I. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Bedencke vander Nederlanden noodt ende hulpe."""
"""Bedencke vander Nederlanden noodt ende hulpe."""


Bedencke vander Nederlanden Noodt ende Hulpe

1 1
Daer inne schynt gheleghen te zijn die noodt der Nederlauden, dat sy voor dese tijdt ghedrongen worden 2 2 1. aen te nemen des Conincx aengheboden vrede: 3 3 2. Een uytlandich Potentaet macht ende wil hebbende om die Landen te beschermen: 4 4 3. Een inheymsch Hooft die Landen kan vereenighen, of ten minsten die vereenichden voor voorder scheuringhe te voorhoeden: 5 5 4. Of met lyf ende goedt een ellendighe slavernye ende bloedighen roof vande Tyrannische ende gierighe Hispanische Natie te wordene.
Beroerende het eerste schynt te zijn een 6 6 1. moetwillighe dolheyt soodanigen verbitterden versoenden vyant te betrouwen, so meest alle Ghereformeerde self daghelijcx volmondich uyt spreken.
Op ’t tweede is te mercken dat vreemde 7 7 2. Potentaten het onse, ende niet ons meynende alle saken tot hunluyder eyghen nut, al waert oock tot der Landen verderven souden dirigeren.
Ist dan datmen het vierde deel, 8 8 4. namentlijck slavernye ende verderf begheert te ontkomen, soo moet nootlijck het derde ter handen werden ghenomen.
Want het nae Menschelijck bedencken (vande miraculeuse hulpe en spreeckt men hier niet, maer van Menschlijcke hulpe met welcke die Krijch wert gevoert) onmoghelijck schijnt, dat dese Landen ende Steden aldus onderlinghen twistende, soo moghenden ende listighen vyant langhe wederstaen souden.
Het derde schijnt dan het eenighe middel tot die bescherminghe deser Landen. Dat is datmen bekome een ghetrouw ende verstandich Inlandtsch Hooft, wiens liefde totten Nederlanden, der selver nut ende welvaren, boven syn eighen behertighe: ende wiens versochte wysheydt, overmidts ware kennisse vander Landen ende Landtsaten aert, middel soude hebben om den teghenwoordighen twist te versachten, ende die aenstaende te voorhoeden.
Hier toe dient vernoeginghe ende versekeringhe der Landtsaten elck in’t zijne. Daer uyt dan ontwijfelijck soude spruyten een alghemeynen ende eendrachtighen wille om ’t ghemeen Landt teghen soo hatelijcken vyandt te beschermen.
Aen desen eendrachtighen wille hanghet al. Want macht isser (Godt lof) noch ghenoech,
Om desen wille te doen worden ende blyven inden ghemeynen Landtsaten schynt noodich datmen eerst verstae die oorsake van den onwille, om die te verlaten ende die contrarie ter handen te nemen.
Van der landtsaten tweedracht ende onwille schynen die twee Hooft-oorsaecken te zijn mishandelinghen der Overheydt in Po-

lityque ende in Kerckelijcke saken.
Want inde Politycque beledinghe ziet het volck opentlijck dat sy veel gheschat ende weynich beschermt worden. Waer af zijne Excellentie niet seer bedecktelijck den Staten, ende ter omnes zijne Excellentie beschuldighet.
Maer inde Kerckelijcke saecken zietmen onlochbaerlijck den onbescheyden yver der Ghereformeerden arbeyden om allen anderen Religien uyt te roeden om alleen te heerschappen over alle mans conscientien, beloften, eeden, zeghel, ende brief verachten, ende in somma sulcks handelen metten Catholijcken tot velen plaetsen, ende dat al onghestraft, dat vele der selver met ons oock vyanden gheweest zijnde der Spangiaerden, zich van onsluyden, (die sy mercken te tenderen tot extirpatie van haren Religie) af keeren totten Spangaerden.
Als die liever hebben te ghedoghen die Tyrannije der Spangiaerde in’t goedt ofte Have, dan der Ghereformeerden in goedt ende gemoedt. Ghemerckt syluyden wel versekert zijn dat die Spangiaerden henluyden wel sullen laten blyven in’t ghebruyck van henluyder Religie, dat heur oppperste goedt is, ende liever alles dan dat souden verliesen.
Soodanigen exterpatie van Religie wert met redene bedacht niet alleen byden Catholijcken, maer oock byden Dooperen, ende by alle anderen als Schwenckfeldianen ende dierghelijcken meer, noch gheen uyterlijcke exercitie hebbende wert gevreest voor dwang ende levens pericule, om dat sy anders ghevoelen, leeren ende belyden dan die Ghereformeerde.
Waert nu niet een openbare sotheydt voor alsulcke Catholijcke, Dooperen ende anderen, dat sy tot styvinghe ende sterckinghe vande macht der geenre die sy zien arbeyden om henluyden heur sommum bonum, dat vryheidt in ’t ghebruyck haerder Religien, ofte in ’t belyden haers ghevoelens, te beroven, willens ende mildelijck heur ghelt souden handtreycken? Wat waer dat doch anders dan sottelijck den bast te maken om aen ghehanghen te worden?
Dit maeckt dan eenen grooten onwille inden Roomschen Catholijcken, inden Doperen ende in anderen, anders dan die Gereformeerden ghezindt zijnde in saecken van Religie, die henluyden niet min dan die Gereformeerde die hare, boven allen dinghen hooch ter herten gaet.
Daer by komt noch een veel grooter ende alghemeynder aert van Landtsaten, soodanich wesende ghezindt, dat sy het gheldt boven alle dinghen beminnen. Dese soude men niet oneyghentlijck moghen noemen Geldisten, waer onder werdē begrepē Epicureenen, Quistgoetgens, Gierigaerts, ende


allen anderen, die nae Godt noch nae den Duyvel, maer alleen nae ’t liev gheldt vraghen.
Zoodanighen smert hooch de zware ende onvruchtbare schattinghen, daer by die rijcke Landen bedorven, ende vele bedorven luyden rijck worden. Wat sulcke Geldisten uyt verdriet van ’t besnoeyen van heuren Godt Mammon, daghelijcx van sulck polityck misbruyck beginnen te klappen, werdt wel ghehoordt vanden kleynen beneven, maer niet vanden grooten, niet met henluyden verkeerende.
Zoo zien ock alle verstandighe dat die autoriteyt der Overheydt, die eenighe oorsake is van ’t ontzich ende onderdanicheyt des ghemeynen volckx. ’t Welck nu al merck[.]de dese grove mishandelinghen der Overheydt te strecken totter Landen verderven, oock al vrymoedelijck begint te wandelen den padt die daer leydt tot verachtinge der Overheydt.
Te meer noch ghemerckt sy sulcx leeren aenden Ghereformeerden self, die teghen accoordt, teghens eedt, ende teghen ’t ghebodt der Overheydt, stoutelijck doen saken, maer van die doenders vande wetten der Overheydt ghedreycht werden met lijf-straf, als perturbateurs vande ghemeyn ruste, sonder nochtans dat niet alleen gheen straffe altoos aen sulcken perturbateurs self daer na een volcht, maer oock sonder dat d’Overheydt eenich leetwesen van sulck moetwillich perturbeeren vande ghemeyn ruste betoont in ’t restitueren vanden verongelijckten in’t heure, soo die Exempel van Amsterdam, van Haerlem, &c. onlochbaerlijck betoghen.
Meyntmen oock dat nu dese perturbateurs vande ghemeyn ruste tot Utrecht meer straffe sal aenghedaen worden dan die tot Amsterdan ende Haerlem?
Zoo laet d’Overheydt toe dat die Ghereformeerden henluyden Wetten verachten, teghen den Catholijcken, welcke Ghereformeerde naemaels in sulcke rebellie teghen anderen verstijft zijnde die selve oock vryelijck sullen pleghen teghen haer Overheydt self als die wat ghebiet of verbiedt dat tegen haren wille zy.
Nu weten dese Ghereformeerden wel dat zy verde het kleynste hoopken zijn.
Dit sal henluyden doen vreese dat die veronghelijckte Catholijcken hen sulcx sullen verghelden.
Ende dit voornaemlijck in d’eerste gheleghenheydt van eenighe nieuwe schattinghe, daer zich die catholijcken niet anders dan vuyr ende vlam, zich souden menghen metten Gheldisten als drooch stroy tot oproer bereyt zijnde door ’t verlies van heuren Mammon.
Desen anghst voor uytroedinghe sal den Gereformeerden in allen Steden doē arbeyden om Knechten inne te nemen tot heure versekeringhe.
Die Catholijcken, oock van andere Religien, ende sonderlinghen die Geldisten, sulcx als die doodt vreesende sullen zich daer tegen op maecken ende gheen Knechten inne willen nemen.
Daer sal Man tegen Man in elcke Stede in ’t Harnasch komen, eenen bloedighen Mommemschants werpen, ende d’een d’an-

der overwinnen, waer die Ghereformeerde onder legghen, sullen die Malcontens ende Spaengiaerden inne ghenomen, waer die Catholijcken verwonnen worden sullen die Gereformeerden Knechten in nemen.
Oft nu schoon al ghebeurde voor den Gereformeerden dat sy in allen Steden d’overhandt behielden (dat niet te hoopen staet) wat vrucht anders sal hier uyt moghen verwacht werden, dan dat het Landt dat gheen macht (om dees tweedrachts willen) en heeft een Crijghs-Heyr in ’t Veldt teghen den vyandt van buyten te onderhouden: noch nootsaeckelijck in elcke Stadt Guarnisoenen teghen den vyanden sal moeten onderhouden?
Soo sal d’onwyse yver der Gereformeerden dit ghemeen-Lants-Schip nu al overladen zijnde, noch veel meer overladen om spoedigher te zincken, ende dit door’t verminderen van vrunden, ende vermeeren van vyanden.
Waer af het een deel klaecht over dwangh inder conscientien, in ’t beletten van hare Religions-exercitien ende vrye belydinghe, teghen die alghemeyne meyninghe datmen om vryheydt inden conscientien heeft ghevochten. Ende het ander deel zich beklaecht over die verderfelijcke schattinghen, diemen niet en ghebruyckt tot bescherminghe der Landen, maer opentlijck misbruyckt, tot rijckmaeckinghe van eenighe particuliere persoonen, ende tot verdruckinghe van allen menschen van ander ghevoelen zijnde in Religions-saken dan die Gereformeerden.
Alsoo zietmen zijne Excellentie oneens metten Staten in’t stuck vande Politycque Regheringhe, ende wederomme het meerdeel verde van ’t volck oneens mette Staten in’t stuck vande Religie, oock van Politycque handel.
Wat machmen hier uytte (soomer niet wijslijck ende snellijck in en voorziet) doch anders uyt beducht werden dan een Madianitische (dats een onderlinge) moorderye ende verderfnisse?
Sal ’t Schip der Nederlanden alsoo overladen zijnde midts inde stormen vande Spaensche winden door sulck onderlingh twisten binnen ’t Scheeps Boordt, vande Schipper teghen den Stierluyden ende teghen dese beyde die Bootsgesellen (oock onderlingh twistende) niet jammerlijck moeten verzincken ende met zijn twistich ingeweyt verdrincken?
Dat is dan’t verderf datmen sekerlijck verwacht soomer niet vredelijck ende spoedelijck inne en voorziet. Ende dat zijn die Hooft-oorsaken van soodanighen inwendighen twist ende zaedt vander Landen verderfnisse.
Omme waer inne recht te voorzien nootzakelijck twee saecken contrarie die voorsz. ter handen ghenomen moeten worden, sulcx datmen metter daedt verlate dit verderflijck beleedt, soo wel inde Burgherlijcke als Kerckelijcke saken.
Het quaedt beleydt inde Politycque saken bestaet voornaemlijck in ’t veel-hoofdich regiment, in’t soecken van elck zijn particulier boven ’t gemeen nut, ende inde quade administratie vande Justitie.
Het veel-hoofdich regiment doet lancksaem versamen, lancksamer resolveren, ende


noch veel lancksamer executeren, ende maect oock den aenslaghen soo ondicht, dat die vyanden meest al weten dat men handelt al eer ’t selve noch gheresolveert is. Zijn dat niet twee Landtverderflijck saken.Wat remedie is hier teghen? Datmen een Inheymsch ghetrouw ende verstandich Hooft kiese, die met weynich Crijchsraden ofte Legaten neven hem als een Romanisch Dictator gheduerende desen tijdt van noot, volle macht hebbe, om in alle toevallende saken die om haer snelheydt gheen lanck beraden, ende om haer secreetheydt gheen veel-Hoofdich weten en moghen lyden, te doen dat hy verstaen soude totter Landen welvaren strecken.
Belanghende nu het soecken van elck zyn particulier mosten uyt alle regheringhe ghesteldt worden sulke onverstandighe eygenbaetsoeckers, ende in henluyder plaetse ghestelt menschen die ’t ghemeen boven haer eyghen welvaren soecken uyt liefde tot het ghemeen Landt.
Vindtmer weynich die soo goedt zijn, men vindter ten minsten eenighe soo wys, dat sy verstaen dat het eyghen niet en mach behoudenblyven, als het ghemeen vergaet, ende sulcx noch door sulck verstant het ghemeen behouden benaerstighen, ist niet om ’t ghemeens wille, ‘tis ten minsten om heur selfs wille.
Zijn ’t niet openbare zotten die ‘tgemeen Landt in sulcken noot heur macht ende hulpe ontreckende, heure Rijckdommen liever den Victorieusen vyant tot een roof, dan het verdruckte Vaderlandt tot een bescherminge souden gonnen?
Is die vergaderinghe der staten, so particuliere als generale, vry van sulcke zotten, daer op alle Propositien van gheldt te becomen, voorwenden heure armoede, heuren vermoghen verbergen, ende elck den last van synen zwacken schouderen opter zwacken schuyven, dat schynt eer te wenschen dan te ghelooven.
Wat Justitie oock werdt gheadministreert heeftmen moghen zien teghen den Bloedtraedt van Noorderlandt, teghen den Straetschenders die den Amsterdammer Willem Adamsz. uyt zijne wooninghe namen om te rantsoeneren, ende daer op ghevanghen maer los ghelaten waren, ende sonderlinghe teghen den Roovers, geweldigers ende Moorders tot Haerlem in ’t berooven ende ontweldighen vande groote Kercke aldaer.
’t Welck niet ghebetert wordende Contemptus Magistratus, ende rebellie met oproer voor die deure aenkloppen, ende licht te helpen ware, soomen gheen Wetten en maeckten dan diemen ernstlijck dacht, ende daer toe gherede middelen voor handen zijn om te executeren.
Comende nu van’t quaedt beleydt ende remedie van dien inden Politycque saken tot die inden Kerckelijcke saken, vindtmen hier die zotheydt niet kleynder dan inde Politycque.
Elck, soo wel Staten, Landen ende Steden als ’t ghemeen volck, immers oock die Ghereformeerde selve met heure Predicanten weten te segghen ende te schryven, jae te doen drucken dese navolghen saken:

Dat het Gheloove een gave Godes is.
Dat gheen Religie met ghewelt mach inghedruckt werden.
Dat ons onderlinghe twisten om Religions saken de beste wapenen onser vyanden zijn.
Dat het een zaedt is van tweedracht onder den volcke als men teghen beloften bestaet d’een d’anders Religie te extirperen.
Ende dat sulcx een vlamme van Burger-Krijgh soude veroorsaken, tot een algemeyne ruine der Nederlanden.
Dit alles weet elck te segghen, ende daer by noch dat die hooft, ja eenige oorsake van desen Oorloghe niet anders en is dan die bloedige dwangh inden conscientien, byden Roomschen Catholijcken ghepleecht.
Oock mede weet elck te segghen dat onse sekerste macht gheleghen is in een Unie, soo dat wy om Religions saken niet en twisten of partyen.
Dat het onmoghelijck is het Landt in vreden te houden sonder toelatinge van vrye exercitie van Religie.
Dat niet alleen in een Landt of Stede, maer oock wel in een selve Kercke twee Religien vredelijck moghen ghe-exerceert worden.
Ende dat het ontbeeren vande Religions exercitie over d’een of d’ander zyde, opentlijck is streckende tot een verwilderinghe ende Atheismum, ‘twelck ghevalt daer d’een partye bestaet d’ander te extirperen.
Al des niet teghenstaende zietmen opentlijck dese onwyse elck het verdervens pad-vande dwangh inden conscientien hartneckelijck inne treden, metter daedt bestaende den Catholijcken ende allen anderen heure Religions exercitien te benemen, ja grootelijck te extirperen.
Zonder te beduchten dat zyluyden als verde het minste deelken zynde, hier voor even soo wel (als die Catholijcken ghevallen zijn) oock in ’t verderven sullen vallen, ende het volck teghen henluyden oproerich maecke.
Zoo dat sy dan souden moeten lyden van ’t selve volck die beters van hen hoopende, hen inghelaten hebben, arghers bevindende, henluyden weder sullen helpen uyt jaghen, Landen ende Steden de vyanden openen, Omme alsoo ghesamentlijck met heuren dwinghers inde conscientie, die heerlijcke Landen den Spaenschen slavernye te zyn derwerpen.
Veroorsaecken alle sulckx niet die ghene (dits noch het erchste) die hare Religie met Wapenen inne ghevoert, ende die selve noch noyt in een vry Colloquium, zwyghe een nationael, veel min generael Concilium met den Wapenen der waerheydt oprecht te zyn bewesen hebben.
’t Ghebreck is aengheroert, laet ons nu die middelen sulcx te beteren soecken by d’Overheydt.
Die heeft macht om rechtelijck zijne ondersaten te doen een gheloove dat hen goedt dunckt aen te nemen of niet.
Zegtmen ja. Zoo moetmen oock ja daer toe segghen dat die Ghereformeerden in Hollandt rebellen zyn teghen den Coningh als heur Grave, wiens ghebodt zy in desen wederstaen.


Zegtmen dan oock neen daer toe, soo hebben die Staten eer minder dan meerder macht om den volcke een gelove te doen aennemen na der Staten believen.
Oock ist openbare verkeertheyt dat d’executie gae voort oordeel. Want dat waer ghezeyt byden Overheyt, hanght den Man huyden, morghen of overmorgen sullen wy het oordeel gheven oft een Dief zy dan niet.
Zoo verbiedtmen nu den Catholijcken in Hollandt heur exercitie van Religie teghen die satisfactie tot Amsterdam, ende teghen zyne Excellentie beloften tot Dordrecht, Anno 1572. allen Gheestelijcken in Hollant door die van Luther ende Aldegonde solemnelijck ghedaen.
Ende dit noch voor ende aleer heur Religie in disputatie, vele min verwonnen is geweest.
Ghenomen nu schoon hun Religie al valsch ware in zich, soo moeten zyluyden nochtans soo langhe men soo verkeerdelijck procedeert hen laten duncken dat hen onrecht ende ghewelt gheschiet, ende den ghenen die hen sulcx doen, voor Tyrannen achten, ende bitterlijck in heure herten haten.
Om sulcx aenden Catholijcken, Dooperen ende allen anderen te vermyden, schijnt dan noodich een van beyden, te weten: Dat men den Coningh van Polen naevolghe daer inne, datmen elck laet ghelooven ende oock exerceren alsulcken Leere ende Ceremonien als elck verstaet te zijn nae Godes wille, midts dat in al sulcx niet bestaen werde tot naedeel van een ander, of dat zy teghen die Politycque Wetten, het Doopen inde bejaertheydt oock vry ghelaten zynde, tot dat alle saken in rusten ende versekertheyt sullen wesen.
Of (wilmen daer niet aen, dat onder het kryghen teghen den vyandt nutste schijnt) so schynt noodich datmen beschryft een Colloquium van Religions saecken in eenighe stede daet toe bequemst zynde.
Al waer veylich verschynen ende heure Leere verantwoorden souden mogen, maer dat alleen met loutere Schrifture, sonder Patres Concilijs ofte Menschen glosen, Catholijcken, Confessionisten ende Dooperen, alle die een uyterlijcke Kercke hebben, of zich des aennemen te hebben.
Die men daer toe met openbare Placcaten in druck tot allen Steden ende plaetsen in Noorderlandt soude senden, inhoudende d’Overheydts groot leetwesen van die desordre by ’t vulgus der Ghereformeerden tot eenighe plaetsen bedreven, die om daer inne ordentlijck te voorzien, allen Leeraren van allen Kercken beroepen tot vry Colloquium, met verkaringhe summierlijck vande maniere diemen soude houden in’t ghespreck.

Te weten: Dat zyluyden versaemt zijnde elck anderen in schrift souden overleveren in wat stucken elck met d’ander dry, twee of een, over een komen ofte oneens zyn.
Daer eenighe metten anderen inne eens zijn, souden sy heur meyninghe ghesamentlijck by gheschrift stellen, een stemme voor hen allen makende, daer mede sy of heur meyninghe verdadighen, of des anders hun teghen zijnde, souden aenvechten.
Die soude daer weder op antwoorden, zyluyden repliceren, d’ander dupliceren, ende daer met eynden als sulcke Schriften opentlijck voor den volcke ghelesen ende gheregistreert souden zijn om een ander questie voor te nemen.
Hier soude het schuym uytten Leere ende Ceremonien van elck der vyer Kercken ghebrandt ende alsoo uyt elck der vyer Kercken alle het loutere ende overblijvende Goudt eenen klompe louter Goudts ofte Kercke ghemaeckt worden, die dan alsoo in’t ghene zy alle vyere voor waerheydt hielden gaerne aennemen ende zich in een vereenighen souden.
’t welck gheschiedt zijnde soude toe ghelaten wordenden Swenckfelders, den Franckisten, ende allen anderen gheen uyterlijcke Kercke hebbende, Ja oock den Libertynen teghen soodanighen vereenichdens Kercke alle te seggghen (maer dit mede niet dan met louter Schrifture) ‘tgunt zyluyden of elck wiet ware, mochte wanen noch onrecht te zijn in soodanigen vereenichden ende ghelouterden Kercke.
’t Welck die Kercke dan noch gheensins schaden, maer wel nut zijn wesen mochte.
Want soo daer noch eenighe onwaerheyt of dolinghe in ware overgebleven, so mocht hen die suyveringhe hooren, nut zijn.
Waer daer oock niet dan waerheyt. Wat loghen soude die beschamen of verwinnen moghen.
Immers die aenvechters souden self in schanden komen, soo dat het volck daer alsoo wettelijck voor ghewaerschouwt zijnde, van soodanige loghen-gheesten niet verleyt soude moghen worden.
Ende elck in’t zijne alsoo voldaen zijnde, soude met reden verhoopt moghen worden (waert niet een gheheele eendracht inde Leere) ten minsten een ghewenschte eendracht in ’t wederstaen vanden spaenschen vyandt.
Die Malcontenterye soude minderen, ’t ghenoeghen des volcx vermeeren.

"""Bedencke vander Nederlanden noodt ende hulpe."""