I. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Schole der deughden"""
"""Schole der deughden"""


Schole der deughden
Vanden woorden ons Heeren,
Niemandt en mach to my comen, ten sy dan dat hem trecke mijn Vader die my heeft ghesonden. Iohan. 6.

Of nu oock noodich sy te ondersoecken, of de mensch wat tot sijn salicheyt doet dan niet.

A.
Wat jaeght u soo vroegh hier.
B.
Mijn lust, om u mijn vreughde deelachtigh te maecken, ende dat noch moghelijck tot uwen oorbaer.
A.
In Wat sake?
B.
Sydy niet dickmael becommert gheweest metten sproke Joannis in’t 6. niemandt comt tot my ten sy dan dat mijn Vader hem trecke.
A.
Ick bent dickmael gheweest ende ben’t noch grootelijcks.
B.
Ick hebse ghelesen sonder voor oordeel, met kennisse van mijn onverstandt van dien, ende met een aendachtich op merckē der ommestanden, ende vant daer ine begrepen te zijn de hooft-sake van des menschen bekeeringhe door den gantsche Schrifture betuyght. Daer met ick eendrachtelijck mercke over een te stemmen. Lust u dat te hooren ende een urken wandelinghs, soo neemt den mantel om ende gaet mede ‘tis schoon weder.
A.
Ick gae met u, om dese uwe meyninghe te hooren, maer soo my die niet en smaeckt kere ick weder totten mijnen, dien ick sonder beter te hebben niet en wil verlaten.
B.
Wijsheydt ist, het goede uyt het quade, jae oock het beste uyt beter te connen onderscheyden, ende ‘tbeste te aenvaerden.
A.
Soo ist, maer ist al wijsheydt dat wy nae nieuwe kennisse soecken, al eer wy d’oude in’t werck connen brengen? souden wy soo niet wel altijdt leeren sonder immermeer te comen tot waerheydts kennisse? niet die hoort maer die daer doet des Vaders wille sal saligh zijn. In ootmoedighe onderdanicheydt Godes bestaet ons heyl, ende niet in’t hoovaerdich ondersoeken vande verholentheyden Godes.
B.
Dat is wel gheseydt, maer ’t is oock niet Christelijck dat elck alleen hem selve leve. Soo moet elck andren doen als hy wilde dat hem gheschiede. Dit doet my nu spreken van deser saken met u, 1 1 Rom. 14. 7. dien ick weet niet heel vry te zijn vande twijffele, of de mensch oock yet wat doet tot zijn saligheyt, so weet ghy oock dat ontallijck veele menschen daer nu niet altoos aen en twijffelen, maer houden voor ghewis eenighe dat alle menschen macht hebben om self haer salicheyt te wercken, ja van Gode te verdienen alleen door haer eyghen krachten.
A.
Sijnder die sulcx segghen? dat gheloove ick qualijck.
B.
Niet met sulcke uytghedruckte woorden, maer met sulcke redenen dat nootsakelijck daer uyt sulcx moet volgen, daer teghen d’andere te seer over d’ander zijde wijckende, uytdruckelijc
segghen, dat, alle ‘smenschen begeeren, opset ende voornemen tot dit trecken Godes gantsch onnodich sy ende vergeefs: ende dit voornemelijck door dese woorden Christi, die door veele constighe vernuften daer toe nu wert ghetrocken. Duncket u dan niet noodich datmen met matighe bescheydenheydt ende nedere ootmoedicheyt inder vreesen ende teghenwoordicheydt Godes van dese saecke spreecke: omme andere menschen die in een sorchlijcke traegheyt Godes gheweldich trecken vergheefs wachten, te moghen af trecken van soodanighen verderflijcke meeninghe?
A.
Voorwaer jae, het onnodich disputeren van de vrye wille over sestich jaren begonnen, is so verde over den mate getreden, dat het desen sake hoochnodich heeft ghemaeckt.
B.
Alsoo ist, die leere over d’eene zijde van’t verdienen ende te moghen sijn selfs saligheydt wercken, sonder Gode is soo grof, dat elck die dolinghe licht can mercken. Maer d’ander dolinghe dat Godt des menschen saligheydt werckt sonder ’t werck des menschen, is wat subtijler, daerom wy daer af willen handelen als hooch noodich wesende in desen tijden, want om waerheyt te segghen, hoe mach by eenich voornemen of opset maken om hem self te verlaten ende tot Christum te gaene, diet niet alleen vergheefs, maer oock sonde acht al dat de mensche doet ofte voorneemt, ende alleen op Godes gheweldich trecken wachtet? Hoe can oock de mensche salich worden, die niet en comt totten eenighen Salighmaker Christum Jesum?
A.
Ghy hebt van uytgaen ghesproken, ’t is schoon weder willen wy uyt der stadt al sprekende gaen wanderen?
B.
Dats mijn meyninghe.
A.
Al is’t soo dat ick in dese sake twijfele: duncket u quaedt dat ick den meeninge u tegen zijnde, als of icks soo hielt, voorstae?
B.
Neen houtse staende so langhe ghy moeght.

Cap II.
Oft geweldich trecken sy so des menschen wil daer toe niet stemde.

A.
Voor ’t eerst seggen sy dat ‘tgeen geweldich trecken en is of ghy’t schoon terstont soo noemde.
Is dat niet, so is’t oock een willich trecken, want daer is geen derde wijse van trecken, ende s oseggen d’ouden oock recht daer aen dat God met uytgestreckte handen altijt bereyt staet om uyt des doots gracht te trecken, den ghenen die begeerlijcken hem der hant bieden om gheholpen te werden.


A.
Neen dat houden d’andere voor droomen, het trecken Godes gheschiedt innerlijck niet uyterlijck, daerom gheschiedt het niet gheweldelijck.
B.
En of yemant inden slape niescruyt voor den neuse hadde gehouden, ‘tweclk door mijn atheren buyten mijn weten en wille ingetrockē zijndemy daer na crachtelijc dede niesen: soudet om dat het inwendelijck gheschiet niet geweldelijck? dats buyten jae teghen mijn wille ende danck gheschieden. ghy hout immers dat voor een gheweldigh trecken daer yemant eenen anderen trecket, niet alleen sonder, maer plat teghen sijn wille?
A.
Ick houde.
B.
Houden de gereformeerde den gheheelen mensche niet volcomentlijck quaedt te zijn, voor hy aldus van Gode is ghetrocken?
A.
Jae. 1 1 Vide Augusti exposcit in Euan. Joann. Tract. 76. de cap 6. 10. 9. f. 49. c. e. g.
B.
Mach dese quaede mensche oock yet goedts willen?
A.
Neen.
B.
Mach hy sonder wille sijn?
A.
Gheensins.
B.
Hy moet dan altijt quaet willen nae hen-lieden segghen.
A.
Hy moet.
B.
Tot Christum ende van sich selfs af-getrocken te worden is goet.
A.
Het is.
B.
De quaet-willende mensche mach dit goedt dan gheensins willen?
A.
Gheensins.
B.
Maer hy moet altijt willen af-wijcken van Christo ende gaen tot sich selfs.
A.
Hy moet.
B.
Soo moet dan dit Goddelijcke trecken, op’t hooghste tegen dese menschen wille, ende mits dien oock gheweldigh zijn: Ende blijckt nu dat zy den mensche niet alleen een block paert ofte muyle maken, als sy dichten dat Godt hun treckt sonder sijnen wille: maer dat argers is, (daer zijt oock niet derven bekent staen) dat Godt den mensche teghen sijnen wille met ghewelt treckt tot Christum.
A.
Is de gantsche mensche quaet: hoe mach hy willigh zijn tot het goede?
B.
Isser niet goets inden quaeden mensche hoe mach hy wroeghen over ’tquade? mach ‘tquaede ‘tquaet oock vyant zijn ende verdoemen?
A.
Mach de quade boom ooc den goeden vrucht eens goeden willens ende der vreughden voortbrenghen?
B.
Mach de goede boom ooc den quade vrucht eens quaeden willens ende des sonden voortbrenghen?
A.
Sy segghen dat hier nimmermeer mensch
soo heyligh en wordt hy en moet noch al te met sondighen.
B.
Sy moeten dan oock lijden datter nimmermeer mensch soo quaet en wort, of hy mach jae moet noch somtijdts deughden doen: of sy moeten segghen dat Adam een mensche niet in voornemen zijnde om hem selve (veel min al sijn naecomers te verderven, machtigh is gheweest om den mensche gheheel te bederven: dan Christus Almachtigh Godt ende mensche gecomen zijnde, om ‘tgantsche menschelijcke gheslachte gheheel te ghenesen, is om den mensch ghesont te maecken.

CAP. III.

Vande veranderinghe van wille.

MAer seght: maeckt ghy gheen onderscheyt tusschen der duyvelen ende der sondaeren quaede wille?
A.
Jae, dese mach veranderen in’t goede, maer der duyvelen gheensins. Doch scheyt Godt selve de Goede wille, daer en doet de mensche niet toe, dan noch al volght dat Godt den voorcomen treckt gheheel buyten haren wille.
B.
God Schept de mogelijckheyt om te willen buyten ons: maer den goeden wille werckt Godt in ons soo weynigh sonder ons keure en toestemmen, als de duyvel de quade wille sonder ons keure ende toestemmen in ons werckte.
A.
Werckt Godt alleen de goede wille niet, soo berooftmen Godt sijn eere ende gheeftse den mensche.
B.
Werckt de duyvel alleen den quaeden wille niet, soo vrijtmen de mensche vande schande ende gheeftse den duyvel, ghy let qualijck op de saken u segghen neemt wegh by den menschen schande, eere, straffe en belooninge, want doet de mensche niet altoos (oock het begheerlijck toestemmen niet waer uyt de wille wordt ghebooren) totten goede oft quaeden wille, daer deught oft sonde uyt voortcomt, wat mensche salmen met recht moghen lasteren oft prijsen, straffen of beloonen? berooft hy Gode sijn eere die den mensche toeschrijft vrije keure om toe te stemmen oft weygeren het goede van Gode aengheboden: soo berooft de H. Gheest inde Goddelijcke Schrift, sulcx tot duysent plaetsen claerlijck spreeckende, Gode van sijne eere.
A.
Maer seght ghy my: mach oock des menschen wille in een selve mensche op een selve tijt van een selve saecke willen ende niet willen.
B.
Gheensins.
A.
Voor dit trecken Godes en heeft de quaede mensche geen ander wil dan tot sich self te gaen, dat is sijn eyghen lust, sinnelijckheyt ende begheerten te volghen.
B.
Alsoo ist.
A.
Tot Christum te willen gaen is het jeghendeel ghewilt.


B.
Het is.
A.
Dit mach dan beyde teffens niemant willen.
B.
Niemant.
A.
De quaede wille en ruymt van selfs niet.
B.
Neen.
A.
Een goede wille moetse daer uyt drijven.
B.
Hier faelt ghy, want de goede wille moet daer wesen daer de quaede wille is, te weten: in den mensche, sal sy die daer uyt drijven, gelijck het licht daer moet comen daer de duysternisse is, sal sy die uyt-drijven, ende schijnt dan tegen u eyghen segghen te volghen dat van een selve saecke, op een tijt in een selve mensche mach gewilt ende niet ghewilt worden, maer dit is valsch, ghy merckt niet op den aerdt des willens in’t worden en ontworden: want ghelijck als niemant mach willen ‘tgunt hy weet ofte waent hem self t’alder-quaedtste te zijn: soo moet elck willen ‘gunt hy weet oft waent het alder-best voor hem te zijn. De quaede wille comt uyt looghen ende waen van eenigh goedt ghewaent quaedt, ende moet weder ontwordendoor waerheydts kennisse dat sulck ghewaent goedt het verderflijckste quaedt is: Des neemt een ghelijckenisse uyt u selfs, waent ghy miet dat ghesontheydt des lijfs u goedt zy?
A.
Ick waent soo.
B.
Oft ghy dan een pijnlijcke gicht haddet ende u van een Medico (dien ghy volcomen geloove gheeft) vroedt waer ghemaeckt dat het drincken van veel Rijnsche wijns u pijn verdrijven soude: soudt ghy de cost vermoghende, niet wille crijghen om veel rijnsche wijns te drincken?
A.
Vrijelijck.
B.
Oft daer nu een ander Medicus u quaem seggen dat u rijnsche wijn den pijn vermeerde, sulck sijn segghen met vaste reden u verstandelijck dede blijcken, ende ghy telken nu daer op letteden in’t gevoelen van des pijns vermeeringhe door’t rijnsch-wijn drincken, de waerheyt sijns segghens ontwijffelijck bevandt: soude die wille vande Rijnsche wijn te drincken niet ontworden?
A.
Sy soude.
B.
Riedt hy u dan eenigh ghedistileert water te drincken met beloften van ghenesinghe soudy hem ghelooven?
A.
Ick soude.
B.
Dit geloove soude te meerder zijn door’t ondervinden vande waerheydt sijns voorgaende segghens.
A.
Het soude.
B.
Soude dit gheloove met u begheerlijcke hoo-
pe totter ghesontheydt u niet doen toestemmen tot sijnen raedt van’t ghedistileert waeter te drincken?
A.
Ghewis.
B.
Daer soude dan wil in u worden om sulck water te drincken?
A.
Onghetwijffelt.
B.
Al waer’’t oock al wat bitter?
A.
O jae, wat dranck soude de begheerte ter gesontheydt doch moghen weygheren?
B.
Soudy oock meer dan wijn willen drincken?
A.
Geender-wijse.
B.
Al waer sy oock de alder-beste?
A.
Gheen ooghenblijck soetheyt soude my moghen trecken tot de lanckduyrighe ende bittere pijne.
B.
Ghy soudt dan gheen wil meer hebben om den rijnschen wijn te drincken?
A.
Neen.
B.
Om dat ghy nu soudt weten dat sy u gewisse pijn soude aen-brenghen ende quaedt waere?
A.
Alsoo.
B.
Nu merckt ghy ooc licht hoe de quade wille ontwordt door kennisse der waerheydt dat u het gunt quaedt is, ‘tweclk ghy te vooren goet voor u waende, uyt welcke waene en u begeerlijck toe-stemmen sulcke wille was ghebooren, die daerom oock met haeren oorsake, namentlijck den valsche waene moet verdwijnen als de waerheyt in u comt van die saecke, die doet u dan wederomm ille worden tot het goede dat sy u condt maeckt, ‘tweclk ghy te vooren door een valsche waene quaedt achtende, gheensins en mochte toestemmen nochte willen: maer tusschen beyden, dat is soo haest u de waerheydts kennisse noch maer twijffelijck heeft gemaeckt oft u de wijn schaedelijc en het waeterken goedt zy, soo verdwijnt terstont door desen twijffele de wil van wijn te drincken, daer is oock noch gheen wil om ‘twaterken te drincken, maer hebt soo haghende in’tberaden tusschen beyden noch ghenen wille in dese sake, die dan eerst wert als daer wert besloten ende voorgenomen om’t eene te laten, of om’t andere te doen. Dat is al t’samen in’t corte gheseyt, al ditte waendy eenen die u vyandt is u vrunt, ende wederom een die u recht vrunt u vyant te zijn, ghy sult wille hebben om den gewaenen vrunt goet ende den gewaenen vyant quaet te doene: maer comdy inder waerheyt te verstaen dat de gewaende vrunt u vyant, ende wederom de gewaende vyandt u vrundt is, de wille sal met dat verstandt terstont soo veranderen, dat ghy uwen vyandt quaet ende u vrunt goedt sult willen doen, doch comt tusschen dese veranderinghe van wille een twijffele, daer is dan gheen wille altoos, maer alleen en beradinghe, nu willen wy dit trecken op onser zielen handel. Laet ons vleysch, wy selfs, eygen lust, wille ende vernuft, rijckdom, eer, macht, weelde, etc. Den leckeren rijnschen wijn oft de ghewaende vrundt zijn: soo langhe wy geen ander verstant en hebbe, blijft de wille om sulcx te volghen, vercrijgen ende ghenieten:


Maer comt de waerheydt ons ontdecken hoe dese begheerlijckheydt ons verderflijck en pijnlijck vallen oock vyantlijck handelen: dese wille sal ontworden moeten, want niemant wil wetens ‘tgunt hem verderft, hier is gheen wille in desen. Verstaen wy dan dat Christus Jesus dit heylsaeme ghedistileert waterken onse ghesontheydt ende onsen alder-besten vrient is, wy sullen toe-stemmen tot het dancken van dat genesende waterken ende tot de vereeniginge van desen alder-ghetrouwsten vrient ende daer wille toe vercrijghen.
A.
Ick merck ghy stelt de veranderinghe van des menschen wille inde veranderinghe van des menschen kennisse, ende dit om dat de kennisse, het zy dan in’t wanen oft weten, des menschen toe-stemminghe locket, tot het gheweten oft ghewaende goedt, van een gheweten ofte ghebaendt quaedt: daer uyt dan wort ghebooren een wille om te comen tot het guntmen goedt, oft een wille om te scheyden van ‘tgunt men quaedt weet of waent.
B.
Alsoo ist, ende dit zijn niet mijn droomen, maer ‘tis aller menschen daeghelijcks ondervinden, wie van ons allen heeft niet dickmael den gheenen die wy eerst waenden ons vyant te zijn, haeteden, quaedt wilden, naemaels verstaende dat het ons vriendt was, ghelievet ende goedt gheweet, dit selve is oock de rechte meyninghe van ons Heeren woorden, waer u schat is daer is oock u herte: dat is acht ghy de aertsche rijkdom u hooghste goedt, soo is u herte ende wille daer roe streckende: maer acht ghy de Hemelsche eeuwighe schatten u hooghste goedt u hert ende wil sal daer nae trecken. Dit zijn de twee wederwertighe Heeren, te weten: de liefde tot de aerdtsche oft de Hemelsche goeden, diemen soo luttel beyde teffens hebben noch diemen en mach, alsmen teffens rechts opwaerts ten Hemel, ende rechts beder ter aerden mach sien, ende want wy al t’saemen eerst slaven zijn met onsen wille onder des vleeschs lusten: soo belooft ons de Heere door sijn waerheydts kennisse daer af (niet van d’overheydts ghebiedt) vrij te maecken, 1 1 Eph. 4. 22. seggende dat hy recht vrij is die vrij ghemaeckt werdt vande Soone die self de waerheydt is: Dit meynt oock d’Apostel daer hy gheseydt hebbende alsoo en hebdy Christum niet gheleert, etc. (soo die waerheyt is in Jesu) seyt alsoo leght af den ouden mensche die daer bederft nae de begheerten des doolinghs (siet dat is de valsche waens soone) ende treckt aen den nieuwen mensche die nae Gode is gheschapen in rechtvaerdigheyt ende heyligheydt des waerheydts, hy meynet waerheyts heyligheydt om dat sy uyt de waerheydt wert ghebooren.

CAP. IV.
Of de mensch van selfs tot Christum mach comen.

A.
Al dat verstae ick wel, maer wildy hier by seggen dat de mensch van selfs sonder des Vaders trecken tot Christum mach comen?
B.
Gheensins, maer segghe dat Godt den willighen treckt, maer den onwillighen niet en
Dwinght, den hongherighen versadet, maer den satten ydel laet, den armen bidders gheeft, maer den waen-rijcken niet, ende den vlijtighen soeckers ende aenstaende aen-cloppers, maer niet den traegen slaepers en onstadige mistrouwers doet vinden ende opent, dat zijn niet mijn maer des waerheydts woorden selve.
A.
Maer wat ist dat den menschen willigh maeckt, hongherigh maeckt, arm in haeren ooghen maeckt? wat doet hen soecken ende stadelijck aen-cloppen?
B.
Dat is nu al beantwoort, te weten: waere kennisse van haer quaedtheydt ende ellendigheydt: mitsgaeders van Godes goetheyt ende rijcke bermherigheyt.
A.
Hoe comt hy daer aen?
B.
Door hooren ende leeren
A.
Wien salmen hooren ende van wien leeren? vande predicanten ende de H. Schrift.
B.
Dat middel is niet te verachten waerlijck, want het baert eenighe kennisse der sonden ende der deughden: maer den vyantlijcken haete der sonden ende den hertelijcken liefde der deughden en moghen sy niet gheven, hoe wel sy daer al soo treffelijck als waerachtelijck ghetuygen, voorneemelijck de H. Schrift, daer moest een ander leermeester spreecken ende leeren.
A.
Wie?
B.
De gheende selve die vande Heere Christo op dese plaetse (daer af wy nu handelen) daer toe wert ghenoemt, naementlijck Godt selve: sy sullen (seydt de Heere uyt den Propheten) alle van Gode gheleert zijn.
A.
Leert ons Godt oock niet door’t middel van de mondt sijnder predicanten ende oock door de H. Schrift.
B.
Jae eensdeels so nochtans dat sonder sijn zeghenen ende waoom alle planten ende natten vergeefs is, merckt desen onderscheyt hier, alle die uyter schrift of predicatiën hooren ende leeren en zijn niet van Gode gheleert: wederom en ontbeeren sy al t’samen dese Goddelijcke inspraecke ende leeringhe niet, die de H. Schrift ofte predicanten ontbeeren, hoe wel de selve een hoogh nut heys-saem ende voorderlijcke middel tot dese kennisse zijn, de predicanten tuygen, maer Godt leert, dat wast dat d’Apostel meynde, ‘tis niet noodigh dat yemant leere, de salvinghe sal’t u alles leeren, namentlijc de Geest Godes leert ende behoeft daerom gheen menschen tot leeraers te soecken, en hierom noemt sich de rechte Meester Christus self een Meester, niet willende dat sijn Jonghers sich meester souden laeten noemen, Matt. 23. 10. maer gheeftse den naeme van ghetuyghen, Act. 1. 8. Ende nae-demael de Heere terstont daer aen verclaerende welcke de gheene zijn die tot hem comen, alsoo seyt: alle die’t vanden Vader ghehoort heeft ende gheleert, die comt tot mijn, dat is die zijn vanden Vader ghetrocken, daer by de Heere oock ontwijffelijck verclaert dat de Vader treckt door twee middelen als door zijn


spreecken ende onderwijsen, soo duncket my goedt dat wy van elck bysonder wat handelen.
A.
Ick sal’t gaerne hooren.

CAP. V.
Onderscheyt tusschen het werck Godes e n des menschen gheschiedende, in’t trecken tot Christum.

B.
Het middel daer door de Heere Christus verclaert dat Godt den sijnen treckt tot hem, is van Gode gheleert te worden.
A.
Soo ist.
B.
Dat stelt de Heere in twee deelen, namentlijc hooren ende leeren van Godt.
A.
Soo ist.
B.
De mensch mach Godt niet hooren ten zy dan dat Godt in hem spreecke.
A.
Neen.
B.
Soo mach oock de mensche van Gode niet leeren, ten zy dan dat Godt hem onder-wijse.
A.
Dat is soo.
B.
Hier doen dan beyde wat, Godt ende de mensche.
A.
Recht.
B.
Godts werck is hier spreecken ende onderwijsen: maer des menschen werck is hooren ende leeren.
A.
‘Tis.
B.
Machmen hier niet stadelijck verwerren?
A.
Waer inne?
B.
Alsmen des menschen werck Gode, of Gode des werck den mensche onbescheydelijck toeschreef?
A.
Te recht schaedelijck, want de mensche en mach van self gheen woort Godes tot sich self spreecken, noch Godt en mach sijn woort van den mensch niet hooren noch vande mensch yet leeren.
B.
Ghy seght wel maer naedien wy hier spreecken van’t leeren, Godt selve in den mensche, het zy dan door of sonder middel, soo moeten wy hier mercken datter een innerlijcke leeringhe is, daer toe oock een innerlijck ghehoor behoeft: want ten waren al gheen doven of hooreloose menschen nae den lichaeme, daer af de Heere soo dickmael seydt wie ooren heeft om te hooren die hoore.
A.
Dat weder-spreeck ick niet, maer wat betekent dat woort hooren hier.
B.
Inde H. Schrift beteeckent somtijts 1 1 a Gen. 1. 7. aver-
staen somtijts b verhooren, 2 2 b Joan 9. fol. 31. by wijlen c gehoorsaem, 3 3 c Gen. 21. v. 12. act. 4. d. 19. oock wel d ghelooven, 4 4 d Exod. 3. f. 18. Mat. 18. v. 15. &c. item e 5 5 e Gen. 16. c. 11. Exod. 2. d. 24.op-mercken ende mede al te met f toe-luysteren, 6 6 f 1. Reg. 3. vers. 10. maer hier soude ic wel vast staen willen voor toe-luysteren ende verstaen ‘tgunt gheseydt wordt.

CAP. VI.
Vanden ooren om te hooren ende hoemen daer comt.

A.
Maer ghy verstaet wel dat dat niemant sonder dese innerlijcke ooren te hebben God mach hooren?
B.
Jae wel.
A.
Daer nu de Heere seyt, wie ooren heeft om hooren, verclaert hy immers dat elck een dese ooren niet en heeft.
B.
Dat weet ick niet de Schrift seydt oock sy hebben ooren ende en hooren niet. Jer. 5. v. 21. Ezech. 12. v. 2. menich heeftse wel maer ghebruycktse niet, al woeckerde de begraver vant eene pondt niet met sijn pondt soo mochtmen daerom niet segghen dat hy gheen pont en hadde, maer wel (om sijn niet ghebruycken) dat hy gheen pont om woeckeren hadde een dronckert mach redelijck verstant hebben sonder dat hy redelijck sonder dat hy reedelijck verstant heeft omme dat te ghebruycken tot het verstooren van Godes waerheydt, ghemerckt hy dat misbruyckende daeghelijcks benevelr, ja begraeft inden wijn. Dan seytmen oock wel (doch oneygentlijck) dat hy gheen reedelijck verstandt heeft maer een beesten, alsoo mach oock wel yemandt dese innerlijcke ooren hebben nochtans soo, dat hy verstopt ende vervuylt zijnde metten lust totter looghen, 7 7 Ierem. 6. cap. 10. niet en zijn ooren om den waerheyt te hooren, ten zy dan dat zy eerst ghereynicht zijnde vande Heere oft besneden vande lust ter looghen. Als Godt dan den ooren besnijt vande vleeschelijck lusten, soo en gheeft ofte maeckt hy gheen nieuwe ooren: maer suyvertse ende neemt die hindernissen wegh ghelijck hy wegh nemende het steenen herte of des herten hardigheyt gheen nieu herte en gheeft inden lichame, maer wel een geboghsaem ghemoet, nieuwe lust wil ende onderdanigheydt door sijnen leeren der waerheydt. Niet te min, laet ons nemen of Godt niet en vernieude of suyverde de verstandelijckheyt, het oore des reedelijckheydts ende andere crachten der zielen, maer gheheel nieuwen den menschen gave: wat suldy daer uyt sluyten?
A.
Dat al dit trecken Godes gheschiet buyten alle toe-doen, 8 8 Oft Godt dē mensch treckt buytē alle medewerckinge des menschē. toe-stemmen oft wille des menschen, want ghy seght self dat des willens veranderen comt uyter kennissen der Waerheydt. Dese mach niemant hebben sonder die gheleert te hebben van Gode, sonder Gode te hooren mach niemant waerheyt van Gode leeren ende sonder ooren te hebben mach niemandt Gode hooren: Geeft Godt dan den ooren. War mach de mensche doch willen of doen tot dit trecken? Niet altoos. Dat nu Godt den ooren gheeft ghetuyght sijn H. Gheest opentlijck inde H. Schrift, daer hy seydt: 9 9 Prov. 20. 6. 12. het hoorende oore, ende siende ooghe zijn beyde van Gode ghemaeckt.


B.
Ghy sluyt niet wel, ten volght niet al seydt de Schrift sulcks (die doch de vernieuwingh vant innerlijcke oor ende ooghe, hier met meynt) dat daerom des menschen will in toe-stemmen tot dit trecken niet met allen soude doen: Want Adams oor was hoorende ghemaeckt, des niet te min was sijn toe-stemmen in’t trecken Godts tot sijn onderdanigheydt soo geheel van noode, dat hy doo’t niet toe-stemmen in’t verderven gheraeckte, ghy wilt immers dit nieuwe oore inden herboornen niet beter maecken dan Adams was voor den val.
A.
Jae sy doen, 1 1 Instit. 2. 59. ex augustino. segghende dat d’eerste vryheyt was te moghen niet sondighen, maer d’onse veel grooter te zijn, te weten, niet te moghen sondighen.
B.
Dat moghen sy weten, gheen verwe seggen sy, segghe ick, die soo heel het weder-spel leeren dat sy oock houden dat alle weder-ghebooren noch altijdt moet sondighen ende niet op-houden mach van sondighen.

CAP. VII.
‘sMenschen wil noodigh tot het trecken.

Doch dit ter zijden gestelt zijnde wil icx nemen als of de mensch nieuwe ooren moesten gegheven worden dat hy sonder die te hebben tot gheen veranderen van wille en mochte comen ende boven dien noch sluyten dat ghelijck wel oock des menschen wille van noode is, in’t toe-stemmen tot dit trecken.
A.
Hoe is u dat moghelijck.
B.
Can ick bewijsen dat de mensche de gave van dit oore niet en ontfanghet dan met sijn begeerten, toe-stemmen of bewillighen: ghy sult ymmers moeten lijden dat hy niet sonder sijnen wille en comt tot het ghevolghe van dit hoorende oore.
A.
Jae ick wil, maer sie niet hoe ghy dat mocht bewijsen, want dat het Godt eenigen onthout ghetuyght de H. Schrift opentlijck, 2 2 Deut. 29. a. 5. Joan. 5. 27. so doet sy mede dat de mensche niet en mach nemen ten zy dat van boven worde ghegheven: wat can dan des menschen wille doen tot dit ontfanghe van dese gave Godes, mach des menschen sondelijck leven (vande sondaer spreecken wy voor’t teecken Godes) dese heylighe gaven door sondigen verdienen, en vande vrije genade Godes, een verdienst of leven des sonden maecken, of mach de swacke aerdt-worm den Almogenden Schepper desen gave af-dwinghen?
B.
Neen gheen van beyden en mach niet geschieden: 3 3 Ontfangē van Godts gave eens menschen werck. maer macht wederom oock gheschieden datter wat ghegheven werdt van yemande, dat niet van een ander en wort ontfanghen?
A.
Dat segh ick niet.
B.
Dit gheven is hier niet des menschen maer alleen Godes werck.
A.
‘tTis.
B.
Ist ontfanghen oock Godes werck?
A.
Neen geensins, Godt en ontfanght van niemande. 4 4 Iob. 35. 17.
B.
Dit ontfanghen is dan niet Godes, maer alleen des menschen werck.
A.
Het is.
B.
Naedien nu de meensch sonder dit sijn werck dese gave vanden ooren niet en vercrijght: soo machmen niet loochenen dat de mensche sonder sijn toe-doen van Gode niet als een Block of paert ghesleypt of ghetrocken wort gheweldelijck of buyten sijn wille maer met sijnder toestemmen wille ende werck.
A.
Het schijnt wel soo.
B.
De Schrift ghetuyghet soo, die seydt van drieerleye menschen namentlijck van begheerlijcke, onwillige ende wederspannige ofte hartneckighe. Dese laetste stellen haren herten als 5 5 a Zach. 7. d. 12. a Adamanten en verswaeren haeren ooren op dat sy niet en soudem hooren, 6 6 b Esdra 9. f. 29. 30. Ier. 5. a. 3. b verharden haren necken, 7 7 c Prov. 15. d. 32. c verworpen den onderwijsinghe, 8 8 d Psal. 75. 5. d verstoppen haren ooren als serpenten 9 9 e Job. 34. 27. Prov. 1. Psal. 2. e ende wijcken af moetwilligh vande Heere dies weghen sy niet en hebben willen verstaen. Dese verbitterde Goddeloosen en leestmen niet, dat van Gode metter heylsame gaven der hoorende ooren begaeft worden. Want sy willen die niet ontfanghen ende Godt en maeckt van sijn begheerlijcke gaven gheen noot dwanck, soo dat hyse yemandet met ghewelt soude op-saedelen, maer bespot desen haetelijcken verachters in hen-lieden verderven ende blijft oock tot hen-lieden noot-roepen hoorende doof, vande andere te weten, de onwillighe, die gheen honger, lust, noch begheerten ter onder-wijsinghen hebbende, daeromme niet en bidden, en leestmen oock niet das sy, soo langhe sy soo bleven daer mede van Gode begaeft zijn geweest, 10 10 Jer. 6. c. 19. 25. 6. 8. maer wel ghestraft om dat sy niet en wilden Gode tot hem sprekende hooren. Maer de eerste van die voorschreven menschen namentlijck de begeerlijcke die de berispingen niet en versmaden, haer noot bekenden, haer gebrec verstonden, haer self mistrouwden ende hare biddende handen begheerlijck om gheholpen te worden met gheloove ende betrouwen uytstreckten tot Gode, doen sy vernamen met uyt-gestreckten armen bereyt te staen om hem te ontfangen, te helpen ende te begiftighen, zijn altijt ontwijffelijck van geefrijcke miltheydt Gode rijckelijck begaeft ende met alle gaven vervult gheweest. Dit gebreck hebben, dit begheeren ende dit bidden is eens menschen ende gheensins soo weynigh als het ontfangen Godes, en werc sonder dit menschen werck en werdt niet goets van Gode ontfanghen. Hoe mach men dan noch niet eenighen schijn seggen dat de mensche niet altoos en doet tot dit trecken Godes.
A.
Dat is al waer, maer mach de mensch sijn ellende, ghebreck ende noot oock kennen sonder Licht?
B.
Gheensins.


A.
Hoe mooghdy dan segghen dat de mensche in desen wat vermach sonder Gode?
B.
Dat heb ick niet gedacht, veel min gheseyt: maer wel ghelijck de mensch niet altoos ter saligheyt en vermach sonder Gode, dat Godt den mensch niet saligh wil maken sonder des menschen wil ende werck. Dit heb ick nu al bewesen, of houfy nu het bidden ende ontfanghen voor Godes werck alleen, ende niet voor eens menschen werck?
A.
Neen ‘tis alleen eens menschen werck.
B.
Sonder ontfangen en heeft de mensche niet.
A.
Soo ist. Dat seyt oock k’Apostel: wat hebdy, dat ghy niet en hebt ontfanghen?
B.
Die dan niet en willen ontfanghen uyt hem hartneckighe valsche wane, of die door roockeloose onachtsaemheydt het ontfanghen versuymen en crijghen niet: overmits sy dit menschen werck van willigh Godes gaven te ontfangen niet en vol-brenghen. Dit menschen willen ende wercken is dan immers nootlijck tot het ontfanghen van de gave Godes daer wy af spreken.

CAP. VIII.

Onderscheyt tusschen ‘tlicht der naturen ende der ghenaden.

BElanghende nu het Licht noodich zijnde tot 1 1 Siet cap. 14. ghenoegh de selve materie. kennisse onser ellendē (daer af ghy spreeckt) vintmen tweederleye lichten, waer af men ghemeenlijck ’t eene noemt het licht der natuyren, maer ‘tander het licht der ghenaden. Terstont is allen redelijcken mensche in’t ghemeyn ghenadelijck verleent, maer ander vercrijghen allen die over ’t eerste ghetrou zijn, dat nu de mensche door dese Goddelijcke gaebe des natuyrlijcken lichts vermach niet alleen sijn eyghen ellende ende quaetheydt kennen ende sich daer over beschuldighen: maer oock mede door ‘taenmerckē vande schepselen, ooc des Scheppers wijsheyt moghentheyt ende goetheyt kennen betuygt d’Apostel totten Romeynē in’t 1. en 7. cap. wel uytdruckelijck, ja oock dat sy daer door des wets inhouden vol-brenghen so betuygt oock de Heere selve dat de getrouwe bevondē over den twee ponden of over ‘tcleyne, oock over meer ende ‘tgroote ghestelt sal worden. waer af wy een lieffelijcke fuguyre zijn in den wijsen, die uyten onsen ghetrouwelijck navolghden dit licht der natuyren als een sterre, daer door aen-ghewesen zijn gheweest tot den Sonne der gherechtigheydt Christum Jesum selve, dien sy eerden ende aenbaden. Merckt nu, niemant en sal loochenen of dit cleyne licht der natuyren en is soo wel een gaeve ende ghenaede Godes als dat clare ende sonderlinghe licht der ghenaden: niet teghenstaende dat in’t algemeen oock voor den Godloosen duysterde ende dit maer voor het cleyn hoopken der gheloovighen veel claerder lichtet ende schijnet: daer by en mach oock niemant ontkennen dat ghelijck als het openen van aller menschen ooghen ende
der selver op-mercken vergheefs zy, als daer gheen licht altoos vande Goddelijcke ghenaede en verscheene voor de menschen open ooghen, alsoo wederomme sonder het openen onser ooghen ende op-mercken der dinghen ‘twelck des menschen ende niet Godes werck is, soo wel het sonderlinghe claere als het algemeyne schemeringhe licht vergheefs zy: want dese duysterlinghen haters vande beschaemde waerheyt quaet-doenders ende vyanden des lichts moetwilligh haer ooghen sluytende aent licht niet en connen, ende daerom desselvens heylsame kennisse niet en genieten, waerom dat anders dan om dat sy het menschelijcke werck nootsaeckelijck tot ghenieten van’t licht vereyscht zijnde, namentlijck het openen der ooghen, totten lichte treden ende in’t licht opmercken der dinghen te nemen, niet en vol-brenghen: Maer al die in dit licht haer onverstant ende het bedrogh looghen waerachtelijck mercken, worden haer eyghen onverstant ende den looghen soo vyandt, dat sy voor dit bedrieghlijck serpent den ooren sluyten, ende die begheerlijck op nemen tot het in-spreken Godes, die dan oock nimmermeer en versuymt soodanighe ongheloovighe haers selfs ende boven totter loghen crachtelijck te spreecken, waerachtelijck leeren ende hen-lieden den gave des gheloofs aen te bieden, die sy dan begheerlijck ontfanghen.

CAP. IX.

Godes eer wort niet vermindert in’t segghen dat de menschen willigh sijn gaven ontfanghet.

Wat reen moghen de bedelaers hebben by Gode: 2 2 Roma. 4. a. 2. of sy schoon al by den menschen rechtelijck te prijsen zijn? gheven sy Godt yet? of doen sy Gode eenig nut, dienst, ofte weldaet, neen neen, niet altoos, maer sy ontfangen, sy ghenieten den nut ende henlieden gheschiet ghenadighe weldaet. Wat oneere is hier oock inne gheleghen voor Gode? heeft die niet soo wel van’t beginne als van’t middel ende eynde zijn volle eere in sulcke ghenadighe beschenckinghe aen die ootmoedighe oude begeerlijcke ontfanghers! werckt Godt hier niet door sijn licht der ghenaden den hate der sonden, de begheerte ter deughden ende den goeden wille, jae oock het vol-brengen vandien dit werckt ende geeft, Godt ghenadelijck: de mensche lijdet ende ontfanghet willighlijck: is dit mede-wercken des menschen eenigh verminderinghe vande Goddelijcke eere? Godt selve heeft niet ghewilt dit alles wercken inden mensche sonder des menschen toe-stemmen wille ende mede-wercken: Ist Gode een vercleyninghe sijnder eeren te doen ‘tgunt sijn wijsheyt van eeuwigheyt ghewilt heeft soo te sullen gheschieden? Even soo weynigh als het Godes eere een verminderen is gheweest dat hy door mede-werckinge Pauli ende der anderen Apostelen het Rijcke sijns Soons heeft willen op-rechten. Ghy mocht nu sien dat Godt den mensche niet en treckt met ghewelt, nochte sonder, maer met den menschen wille, het zy dan oock of ghy’t neemt dat hy den mensche een nieu oore gheeft, want dat moet ontfanghen zijn, welck ontfanghen des


menschen werck is: ofte oock soo de Heere het vleeschelijcke oore besnijdet ofte het verstopte opent: want de mensche die sulcx sal lijden daer oock toe-stemmen ende in bewilighen moet, ‘twelck mede des menschen werck is. Daerom seydt de Propheet wet: de Heere heeft my het oore gheopent, maer ick en wederspreke hem niet, siet dat openen is Godes werck: maer het niet weder-spreecken is des menschen lijden, comende uyt des menschen werck van bewilligen in dat ghedooghen.

CAP. X.

Godt eyscht van niemant boven vermoghen.

MAer seght my noch: Hebdy niet wel gelesen dat Pharao Israel verdruckende hun werck af-eyschte boven vermoghen. 1 1 Exo. 5. 9.
A.
Jae.
B.
Was dat recht?
A.
Jae recht Tyrannisch.
B.
Doet Godt oock alsoo metten menschen.
A.
Eenighe segghen nu jae.
B.
De Schrift seydt neen.
A.
Waer?
B.
Dat Godt ghetrou is ende niemant laet versoecken boven vermoghen: 2 2 Joan. 15. 24. oock seyt de Heere: soo ick niet ghedaen en hadde de wercken die niemant anders en heeft ghedaen, sy en souden gheen sonde hebben te weten daer inne dat sy Jesum niet ontfinghen voor den beloofden Messias.
A.
Wat wildy hier mede segghen?
B.
Dat Godt niemandt wat af eyscht boven vermoghen.
A.
Dat zy soo: wat volght daer uyte?
B.
Dat oock de Israelijten mogelijckheyt hadden omme Gode te hooren en te verstaen, 3 3 Augu. De predest. Sanct. cap. 14. Deut. 5. a. 1. 12. d. 28. Jerem. 11. a. 4.&c. want Godt heeft hen-lieden tot veelen plaetsen gheboden alsoo: hoort nu Israel, na dien Godt niet en ghebiedt dat hy niet en wil dat sy doen souden ende doen dat hy van henlieden eyschte ende Godt niemandt wat onmoghelijcks afeyscht, soo moet volghen dat sy dit hooren vermochten, of wilmen Gode die sotheydt toeschrijven dat hy den doven een liedeken soude singhen ende niet alleen vergheefs, maer oock spottelijck werck soude doen? Ick hebbe geroepen seydt de Heere, 4 4 Esa. 50. a. 2. ende daer was gheen die my hoorde: mochten sy soo weynigh hooren als der afgoden ooren wat salmen hier van dit roepen Godes segghen?
A.
Dat Godt riep niet om dat sy hooren, maer om dat sy te min ontschuldigh zijn souden!
B.
Dat mochten sy doof zijnde soo weynigh te min worden: als of yemant een blinde een lantaern inde hant gave om dat hy te min onschult soude hebben in sijn doolen ende vallen.
Immers mochten sy niet hooren hoe mochten sy dese dreyghende straf hooren, hoorden sy die niet, hoe mochten sy door sulck, ongehoortroepen te min ontschuldigh worden? terstont is oock ghebleecken dat Godt van niemant wat boven vermoghen: souden sy te min ontschuldich worden door dien sy niet vermogende te hooren, Godes spreken niet en hoorden soo moeste Godt immers (als een ander Pharao) hen-luyden daer in boven vermoghen geeyscht hebben, hoe mocht Godt hen-lieden dan oock om’t niet hooren dreygen oft straffen? nochtans ghetuyght hier af de Schrift doorgaens.
A.
Straft Godt dan geen sonde met sonde, 5 5 Ierem. 6. c. 19. Deut. 28. 15. 16. &c. 2 Thess. 2. c. 10. hoe comt dat hy de verwerpers vande liefde der waerheydt gheeft, in een sendet, een werckingh der doolinghen soo dat sy den loghen ghelooven.
B.
Ghy merckt de saken niet recht, u by-ghebrachte sprake is teghen u, want dese werden ghestraft met het ghelooven des looghens, om dat sy der waerheyts liefde verworpen, die sy hadden mogen ontfangen, so de Text self mede brenght, want anders waren sy boven vermoghen becoort ende ghestraft om ghedaen te hebben ‘tgunt hen onmogelijck was te laten, maer want sy moetwillighlijck des waerheyts liefde verworpen soo waren sy haer edelheyt omwaerdigh ende des loghens snootheyt te recht waerdigh. Voort volght hier uyt niet dat sy om dit ghelooven der logenen ‘twelck haer straf was, gestraft werden, neen: so weynigh geschiet dat als d’overheyt eenē dien sy eerst eenmael om sijn dieverijen gheblindet hebbende, namaels weder straffen soude om sijn doolen ende snovelen in’t gaen. Voorts is nu al gebleken dat dit hooren van Godes in-spreecken een menschelijck werck is oock dat het willigh gheschiet ende dat het alle menschen, die noch niet door hun moetwillighe hartneckigheyt met het geloove ter loghenen ghestraft ende in een verkeerden zinne ghegheven zijnde, noch moghelijckheydt hebben om Godes spreken te hooren blijckt onloofbaerlijck uyt ontallijcke ghetuyghenissen alle tot henlieder beschuldinghe claerlijck uytdruckende dat sy niet en hebben willen hooren.
A.
Daer moet men verstaen dat sy niet en mochten hooren. 6 6 Job. 34. 27.
B.
Neen so niet, die gloos is te plomp. De geest Godes inde H. Schrift weet wel onderscheydt te maecken tusschen niet moghen ende niet willen, hier vint ghy al van niet willen maer dat sy van niet moghen verclaert daer suldy vinden dat sy als hartneckige in eenen verkeerden zinne zijn gheven. Dan worden sy niet beschuldight oft gestraft om dat niet mogen, maer om haer niet willen doe sy vermochten ‘twelck daer voor ginck. Desen onderscheyt sprac ick terstont uyt in den gestraften dief met blintheydt ende wort weynigh op gelet, daer door ooc veele doolen


maer soo ist net d’ander niet, daer Godt sijn volck om dreyghende ende als sich beclaghende seydt om dat ghy niet hebt willen hooren mijn woorden, sal ick senden, etc. om dat ghy de kennisse hebt verworpen, sal ick u verwerpen, 1 1 Jerem. 25. 6. 8. Ozea. 4. b. 6. Esai. 65. b. 12. Ierem. 9. b. 6. sy hebben door bedroch my niet willen kennen, daerom etc. want om dese sonde van niet te willen weten dreyght ende plaeght hem de Heere, ghemerckt sy die noch vermochten anders te doen. Want wat soude dat doch voor een dreyghement ende straf zijn? om dat ghy doof ghebooren zijnde ende niet moghende my hooren my niet en hebt ghehoort, daerom sal ick u straffen ende verderven: leestmen dit of dese meeninghe oock inde H. Schrift? wat geldet neen. 2 2 Exod. 19. a. 5. Deut. 28. 2. 1. &c. Daer toe dienen oock de beloften over d’ander zijde. Ist dat ghy mijn stemme hoort, mijn woorden hoort, mijn gheboden hoort, soo wil ick u dit en dat geven, seytmen dit gesproken te zijn tot doven die niet en mochten hooren hoe salmen Gode ontschuldighen van een vergheefs ende spottelijck spreken? wat kindt van acht jaren swijghe verstandigh man sal sal eenen dien hy weet doof te zijn, beloften doen met woorden van hem wat te schencken, indien hy hem wil hooren sprekē, verstaen en doen ‘tgunt hy tot den dooven seyt? Ick meyn dat ghy oock het spreeckwoort, dat lesen sonder verstaen vergheefs werck is ghedaen, wel hebt ghehoort.
A.
Dickmael.
B.
‘Tgaet oock soo met hooren sonder verstaen.
A.
Het doet.
B.
Hebdy niet wel met andere ghedachten becommert zijnde yemanden tot u hooren spreken sonder verstaen te hebben, ‘tgunt hy gheseydt hadde.
A.
Meer dan eens.
B.
Dat niet verstaen der ghehoorde woorden quam deur dien ghy u sin daer toe niet en hadde ghegheven.
A.
Alsoo.
B.
Behalven des menschen hooren behoefter dan oock aendacht om ‘tspreken Godes te verstaen.
A.
Het behoeft.
B.
Desen aendacht oft dit op-mercken is des menschen werck.
A.
‘Tis.
B.
So valt dan Godes spreken noch onvruchtbaer als de mensch al schoon het werc van hooren doet sonder aendacht, ende en geschiet daerom ooc dit trecken Godes niet sonder dit menschelijck werck van op-mercken oft aendacht. Dat nu de mensch sulcx vermach blijckt mede uyten bevelen Godes die den mensch niet onmoghelijcx ghebiet: Insghelijcks uyt dien dat Godt den menschen daerom beschuldight, dat hy niet en doet ‘tgunt hy vermach, oock daer uyt dat Godt seyt sy en hebben niet ghewilt: want wat is dat anders geseyt dan sy vermoch
tens en en hebbens niet gedaen noch niet willen doen, sulcx dat heeel aen wil ende niet aen macht heeft ghebroken. Och oft ghy op mijnen ghebooden ghemerckt haddet, wenscht de Heere diens Wijsheydt vryelijck sulcks niet en soude doen, soo’t hen-lieden soo onmoghelijck waere geweest als een doove het hooren is, maer dat scheelt soo veele dat het Godt door Moysen betuyght, licht ende oock al inder Joden vermoghen te zijn gheweest uyt alle welcke onse redenen ghy nu claer mocht mercken dat Godt den mensche niet met ghewelt noch buyten ‘smenschen wille, treckt, maer met sijnen wille, soo het bidden, het toe-stemmen, het willen van ghetrocken te worden ende het aen-mercken in desen, alleen des menschen gelijck wederom het spreken, leeren, ende trecken Godes wercken zijn.

CAP. XI.

Vande leeringhe daer door Godt den mensche treckt tot Christum.

A.

NU soude ick gaeren hooren hoe Godt den mensche leert ende dit meer verclarender dan disputeerender wijse ghemerckt het al te lieflijcken saecke is dan om twistelijck ghehandelt te worden, soo is oock inde materie van ’t hooren nu al soo veele bewesen dat elck (sluyte dan door partijdighe hartneckigheydt moetwilligh sijn ooghen) licht mach sien dat dit werck van’t trecken Godes niet gheheel en gheschiet sonder des menschen wille ende medewercken. Ende want niemant kan ghelooven dat yemandt buyten of teghen sijn wille, ende sonder sijn eyghen werck van op-mercken, naedencken, erkauwen, over-weghen, onthouden, hanteren ende oeffenen eenighe dinghen mach leeren, soo moetmen oock nootelijck bekennen dat dit leeren Godes niet toe-gaet sonder wulcke menschelijcke wercken. Daerom sulcx te bewijsen nu nergens nae so noodigh en is, als het ordentlijck verclaren wat dit leren zy, wat Godt den mensche leert, hoedanigh de leer-jonge is, hoe Godt den mensch leert, hoe de jongher van Gode leert, tot wat eynde ende wat de vrucht zy van dit leeren ende anders ‘tgunt ghy beter sult weten te segghen dan ick mach bedencken. Doch mooghdy hier ende daer wel uyter saken sluyten ‘tgunt ghy in de school-sake voor hebt te bewijsen, Dit begheere ick vruntlijck van u ende sult my te min noch weyghern, door dien ghy siet wat goet vertrouwen ick op u vriendelijckheydt hebbe, de welcke daer inne blijckt dat ick u, wiens onderwijs ick in desen begheere een wet derf stellen, hoe ende in wat wijsen ghy my sult onderwijsen.
B.
U goedt betrouwen sal u dese mael niet bedrieghen, te min om dat ghy met redene begheert. Ick spreecke oock niet tot nut van my selve, maer van u, nu weet ghy beter wat in u is dan ick, ende verstaet dien oock beter dan ick, wat u nutste is, Dus wil ick u


begheeren in desen gaerne nae comen om u op’t meest my moghelijck is nut te zijn tot aen-waijsinghe van ’t beste, ‘twelck niet mach gheschieden soo ghy’t niet van herten begheert ende soo de Waerheydts Gheest selve niet door my en spreeckt ende in u en werckt. De wijle ick u dan weet of merckelijcke waene begheerlijck te zijn totter waerheyts kennisse ende ick van my selve weete dat ick niet mijn, maer des Waerheyts eere soecke, soo gheloove ick vast dat wy vergadert zijn inden naeme Christi die soodanighen belooft in’t midden van hen te zijn. Dit volbrenght nu o onbedrieghelijcke waerheyt Jesu Christi ende weest ghenadelijck met uwen waerheydts gheest tusschen ons t’onser verlcihtinghe, ist dat wy waerachtelijck in uwen name te samen zijn ghecomen, Amen.

CAP. XII.
Wie daer leert of onderwijst.

B.
WY hebben ghesproken hoe de gheloovighe Gode hooren ende hebben nu voor handen hoe sy van Gode leeren, want al die’t van Gode ghehoort heeft ende gheleert, die comt tot Christum.
A.
Soo seydt de Heere selve.
B.
Dit spreecken Godes ende leeren is dan de wijse daer door Godt den mensche treckt tot Christum.
A.
Dat verclaert de Heere self met dese woorden, volghende terstont aende voor-gaende, niemant comt tot my, etc. oock hebdy dat ghenoeghsaem bewesen.
B.
Waer yemant geleert wort, daer moet oock yemant zijn die leert.
A.
Soo ist.
B.
De mensch wordt hier gheleert.
A.
Recht.
B.
Godt leert den mensche.
A.
Dat seydt Christus hier oock ende heeft daer toe mede den Propheetschen sproke ingevoert, houdende: sy sullen alle van Gode gheleert worden.
B.
Wat heet ghy leeren?
A.
Die leert een ander die hem door sijn onderwijs doet verstaen, ende doen (soo wy hier van gheen leeringhe in’t verstaen alleen bestaende handelen) ‘tgunt hy te vooren niet recht doen en conde.
B.
Wie wort gheleert?
A.
De redelijcke mensche.
B.
Wie leert?
A.
Ick meynde dat ghy my soudet leeren met onderwijsen: nu duuckt my dat ghy van my wilt leeren met vraghen.
Neen, dat doe ick op dat ghy my te beter verstaen, ende ick u verstant siende te beter daer na spreecken soude moghen: dus antwoort my soo langhe ghy condt.
A.
Godt leert, de mensch leert, de duyvel leert, ick weet van niemant meer.
B.
‘Tis wel, wat leert de duyvel?
A.
Altijdt quaedt ende nimmermeer goedt.
B.
Wat leert de mensche?
A.
Somtijts quaedt somtijts goedt.
B.
Wat leert Godt?
A.
Altijdt goedt ende nimmermeer quaedt.
B.
Van’t quaedt leeren en handelen wy nu niet, daerom moghen wy swijghen van des duyvels ende van des menschen quade leere.

CAP. XIII.
Onderscheyt tusschen Godes ende des menschen leere.

ISser gheen onderscheyt tusschen het geot leeren Godes, ende des menschen?
A.
Groot, so datmen des menschen leere eyghentlijcker een getuyghe dan leeren, maer Godes leeren eyghentlijck een leeren mach noemen.
B.
Waerom datte?
A.
Des menschen montlijcke, jae oock de gheschreven Bybelsche tuyghenisse der waerheydt mach niet grooters telen dan een verbeeldelijcke kennisse: te weten vande sonde met wroegen ende vreesen, maer en baert gheen waer haete tot de sonde, nochte en gheeft oock geen macht om die te laten, ende oock kennisse van deughde sonder een hertelijcke lust oft waere hoope om die te verwerven en derhalven oock geen macht om die te becomen ende wercken. Maer geheel anders gaet het toe met het leeren Godes, want die ons verthoont, niet in een verbeeldelijcke schaduwe, maer in een ontwijffeelijcke voor-ooghentlijcke (laet’s my soo noemen waerheydt) onse eyghen quaetheydt ende daer teghen oock sijns eenighen Soons goetheyt, hy verthoont ons onse quaetheyt soo lelijck ende grouwelijck dat uyt sulck teghenwoordigh ghesicht voortcomt een vyantlijcke hate tot ons selve, onse eygen wille ende sonden: ende daer tegen de goetheyt Christi soo suyverlijck ende lieflijck, dat daer uyt wert gheboren een hertelijcke liefde tot Christum, sijne Goddelijcke wille ende gherechtigheyt, welcke goede wille ende lust Godt dan oock niet onmachtigh ende vergheefs laet blijven, maer scheyt daer by oock het vol-brenghen nae den goeden wille.
B.
Noch seghdy al wel, maer segt werckt Godt alleen sonder den mensche in dit sien deser dinghen: oft doet den mensche oock wat daer toe ‘twelck hy macht heeft te laten?
A.
Wat soude de mensche hier toe doen, die is blint, mach een blinde sien? So moet hem Godt ymmers voor al siende maken.


B.
Dat Godt dese blinden nae der zielen siende maeckt buyten hen-lieden bidden ende begeeren en gheloove ick niet, soo men siet dat Christus den blindē na den lichame niet en heeft gedaen, maer vraeghde ghebeden zijnde: wat wildy dat ick u die: daer op sy dan seyden: Heere dat ick sie. Wy hebben dese sake oock ghehandelt inde gave vande ooren, die de mensche niet en ontfanghet sonder sijn toe-doen ende bewillighen, twelck met het sien mede soo toe-gaet. Maer laet ons nu al nemen dat sulcx gheschiet sonder hen-lieden bidden, soo vraghe ick u, wat saken zijn al noodigh daer yet inder waerheyt ghesien sal worden?
A.
Het dinck dat ghesien wort, het ooghe datter siet, ende het licht daer’t in wort ghesien.
B.
Ghy staet nu voor mijn oogen in’t licht, soude ick u oock sien soo ick mijn ooghen ghesloten hielt?
A.
Neen.
B.
Daer behoeft dan meer toe dan ghy seyde, namentlijck het opdoen ende ophouden der ooghen.
A.
Recht seghdy.
B.
Behoefter anders niet toe?
A.
Dat ick mercke niet.
B.
Oft ghy een dagh langh voor my bleeft staen in’t licht ende ick mijn open ooghen van u afkeerende, stadelijck te rugghe saghe, soude ick u oock sien?
A.
Ick mercke nu dat ick qualijck ghesien hebbe in’t spreken van’t sien, neen, ghy mocht my niet sien sonder u open oogen op my te stuyren.
B.
Dat is waer, soo blijckt nu dat behalven het dingh het ooghe ende licht om yet te sien, noch noodigh zijn het openen ende op-houden der ooghen met oock den toecker der ooghen op het dingh.
A.
Ghy seght recht.
B.
Zijn dit niet des menschen wercken?
A.
Het zijn.
B.
Hier uyt volgt nu nootlijc dat de mensche niet en comt tot dese kennisse sijns quaetheyts ende Christi goetheyt, sonder des menschen werck van’t ooghe te openen op te houden ende die op sijn quaetheyt en Christi goetheyt inden lichte Godes te stieren met aen-dacht.

CAP. XIV.

Onder-scheyt tusschen al-ghemeyne ende sonderlinghe ghenade.

A.
Wildy segghen dat dit openen, op-houden ende stieren der ooghen opten dinghen de
mensche alleen vermach uyt sich selve: sonder de Goddelijcke ghenaede?
B.
Gheensins maer hier is onderscheyt inde ghenaede.
A.
Welcke?
B.
Een die allen redelijcken menschen ghemeen is, waer in sy alle vermoghen Gode door sijne schepselē te kennen, en wert daerom gemeenlijc ghenaemt het licht der natuyren: en een sonderlingh ghenade diemen Goddelijck noemt, ende en werdt niemanden mede ghedeelt dan die des ontfanckelijck zijn, daer af wy nu hier voor Cap. 8 wat ghehandelt hebben.
A.
Welcke zijn die?
B.
Die in dat minste getrou zijn bevonden, worden over dit meeste ghestelt, ende die met dat minste pondeken naer-stellende woeckeren noch een pondt of meer daer by heeft ghewonnen: desen sulck ghewin hebbende werdt meer ghegheven, 1 1 Nota, dies ontfanckelijc zijn die zijn zeltsaem dan wordt de genade henlieden ghegeven sonderlinghe ghenaemt. maer den begravers haers ponts in d’aertsche lusten, die gheen ghewin en hebben, wert noch dat pont dat sy hebben benomen ende in eenen verkeerden sinne ghegheven, oock met sulcke blintdheydt gheslaghen dat sy met open ooghen niet en sien.
A.
Verstaedy dit ontfanckelijck zijn door sulcke middelen?
B.
Jae, hoe anders? neemt dat een school-meester wel groote lust heeft om alle sijne jonghers mede te deylen alle sijne gheleertheydt sonder yet te willen voor yemanden der jongheren verberghen. Daer zijn eenighe inden Abc-boeck, die naerstigh, eenige die niet leeren, maer spelen als d’andere leeren, als de tijdt comt van de Abc naren te stellen in’t boeck van spellen leeren, sullen de vlijtighe leerjonghers daer niet toe vercooren worden?
A.
Jae.
B.
Want sy zijn de leeringhe van’t spellen ende voorts lesen ontfanckelijc als die nu den letters vast konnen.
A.
Sy zijn.
B.
Sal hy d’andere traghe ende spelende jongers die noch den letteren niet en connen, oock mede in dit hoogher boeck stellen?
A.
Neen.
B.
Waerom dat?
A.
Sy zijn der leeringhe van’t spelen ende lesen noch niet ontfanckelijck ende waer verlooren ja schadelijcke moyten hen daer te stellen, want sy dan nimmermeer de letteren kennen mochter leeren ende derhalven oock nimmermeer het lesen, maer waer toe dient ditte?
B.
Vraeghdy dat? de mensche aen-merckende vlijtelijck met haer ooghe des redelijckheyts op de wonderbaerlijcke schepselen Godes, sullen nootsakelijck moeten wercken een onbegrijpe-


lijcke Wijsheyt in die eendrachtige schickinghe een almoghende cracht inde schepselen ende onderhoudinge ende een lieflijcke goedigheyt inde besorginghe ende voedende der levender schepselen. Is dat niet een nootsakelijck ende nut Abc? mach hy dan hier door gheraken tot eenige kennisse vande wijsheyt, mogentheyt ende goetheyt Godes, hy sal oock licht daer by connen verstaen zijn cranckheydt, sotheydt ende quaedtheydt. Dit zijnse die haer cleyn pondeken recht besteden, woeckert becomen en over meer gestelt worden: Want sy door’t wel connen van desen ABC ontfanckelijc ende bequaem worden tot hoogher leeringen, maer de traghe versuymers geensins, die noch op Godes schepselen, noch op hen self en denckē: maer allen zien opten aertschen lusten ende begeerten, soecken altijdt allen ghelt, eer ende weelde, daer inne sy haer redelijckheydts pont schandelijck begraven, woecker ontbeeren ende derhalven oock meerder gaven, als die vol zijnde van aertsche lusten der Hemelscher niet en begheeren noch ontfanckelijck en zijn.

CAP. XV.
Moghelijckheyt om door’t recht ghebruycken van’t licht der natuyren voorder te comen.

A.
SChrijft ghy dit menschelijck vermoghen niet te veel toe?
B.
Schrijf ick’s meer toe dan daer inne is, end Godt den menscheg hegheven heeft?
A.
Dat hoor ick noch niet.
B.
So schrijf ick’s noch niet te veel toe, maer oft d’ander den mensche paerden ende muylen die men breydelen, jae stocken oft blocken diemen sleppen moet ghelijckmackende den mensche niet min toe en schrijven dan Godt, dien heeft ghegheven, laet ick hen-lieden bedencken. Ghy bekent ymmers dat de reedelijckheyy des menschen moghelijckheydt heeft om dit teghen dat te over-weghen ende uyt twee bekende Waerheden (rechts als de toe-comst uyt twee bekende getalen) eenen derden onbekenden te sluyten.
A.
Die dat ontkent is self onredelijck.
B.
Men moet oock kennen dat Godt den mensche dit pondeken des redelijckheyts gegeven heeft om te ghebruycken tot ghewinne.
A.
Men moet.
B.
Soo mach oock de mensche bevoelende ‘tonghemack van zijn blindelijck swerven sich bedarende, dencken dat hem ‘tooge de redelijckheyts verleent is om voor sich ziende in’t licht sich te voorhoeden van vallen en quetsen, d’ogen te openen, ende d’oorsaken zijns vallens te vermijden, doet hy dan den ooghen open soo zijn sy des lichts ontfanckelijck, d’welck de besloten oogen niet en sijn.
A.
Naer u segghen soude sich de mensche uyt sich selfs vermoghen der ghenaden Godes ontfanckelijck connen maecken.
B.
Hy mach immers door ‘tsluyten der ooghen
maken dat hy der ghenaden niet ontfanckelijck is: waerom niet dat ander? 1 1 Mach hy ´tpondt qualijck gebruycken, soude hy´t pondt met recht gebruykē.
A.
Dit houden sy voor een groote veranderinghe vande Goddelijcke eere.
B.
So mogen sy oock segghen dat Godes geest selve Gode lastert, na dien door-gaens inde H. Schrift sulck vermoghen den mensche tot duysent plaetsen toe-schrijft, met die woordkens willen en niet willen en dergelijcke en met clare ontijfelijcke woordē, 2 2 Deut. 30. c. 15. d. 19. daer God selve lang na Adams overtredinge ‘tgantsche volck Israels voor-stelt het leven ende ‘tgoede oock den doodt ende ‘tquade, met keure oock, jae met ghebodt om ‘tleven te nemen, merckt het wel of qualijck gebruycken van dat pondeken heeft is Godes ghenadigh werck, die den mensch daer met heeft ghedeelt, alsoo en gheschiet dit noch gheensins sonder Gode, maer oock niet sonder den mensche.

CAP. XVI.
Oorsaken waer door den mensch sijn ooghen opent.

A.
Verclaert doch hoe de mensch veroorsaeckt wert tot dit openen des ooghs, ende opmercken met onder-scheydt van Godes ende des menschen werck in desen.
B.
Gaerne, Godes ghenadigh werck tot voorderinge van ‘smenschen heyl, heeft den mensch soodanighen natuyre ghegheven dat de redelijcke ziele soo weynigh sonder Gode (het salighe leven der zielen) als het lichaem sonder ziele, levendigh mach blijven in rusten. Want de mensche en leeft niet alleen by den brode, maer by alle woorde comende uyten monde Godes, dit Woordt is Christus de Waerheyt ende wegh ten leven, ja het leven selve. 3 3 Ose. 2. Esai. 27. d. 21. Esai. 59. a. 2. Jerem. 2. d. 19. Esai. 66. g. 24. Daer by heeft Godt ghenadelijck alle onweghen van dit salighe leven afleydende, sulcx met doornen beheynt en den sonde so haer eygen boete gemaect, dat de mensche sich van Gode af-keerende ende sonder Gode wesende geen rust en mach hebbē, maer niet dan gequel, smert, pijne emde onghenoeghen, boven dien is noch in des menschen natuyre een onvermijdelijcke geneghenheyt tot afwijckinge van alle ‘tgunt hy hem alder quetstelijcxt ende tot aenclevinghe van al ‘tgunt hy hem alder voorderlijcxt tot rust ende genoeghte waent oft weet te wesen. Dit alles is Godes werck buyten alle toe-doen of bewillighen des menschen ghenadelijck in den mensche van Gode ghewrocht. Hoort nu wat hier uyt mach ja moet worden, als de mensche ‘tpondeken zijns redelijckheyts ghebruyckende uyt twee bekende waerheyden eenen derden onbekenden waerheydt woeckert vint ende wint. Wt het voorseyde volght nootlijck de menschen bevindent al t’samen, ende de H. Schrift ghetuyget dat de mensche in’t duyster comt soo haest als hy van Gode sijn leven afwijckt, ende inden onghenoeghlijcken pijnlijcken straffe, soo haest als hy vande gherechtigheydt afvalt. Dese ellende soude de natuyre gaern ontwijcken maer en vermachs niet sonder af te


wijcken van desselvens oorsake. Die nasporende verstaet hy te wesen sijn zonde, gheleghen in’t moetwilligh sluyten zijnder ooghen, die Godt hem om in’t licht met te zien gegeven ende hem sulcks oock geboden hadde. Want het onrecht is dat het schepsel des Scheppers beveelen niet ghehoorsaem zy. Laet ons ne neemen dat dese Mensche alsoo met beslooten ooghen schermende ende sich langher zoo meerder vermoeyende ende quetsende, begint te dencken alsoo. Dat mijn zoone teghen mijn wille ghedaen hadde ende hem sulcx soo leedt ware dat hy my ootmoedelijck bade om verghevinghe, ick zoudet hem vergheven, dits een waerheydt hem bekent. Dat nu de Schepper Godt beter is dan zijn schepsel de mensche, ende derhalven meer dan de Mensche gheneghen is tot barmhertigh vergheven, weet hy mede waerachtelijc uyt cracht des redelijckeyts voortcomende uyt de kennisse van den A. B. C. voorsz. Dit zijn twee waerheyden, hier uyt mach hy dan ooc ontwyfelijck sluyten de derde (hem te voren onbekende) waerheydt te weten dese. Gae ick met waerachtigh leedtwesen den goeden ende bermhertighen Schepper bidden om verghevinghe: Hy salt my ontwijffelijck vergheven. Als hier toe dan aenporret den onvermydelijcken noodt vande Hongherighe Ziele, met de gheneghentheydt om den smertigen doot te ontgaen ende weder in’t vrolijcke leven te komen: Wat mach hier anders uyt gheboren werden dan des verlooren zoons opset? Ick wil opstaen ende gaen tot mynen vader bidden dat hy my met synen klachten (zoo ick des zoons naeme nu onwaerdich ben) Broot gheve dat daer overvloedich is, maer hier lyde ick ghebreck, ziet soo keert sich de mensche in’t landt zijnder ghevanghenissen ofte dienstbaerheyt der zonden wesende, als hy sulcx gheware werdt tot zijn herte: ende leert dan kennen ende weten den onderscheyt tusschen desen tyrannischen vreemden Heere ende Godt zijn vader. Diens goedtheyt hem dan Godt of zijn vader voor een Godt ende eenighe hulper doet kennen ende ghelooven. Dese kenners geeft Godt dan oock (zoo de Propheet zeyt) een herte dat zy verstaen ende ooren dat zy hooren mogen, Baruch 2. Fol. 30. Laet hem nu dencken dit toehouden der ooghen bederft my, ick wilse openen ende gaen tot het licht om daer in wandelende my niet te stooten, sal hy niet moeten den oogen openen? Siet so werckt Godt als eerste oorsaecke door zynen milde gaven der natueren ende de mensche als twede metwerckende oorsake doort gebruycken deser gaven, tot dit openen der oogen. Maer noch en vermach hy niet te zien, al opende hy oock duysentmael den oogen, soo hem het licht der genaden niet en verschijnt, want met het opdoen zynder ooghen mach hy’t licht niet doen opgaen, maer ghelijck de Vader den comenden verlooren zoon te ghemoete ghingh, alsoo voor comt Godt met zijn zonne der ghenaden (die nimmermeer ondergaet) allen boetvaerdighen zondaren in sulcker wysen, dat het henluyden onmoghelijck is den ooghen te openen sonder terstont ghewaer te werden het licht der ghenaden, al en waert maer noch als een Propheetsch woordt van verde uyt eenen
duysteren hoecke, genoechsaem zijnde omme hem volcht by desen leydt-sterre der genaden, of desen vreemdelingh ende onbekenden Jonas, (Matth. 12. 41.) te comen totten Zonne der gherechtigheydt Jesum Christum het Licht des Werelts zelve. Ziet soo loopen hier noch al mede te samen Godes ende des menschen werckinge, sulcx dat gelijck de mensch niet en mach sien sonder Godes Lichten, Godt den Mensche niet en verlicht, noch leydet sonder des menschen oogh-openen, zien ende opmercken: Dese Menschelijcke wercken geschieden vrywillich sonder alle gewelt of dwang ende blyckt daerom alhier mede dat Godt den Mensche niet en trecke tot Christum, sonder des Menschen vrye wille-keure, toestemmen ende medewercken geleghen zijnde in dit onderwysen Godes ende leeren des Menschen: Dat doch elck des Menschen ende gheensins Godes werck moet segghen te wesen, die niet segghen wil dat Godt selve noch mach leeren of onderwesen werden, ‘twelck vanden alwetenden Wijsheyt Godes oock te dencken alleenlijck een lasterende zonde zijn, of souder wel yemandt Gode, die d’alderhoochsten oordeelt, kennisse leeren? 1 1 Job. 21. 22. A. Neen dat luydt niet. Het is een menschelijck werck van yemanden te leeren ende dat soot blijct, soo vrywilligh als het ontfangen van den gaven, immers des te meer, want het leeren niet sonder vlytich opmercken, naerstigheyt, herdencken ende oeffenen en mach toegaen: ‘twelck alles willigh, ja begheerlijck moet gheschieden salder wat uyt worden.

CAP. XVII.

Wat Godt den mensche leert.

MAer nadien ghy nu genoech hebt verklaert dat Godt den Mensche onderwijsende Leert, ende dat de Mensch daer op lettende van Gode leert, Godes goetheydt, oock zijn selfs quaetheyt kennen, wilde ick nu wel hooren wat Godt den Mensche leert? B. Zijn Wille doen. A. Des Menschen? B. Neen, neen, Godes wille? A. Wat is Godes wille doen? B. ‘tQuade laten ende ‘tgoede volbrenghen. A. Wat ist quade dat hy laet? B. Hy zelf, d’oude Adam bestaende in vleeschelijcke Wijsheydt ende ongherechtigheydt, zoo dat hy in allen een verkeert oordeel hebbende, ‘tquade goet ende ‘tgoede quaet waent, ende sich stadelijck oeffent in’t laten van’t goede dat hy quaedt waent, ende in’t doen van ‘tquade, dat hy goedt waent. Want soo ‘toordeel is, soo zijn de begheerten, ende zoo de begheerten zijn, soo zijn de wercken ende oeffeninge. A. Wat ist goede dat hy navolghet, in’t laten van dit quade, dats van hem zelve? B. Niet anders dan Jesus Christus, een volle ghehoorsaemheydt Godes, de Godtlijcker Wijsheydt ende gherechtigheydt zelve, die in allen een waerachtigh oordeel hebbende, het snoode van’t dierbaer scheydet, 2 2 Jer. 15. 19. het snode quaedt nemmermeer mach begheren, het goede altijdt begheert, wil ende gehoorsamelijck doet, na t’welbehaghen des Vaders. A. Wat ist middel daer door dit quade ghe-


laten ende dit goede naghevolght werdt. B. Ware hate ende Liefde, doch heeft elck in zynder aert by den menschen zijn opwassinghe. Want d’eerste hate is opten straf vant quade, die de Mensche ongaerne heeft, maer de laetste hate is op het quaedt zelf, dat hy nu vyandt is niet om dat het hem quaet zy, maer alleenlijck om dat het in sich self quaet is. Alsoo mede d’eerste Liefde opten loon der gherechtigheydt oft Christum, maer de laetste allen eyghen ghesoeck te rugghe stellende, siet alleen op de goedtheydt, schoonheydt ende Edele waerheyt vanden Schatkamer der Deughden, te weten, Jesum Christum die hy nu om zijn eygen goetheyt Lief heeft. Dese is in knecht noch in huyrlingh, maer alleen inde Kamer Godes. Nu merckt ghy hier mede wel dat de knecht niet gedwongen, maer alleen met af-schrickinghe voor straffe doort beginne der wijsheydt, dat des Heeren vreese is, willichlijck wordt afgheleydet van’t quade dat hy hatet ende bestrydet, ‘twelck zijn werck is inder kracht ende gaven Godes, die hy recht gebruyckt. Also mede de Huyrlingh niet ghedwonghen, maer door hoope van loon ghelockt wert ter Deuchden die hy willigh ende begeerlijck volght dat zijn werck is in Godes genaden by hem zo recht gebruyckt. Hier uyt komt ten laetsten voort het Kindt als de Mensch meer opten Deuchden dan haer loon begint te sien, ende so den Deuchden zelf om haer zelf bemint, is hier eenighen dwangh of gheweldt? Gaet dit niet aitsamen met een lieflijcke aenlockinge ende Minlijcke, ja vrywillighe tocht der liefden te wercke? Jae dese Ziele ende Bruydt Christo werpt dan self uyt begheerlijcker herten treckt my tot dy. Wat is hier doch in tot verkleyninge der Godlijcker eere? Immers wat is hier dat niet grootelijcks en streckt tot vermeeringhe ende grootmainghe van dien.

CAP. XVIII.

A.
HOedanigh zijn de Jonghers die aldus vanden alderhooghsten Leer-Meester Gode, inder Deughden Schole zijn H. Geests gheleert worden.
B.
Het zijn sotte, kleyne arme hongherighe ende goedtwillige Menschen: Zot noem ickse want daer zy hen eerst wijs waenden heeft desen inblyck vande Goddelijcke wijsheydt niet alleen inden schepselen, maer nu oock in Christo Jesu gemerckt zijnde, henluyden haer dwaesheydt onverstant ende onwetenheydt soo naeckt doen verstaen, dat zy haer eyghen oordeel voort meer niet en moghen betrouwen, haer zelfs opinie gelooven, maer gants ongheloovich ende mistrouwigh, van haer self ende den loghen door den bevonden ontrou, vlieden sy om sich self tot den Goddelijcken wijsheydt luysterende alleen na zijn waerheyt ende yemant gelovende dan sijnen woorde bieden sy Gode de hant daer af zy hen latē leydē, 1 1 1. Cor. 3. 18. door welc navolgen zy in allē werelt-wijsen oogē rechte sotten, maer voor Godes ooghen rechte wysen werden, ende want zy nu ooc
wat verstaen hebben vande hooge ende heerlijcke Majesteyt Godes in Christo die sich om onsen willen als een Wormken vernederde tot inder bittere doodt toe: beginnen sy soo recht kleyn in haren ooghen te werden, dat zy hen selve niet alleen Gode, maer oock allen menschen in rechter ootmoedigheydt onderworpen, 2 2 Matth. 5. Mat. 11. 28. Esa. 57. f. 5. hen selve alder Godtlijcker ghenade ende alder Menschen goedtdaet inder waerheydt onwaerdigh achten, bereyder om elcx ja ooc haerdervyanden zinne (Daert niet teghen Gode is) te volghen dan haer eyghen. Also maeckt hen t’aenschouwen vande on-eyndtlijcke schatten in Christo verborghen wesende, oock so ghewissen kennisse van haer gebrec dat sy recht arm van Geest werden, alles voor dreck achten, om Christum te winnen, ende zijn gherechtigheydt daer na zy nu hongherigh, 3 3 Matth. 5. dorstigh ende begheerlijck werden, want verstaende inder waerheyt dat sy geen cracht hebben om haer vyandēte wederstaen, noch gheen verstandt, als die niet en weten wat zy doen sullen blyft hen dat alleen over dat sy haer ooghen opbeuren totten Heere. 2. Par. 20: 12. Ende speuren alsoo in Gode na den a 4 4 Deut. 4. 29. waerheydt uyt gantscher herten, soecken na de wijsheydt als b 5 5 Prov. 2. 4.Gheldt, ende graven na desen Paerle als na Schatten, niet min begheerlijck na dit levende water dorstende, dan een herte na een Fonteyne, 6 6 Apoc. 21. 1 Esai. 66. 1. ziet soodanige luyden wert dese hooge wijsheydt den wijsen des Wereldts verborghen zijnde gheweest. Want zy die tot gheen ander eynde en zoecken dan om den wille Godes te volbrenghen, 7 7 Ioan. 7. 17. Ozee. 6. ende wetende dat men zonder licht niet zien, sonder verstandt niet recht oordeelen, ende sonder vermoghen niet Manlijcx volbrengen can: oock mede dat zyluyden noch licht, noch verstandt, noch vermoghen van selfs en hebben om yet oprechts te doen: Daer by ooc verstaende dat Godt beter is dan zy, ende derhalven liever henlieden dan sy haren kinderen, sulcke goede gaven (soo zyse hadden) medeelen wil ende oock vermach: Zoo wordent arme ootmoedighe ende begheerlijcke Bedelaers aenden gaef-rijcken mildtheydt Godes, zy bidden Heere leert ghy ons ghy die allen self de waerheydt zijt, 8 8 Psal. 24. 5. leert ghy my (niet alleen weten, maer oock) doen dynen wille. Psalm 142: 10. Heere u wille gheschiede in mijn aerde ofte Lichaem als inden Hemele, ende vercrijghen doort bidden met vertrouwen, alle verstandt ende vermoghen dat sy begheren van desen Wijsen milden ende bermhertighen School-Meester.

CAP. XIX.

A.
Hoe ofte in wat wijse leert Godt desen Luyden?
B.
Ghy vraecht veel, ick antwoorde niet weynich, het valt langhe, ick heb erghens n ootlijck wat te doene, dus moet ick (om niet halven te scheyden) wat Corte antwoorden ick mercke doch dat ghy my wel verstaet?
A.
Zoo doet, daert my te duyster is wil ick vraghen.


B.
Godt leert door zijn onderwijsinghe ende door oeffeninge, doort onderwijs gheeft hy kennisse, ende door oeffeninghe gheeft hy cracht, hy opent den zinne der H. Schrift in onse herten, straft, berispt en scheldet onse boosheyt die hy ons sulcx geduldichlijc aennemende ende lyden so naectelijck ende verderflijck te kennen gheeft, dat wy die noch meer dan te vooren haten, laten ende bestryden, hy ontdeckt ons oock sulcx de suyvere schoonheydt der H. gherechtigheyt dat wy daer toe inder waerheyt vierich ende begeerlijck worden, daer toe vermaendt hy ernstelijc, ende belooft zijne verlichtende Geest getrouwelijck. Ende want de Leeringhe der Deuchden niet alleen en bestaet in een ydele speculatie ofte beschouwinghe, maer soo wel in der Deughden Hanteringhe als in waerheydts kennissen, zoo oeffent hy ons oock met versoeckinghe, met aenvechtinghe, met lyden ende met stryden, om alsoo t’woordt totter daedt te brenghen ende ons recht te verchieren, niet met gedroomdemaer met een ware gherecht-achtender wijse buyten ons gerechtigheyt werckender wijse verbinnen ons. Wat kan hy weten die niet en versoeckt? Die oock veel versoeckt moet veel lyden, oeffeninge geeft seecker verstandt, ende tot dese oeffeninghe laet hy ons geen hulpe genreken, want hy getrou zijnde niemanden boven vermogen laet becooren: soo dat waer hy een pondt lydens zendet, daer geeft hy twee ponden sterckheydts tegen om dat vromelijck te draghen. Zoo hebben alle Heyligen gheleden ende gestreden, ja Christus selve most lyden en alsoo in zijn Glorie gaen. Mach hy oock verwinnen die niet en heeft te stryden: Ende hoe sal hy den Crone verwerven die niet en heeft verwonnen? Maer hoe mach hy oock versagen of aen de verwinninge twijfelen die daer zeker zijnde dat de almogende Heere selve voor hem strydet met waerheyt mach zeggen: Is de Heere met ons wie mach tegen ons zijn? Ziet zo leert Godt zijnen School-jongeren, hy geeft wysheyt om ‘tgoede te verstaen, ende daer by oock macht om ’t verstaen goedt te volbrenghen.

CAP. XX.
Hoe de Ionghers van Godt haren Meester leeren.

A.
Die antwoorde behaecht my ende verhopende ghelijcke antwoorde zoude ick nu gheerne weten hoe ende in wat wijse dese Godtlijcke School-Jonghers leeren. Ick meyn dit. Ghy hebt my verclaert Godes werck ende doen in dit leeren, zeght my nu des Menschen of Leer-Jonghers werck ende doen in desen.
B.
Hy hoort zijn Meesters woorden blijft ghetrouwelijck daer inne, 1 1 Ioan. 8. ende is daerom een reht Leer-Jongher want hy luystert swyghende om zijn Meester te hooren spreken: hy let nadachtelijck om te verstaen wat
zijn Meester seydt: ende oeffent sich stadichlijck om te volbrenghen tgunt hy van synen Meester verstaet, om te letten op zijns meesters woorden seyt hy; Ick wil hooren wat Godt in my spreeckt, 2 2 Psal. 48. 9. ende wetende dat hy Gode niet mach hooren spreecken soo lange hy spreect met de creatuerlijcke verbeeldingē ende lusten die in hem luyde roepen, so sluyt hy synen mondt, stopt voor allen createuren ende opent voor den Heere alleē zijns herten Leer-gierighe ooren met een gebogen herte om Godes wijsheyt te verstaen, Pro. 2.2. Hy neemt met alder sorchvuldicheydt zijn herte waer, 3 3 Prov. 4. 13. wetende dat het leven daer uyt voortcomt ende dat de ghedachten de Fonteyne zijn van sonde of Deuchde. De invallende quade ghedachten biedt hy den rugge ende wederstaet zy. Ghebreeckt hem cracht of verstandt, hy biddet, uyt noot Gode geloovich om hulpe. Werdt hy verwonnen, hy treurdt, sucht, bidt om genade, verwint hy met Gode hy danckt ende prijst Gode. Maer den goeden invallende gedachten omhelst end aenkleeft hy ghetrouwelijck, ende om vanden quaden te bat verlost te worden, bewaert hy met gantscher aen-dacht zijn Meesters (Godes woort) in zijn herte, daer hyt onsichtelijck verbercht, Prov. 2.1. Tot dat het syn oude desem, gantsch suyr in synē smaecke heeft gemaeckt, Matth. 13. 33. Hy let op’t ghehoorde woort sorchvuldichlijck, erkauwet dat bescheydelijck, herdencket dat vastelijck ende spieghelt sijn herte nacht ende dach inder Wet sijns Heeren die hem nu lustigh ende soet werdt boven Honichraten. Zoo neemt det gesaeyde woort wortel, ende soo vesticht sich desen boom des gherechticheyt in sulcke goude aerde, die dā ooc vruchten brengt tot haerder tijt door een ernstige lust om tgeleerde te doen en int werc te brengen, daer comt dan de goede oeffeninghe een verbeterende moeyelijckheydt ende begheerlijcke arbeyt soo in’t laten van’t quade, dats in’t afscheyden van sich zelve, als in’t aenhangen van’t goede dats in’t gaen tot Christum. Hy selfs met synen lusten, begeerlijcheyden ende eyghen wille, ist quade daer af hy vliedt, dat gaet niet toe sonder lydē, strijden, sterven ende bederven. Maer want hy inder waerheyt zijn selfs vyandt is, soo verlusticht hem sulck vernielen zijns vyandts, ende acht het voor blyschappe als hy valt in aenvechtinghe, 4 4 Iac. 1. 2. want die daer niet weynigh toe en helpt, te weten, verachtinghe, hate ende vervolgh vande Menschen: Dit weet hy ende soo verstaende dat Godt hem daer door wil voorderen ende sulcx hem uyt liefden Godes op comt, neemt hyt vrolijc vander handt Godes, kan hem in lyden verblyden ende syne vervolghers ende haters Lief hebben, siet door sulcke oeffeninge van verstant der Leere Godes, treckt Godt hem af van hem selfs tot Christum, dats van’t quade ten goeden, vande sonde ter gerechtigheydt, ende vande duysternissen ten lichte waerts, Daer hy leert wandelen in heyligheydt onstraffelijck als een kindt des daghes.


CAP. XXI.
Tot wat eynde de jongher leert.

A.
Wat ist eynde daer toe dese Leer-jongher Godes soo vlytelijck is leerende?
B.
Drie eyntlicke oorsaken vindtmen waer af d’een een trappe ofte voortgang is vandē anderen, maer de derde of laetste id d’edelste ende het uyterste eynde. d’Eerste eynde streckt niet voorder dan op datmen ’t quade lven laten ende van zijnen pynlijcke straffinge vry mochte werden. Dits goedt in zijne ordeningh, maer daer in te blyven staē waer verderflijck. Want dit quaet laten niet en comt dan uyt die strafvluchtige vrese der Knechten, dese ghetrouwelijck voortgaende door opmerckinghe van haers Heeren handel met hem, bevinden zijn goedicheydt soo overgroot dat hy dickmael niet alleen ongestraft laet, maer oock genadelick loont of beschenckt, daer noch wel straf verschuldet is. Daer mindert de vrese voor straf ende wert de hope van loon vermeerdert ende komtmē also opten tweeden trappe of tot het tweede eynde, dats datmen der deughden loon soude genieten, ende hier is eens Huyrlings aert, al is dit nu wat voorder en beter dant eerste eynde, so en ist nochtans het beste niet, en blyftmen hier tot datmē metter tijt tooge opbeurende vanden gaven totten gelove en vandē loon der deuchden tottedeuchde self dē Heere so vele beter dan zijne gaven, ende den deuchden so vele edeler dan haer beloninghe ziet te wesen, datmen den gever boven zijne gaven ende den deuchde boven haer loon begint te lieven. Daer ist uyterste ende edelste eynde becomen. Want daer leertmen den deuchden verstaen omme die ter liefden van de deuchde alleen ende uyt rechte lusten stadelijck te oefenen tegen Gode ende mensche. Welcke liefde ter deuchdē den mensche metter deuchden so vereenicht dat hy in Christo met haer een wert, met Christo een werdt, ende door Christum metten Vader self een wert. Dit is goet worden, het alder edelste ende hoochste eynde der menschen.

CAP. XXII.
Vrucht der Godtlijcker leeringhe.

A.
VVat is de vrucht oft gevolge van dit zalige onderwijs Godes ende leeren des menschen?
B.
Hebdy dat nu niet al gehoort? ‘tIs goedt wesen. Het is Godes wille te verstaen, te willen ende te volbrenghen. Het is de sonde gestorven te zijn en de gerechticheyt te leven. Het is in ende met Christo ghestorven ende verresen te zijn: self niet meer te leven maer Christus in ons ende opter aerden noch wesende te zijn soo hy is. 1 1 1. Joan. 4. 17. Zoo houtmen zijnen woorde, soo ismen volmaeckt inder liefden, ende so weetmen datmen in Christo is, 2 2 1. Ioan. 2. 5. datmen is sulcx ons God tot heeft verkoren, te weten tot een ghelijckwordende voor evenbeelde zijns zoons, 3 3 Rom. 8. 29. tot heylichmakinge 4 4 Eph. 2. 10. des Geests in onderdanicheyt ende besprenginge des bloets Jesu Christi, ende tot heyligheyt ende onbevlecktheyt voor synen ooghen inder liefden.
A.
Dat zyn groote dinghen.
B.
Hy is oock groot die dese groote dinghen belooft ende volbrenght. Het is een ander Leeraer dan de menschen of boecken, die soo wy gezeyt hebben wel kennisse maer gheen liefde, wel wetenschap maer geen ootmoedt, ende wel bevel maer geen macht om`tbevolen te volbrengen, mogen gheven. Want in desen Leer-jongers verkrijcht het gheloove van Gode, ‘tgunt de Wet ghebiet. 5 5 Augustinus Hy leert niet alleen datmen weet wat ghedaen moet worden, maer oock datmen het ghewetene doet, soo dat dese Godtlijcke Leer-jongher ‘tgunt hy geleert heeft niet alleen verstaende ziet, maer dat oock begheerende wil, ende doende volbrengt. Daer Godt so selve door zijnen H. Geest de Leermeester is, verstaen de Leer-jonghers niet alleen wat zy te doen hebben, maer sy doen uyt liefden ’t gunt sy verstaen. Door de Wet geschiet het datmen hoort wat God van ons gedaen wil hebben, maer door de genade geschiet het dat de Wet gehoorsaemt wert. Also maeckt de Wet hoorders, maer de Geest doenders der gherechticheyt. Ende is genoech dat het aldersekerste teken om te weten of ghy van Gode zijt gheleert; 6 6 Aug. de gr. Christ. Pel. & Celest. Lib. 1. Cap. 13. Ist dat ghy doet, ‘tgunt ghy hebt gheleert. Op die wijse zijn sy al van Gode geroepen, die (so gesecht is inden Propheten) van Gode geleert zijn. Maer wie daer weet wat hy behoort te doen, ende sulcx niet en doet, die is noch niet gheleert van Gode na de ghenade, maer na de Wet: niet na den Gheest, maer naden Letter. Zodanige vele meer redenen vintmen hier af by S. Augustyn, oock by anderen.

CAP. XXIII.
Of niemandt anders van Gode gheleert is dan die Gode volcomelyck onderdanich is.

A.
NU ghy my by na heel ghenoech haddet gedaen, brenghdy my van nieus inden meesten zwaricheydt.
B.
In welcke?
A.
Is niemant van Gode geleert so S. Augustijn zeyt) dā alleē de gene die so volmaectelijck alle dat zy verstaen dadelijck volbrengen: Comt niemant tot Christum (so Christus leert) dan die also vā Gode geleert zijnde tot Christum van Gode werden getrocken: Ende en mach neimandt (so t’ gansche Euangelium leert) zaligh werden dan die daer komt tot Christum die alleen alder mēschen Zaligh-maker is: wat menschen sullen dan zaligh werden? wie sal niet moeten aen zijn zaligheydt vertwijfelen? Ick segge niet alleen van alle die, welcke sulcke volcomen onderdanicheyt hier onmogelijck ghelooven; maer oock van alle die ghene die so mogelijck gelooven, ghetrouwelijck daer na staen, ende noch niet in hem en vernemen?
B.
U zwarigheydt heeft een schyn maer geen waerheydt, u ghebreeckt hier onderscheydt


tusschen leeren ende gheleerdt hebben: oock tusschen stuckwerck ende ‘tvolcomen.
A.
Die antwoorde is my wat te kort ende scherp. Verklaert my wat breder ende plomper.
B.
Gaerne, wy zijn oock aen ’t eynde onser redenen, des ick nu noch genoech sal mogen komen daer ick moet zijn. Hoort my dan. In alle Leeringhen moeten gheanmerckt werden drie tijden, als een voort leeren, een ondert leeren, ende een na’t leeren. Voort leren en kan de gheen die Leer-jongher sal werden niet met allen daer af. Ondert leeren kan hy daer niet heel niet af, nochte oock niet al. Maer na’t leeren ghebreeckter hem niet aen ende kan ’t al. Voort leeren is hy noch gheen Leer-jongher. Ondert leeren is een Leer-jonger maer noch gheen Meester: maer na ’t leeren is hy Meester ende gheen Leer-jonger. D’Eerste kan niet, ende leert niet, de tweede kan nu wat ende leert beter, maer de derde kant nu al ende en leerdt niet ‘tgunt hy nu al kan. Daer ziedy nu u onbescheydenheyt vander tijdt in desen. Want Sant Augustyn en zeydt niet wie daer weet wat hy behoordt te doen ende sulcx niet en doet, die en wert van Gode niet geleert. Die ’t noch leert, die heeft nu door’t onderwijs kennisse hoe hy’t behoort te doen, hy heeft daer oock wille toe: maer want hy noch ongheoeffent is oo en vermach hy’s noch niet te doen. De wille is ghereet, maer de handelinghe ende ‘tvermogen is daer noch niet. Doch sal’t vermoghen soo wel vande Leermeester in desen Jongher ghewrocht werden, als de wille nu al ghewrocht is. Al heeft yemant een welghemaeckt Voorschrift, oock so klaer onderwijs vande mate ende aert der Letteren, dat hyse wel verstaet, ende daer by noch goede Pennen, Inct ende Papier gereet: sal zijn ongeoeffende hant oock ten eersten den Voorschrift int namalen der Letteren recht konnen navolgen?
A.
Neen. Want dat gaet niet sonder oeffenighe, d’welck licht daer by is te mercken dat oock den alderkonstichste Schrijver op Aerden willende zijn konste uytbeelden door zijnen lincker handt, onmogelijck is so goeden Schrift daer mede te schrijven als niet de rechter handt, die des lanck geoeffent is, ende de lincker niet: niet teghenstaende dees soo wel als de rechter door een selve wille beweecht ende van een selve verstandt bestiert wert.
B.
Nu zie ick dat ghy my te recht verstaet.
A.
Ick zie nu oock wel dat ic S. Augustyns woorden eerst niet wel eb verstondt als die niet en merckte opten onderscheyt tusschen geleert te zijn ende noch te leeren. Ende verstae nu dat sulck Leer-jonger Godes ondert leeren van Gode ghetrocken wort tot Christum, hy komt nu al tot Christum, ende of hy schoon opten weghe derwaerts aflijvich werdt, soo is hy nu al een warachtich Leerkint Godes, ende mitsdien salich: ooc versta ick nu dat het weten of verstaen alleen niet ghenoech is om te konnen, maer dat het oock ghedaen moet werden, ende dat dickmaels.
B.
Zoo vele is gelegen aende goede oeffeninge, gemerckt door dickmael doen een daetveerdicheyt ofte behendicheydt om yet wat recht te doen wert geboren, waer inne alle Deuchde bestaet.
A.
Maer wat wilde ghy segghen vant stuckwerck daer op ghy oock niet te letten seyde.
B.
Ghy vermaent wel ende sullet hooren in ghelijckenisse om u mijn sinne klaerder uyt te beelden, want het verstaen van dit ghenoech is sonder bewijs. Antwoordt my. Is het Musyck singhen niet een konste?
A.
’t Is.
B.
Neemt dat yemant ses of acht verscheyden Liedekens so wel heeft leeren singen, dat hy met anderen singhende daer inne nimmermeer en feylt, maer sijnen mate vast houwet ende sijnen stemme recht laet luyden: salmen niet moeten bekennen dat dese sulcke Liedekens te rechte kan?
A.
Men sal.
B.
Maer de wyle hy niet alles kan singen dat hem voorkomt: salmen oock met waerheyt mogen seggen dat hy een goet Musicien is, ende den konst der Musyken recht kan?
A.
Geensins.
B.
Nochtans kan hy eenige Liedekens meesterlijck wel.
A.
Dats maer stuckwerck. De konste en kan hy niet soo lange hy niet wel en kan singhen alles dat hem voorkomt.
B.
Daer zijnder die sulcx konnen.
A.
Vele.
B.
Hoe komet dattet eenige konnen ende dese voorseyde niet?
A.
Dat niemant met konst en wert geboren, ende dat niemant kan tgunt hy niet en heeft geleert. Dese heeft die ses of acht Liedekens geleert, die kan hy. Maer die meester is heeft geen stuckwerck maer den volkomen konst vant singen, bestaende inde mate der noten, inde aert vande vier welluydende stemmen, ende int oeffenen vant toneren of recht stemmen al singende, so volkomentlijck gheleert, dat hy alles watmen nae der konsten mach maken ende hem voorleggen ten eersten vast ende gewis wel zingen kan. Dits een Meester zinger, d’ander is noch een leer-jonger.
B.
Dat zegdy noch al seer wel. Nemet nu mede also dat eenich leer-jonger in dese Schole der Godtheyt sich so al geoeffent heeft in soberheyt, dat hy aen een vrye Tafel vol leckere spysen deselve matelijck kan gebruycken: in botmoedicheydt, dat hy verachtende sonder hertseer kan gedogen: en in lanckmoedicheyt, dat hy ongelijck sonder verstoringe des herten kan lyden. Salmen niet moeten bekennē dat hy dese stucken van Gode gheleert heeft ende nu al kan? A. Men sal. B. Maer wert hem voorgheleyt een Liedeken van te vasten voor een hongerige gast, of van zijn vyandt lief te hebbem: sal hy dit oock te recht konnen zingen ende dese deughde meesterlijck hanteren? A. Ick houde wel neen. B. So hy nu so lange van Gode geleert ende metter daet geoeffent hadde de ware liefde tot God en zijn even mensche, dat hyse gewis ende vastelijck konde: Dunckt u niet dat hy allen deughden


hem voorkomende te doen lichtelijck, ghewisselijc ende wel soude konnen volbrengen? A. Ick houde ja, want nademael de liefde de bant is der volkomenheyt, so dat sy niet onrechts en doet, ende alle de Wet ende de Propheten in dese twee toonen of stemmen der eendrachtiger liefden zijn begrepē: so en kan ick niet bemercken dat hy niet alles te recht soude konnen doen, die dese konst te recht van Gode gheleert hadde.

CAP. XXIV. Of yemant ter Werelt in der liefden volcomen mach zijn.

A.
Dit moet ick gelooven. Maer ny valt daer inne dat eenige Leeraren deser tyden sterckelijck segghen dat niemandt hier ter Werelt de liefde volcomen en mach hebben. B. Dat weet ick wel. Maer weet niet wel of henluyden sulck segghen oock wel voecht. A. Waerom niet? B. Om dat sy selve de Predestinatien Godes seggen te wesen het eenighe fondament onser zaligheyt. Soo schrijft Sanct Paulus daer van aldus: 1 1 Ephes. 1. 4. also hy ons heeft verkoren voor dat des Werelts grontfesten geleyt waren, op dat wy souden wesen voor zijnen oogen heylich ende onbevleckt in der liefden. Daer de liefde onbevleckt is daer is zy suyver ende volkomen. Was nu Paulus d’Apostel (die mede daer onder begrepen is) daer toe van Gode verkoren, so ist hyt ooc geweest, of men moet onvast maken de verkiesinghe ende Predestinatie Godes, ende mitsdien oock desen eenigen gronfest (soo zyt noemen, d’welck ick Christum alleen houde te zijn, die wat anders is dan de Predestinatie) van onse zalicheyt. Dunckt u nu oock dat henluyden sulck seggen voeget? A. Dat segh ick niet. B. Men leest bye enen van desen luyden dat hy eenen anderen een blasphemeerder schelt, alleenlijck om dat hy blijvende byden woorden Pauli zeyde, dat de Schrifture nut was om den mensche te leeren, etc. tot volkomenheydt toe, maer niet en konde verstaen dat de Schrifture des te doen vermochte, soo dese de Schrifture niet alleen de nutbaerheyt (so d’Apostel doet) maer oock de mogelijckheyt dae toe (dwelck d’Apostel niet doet) wilde toeschrijven: nu geve ick u te bedencken, nademael dese onmogelijc houden dat Godt selve yemandt de lesse van volmaeckte liefde soude leeren, wat namen sylieden wel verschulden die den Schrifture toeschrijven ‘tgunt zy Gode selve niet en willen toeschrijven. Seker dat Godt ons dese volmaeckte liefde gebiet, mach niemant lochenen. Dat Godes wil zy te doen werdē tgunt hy gebiet, mach oock niemant lochenen sonder Godes eenvuldicheyt te lochenen. Blijct dan Godes wille in desen, wie macht onmogelijck zeggen: sonder d’almogentheyt Godes te versaken? A. My gedencken de bewijsredenen van dit lochenen noch wel. B. Laetse my hooren. A. Niemant, zeggen zy mach God na zijn waerde liefhebben sonder Gode volkomentlijck te kennen: Want soo de kennisse is so is de liefde. Zegdy daer ooc tegen? B. Neen. A. Niemant op Aerden zijnde
mach Godes onbegrijpelicke eeuwige waerdicheyt volkomentlick kennen. B. Dat is ooc warachtigh. A. So volgt ooc dat warachtich is dat niemant op Aerden God volcomentlijck mach lief hebben. B. Dat is mede warachtich. A. Kent ghy al haer seggen warachtich. Waerom wederspreeckt ghyt. B. Ick en wete dese sluytreden met haren bewijsreden int minste niet. Maer hier is een schalcheyt vorborgen voor u, so ick zie, int appliceren of te passe brengen. Zy dichten een ander volkomentheyt inder liefden dan Godt van ons eyscht: maer ick houde die liefde volkomen, die sodanich is als God die wil hebbē. Merckt op mijn woorden. Segghen zy dat niemant Gode na zijnen waerde hier mach lief hebben: ic salt haer willich als waerheyt zijnde toelaten. Maer segghen zy daer uyt te volgen (so zy listelijc doen, ende dit merct elck niet) dat in niemant het gebodt vande liefde Godes hier mach volbracht werden, ende dat door dit ghebreck van liefden oock de alderheylichste zondigen, so mach icx geensins toestemmen. Want dit is valsch ende onwaerheyt. A. Ick versta dese subtylheyt noch waerlijck niet. B. Ick gelooft waerlijck wel. De list is daer in ghelegen dat zy een ander gebodt Godes vercieren dan God ons heeft gegevē. A. Hoe datte? B. Leest de H. Schrift selve, ghy sulter nergens vinden gheboden te zijn dat wy Gode na zijnen waerde sullē lief hebben, dat waer boven de krachten onser zielen. Neen dits henlieden dichten ende arghelistich vercieren. Maer dit ghebiet ons Godt dat wy hem sullen lief hebben uyt ons geheele herte, 2 2 Deut. 6. 5. uyt ons geheele ziele, ende uyt onsgeheele krachte. Nu en hebben wy geen half herte, halve ziele, ofte halve krachte, maer een geheele van hem ontfanghen. Dat eyscht hy van ons, ende dat vermogen wy in Christo. Wat is daer ghe-eyscht boven vermogen? Waer staet daer of ergens een woort vermaent van na zijn waerde lief te hebben? Ziedy nu den argelist wel. Sy stellen ’t ghebodt ons van Gode gegeven na ons vermogen ghematicht zijnde ter zijden, ende vercieren een Ghebodt dat Godt niemant heeft ghegheven, ende oock niemant en vermach; ende hier uyt spinnen zy schalckelijck een gebreck dat inder waerheyt geen gebreck en is; ten waer men wilde sonde maken van niet te doen, tgunt God ons niet en gebiet. Waerom looptmen van Godes gebodt op Menschelijcke droomen? 3 3 Vide Augustinus in Esai. 5. 6. Idem in Psalm 6. Ioan. trac. 6. Christus selve om ons immers niet in ’t wilde te laten swermen, heeft de liefde ons van Gode totten naesten ghe-eyscht mate ghesteldt, namentlijck daer mede, dat niemand topt meerder liefde ghehadt heeft dan die zijn leven gheeft voor den naesten. Deser konsten is hy sulcken Meester gheweest, dat hy ’t niet alleen selve heeft konnen doen, maer heeft oock Jonghers ghemaeckt die ’t hem konden na doen: soo aen Stephanum, Paulum ende allen den Apostelen vrolijck haer leven om haers naesten zalicheydt waghende, is ghebleecken. Immers Moyses hadde dit Meester-stuck al van Gode gheleert. Die dan ter liefden zijns naesten, niet alleen zijn tijdtlijck leven, maer oock zijn eeuwighe zalicheydt (soo aen Moyses ende Paulum is ghebleecken) bereydt is te verliesen, ende dit door oorsaeke


vande liefde tot Gode, daer dese liefde ten naesten uyt voortcomt, heeft die dan Gode niet lief boven al? Boven hem selven? Wt al zijn herte, ziele ende krachten? Of is dat Gode niet lief hebben boven al, alsment al, ja oock zich selfs om Godes wille kan verlaten? Maer of nu oock yemant dese volcomenste lesse noch niet en konde, ende doch gheloovende dat Godt willich ende machtich is om hem die te leeren, met ootmoedighen ernst daer na trachtet: zoude die daerom gheen Leer-jongher Godes wesen? Een Jonghelingh is in verstandt ende krachten een Man, ende een Kindt een Jonghelingh gheensins ghelijck: Is derhalven de Jonghelingh om dat hy noch gheen Man, ende het Kindt om dat het noch geen Jongeling en is, gheen Mensche? Wie mach die onbescheydenheydt ghelooven? d’Een Sterre is klaerder dan d’ander, de Maen klaerder dan de Sterren, 1 1 1 Cor. 15. 41. ende de Sonne klaerder dan de Maen ende Sterren: Is daerom de Maen of Sterren sonder licht? Zijn zy daerom duyster? Is kleyn licht oock gheen licht? Een Kindt zijn is gheen zonde, maer een Kint van hondert Jaren te blyven valt onder den wee ende vloecke Godes. Men moet in’t kleyn ghetrouwe zijn, woeckeren ende door Godes ghenade opghewassen om den volcomen ouderdom Christi te moghen bereycken. Wordt yemandt eer uyter Scholen gheruckt, die zy wel ghetroost ist maer dat hy in hem bevint den aert vande Kinderen Godes, dat is een recht ander lust, begheerte ende wille te hebben (of schoon het vermoghen van’t volbrenghen daer noch gebrake, soo ’t den Kinderen altijdt ghevaldt) dan hy te vooren hadde, te weten ten goeden, soo hy te vooren ten quade was hem te vooren lustich, hy dedet (daer hy’t vermochte) gaerne soo heel sonder hoop van loon dat hy oock den dreyghende straf niet en vreesde vandē Rechtvaerdigen Gode. Bevint nu yemandt sulcken lust ter deuchden, dat hy die (daer hy’s vermach) gaerne doen soude, sonder hoope vande Hemele, jae oock sonder te vreesen voor den dreyghenden straf der ongodtlijcker Overheyden, wie mach twyfelē aende veranderinge sijnder naturen? Aen zijn wedergeboorte? En aen zijn
Kindtschappe Godes? Is hier aen niet te twyfelen. Hoe kanmen twyfelen aen zijn zalicheydt of hy schoon al in zijn leer-jaren quame te overlyden? Niemandt die een recht oordeel heeft. Maer die noch een loonsuchtich Huyrlingh, ja een slach-vresende Knecht is, en verlaet zich op dese Kintschappe niet, zy is noch niet in hem, maer hy verlaet het minder ende haest zich tot het meerder goet. De wyle het noch huyden heet, want noch Knecht noch Huyrlingh, maer alleen de Kinderen, hoe jonck oock, sullen blyven indenHuyse Godes, ende daer erfghenaem zijn. Wy zijn nu ghecomen ten eynde onser voorghenomen redenen. Daer inne betoont is dat Gode den Mnesche niet en treckt tot Christum zonder des Menschen medewerckinghe ende willich toestemmen, dat des Menschen wille niet sonder zijn toedoen wert verandert, ende dat Godes gave gheen noodtwanck is ende vrywillich ontfanghen werdt, welck ontfanghen des Menschen werck is. Item wy hebben ghehandelt vande onderscheyden tusschen ’t licht der naturen ende der genaden, oock tusschen het Godtlijck ende Menschelijck onderwijsen. Oock mede dat Godt niemanden wat afeyschet boven vermoghen van ’t woeckeren met het pondeken der naturen. Vanden oorsaecken daer door de Mensche zijn oogen ten lichte opent. Wat Godt den Mensche leert. Hoedanich Godts Leer-Jongher is. Hoe Godt hem leerdt. Hoe de Jongher van Gode leerdt. Tot wat eynde. Wat deses Leeringhs vrucht is. Dat de onvolleerde oock een Leerlingh Godes is. Ende datmen volcomentlijck van Gode mach leeren ende kennen sulcke liefde als hy ghebiedt, Daer toe die milde Vader door zijnen gheliefden Sone, vermidts zijnen H. Gheest der Liefden ons alleen toe wil helpen, Amen.

Den 29. May 1576.

"""Schole der deughden"""