I. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Aertzenij der zielen."""
"""Aertzenij der zielen."""


Aertzenij der zielen.
Gesprake tusschen C. Crancke ende Eumenes.

CRancke claeght van over-noeghen droefheydt ende pijn wil Desiderium Sanitatis uyt-schicken om Doctooren, sijn broeder Eumonis (bene volus) raet dat af overmits d’onsekerheydt der Doctooren opinions, segghende datter noch raedt is die hy niet versocht heeft ende goet mach zijn.
Crancke.
Welcke?
Eumenes.
Laet de spijse ende plaetse die ghy y quaedt ende eet die gaer oock daer u goet weet te wesen.
C.
Wat mach ick in desen duysteren speloncke sien, kennen of weten? wat mach mijn coortsighe verdorven tonghe recht van smake weten of oordeelen?
E.
Ick wil niet dat ghy eeten sult wat u wel smaeckt, maer wat u wel becomt, ende ’tcontrarie vlieden. Dit leydt niet in de smaeck vande tonghe, maer in’t ghevoelen vande maghe, ende vande smerte des lichaems, onghenoeghen ende droefheydt des ghemoets. etc.
Ghy leeft noch ende hebt immers noch ghevoelen, al zijdy de rechten smaeck quijt, daerom en zydij noch ’tghevoel niet quijt, dit bethoont u smertigh ongenoeghlijck ende treurigh claghen. Laet die spijse die dit quade vermeert, ende bruyckt die die gheduyrighe rust in lijf ende ghemoet veroorsaeckt. belanghende de plaetse, dese is duyster ende quaet, wijckt voor de handt hier uyt, ghy meught niet argher comen, of dunckt u dat ick onrecht segghe?
C.
Neen maer ick wil doctooren hebben die zijn wijser dan ghy of ick, die sullen my best raden.
E.
Weet ghy of waent ghy dat ghy sieck zijt?
C.
Ick weet dat alte wel Godt betert.
E.
Weet of waent ghy dat het laten vande spijse of drancke die u miscomt met smerten, ende het ghenieten van die u ghequel waerlijck versacht u goet zy.
C.
Wie weet dat niet?
E.
Wat wildy dan raet soecken by anderen eer ghy raet die ghy hebt ende goet weet versoeckt! bruyckt dit pondeken recht, weest dit cleyn ghetrou ende ghy sult woecker becomen ende over meer ghestelt worden, rijst uyt dit aen-treckekelijck leven van quade ghewoonte, gaet uyt de camer van eygen willigheyt ende treet uyt dees speloncke van onverstandigh oordeel daermen ’tquaet goet ende ’goet quaet noemt, ghy sult in’t licht comen, waerheyt kennen, van u quaet

ende het rechte goet, dat laten dit volghen ende ghesont worden, want u quaetheyt is oorsake uwer sieckten, ende Christi goetheydt is alleen het recept dat u mach ghenesen.
C.
Segt broeder zijt ghy een medicus of doctor?
E.
Neen.
C.
Zydy dan niet vermetelijck dat ghy u onderwint raet te gheven in een const die ghy niet en condt, waer ick niet een geck, dat ick u ongheleerde Idioot volgen ende den gheleerden Doctooren oft ten minsten versochten imperitione te rugghe soude stellen?
E.
Men vint oock huys-raeden die dit versocht zijn, die niet schaden, maer wel nut mogen wesen soodanighe is dese dien ick u gheve. Ick selve hebse versocht, ghy bekendt oock self datse goet is ende niet mach schaden. Hy is onwijs die raet binnen hebbende buyten om raet loopt soecken. De tijdt die ghy sult laten in’t soecken na Doctooren, in’t raet hooren, ende in’t volghen van dien, mochte ghy desen gheraden goeden raedt doen, ende die om onseeckere raden te vernemen, niet versuymen, siet toe dat ghy niet en wert van luyden die altijdt leeren, ende nimmermeer totter waerheydts kennisse comen. Ick ducht u dit sal werden, want de doctooren zijnt selfs oneens, dat twisten sal gheen eynde hebben, u tijt sal daer-en-tusschen mogen eynden ende in u sieckte verdorven.
C.
Ten baet niet gaet heen Desiderium haelt my de vermaerste Doctooren diemen nu weet het cost wat het mach, ’gelt is snoder dan de gheghesontheydt
Desiderium.
Welcke wildy hebben ende waer sal ick soecken.
C.
Inde apteecke gene de vette hove, daer suldy vinden den grooten Doctor Paus, oock die twee vermaerde Doctoren Luther ende Calvijn, bidt dat sy alle drie hier comen etc. Gaet oock mede in een ander apteecke alwaer uyt-hanght de Duysterlingh daer suldy vinden eenige Impericens oft lapsalvers die weten oock by wijlen al wat, laet die al mede comen.
D.
Welcke wildy hebben.
C.
De voornaemste als Menno, Libertijn, sommighe meynen hy heet H. N. ende sonderlingh een nieuwelingh Berntsoon anders ghenaemt A. B. oft ten minsten sijn jongher H. G. Ick hoor wonder van dese mans practijck segghen. weten dat hy sonder strijt teghen den siecken, ende sonder smerte met een oogenblick geneest.


Dat wensch ock, seght hen allen dat ic geen gelt wil spaeren, ende dat sy doch self comen, ende sy quamen alle uyt-ghenomen Doctor Paus, die was doen in grooten saken al ’tkrancke volck van Europa mocht self niet comen, maer zant in sijn plaetse een sijner jongeren ghenaemt Magister noster de welcke daer siende alle d’anderen was ’tonvreeden, ende sprack, men weet dat ock der medecijnen Doctor ben, daer af ick oock wettelijcke brieven mach thoonen: maer wie zijt ghy-lieden dat ghy u dorst aen-nemen der crancken ghenesinge? salmen dan lijden dat lapsalvers den crancken met valsche recepten hoopeloos vermoorden. Ick ben sprack Doctor Luther soo wel een Doctor als ghy, ende daer af mach ick zeghel ende brief toonen. Wat laet ghy u doch duncken, sprack Doctor Calvijn? meynt ghy den man alleen te zijn? was Zwingel gheen pastoor? hadde die gheen wettelijcke macht om ghenesen? ick come in sijn plaetse. Doctor Menno seyde: ick ben selve Pastoor gheweest: wie soude my dan ’tghenesen der zielen verbieden? macht Doctor Calvijn doen uyt eens anders naeme: waerom ick niet van selfs? hout ghyluyden, doen sprack der (Magister noster?) al t’samen onsen hooghe school daer Ick, daer ghy Luther ende Menno ende daer Zwingel macht om ghenesen hebben ontfangen voor de rechte schoole, daer de rechte leere Hypocrates wort gheleert: voorwaer neen riepen sy alle drie, maer voor een valsche schoole, mach sprac de Magister noster, de valsche schoole ooc yemanden recht leerem gheneesen ende rechtelijcke macht gheven om te ghenesen, gheensins seyde Doctor Luther met d’anderen ende om dat wy de valscheydt uwer leeringhen kenden zijn wy oock van u af-gescheyden. Is onse schoole sprack Magister noster een valsche schoole, of en mach de valsche schoole niemant rechtelijck senden om te ghenesen, ende zijt ghy-lieden van sulcken valsche schoole ghestelt of gesonden om te ghenesen: soo moet oock valsch zijn u sendinghe ende meesterschap ende en mocht mitsdien gheen van allen u rechtelijck des ghenesers der crancken onderwinden, meught ghy-lieden dat dan niet rechtelijck doen, hoe veel min dese lapsalvers, men laet in een stadt van goeden regimente niet toe dat yemant sich een cleermakers ampt onderwinde, hy en hebbe dan door een ghedaen proeve, den meesterschap verworven, alleenlijck op dat der burgheren ghewant of doeck niet en soude verdorven worden: soude men nu toe-laten lapsalvers ende valsche Doctooren die gheen wettelijcke brieven van haer meesterschap en hebben met valsche ende onverstandighe recepten, der menschen lijf ende leven te verderven, of is meer aen’t cleet dan aen lijf leven ende ziele gheleghen? De Magister noster was hevich, wilde noch meer seggen, maer want de crancke bemerckte dat d’andere wat beschaemt stonden, viel hy in Magister nosters woort, badt hem dat hy nu aldaer gheen onlust wilde maken, maer alleen of met d’andere van sijn cranckheyt ende gheneesinghe handelen, hy soude hen soo rijckelijck beloonen, dat hy des een over-goet ghenoegen soude hebben, ende vraeghde voorts de crancke wat henlieden dochte dat sijn sieckte waere? Dese sachte ende batelijcke antwoorde versachte den thoorn wat van Magister noster ende hier af moeten anderen ghesproken hebben, seyden sy al t’saemen dat hem de pocken heeft, oock dat hem de

sieckte aen-gebooren is, door de hoerderije sijns Vaders, ende sluyten dan oock al t’samen dat hy ongheneeslijck is behalven Doctor Magister noster. Die seyt dat hy wel daer toe te brenghen waer, dat hy somtijts als op een block heel ghesont zy, maer dat duyrt niet langhe, etc. d’anderen sluyten al t’samen daer teghen, maer zijn all (uyt-ghenomen lapsalvers A. B.) Daer in eens datmen hem uyt-wendigh ghenesen sal van sweeren ende ghesont doen schijnen voor al die hem siem. Dat sal henlieden const ende oock den schijn ghesondt een eere zijn, of hy schoon ‘tonghemack der swackheydt ende smerte met onghnoeghen inwendelijck behoudt, soo sal’t hem weynigh quellen, jae niet altoos, want niemant salt hem voor smert, erc. toe-rekenen: Maer comende aende maniere van gheneesinghe valt groot gheschille, Doctor Magister noster wil sijn wijse van mis, prekē-hooren, Ziel-missen, Vigilien, goede wercken van anderen die ghesont zijn ende hen te baete sullen comen als of hy die self dede voor-biddende biechten sacrament ontfangen etc. en dit uyt eygen vernoeghen ende deughde soo groot wesende by eenighe, etc. dat sy oock selve t’over hebbende anderen van t’haere met deelen ende radet desen crancken oock self in sijn eyghen vermooghen sulcks te bestaen, etc. Hier teghen zijn Doctor Luther, Calvinus, Menno, Libertijn, Berntson, ende seggen dat hy niet en vermach dan quaet, behoeft niet te doen, voor te nemen te willen begheeren noch bidden, ‘tis al sonde ende verderflijck maer moet wachten tot dat de waere medicus hem comt trecken buyten alle zijn opset etc. ‘thanght aenden grooten Medecijn, heefthet die voor-genomen hem te helpen ‘tsal werden, indien neen soo moet hy sterven, etc. De Magister noster seyt hy is niet heel door, mach noch begheeren willen opset maken, ende goet doen, d’ander al segghen neen hy is heel doot, mach niet willen etc. sy werden hevich end kijven hert, eyndelijck de Migister Luther, Calvijn ende Menno met ernst oock Libertijn, (maer dees uyt dubbeltheyt sonder ernst) comen daer in over-een datmen sijn ghenesinghe uytwendelijck sal beginnen (soomen aent inwendighe vertwijfelt) ende dat met salve van een carchtighen olye ghemaeckt, diemen noemt Verus sacramentorum usus ghemenghelt met een pulver ghenaemt Vera predicatio externa verbi Dei. Dese salve soude terstont alle de zerigheydt doen verdwijnen ende binnen slaen. Maer alsmen den salve soude bereyden soo wert daer eerst een grooter twist dan te voren, want elck voort-halende een doose, seyde daer inne te hebben de rechte salve, schelden de anderen voor valsch. Doctor Magister noster prees de sijne voor de oudtste ende waerachtighe als daer’t bloet ende vleesch of Mommij van Christo niet alleen sacramentelijck maer wesentlijck inne ware, oock het wae polver by den ouden cleyn ghestooten ende schelde alle de anderen salve soo om den sacramenten als om henlieden polver, dat te grof ende onghebroocken lach voor verderflijck. Doctor Luther, Calvijn, Menno ende Berntson scheldē eendrachtelijc Magister noster voor valsch, van met vijf valsche olyen van verscheyden sacramentē verdorvē te zijn. Daer hief sich aen een heftigh disputeeren dat Doctor Magister noster toornigh wert, slaende Doctor Luther op den mont, trock voorts een opsteker uyt daer mede hy als half ontsinnigh zijnde van


yver Doctor Luter, Calvin ende Menno in haren leden hier ende daer heftich woude. Hier was groote moeyten eermense conde ghescheyden. De patient verwonderde sich dat sy willende met haer salven zijn wonden te ghenesen, malcanderen selfs wonden ende der salvens behoeftich maecken. Hy treede over ’t mesbruyck badt ende smeeckte tot ophouden, ten laetsten qualijck van malcanderen ghescheyden zijnde, quamen sy weder te spreken van’t ghenesen der crancken ende vande salve. Daer seyde Doctor Luther men moeste bekennen dat Doctor Magisters salve in dat deel wel onrecht hadde, dat hy vijf vreemde salven daer inne hadde vermenght die valsch ende doodtlijck waren: doch was die selve daer inne recht, dat sy was van’t ware Mommij ofte vleesch en bloedt (dat doch de Magister al den volck onthielt ende daer aen sondichde) des waren Hypocrates selver, hier tegen maeckte sich Doctor Calvin, oock Doctor Menno terstont heftich op met schimpt de Lapsalver Berntsoon. Daer beganmen te disputeren, d’een seyde, dit seght Hypocrates hier dat Galenus daer, d’ander seyde hy seyt weder daer datte dat moetmen nae den zin verstaen seyden Doctor Calvin Menno ende Berntson: neen seyde Doctor Luther men moet het nae den claren letter verstaen. Dit duyrde langhe sy quaemen tot aenden Griecxen ende Hebreeuschen tale (niet Doctor Menno noch de Lapsalver Berntsoon die ongheleert waren) maer Doctor Luther alleen teghen Doctor Calvin, dat ghy seght, maer meest dat ick segghe, ende voornemlijck hier op dese plaetse machmens niet anders verstaen sonder de gantsche Schrift ghewelt te doen. ’Tis valsch sprack Doctor Luter, de phrase oft manier vande Hebreeusche sprake was my kont eer ghy geboren waert, wildy my leeren? de pharse hevet hier in soo ick segghe, etc. Dit ghekijf duerde langh ende vyantlijck tot het bitter scheldē toe, maer sy matighden haer handen meer dan den onbetemden laster tonghen. Doctor Menno hilp Doctor Calvin in sommighe dinghen, dat was Doctor Calvin lief, ’twelck Menno siende ende gehoor crijghende, began den salve zijnder bossen hooch te prijsen voor suyver ende oprecht, voornemlijck inden Doope, etc. Luter die werd toornich, schelde Mennos Dope als teghen den ordeninghe van Hypocrate om dat sy te late gheschiede, etc. Doctor Menno schelde Luters oock Calvins so wel als Magister noster, om dat sy te vroegh voor verstant, geloof en boete geschiede tegē
dē ordeningh Hypocratis, voor een grouwel afgodt en valsche olye. Dit siende Doctor Calvin, keert sich tot Doctor Luter tegen Doctot Menno, doen hy soo vyantlijck toornich wert dat hy zijn mes van scheyde trock, en gaf Doctor Menno een steeck twee of drie in eenige sijne leden. Men hadde nieuwe moeytē in’t scheyden, hier en tusschen began Magister noster te spreecken totten Crancken, beclaeghde sich der twisticheyden der anderen, segghende: ghy siet dat sy al self oneens zijn ende dolen, laet d’een hoop metten anderen varen, sy wonden malcanderen self, wat souden u die genesen? volcht

mijn raet, verstaet dat voor een hooft-leer dat de mensche een vrye wille heeft, soo dat hy het goet willen ende doen mach, etc. Dit hoorden d’andere, te weten Doctor Luter ende Calvin, die terstondt te samen eens waren, daer teghen spraken, hen viel toe Lapsalf Berntson. Doctor Calvin voerde ‘twoort seggende: dat Doctor Magister seyt is valsch, de mensch vermach noch willen noch dencken, swijge doen is doot, doet niet altoos ter ghenesinge, oock het ons so niet. Godt alleen doet het al niet uytgenomen, Godt heerschapt alleen de wereldt, is almachtich, doet alles sonder hem gheschiet niet, want hy is alder leven leven, so dat niet sich mach beweghen sonder krachte, doet hy’t dan al. so doet niemant anders yet. Want dede yemant ter werelt wat dat Godt self niet doet, so gheschieder wat daer Godt ledich in ware dats der Epicurienē leere. Neē sprack Doctor Magister God doet het niet al ende is noch niet ledich, want hy schrickt der quaden quade daden ten goeden eynde. ’Tis valsch sprack Doctor Gal, want dan moste Godt daer ledich in zijn. Godt selve doet het al dat geschiet. Daer viel hem d’Lapsalf Libertijn toe, seggende Doctor Calvin seyt recht, en dat is de gront minder consten, houdende dat gheen mensch op aerden wat quaets doet, maer dat het alles goet is watter geschiet, ende daerom zijn sot die hen laten duncken dat sy sondighen ende wroeghen daer over maken. Dit vroeghen is der menschen hel, die sy door sulcken sotten waen hen self timmeren, maer die tot sulcke wijsheyt comt dat hy verstaet dat alles watter gedaen wert ende geschiet goet sy, die is salich, doet al dat hem voorhanden comt en lust, sonder eenich treuren of knagē, so comt men hier inden voorsmaecke van Hemel ende rechte salicheyt. Vande rechte godlosheydt ende in’t voorborch vande helle om eeuwich verdoemt te werden sprack Doctor Calvin. Is dan sonde gheen sonde? is quaet geen quaet? geschieter niet quaedts? seght godslasteraer? wat dorst ghy, o moordelijcke en venijnige Lapsalver by geleerde luyden bassen. Lapsalf, Libertijn. Ick derf spreken ‘tgunt ghy self in u hert moet dencken ende geloven. Cal. Dat lieghdy door u godtlose hals. Lap. Libertijn. Ick segh waerheyt, seght doch houdy oock dat Godt goet is.
Cal.
Wie meer dan ick?
Libertijn.
Mach de goede Godt oock quaet doen?
Cal.
Neen.
Lib.
Seghdy niet selve datter niet en geschiet dat Godt selve niet en doet? of dat het Godt self al doet datter gheschiedt ende ghedaen wert.
Cal.
Jae ick ende dat is waer, maer al schijnen in ons verkeert oordeel veel dinghn van Godes wercken quaet, so leer ick nochtans niet quaets altoos en doet. Siedy nu wel valsch snappaert, en duyvelsche Calumnieerder hoe verkeert ghy mijne woorden duydet?
Lib.
Neen voorwaer, maer sie dat ick recht heb geseyt, want doet Godt niet quaets, ende doet Godt al datter ghedaen wert: hoe mach yet quaets gedaen werden? segh ick dan niet recht? is sulck u segghen dan den grontfest niet mijnder consten? of seght dat Godt den sonde ende ’tquaedt selve doet: of segt dat het Godt niet al doet datter ghedaen wert: of segt met my dat-


ter niet quaedts en gheschiedt, seghdy t’eerste soo lastert ghy, seghdy het tweede soo lochent ghy u eyghen woorden: seghdy dan het derde soo seghdy recht, ende soo segh ick oock recht dat de menschen sot zijn die waenende datter wat quaedts oft sonde gheschiedt, hun self met wroeghen (soo dese crancke oock doet) bedroeven: maer dat sy wijs zijn die verstaende datter niet quaedts en gheschiedt, sich niet en bedroeven om ’goedt dat Godt self in hun ende allen menschen doet ende werckt, ende verachtende hen-lieden aller salven, prees hy den sijnen gemaeckt vande olye sulcker sijnder verstandenissen, etc. Maer al d’ander, niemant uyt-genomen vielen hier soo hert teghen dat hy nae een woort meer overluyt dorst spreecken, maer bestont den crancken heymelijck wat in’t oor te luysteren, ten laetsten quam Lapsalf, Berntson voort met sijne, dese prees sijne salve hooch, seyde die van soodanighe cracht te zijn dat sy in een ooghenblijck sonder eenigh strijdt oft smert volcomentlijck ghenaes allen crancken die hem gheloovende, sich van hem daer met lieten smeeren, ende dat alle ander dan ydelheyt onnut ende verderflijck waere, etc. schelde alder ander doen met een stoute, maer ongeleerden ende onbescheyden tonghe, daer door d’anderen hem teghen vallende door-gaens sijn eyghen woorden vinghen, ende hem in sijn verwerrende loghenen verwerden, maer des niet te min bestont hy met onschaemelheydt henlieden reden te weder-spreecken, maer dat soo plompelijck ende kintsch dat hy niet verstaende wat sy teghen hem seyden, doorgaens tegen hem selve sprack ende des niet te min sich liet beduncken dat hy hen-lieden verwonnen hadde, soo bot was hy. Want hy alle dinghen verwerrende, quid pro quo nemende noch zijn weder-sprekers noch zijn selfs woorden niet en verstont. ’Twelck hem oock onmoghelijck was als dien aderen, arterien, zenuen, spieren, huyt, bloedt, beenen, etc. al eens was niet anders dan of yemant den gantschen A. b. c. voor een a aensage, sonder eenich onderscheyt der letteren te makē: soude sulcken een oock dan eenich woort lesen, ich swijghe verstaen mogen. Soo onderscheydelijck ghingh dese onschamele plompaert te wercke, ’twelck de anderen al t’samen ten laetsten openlijck merckende, hem meer bestont te bespotten ende te belachen, dan sijn grove sotheyt te wederlegghen. Des niet te min hadde dese noeswijse plompaert al wat gonsts becomen op den crancken, ende dit niet soo veel om zijn bewijsinghe (dier gheen met bescheydenheyt voort quamen) als om zijn aenghenaem voortstel ende belofte, namentlijck sonder het pijnlijck sterven te comen aen’t salighe leven sonder bitteren recepten in te nemen te mogen, comen aende soete ghenesinghe ende sonder het moyelijck strijdende comen aen die loflijcke zege, ende dat niet achtender wijse of in een wane, maer waerachtelijck in’t wesen, oock niet lancksaem of eerst nae desen leven, maer nu inder tijt ende dat in een oogenblick alsmen maer ja sprake tot zijnen loghenen, ende sich met zijnen ghedroomden salve liet besmeren. Doch was de crancke noch onseker en vol twijfels, onder dese verscheydē raden der verscheyden Doctooren die onderlinge nu vuyrich disputeerden dan bloedelijck streden, dan bitterlijck schelden, ende by wijlen spottelijck, d’een d’ander verlachten ende verachten. Dit sach des Crancken

broeder Eumenis met hertsweren ongaerne aen, ende niet moghende uyt medoghen zijns broeders, dien hy grontlijck lief hadde, langer swijghende, desen Labyrintischen twist ende Babilonisschen werringe aensien beghon overluyt te spreken, metter handt te wincken ende om ghehoor te bidden, ‘twelck hy naeuwelijck ten laetsten vercregen hebbende, dese seyde met ernstighen gelate alsoo: Dat ghy mijn Heeren al t’samen mijns broeders gesontheyt met herten meynen ende benerstigen, betoont u luyder vuyrigen yver in woorden ende wercken: maer dat ghy in gheen stucken al t’samen over-een comen condy self al t’samen lichtelijck mercken: Soo condy mede wat ghevaerlijckheydt ende noodt sulcke uwe oneenheydt mijnen crancken broeder is dreyghende. Dit gaet my hooch ter herten, ick heb u allen wat te vraghen ende begheere dat ghy al t’samen my daer op willen antwoorden. Ghelieft u mijn broeder my die liefde te doene? Al de Dcotors ende Lapsalvers antwoorden eendrachtelijck jae wy, seght dan seyde Eumenis, soo mijn broeder een onrechte raedt ghebruyckte, waert hem niet ghevaerlijck voor zijn leven.
Al t’samen.
Het waer.
Eu.
Waer’t hem dan niet best dat hy in desen niet altoos en dede ofte en liete, sonder eerst seker te wesen dat het gunt hy laet hem quaedt ende het hunt hy doet hem goedt sy.
Al t’samen.
Het waer.
Eu.
Mach een ongheleerde oock recht oordeelen van gheleerder luyder Disputations.
Al t’samen.
Swaerlijck.
Eu.
Want hy verstaet gheen Syllogismos, geen Entimemata, gheen Fallacias diemen waerlijck niet weynich nu en ghebruyckt, noch veel min verstaet hy eenighe Griecxsche noch Hebreeusche woorden.
Al t’samen.
Soo ist.
Eu.
Daer de Fallacien uwer gehoormde argumenten Eclemmata eynden, beginnen eerst de disputatien vande beteeckeninghen der Griexsche, Hebreeusche ende Caldeusche woorden, ende oock vander selver phrase ofte maniere van spreken, of acht ghyluy dit anders.
Al t’samen.
Neen maer soo ist.
Eu.
Het is dan mede so dat mijn broeder die geen talen dan zijn moederlijck en verstaet, onmogelijc is recht te oordeelen wie van u allen meest recht heeft in’t twisten, om eygenschap vanden woorden ende phrase der vreemden spraken.
Al t’samen.
Dat is waer.
Eu.
Mach mijn broeder dan in desen niet recht oordeelen, ende behoort hy in so wichtigen noot niet te doen noch te laten sonder recht verstant ende waerachtich oordeel: soo behoort hy oock, na u alder belijden selve geen van u alder recepten inne te nemen oft u salven te ghebruycken, soo langhe ghy onderlinge selve niet en zijt vereenight, ende seker te wachten tot dat die lieve vrede u alder hatelijcke twisten wech neemt, is soo verde te hoepen dat te vreesen staet, dat de


haestighe doodt hem eer in zijn onverstant ende cranckheyt wegh soude nemen.
Alt’samen.
Dat sy schoon soo: wat wildy dan dat hy niet altoos raets en plege, niemant en gelovende, ende ghewislijck verderve? of schoon ons raedt onseker is dat sy helpen mach: so ist niet seker dat sy niet helpen mach: so ist niet seker dat sy niet helpen mach, sijn sieckte is seker, ende doet hy geen raedt, so is hem de doot seker, waer hem dan noch niet beter een onsekeren raedt dan een seker verderven?
Eu.
Jaet, maer beter waer hem een sekere raedt.
Alt’samen.
Die segghen wy elck dat wy hebben.
Eu.
Dat segghen van elck uwer maeckt al den hoop onseker, maer of ick hem eenen sekeren raedt wiste, soudy hem die oock afraden? ick meyn soodanighen sekeren raedt, dat hy elck ende alt’samen die voor ghewis sult houden.
Alt’samen.
Laet die doch hooren.
Eu.
Hout ghy den raedt niet voor ghewis ende seker die recht ghevolcht zijnde niet mach schaden, ende daer teghen ghewis moet helpen?
Alt’samen.
Ja wy, maer welc is die doch? ghy zijt noch Doctor, noch Licenciaet, noch Empiricus, wat macher doch goets in desen uyt u hooft voortcomen?
Eu.
Ben ick gheen Empiricus aen een ander, ick bent moghelijck aen my selve: ende macht aen my selve goet ghevonden hebben, oock in een selve sieckte die mijn broeder heeft. Doch comt de raedt dien ick meyn niet uyt mijnen hoofde, maer uytten versochten wijsheyt vander zielen rechte Hypocrates, die seydt op een plaetse verlaet u self ende volcht my nae. Nu vraghe ick u allen of alle mensch niet onghesont is overmits de quaetheyt als oorsake der sieckten in hen zijnde?
Alt’samen.
Ja.
Eu.
Mach de sieckte oock ruymen soo langhe de quaetheyt blijft?
Alt’samen.
Gheenssins.
Eu.
Is dese quaetheyt oock wat anders dan dat de crancke sijn onverstandich of verkeert oordeel, zijn eyghenlust, begeerten ende wille navolcht.
Alt’samen.
Neen.
Eu.
Dits de mensch selve, ende dit quaedt moet hy verlaten sal hy ghenesen.
Alt’samen.
Hy moet.
Eu.
Goetheyt is des menschen ghesontheyt, ist niet soo?
Alt’samen.
Het is.
Eu.
Is de ware Hypocrates, ick meyn het vermenschte woordt de goetheyt niet selve?

Alt’samen.
Onghetwijfelt.
Eu.
Niemant mach dan ghesontheyt verkrijgen sonder desen Hypocraten te vercrijghen.
Al t’samen.
Neen.
Eu.
Wie dan ware ghesontheyt wil vercrijghen moet hem navolghen.
Alt’samen.
Hy moet.
Eu.
Soo blijckt na u alder eyghen segghen mijnen raedt ghewis ende seker te wesen, te weten dat mijn broeder hem selve, dat is zijn quaetheydt ende cranckheydts oorsake verlaet: ende des ghemelden Hypocrates goetheydt als der waren ghesontheyts oorsake nu volghe.
Cal.
Dien raedt is soo slecht ende gemeen, datse oock de kinderen by ons wel weten.
Eu.
Sy is daer oock soo slecht ende wynich geacht datse oock de mannen selden navolghen.
[naam weggevallen] Dat sy alsoo, maer hoe kent hy de quaetheydt ende goetheyt te recht?
Eu.
Hoemen gheraeckt aen d’eerste kennisse, ende oock aen de volmaeckste Christelijcke kennisse soude ick (moghelijck) goede ende ware middelen toe weten te verclaren, maer dat is hier gantsch onnodich. Want ick weet dat mijn broeder niet en twijfelt, maer wel seker weet dat hy soeck is.
Crancke.
Ho neen, de smeert leert my dat wel seecker weten.
Eu.
Ghy weet of ghelooft ten minsten waerachtelijck dat u quaetheyt oorsake is uwer cranckheyt.
Crancke.
Ghewisselijck.
Eu.
Ghy ghelooft dat Christus de ware medecijn der zielen is?
Crancke.
Vastelijck.
Eu.
Dat hy goedt is?
Crancke.
De goetheyt selve.
Eu.
Dat hy in’t licht woont?
Crancke.
Ja ‘tlicht selve is.
Eu.
Dat goetheyt by de quaetheydt ende ’tlicht by den duysteren soo weynich als ghesontheydt by zieckte blijvelijck mach woonen?
Crancke.
Wie mach daer teghen segghen.
Eu.
Datmen sonder licht niet mach sien, waerachtelijck kennen nochte recht ordeelen.
Crancke.
Gheenssins.
Eu.
Datmen sonder recht oordeel niet rechts mach laten of doen?


Crancke.
Men en mach.
Eu.
Dit alles weet of ghelooft ghy seker.
Crancke.
Onghetwijffelt.
Eu.
Bestaet dan onghetwijffelt te laten ’t gunt ghy nu quaet ende te doen ’t gunt ghy nu goet te zijn weet of ghelooft. Dat is niet te vraghen na verstant u nu noch onnodich, niet te luysteren na twistighe disputatien, niet te volghen u blindt ende verkeert oordeel, maer dit alles te verlaten ende te scheyden uyt desen duysteren speloncke des onwetenheydts, ende te gaen naden lichte des levens, dadelijck met een waerachtich afscheydē, dat is te recht waerheyt doen, en comt alle die soo waerheydt doet ten lichte waerts. Joan. 3. 21. dit zijn de luyden dient ernst is om den wille Godes te volbrenghen, ende comen daerom oock tot het rechte verstandt welck is de Leeringe Christi. Ioan. 7. 17. Want dit zijn rechte Jongheren, blijven dadelijck in zijne woorden, ende leeren de rechte waerheydt kennen, die hen dan vry maeckt Ioan. 8. 31. 32. ende zijn de ghene die soo vande waerheyt selve, dats vande Sone Godes vry ghemaeckt zijn te rechte vry. Dit is mijn raedt, desen heb ick niet dat yemandt alle deser ommestaende Coctoren ende Empiricenen sal spreecken, of wil yemandt segghen dat in desen raedt eenich ghevaerlicheyt leyt, of dat sy onnut mach wesen? Sy swijghen ende schijnen ja te segghen, seght doch mijn Heeren, mach oock yemandt sonder in’t Licht te zijn ware kennisse hebben der dinghen.
Al t’samen.
Neen.
Eu.
Machmen sonder ware kennisse der dinghen,

de selve oock te recht laten of hanteren?
Al t’samen.
Gheenssins
Eu.
Soo wil ick mijnen crancken broeder oock voor al noodich zijn (soo ick gheseyt hebbe) alle u twistighe Disputations ende onsekere Leeringhen van Ceremonien, ende diepe questien te zijden stellende, nu terstont alleen late ende do’t gunt hy ende ghy al t’samen ontwijfelijck bekent quaet ende goedt te wesen, want hy sich daer aen niet en mach vergrijpen. Immers dat sodanighen A. b. c. der deughden is, dat hy sonder die dadelijck voor al te hanteren soo weynich deughdelijck mach werden, als sonder letteren te connen yemandt immermeer mach lesen, ende werderom dat hy dit doende, dat is soo ghehoorsamelijck in Christi woorden blijvende, ghewisselijck sal moeten comen totter waerheydts kennisse, tot ware vrymakende ende tot ware ghenesinghe, dat is, hy moet treden uyt desen duysteren speloncke sijns eyghen goet-dunckens, daer hy nemmermeer het Boeck der Waerheyt (al waren al de seven zeghelen schoon voor hem open) en mach lesen noch verstaen: ende hy moet treden tot het Licht, al waer ghecomen wesende, alle waerheyt hem noodich zijnde hen terstondt op gaen sal ende condt werden: ende dit van selfs sonder alle ondersoecken, disputeren ende twisten met menschelijcke vernufticheyden ende constighe argelisten. Dan soo int licht wesende, ende der dinghen ware kennisse hebbende, sal hy niet alleen moghen maer moeten (door waerheydts cracht) alle quaedt bekende Ceremonien ende Leeringhen haten ende verlaten, ende alle goede hanteren ende aencleven, ende dit met een ghewisse sekerheydt. Wat duncket u nu ghy ghy mannen: is dese sekere nutte nootlijcke ende gherede raedt boven alder onsekere, onnoodighe ende lanck-willighe Disputations niet te verkiesen, te aenvaerden ende te vervolghen.

"""Aertzenij der zielen."""