I. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Wat hanteringh nutste is om den kinderen te leeren."""
"""Wat hanteringh nutste is om den kinderen te leeren."""


VVat hanteringhe nutste is om
den kinderen te leeren. Gherijmt op ‘t
discours gehadt met Willem Jorisz.
Anno 1595. 16. Iunij.

Alle arbeidt ende bekommeringhe der sterffelicker Menschen,
Ist meest om des buycks behoefte, nae wenschen
Bequamelijck en lichtelijck te verkryghen:
Dees valt op Aerden gheheel verscheyden,
Nae Landts aert of ghewoont die elck leyden
Als Tyran, die elck volght met zwyghen.

Elck is in roere om ’t leven te behouwen,
Dat behoeftigher en lastigher valt vol rouwen
Deur Landts-zede en waen-behoeft vermeerlick
Wast niet genoech dat nootdruft natuerlick
Ons porde te soecken voetsel en decksel suerlick
Sonder ons llefste quellen met overdaedt begeelick.

In veel Landen als Afriken en America heet,
Daer de Menschen naeckt gaen onghekleet
Heeft natuer veel behoefte gheweert,
Maer in dees vochtighe Landen kout
Daer men noodtlijck veel behoeft (dat elck benout)
Ist vreemt dat yemant zijn behoefte vermeert.

Want natuer soude lichtelick rijcke nootdruft gheven
’t Minst behoevende, sober inghetoghen leven,
Soo elck zich maer lustich nae d’armoede voeghde,
’t Ontberen van lecker spys soumen ghenieten in den smaeck,
En ’t herde Bedt versachten door soeten vaeck,
Waert dat de Mensch maer matelick ghenoeghde.

’t Is sotheyt buyten te soecken dat in os is te vinden,
Dees plaeght eclk die veel begeert om veel te verslinden,
Ende dit doet woelen de herten wingierich,
Want die veel winnen, veel oplegghen, en hoogh teeren,
Werden nu (helaes) meest gheacht luyden met eeren,
’t Welck ghemeene verstanden bekoort seer vierich.

Dit baert in d’Ouders bekommerlijcke herten


Hoe sy haere Kinderen van behoeftigher smerten
Best vry in eeren rijkelick sullen behouwen, 1 1 Elc poogt meer zyn kint gheldt dan wysheyt te erven, Dies heerschapt rijcdom zot, dits ’ghemeen bederven.
Leerende de jeught in tijdts hanteren
Daer mede sy hen namaels sullen generen,
Om haer leven weeldelick te onderhouwen.

Hier om valter beraedt van hanteringhe twijfelick,
Te meer nu wy de noodighe Ambachten gherijfelick
Al te pijnlck achten ende te schendich,
Waer deur meest elck na ledicheyt haeckt
En des niet te min om winninghe waeckt,
Tot onderhouwinghe van ’t leven behendich.

Hier door begeven zich veel luyden in hasardueuse saken
Die den Mensche eer ellendich dan gheluckich maken,
Vermits stoute onwetenheydt, moeder der misbruycken,
Die dan niet en weet der dingen eynde noch maet,
En uyt waen-lust mickt nae een weeldighe staet
Valt deerlick in d’avontuerlike Vuycken.

Soo jaecht menich onbedacht en vliegende verstandt
Nae groote winst sorghelijck over Zee een Landt
Dat kommerlijcke en quetselijcke neeringh heeft verkooren:
Die zich soo onder veel avontuers begheeft,
Ist wonder dat hy in onrust sorchvuldich leeft
En dat sulck win-soecker dickmael gaet verloren?

Nae elck ghemoet is soo zyn hen oock de dinghen
Overdaedts valsche waen velen tot armoedt bringhen,
Die anders wel rijckelick en ghenoeghelijck mochten leven
Soo men teerde na natuerlicke noodtruft lustich,
En niet pleeghde sorgelicke handelingh onrustigh
Menighe soude overschieten om anderen te gheven.

Elck poghe daerom voor ’t eerst nae een wijs ghemoet,


Dat best oordeelen kan wat elck quaet is en goedt,
Dit zal toonen dat elck meer onnoodichs dan nootlicx verteert.
En dat soo wat te kost werdt gheleyt aen ’t lyf, wis
Boven nootdruft, tot lust, overvloedts bedryf, is,
En dat dees waen-behoeft de meeste menschen deert.

Soo is d’eerste trap tot Rijckdom het eerlick sparen,
Want weynich behoeven groote sommen doet vergaren,
Dees winst is eerlick, seecker, en elck licht om doen
Soo men in veel Huysneringhen en Ambachten ziet,
Welckx hanteerders gherust leven sonder verdriet,
En door naerstige spaer-winst hem bequamelijck voen.

Zy krijgen al nootdruft die in Ambachten of neringhe,
Ghenoech, doch magerlijck ghenieten hare teringhe,
Ist niet sonder arbeyt, ‘tis sonder sorghelicke onrust,
Dees quelt ’t hert, d’arbeyt maeckt kloeck ghesont,
Geeft lichtelijck kleet en voetsel voor de sobre mont,
En (door sulcks) ’t ghenot vande natuerlickste lust.

Daer teghen is de Coophandel ghevaerlick, vol zorghen,
Door ontrouw der genen die men ’t moet bevelen of borghen,
Veer van zijn goedt zijnde is men oock nae by schaden,
Soo ist oock sorghelijck over Zee, en vol Roovers die ’t belaghen,
En zwaerlick alleen te krijghen dat soo vele bejaghen,
Daerom de Coopman nu lastich is beladē.

In sommighe plaetsen was voormaels ’t behendich brouwen
Lichter neringh, doen’t met weynich velen mocht onderhouwen,
Doen vrome naersticheyt met cleyne winst vast
De luyden vernoeghde, door’t sober ende ghenoechlijck leven
Dat nu soo verzwaert is door’t misbruyckelick sneven,
Dat d’omzichtighe verschrickt is van soodanighe last.

Want wie mach nu tot soodanige neringhe kommen
Dan die daer heeft so overgroote sommen,
Dat sulckx by velen de grooste rijckdom soude wesen,
Daermen nusoo lichtelijck waeght ‘tgroot en seker goet
Onder ’t lichtste volck, en soo groffelick borghen moet,
Mach soodanighe neringh oock te recht werden ghepresen?

Zeker die ’t zyne (niet ghenoech zijnde) sorghelijck avontuert 1 1 ’tSeker dat genoeg is komt in anghst van bederven, Om d’onsekere rijcdom sorglijc te verwerven. Zoo doet des overvloedts hazaerdnes verkiesen. Dick den rechtē nodruft treurighlijck verliesen.
Wert beklaecht als hy tegenspoet besuert,
Als die hem daer op niet wel en mocht bedropen,
Maer die daer meer heeft dan tot nootdruft behoeft,
En hem zelf avontuerende met Esopus Hont bedroeft,
Behoort zijn scha met spot en leetwesen te bekopen.

Boven al dees is geleertheyt; overvloets Fonteyne,
De wortel der eeren tot dienst van ’t alghemeyne;
Te prysen, want die oock winst gheeft met goet onderhout,
Gemerckt veel gheleerde mannen komen tot hooghste state,
Tot jonst, tot eere, tot rijckdom ende bate,
Zo men inde Heeren Hoven tot veel plaetsen aenschout.

Dit tuycht de menicht van geleerde Adocaten,
Van Raeds-Heeren, Profesorren en Geestelicke Prelaten,
Pensionarissen, Secretaisen die hen anderen tot dienst gheven,
Predickers, Medecyns en Schoolmeesters gheleert,
Notarisen, Officiers en loose Procureurs ghe-eert,
Die weeldich onbekommert door practijck leven.

Wil Lantbouwer,Coopman of Brouwer baet wachten
Hy moet eerst kost doen, en zijn seker goedt verpachten,
Door hope van gheluck in de zinnen verbeelt,
Daer tegen weten de geleerde niet dan van ontfanghen,
Doen haer eerst tellen, of gaen zekere ganghen,
Waer door gheen Advocaet banckroet en speelt.

Ist dat de student misluckt tot een kloeck Advocaet,
Hy is bequaem tot andere nutte staet,
Ja allen expert daer hy hem toe begheeft,
Maer een bedorven Coopman die ’t misgaet voorwaer
Ist groot geluck mach hy worden een goet Makelaer,
Om wat te winnen daer hy mette zyne by leeft.

Daer by is de gheleertheyt seker en ghetrouwe
Die niet verlorē mach wordē met rouwe,
Want als men in nooden ontvlucht men draechtse mede,
Maer anders ist met Have die veel onghevals dooghen,
Daerom gheen wyse zich daer op sal verhooghen,
Want rijckdom onseker is in oorloghe en vrede.


Het leven der gheleerde mach oock wesen rustich,
Contempleren in’t beste door ’t Philosopheren lustich,
Verrijcken ’t verstant door oeffeninghe van deughde,
Daer de zorchvuldige Coopman onrustich vol ghedachten,
Veel tijdt zwaermoedelijck zijn handel moet betrachten,
’t Ghemoet beroovende vande rustighe vreughde.

Elck mach daerom in ’s menschen doen wonder mercken
En door elckerlijckx voorbeeldt zijn oordeel verstercken,
Om te verkiesen de sekerste ende beste neringhe,
Voor hem self en d’onwyse Kinderen leergierich,
Om die van jonckx aen wel te ghewennen manierich,
Tot oeffeningh vande veylichste ende heylichste hanteringhe.

Is niet ’t verkrijgen der begeerten van ’t menschelijck goet
Voor elck een wenschelijck, lustich en zoet?
Als oock mede is t‘ontgaen van ‘smenschen quaden?
Dit goet is deuchde, ’t quaedt zonde, want ware deuchde
Zalicht den Mensche met ghestadigher vreuchde,
Maer zonde boet hen self en queldt met onghenade.

Soo wie dan soodanghe oeffeningh hier aenkleven,
Daer ziel ende lichaem t’samen op ’t beste door leven,
Vermits ’t ontgaen van ’t quade, en winst van’t zalighe goet,
Die Ziel ende Lichaems nootdruft na elcx waerde,
Na behooren zoeckt en lieft op deser Aerde,
Geneert zich wel in de zalichste voorspoet.

Vande Nieuwe tydinghen,

Niet wel soud ick (Heer Advocaet) gheloven mogen
Dan tot eenighen tyden de ydele loghen
Ja ’s volcx herten, ghedachten, ooren ende monden
Zoo volkomentlijck Heere ende Meester is gheweest,
Als die valsche verleydende bedriechelijcke Gheest
Teghenwoordelijck by groot en kleyn wert bevonden.

Elck heeft lust de loghens met aewas te verkonden:
Elck ghelooftse begeerlijck, als van Godt ghesonden:
Elck droomt daer door verlicht te zijn van zwaerheydt:
Ende dees elck is (dat my aldermeest verwondert)
Het Volck vande ghemeente Werlt afghezondert,
Alleen door liefde (zoo zy zegghen) totter waerheydt.

Zeker, wie waerheyt bemint, moet de loghen haten.
Ist zoo met haer: hoe komt dat zy die niet en laten?
Hoe komt dat sy soo gierich na logens luysteren?
Ick meyn na de ghemeyn verderffelicke tydinghen;
Der vroeden angst, en der onversochtē verblydinghen,
Willen sy lydtsaamheyts leer met gheweldt verduysteren?

De twee plagen; als sterft en dierte; zijn niet gheacht.
De derde, helaas, wert als wat wenschelijcx verwacht.
Zoo heel heeft het ghemeen volck zyn welvaart vergheten.
Of dit nu komt uyt vresen van bedwangh in ’t ghemoedt:
Dan uyt anghst voor verlies van vryheyt, goet en bloedt:
Laat ick hun bandencken die ’t begheeren te weten.

Maar van ’t volcx staat, welcx boosheydt ick noyt soo grof, sach,
Lust myn Penne met u; aldervrundtlijckste Hof, slach;
Een weynich vrymoedelijck te Philosopheren.
Ick zie ‘tbeginsele van partydicheyt vierich.
Men vlucht van d’oude rust, de harten zijn nieuw-gierich.
Elck waant eyghen, deurt ghemeen, bederven te keren.

Laat ons al nemen, dat dees staat door anghst ellendich
Den Menschen tot veranderingh aanport inwendich:
Wie weet of dit endt, begin is van meerder rouwe?
Wie weet, oock of die saack nu is opt alderquaatste?
Zulck bidt te vroech om beter, en krijght argher in ’t laatste.
Zoo badt tweemaal d’oude Sirakuaansche Vrouwe.

De straf heeft, by demisdaat, noch niet te bedieden.
Niemant betert hem, om de straf te ontvlieden:

Want elck zeydt anders te zijn oorsaack deser twisten.
D’Oude Catholijcken schuyvent op d’arme Guesen:
Die wenschen den Papisten weder hondert druesen.
Elck haat ander, noch blyvent al lieffelijcke Christen.

Zijn ’t gheen Christen, die moetwillens na de Hel, varen,
Ter liefden (soo ‘t heet) van ’t ghemeene wel, varen:
Dat zy schijnen te beminnen boven heur leven?
Dese schijn sal hen noch met martiale kansen,
Porren, om d’een d’ander na zijn Pijp te doen dansen:
Of dollijck elcx leven, om anders doodt te gheven.

Doch (laat het ernst zijn) hoe konnen’t Christen schijnen
Die met hen eyghen bederven vyandtlijck pynen:
Hun Broeder; dien zy lieft schuldich zyns; te vernielen?
Hoe konnen zy oock heur even-mensche beminnen,
Die heur selfs vyanden zynde, met hart en zinnen,
Arbeyden tot moordinghe van heur eyghen Zielen?

Dit volck draghende hen self dus onvernuftelijck,
Derf (recht of Godt nu regheerde versuftelijck)
In’s Werlts zaken hoopen, begheeren, en wenschen.
Verkiesende d’een dit, d’ander dat, elck zijn behaghen,
Als Lucifarinisten, die gaarne zaghen
Dat Godt zijn Werlt stierde na de zotheyt der menschen.

O dwaasheydt die Democriti lachen behoeft:
Ofte Heracliti het wenen bedroeft:
Latende, o d’onseker waan, ’t seker goedt dryven.
Den Rust in elcx macht zynde doedy willens derven:
Om ’t ghene dat aan een ander staat te verwerven.
Wat kan ’t volck weren, dat de half Goden bedryven.

Oft dan schoon al gheluckte na wensch ende bede:
Wat baat yemandt dat al de Werldt is in vrede:
Als hem ’t leven verdriet door rusts ontberinghe.
Ghelijck men zeydt, een ghemeen plage wel te rusten:
Soo pynicht den ellendighen alle Mans lusten.
Een anders vreucht, is den droeven drucks vermeringhe.

Hierom acht ick het leven der geenre pryselijck:
Die de groote Werldt verlatende, wyselijck:
Haren kleynen Werldt in stilheydt met rusten regeren,
Die, in plaets van rumoersche maren te bevraghen,
Niet en betrachten dan om Gode te behaghen:
En hem self te onderwerpen den wil des Heeren.

Die dit doen, hooren telcker uur nieuw-maar met vreughden
Van haer toeneming (door Godes genade) in deuchden.
Des blyven zy (al waar al de Werlt in roere) stille.
Zy leven teghenwoordich, zy hoopen noch vresen,
Zy laten Godt van Werldt en Menschen Heere wesen,
Zegghende met rusten, Vader doet uwen wille.

Dit waar Heer Advocaat by monde ghesproken:
Hadde ons beyden gheen gheleghentheyt ontbroken:
Om hier af in ’t brede te klappen uytten treuren.
U, door onlede vanden bedruckten te raden,
Ende my, door beloften die my om weldaden,
Ghestadelijck binnen houden met open deuren.

"""Wat hanteringh nutste is om den kinderen te leeren."""