doen.

Begonnen ende voleyndt den 7. November 1579.

"""Vanden aengheheven dwangh inder conscientien binnen Hollandt."""