I. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Ander ende corter bewys van mijne ghesproken ende qualijck ghenomen woorden,"""
"""Ander ende corter bewys van mijne ghesproken ende qualijck ghenomen woorden,"""


Ander ende corter bewys van mijne ghesproken ende qualijck ghenemen woorden, dat de Roomsche kercke beter zy dan der Gereformeerden. 1 1 Dit had oock den 2. May 1577. smiddaghes voor 12. uyren door myn Ianneken doen brenghen in handen van Pieter Kies, met begeeren dat hy’t den Predicant wilde behanden, open synde, ende werdt my den selven namiddaghe omtrent half ure twee weder ghebracht van Kies, die my zeyde den Predicant nu zoo gheoccupeert te zijn dat hy’t hem nu niet en hadde gelevert.

VVAt Kercke ick meyne als ick noeme den Roomschen Kercke is elcken condt, want ick desen name na den gemeynen verstande van dien, metten name Ghereformeerde Kercke, en meyne ick niet de Kercke tot Haerlem, Delft, Leyden, ofte andere bysondere Kercken, maaer alle Kercken welcker Leeraren de Geneefsche, ofte Calvyniaensche, oock Besamsche Leere ende Schriften voor de ware Leere achten, die navolgen ende den Volcke leeren, ist schoon niet allen, ten minsten inde Hooft-punten, als Predestinatie, Justificatie, zendinghe, Ketter-dooden ende dierghelijck meer.
Ende want de Kercke zichtbaer is oock onsichtbaer, meyne ick metten benaminghe beyde der voorsz. Kercken de zichtbare ghemeynten der selver, ende gheensins den onsichtbaren levendighen steenen aenden Kercke Godes, en warachtige litmaten Christi.


Belangende nu dit woordeken beter Kercke bekenne ick inne ghedoolt te hebben door ’t ghemeen misbruyck van spreken (soomen oock seydt datmen van twee quaden ’t beste quaedt moet kiesen, want men gheen goedt, swyghe beter quaedt en vindt) by aldien bevonden werdt dat een der voorseyde Kercken (veele meer noch oft van beyden geviel) geen Kercke en sy. Want al ist soo datmen recht mach seggen dat een Hungersche Ducaet beter Gout is, dan een Philips gulden, overmidts dese Penningen beyde van goude syn, soo en machmen geensins te recht seggen dat een Hungersche Ducaet beter goudt is dan een legh-pennigh, ghemerckt dees goudt zijnde gheen gelijckenisse met allen van beter of argher gout te zijn tegen den gouden Penninghmach hebben, ende noch vele min als men eenen legh-penningh teghen een Loden Medaille vergelijcken wilde, want dese geen van beyden goudt in sich hebben. Dit sy hier gheseydt niet tot bewijs maer alleen tot verklaringhe van mijnen sinne.
Om nu te komen totten Kercke beschrijft 1 1 Instit. viij. 10 Meester Jan Calvijn metten sijnen de sekerste mercktekenen des waren sichtbaren Kercken te zijn: De suyvere Leere ende ’t rechte gebruyck der Sacramenten.
De selve schrijft mede dat vande scheppinge 2 2 Instit. viij. af tot des Wereldts ondergangh toe noyt tijdt en was, noch zijn en sal dat Godt niet en heeft gehadt sijn Kercke, ende dit (so ick hem moet verstaen) hier op arden, oock mede veeltijts onsichtbaer.
Alhier ter sijden gesteldt zijnde die questie 3 3 Exposit. in Gen. cap. 17. vers. 24 observat. 4 of de Kercke Godes oock mach bestaen sonder Sacramenten (daer toe seyt Musculus Dusanus) staet te bedencken of sulcken voor beschreven sichtbare Kercke oock doorgaens op aerden geweest sy vander Apostelen tijden af, ter tijdt toe dat Luther ende Zwinghel sich afscheydende vande Roomsche Kercke, elck haer selfs Kercke hebben versamelt ende ghestichtet. Ende houde dat elck hier toe sal moeten segghen neen. Want was eenich Kercke te dien tyden soodanich voor ooghen, het zy dan de Roomsche te scheyden, ofte oock een ander soodanighen Kercke op te richten.
Al was doen ter tijdt soodanige oprechte zichtbare Kercke niet voor handen, soo was des niet te min de onzichtbare Kercke Godes niet uyter werelt, so men de H. Schrift, immers oock de voorsz. woorden Calvini selve, wil gelooven.
Waer dese onzichtbare Kercke Godes was, daer was de ware Kercke. Die was ten tyden van Luthers ende Zwingli afscheyden vande Roomsche Kercke by den Joden, by den Heydenen, of by den Roomschen Christenen alleen, of by twee van dese, of by alle drie.
Maer want de Joden Christum lochenen, 4 4 Rom. 10. 14. 15. ende de Heydenen d’Euangelische Predicatie ontberen oock ghesondene Predicanten Godes, soo schijnt dat doe ter tijdt dese onsienlijcke Kercke niet en was by den Joden die Christum lasteren, noch by den ongheloovigen Heydenen. Daer uyt dan nootsakelijck schijnt te volghen dat ten tijde Luthers ende Zwingli voorsz. de selve onsicht-

bare gemeente ofte Kercke Godes gheweest zy byden Roomschen Kercke.
Daeromme, 5 5 Eph. 4. 4. 5. nademael daer niet meer en is dan een Lichaem, een Geest, een hope des beroepinghs, een Heer, een Gheloove, een Doope ende een Godt onser alder Vader, ende mitsdien oock maer een eenighe ware Kercke Godes, ende ’t selve uyt het gunt voorsz. staet schijnt geweest te zijn de Roomsche Kercke, ten tyden als Luther ende Zwinghel zich daer afscheyden ende andere Kercken stichteden: Soo schynt nootlijck te volghen dat de kercken en zijn, maer niet van Secten, ende dat die Roomsche Kercke de ware Kercke soude zijn alleen.
Voorder (om nu te komen totter Gereformeerden Kercke) en kan myn kleyn verstandt niet bemercken dat dese voorde oorsprongh mach betoonen dan Zwinghels of Luthers Kercken. Die blijcken hier voor Secten, ende en mach derhalven der Gereformeerden Kercke niet anders zijn dan een Secte ende gheensins een Kercke in mijnen oogen, die oock noch behalven ’voorsz. aenschouw nemen op’t navolgende. Wie van Godt niet en is ghesonden mach geen Kercke Godes versamelen, Luther ende Zwinghel schijnen van Gode niet gesonden, ende en moghen midtsdien gheen Kercke Godes versamelen.
Beza in zijne Epistelen bestaende te bewijsen dat Luter ende Zwingel van Gode zijn ghesonden, en gheeft gheen ander reden dan dat Luter was een Doctor Theologie, ende Zwingel een Pastoor in Zwiserlant, (ick meyn te Zurch.
Vraghe ick hier van wie zy beyden dien staet ontfanghen hebben? Men sal moeten antwoorden vande Roomsche Kercke. Was dees doe ter tijt een ware of een valsche Kercke? zeydtmen my de ware: soo blijckt noch dat henluyder Kercken valsche Kercken zijn. Gemerckt Luther of Zwingel dan de ware Kercke verlaten ende valsche Kercken opghericht hebben, niet door beveel van Gode of van die ware Kercke, maer plat teghen ’t verbodt, uyt Menschelijck goedtduncken. Seytmen my dan dat de Roomsche Kercke als zy die verlieten een valsche kercke was: soo schijnt dan onlochbaer te blijcken dat sy ghesonden zijn, niet van Godt noch van sijn ware kercke, maer van Antichristo ende van een Anthichristische Kercke (daer voor Luter ende Zwingel selve den Roomschen doe ter tijdt schelden) ten waer dan sake datmen kan doen blijcken dat de Roomsche Kercke die ten tyden als Luter ende Zwingel die verlieten een Anthichristische Kercke was (soo sy leerden) ten tyden als sy Luterum Doctor ende Zwingel Pastoor maeckte, de ware Kercke Godes was. ’t Welck mijns achtens niemant der Ghereformeerden sal vermoghen te doene. Ende schijnt daerom hier door al mede, nademael Luter ende Zwinghel onghesonden van Gode, van self liepen, sonder Godes Woordt in haren monde, ende sonder expresse last te hebben, Kercke gesticht hebben, dat de selve Kercken gheen Kerken maer Secten souden wesen. Want my ongheloovelijck schijnt dat Antichrist macht heeft om yemandt van Godes weghen recht te senden, of dat de gesondene


van Antichrist rechte sendtboden Godes souden zijn ende macht hebben om na Godes behaghen een Kercke te stichten. Nadien nu de Leeraren der gereformeerden soo weynich ghesonden moghen zijn van Gode als Luter of Zwinghel, maer mede schijnen te wesen (uyt het voorsz.) Antichristi sendtboden; soo duncket my onmoghelijck te zijn dat een zichtbare Kercke door soodanighe sendtboden beheerst zijnde ende geleydet, de ware zichtbare Kercke Godes soude mogen zijn.
Boven alle ’t voorsz. bekent noch Calvijn 1 1 Instit. x. 57 selve (ick houdet oock voor waerheydt) dat Christus niet en mach gescheurt werden in stucken. Inde Ghemeynte dan daermen bekendt dat Christus zy, daer machmen niet ontkennen dat hy gheheel zy, ende dat daer zy de Kercke Christi. 2 2 Instit. viij. 33. Nu bekendt Calvyn mede dat Christus half begraven zijnde schuylt inden Roomschen Kercken. Soo is Christus dan oock na Calvijns segghen inden Roomschen Kercken, Ende zijn mitsdien de selve de ware Kercken Christi, Godt gheve oock hoe besmet dese Kercken moghen zijn. Want de vuylheyt neemt den substantie niet wech, maer kleeft daer aen. Dit bekennen die Gereformeerde self in’t Sacrament des Doopsels, gelijck mede de toecomste van duysendt ponden schuyms de macht niet en heeft om een greyntgen warachtich gouts in schuym te veranderen, maer moeten ’t gout noch al gout laten blyven.
Blijckt dan dat inde Roomsche Kercke noch zy louter goudt (’tzy dan soo weynich alst zy) ende zijn der Gereformeerden Kercken niet dan enckel schuym sonder gout (soo mede blijckt uyt het voorsz.) soo dat dese geen Kercken zijn, ende de Roomsche Kercke de ware Kercke zy. Soo moet ick bekennen daer inne ghedoolt te hebben dat ick der Gereformeerden Kercken, geen Kercken wesende, gheleken hebbe byden Roomschen Kercke, die uyt der Gereformeerden eyghen Schriften schijnt de ware Kercke te wesen, want ick dan dit goudt t’onrecht hebbe gheseydt beter goudt te zijn dan dat schuym, gemerckt schuym geen gout en is.
Dit sy hier in’t korte gheseydt voor redene van mijnen woorden: Dat ick den Roomschen Kercke beter achte dan der Gereformeerden. Op hoope of UE. siende dat ick doole, my hier inne soude weten te onderrichten; waer toe ick my lanckmoedich, gheboochsaem ende leer-gierich wil laten vinden, by UE. ende allen anderen. Doch en sal UE. niet dencken dat ick hier ghesteldt hebbe het thiende deel vande oorsaken my tot sulcke mijnen woorden beweecht hebbende. Alsoo ick noch niet een eenich

Sillabum en hebbe gheroert vanden onderscheyt tusschen dolinghe inden Leere ende inden Ceremonien, soo ick die inder Gereformeerden Kercke grootste, oock schadelijcxste, ende dese kleynste, oock min schadelijcxst achte. Ja oock niet een woort hebbe gheroert van mijn gevoelen wesende, dat der Ghereformeerden Leere krachtelijck sterckt tot verkleyninghe vande Godtlijcke eere, ende hinder of beletsele vander Menschen saligheyt. Als die Gode (in mijnen ooghen) bedectelijck beschildert te zijn van contrarie willen, oorsake vant quade, ontrou in sijnen beloften, onwijs, onmachtich, onwarachtich, etc. ende den Mensche brenght tot traghe vertwijfeltheydt, door wech-nemen van’t geloovich bidden (al hoe grooten schijn van bidden men oock uyterlijck hanteert) ende van’t goedt opset, door’t vrede-preken ende Leeren van een ruyme wech, imputative gherechticheydt, etc. van alle welcke saken ick UE. (soo’t den selven gelieft te hooren) soo brede verklaringhe mondtlijck wil doen, dat den selven my gheen onghelijck sal moghen gheven (dit vertrouw ick u bescheydenheydt gantselijck toe) daer inne, dat ick der Ghereformeerde Kerck argher dan den Roomschen te wesen gheschreven hebbe, nadien ick in mijnen Hoofde hebbe sulcke inbeeldinghen ende meyninghe vander Gereformeerden Religie, welcke myne meyninghe soo UE. onrecht toch zien kan betonen, ick terstont sal laten varen als ick sulcx sal konnen verstaen, ende inde plaetse van een misprijser (dat ick doch by weynighen, seer weynighen ben) een yverich lover ende naevolgher van dien worden. Ick weet warachtelijck dat ick voormaels meer dan eens meynende waerheyt te verstaen in eenighen saken, daer na warachtelijck bevant dat sulck mijn waen valsch ende mijn weten sulcken onwetenheyt daer in was, dat ick noch niet en wist soomen weten soude. Dit mach my nu noch gheschieden in andere saken. ’t Welc verstaende sal sulcke mijne waenwetenschap soo gaern in desen als in andere (voorgaende saken ghedaen hebbe) laten varen, mijn Coper om goudt gheven, ende mijn onverstant om verstant wisselen. Omme waer toe na mijne moghelijckheydt te voorderen ick de voorseyde mijnen reden op Papier heb willen behanden UE. ten eynde die by den selven ghesien zijnde te ryperlijcker overwegen, te voordachtigher wederleyt ende my (doole ick) te spoediger gheholpen souden moghen werden. Daer by UE. oock eenichsins als by het spoor moghen afnemen de onbeveynsde openherticheyt van UE.

Dienstwillighe.

"""Ander ende corter bewys van mijne ghesproken ende qualijck ghenomen woorden,"""