I. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"Advertissement in-houdende redenen van't bewerp van den requeste ghetekent by eenige catholijcken tot Haerlem,"""
"Advertissement in-houdende redenen van't bewerp van den requeste ghetekent by eenige catholijcken tot Haerlem,"""


Advertissement
In-houdende
Redenen van’t bewerp van den Re-
queste ghetekent by eenige Catholijcken tot Haerlem ,
ende ghestelt by my , Dirck Volckertsz . Coornhert .

Verstaende dat eenighe aechten sommighe woorden in de Requeste voorsz wat hart te zijn, ende oock eenighe saken, d’autoriteyt vande H.H. Staten yet te na te gaen.
Hebbe ick nootlijck gheacht te verclaren met waerheyt, de oorsaecken waer deur alle sulcx ghevallen is uyt mijn penne in’t minuteren van de selve Requeste, sonder my te verbinden de selve, soo die gheteeckent is te verantwoorden.
Alsoo het teeckenen van dien niet mijn, maer der Suppliante werck is, ende oock ‘tinhouden van dien, na d’ondertekeninghe voorts niet meer mijne, maer der Supplianten woorden zijn ghebleken, die ‘tgheene hun in de minute te harde, ofte onbehoorlijck hadde ghedocht, daer uyt hadden mogen doen royeren, ende wat anders dat henluyden beliefde daer inne doen stellen, soo sy oock in eenighe stucken deden.
Ende eerst daer staet Door’t onbedacht beleedt eens Commissaris, was by my daer sulcx ghestelt, uyt een ghemeyne opinie, die alsdoe was tot Haerlem. Dat het over-leveren van de ghespolieerde groote Kercke aldaer aen den Ghereformeerden scheen te zijn een Ratificatie des Commissaris vande Mishandel opten Sacraments dagh gevallen. Oock dat sulcke overleveringhe geschiede door’t beleet eens Commissaris, die doe ter tijt was tot Haerlem, tot verwonderinghe van vele menschen.
Beroerende nu die woorden inde Requeste van Onghestrafte acte, wert me gheseydt dat doe ter tijt in den Haghe een ghedoodt is gheweest, maer en wiste men doe niet (Immers ick gheensins) dat die persoon om die overdaedt in de Kercke gheschiedt ghedoodt werde, want men hem niet tot Haerlem, daer ‘tseyt was gheschiedt en dede, soo dat ghemeenlijck wel ghevalt, maer in den Haghe, daer teghen wist men ende weet men noch sekerlijck, datter meer dan twintigh, dertigh, ja vele meer persoonen dadigh waren gheweest aen de voorsz acte, insghelijcx mede dat niemant van de selve binnen Haerlem daerom ghevanghen, vele min gestraft is gheweest.
Ende nopende die woorden, Ministren als stokebranden, &c. Is een ghemeyn geruchte binnen Haerlem, dat de Ministren aldaer onder heure Predicatien daghelijcx klaeghden, dat men der Papisten Afgoderijen tot Haerlem ghedooghde, sonder sich oock te onthouden van de Magistraet daer in te beschuldighen.
Komende nu aen den dingen die daer souden beroven d’Autoriteyt der Heeren Sta-

ten, meest al begrepen onder de redenen van den dwangh in de Conscientien.
Die en hebbe ick, die noyt mijne daghen voor recht of schriftmatigh konnen houden over gheenen zijden, maer achte (sonder Reverentie) als noch ‘tselve te strijden teghens redene, teghens de wet der natuyren, ende teghen de Goddelijcke Schriftuyren.
En is dit stuck alleen te weten: de dwang in der Conscientien en het ketter doden die voorneemlijckste oorsake (des is Godt mijn ghetuyge) die my heeft doen schrijven tegen Calvijn ende Besam, sulckx beyde in hare schriften bestaende, maer gheensins vernoeghende te bewijsen.
Want ick het bewanderen van dit pat van de dwangh in de conscientien, ende van’t ketter doden, houde te wesen die gront oorsake (naest onse sonden) van’t jammerlijck verderf van Duytsch-landt, van Vranckrijck, ende van de Nederlanden tot nu toe ghevallen, ende liet my altijt beduncken (ooc noch) dat men hier willende nu weder dit selve pat bewanderen, wy oock van nieus weder komen sullen, daer Duytsch-landt, Vranckrijck ende die Nederlanden selfs, door’t bewanderen van dien inne ghekomen waren, te weten: in grontlijcke bederffenisse.
Welcke mijne meyninghe ick te meer betroude, overmits die oock gantschelijck conform is de meyninghe der H.H. Staten Generael, die meyninghe van sijne P. Excell. selve, ende oock die meyninghe van de Ghereformeerden tot Antwerpen, soo ghenoeghsaem blijckt in de aenwijsinghen van de voorsz Requeste.
Alsoo hebbe ick dit middel, vande dwang inder conscientien, daer over die Supplianten aldaer sich schijnen te beklaghen, als eygentlijck (soo my dochte) tot verwervinghe van der Supplianten versoeck, ende oock sonderlinghe tot eendracht ende wel-varen van de Stede Haerlem, ja oock der gehele Nederlanden dienende, daer moeten alsoo stellen.
Immers ben noch bereyt tot voorderinghe van de ghemeyne Ruste, die moeyten aen te nemen, omme sulcx (soomen voordert) noch breder te bewijsen, ende dit by geschrifte teghen alle Ministeren der Nederlanden of wie’r anders sal mogen zijn, die daer sullen voorstaen het voorsz dwinghen der conscientien ende ketter-doden my in den Heere sterck-makende, met die H. Schriftuyre oock met redene te betoonen, dat sulcx een weder-schriftelijcke ende landt-verderflijcke opinie is.
Het was my in’t minuteren van de Requeste, ende is my nu ter tijt noch onmoge


lijck te ghelooven, dat sijn P. Excell. of oock mijne E. H.H. Staten van Hollant souden ghebieden, dat de Politijcke Overheydt macht soude hebben van Gode om eenighe Religie, die hy valsch waent te verbieden, of die hy recht acht te ghebieden met sulcker Autoriteyt, dat die ondersaten schuldigh souden zijn hoor Politijcke Overheyt daer inne te ghehoorsamen, soo dat niemant met Petro daer tegen soude mogen wettelijc segghen, Oordeelt selve, oft meer behoort, dat wy u ghehoorsamen, dan Gode.
Want soo dat waer, souden die ghereformeerden, ja oock die Confessionisten rechtelijck soo’t schijnt, moghen beschuldight worden van Rebellije teghen den Coningh van Spangien, ende Keyser Kaerle, heur Landsheer ende Magistraet Politijck ende dat noch dubbelt fout, als verworpen hebbende die Religie by hen-lieden gheboden, ende aenghenomen hebbende die religie die sy verboden.
Maer dit en sal niemandt (redelijck verstant ghebruyckende) mogen dencken, swijghe segghen, immers die Confessionisten nochte Ghereformeerden gheensins. Daer uyt dan oock schijnt te volghen dat sulcke macht van ghebodt, ende verbodt in Religions saecken nu oock niet en soude zijn in Politijcke Overheyt van minder qualiteyt zijnde, dan Keyser Kaerle, of die Coningh Philips.
Doch en is mijn voornemen hier gheensins gheweest oock noch niet en is, sijne Excell. of den H.H. Staten limiten te stellen van heure autoriteyt, maer alleenlijck dit met ootmoet te vermanen, tot naerder bedenckinghe van dese soo hooghwichtighe sake.
Ghemerckt ick oock sie sulcx al veele vrymoedelijcker ghedaen te zijn gheweest, by den Generalen Staten aen den Coninck lest in de Acte Pacificationis tot Colen, fol. 43 met dese woorden selve.
Regimen animarum & conscientiarum ad solum Deum pertinere, Dat is, Dat die heerschappije over die Zielen ende conscientien Gode alleen toekomt, Daer men alleen seyt, werden alle andere buyten ghesloten.
Ende seker en soude des Coninghs autoriteyt oock gheensins vermindert, maer veel eer te recht vermeert worden, soo sijne Co. waerde sulcke waerachtighe aen-wijsinghe der Staten generael ter harten name, Gode het sijne gaeve, te weten: die heerschappije over den zielen ende conscientien, ende sich self oock het sijne gave, te weten: het gebiedt over lijf ende goet sijnre ondersaten, na vermoghen der selver Previlegien. Want hy so doende rechtvaerdigheydt soude hanteren, welcx aert is elck ‘tsijne te gheven, daeruyt dan oock moeten volghen rust en vrede.
Die my kennen, weten wel dat ick een groot deel van de Ro. Leeringen ende excercitien houde voor schadelijcke logenen, voor grove Afgoderijen ende voor ydele Superstitien, immers die meeste hoofden of Herders van de Ro. Kercke voor verslinnende Wolven, sulcx dat verde van my is die selve te willen voorstaen.
Maer in dit verbodt van haer-lieder excercitien en hebbe ick (onder reverentie ghesproken, niet konnen verstaen dat hen-luy
den billigheyt gheschiet, dat sulcke onbilligheyt een verstooringhe is vande eendracht. Ende soude daerom wel met hertn wenschen dat die uyt-roedinghe of correctie met ghemeene excercitie van selver mochte gheschieden door sijn rechte middel, te weten: door’t Gheestelijcke ende niet door’t wereltlijcke swaert, in sulcker voeghen, dat die menschen hoore doolinghen verstaen mochten, ende vrywillighlijck oock gantschelijck verlaeten, ende niet teghen haer verstandt ende conscientie uyt ancxsten hypocritelijck vermijden voor een tijt.
Of ten minsten dat het mocht geschieden met eenighen schijn van Justitie, parte audita, of door eenigh ander sodanigh middel, dat de gemeene man mochte opentlijck sien, dat de Romanisten het licht vliedende haer leere ende excercitien niet wettelijck en derven verantwoorden, ende midsdien een goet benoeghen in sulck uytroeden of corrigeren mochten hebben.
Hier toe hadde ick seker Advertissement beworpen, in voornemen om by weten van N. van der Laen Burghemeester tot Haerlem, ‘tselve te behandighen sijne P. Excell. den xxvj. Martij, 80. ‘tleste was tot Haerlem.
‘Twelck niet en gheschiede, overmits ick sprekende met sijn Excell. den selven niet en vant ghesint tot eenigh vry Colloquium of Synodum: ‘twelck nochtans die Ghereformeerden Ministeren der Nederlanden voor’t eenighe middel dienende tot ruste der Kercken houden, in eenen brief anno lxix in druck aen den Luterschen Predikanten, van den welcken sy sulcx versoecken.
Alsoo hebbe ick deur die voorsz ende meer andere consideratien, siende nu den Catholijcken ghesint omme te versoecken maintenue van excercitie van hare Religie, daer toe in hen-luyden Requeste ghestelt soodanighe middelen ende redenen, als my dochten daer toe voorderlijck te zijn, op hoopen of sijne P. Excell. oock die H.H. Staten door’t naerder insien deser saken, souden verstaen, dat dese dwang hinder conscientien bestaende in’t moeten laeten van de Ro. excercitien, gheen bequaem, maer schadelijcke middel waere om te komen daer men begheert te wesen.
Immers dat dit middel in allen gevalle tot uyt-roedinghe van valsche Religien niet voorderlijck en is, soo mede wel uytdruckelijck verklaren die ghenerale Staten in de voorsz Acta pacific. fol. 42. segghende alsoo.
“Die Christelijke Religie is een groote verholentheyt, om welc te voorderen Godt gebruyckt, niet het Godloose krijghsvolck noch boghe, noch swaert, maer sijnen heylighen Gheest, ende Herders van hem ghesonden, ende noch elwaerts, fol. 30.
Die Staten door dit aenmercken, oock mede dat sy uyt experientie al te warachtig te zijn, ghebben gheleert, dat ghewelt ende wapenen weynigh hulps dan tot verbreedinghe eender Religien, ende voorts ghelijxk sy-luyden (R.Catholijcken) niet en willen dat men hen-luyden eenighsins in haere conscientien dwinghe: dat het alsoo oock betaemt, nae de Wet Godes, dat sy oock die conscientien van anderen niet en dwinghen.”


Sulcx hebbe ick dan in de Requeste van den dwangh in der conscientien, soo veele daer staet, moeten segghen volghens oock mijne conscientie.
Als die nu al meer malen den Ministreren tot Delft teghen sulcken dwangh vermaent hadden, doch al vergheefs, ende midtsdien verstondt, my als een Christen toe te staen den Magistraat Politijck hier af met Reverentie te vermanen.
‘Twelck Thomas Tilius Minister uytdruckelijck onder sijn hant (die ick noch hebbe) maar uyter andere predicanten tot Delfs verstant (soo ick meyne) aen my heeft gheschreven, te weten: dat elck Christen mensche sulcx (als ick hier die) niet alleen gheoorloft, maar oock schuldigh is te doene.
Niet moghende gelooven (soo ick noch en mach) dat sijn P. Excell. of mijn H.H. de Staten sulck mijn doen qualijc souden konnen nemen, als die in desen doe na de Leeringhe van der selver Ministers selve, oock mede, alsoo’t nu gantsch een ander tijdt is, dan’t was, onder den Keyser ende Koningh, daar’t dootlijck was een Requeste te schrijven voor yemanden, die van’t Sacrament, Misse, Vaghevuyr of Aflaat, anders ghevoelde, dan’t den Papen beliefde, ende nu oock noch niet verboden en is, voor den Catholijcken, alst doe was voor den Euangelischen, Request te schrijven of yet te versoecken.
Te minder noch na dien my wel voorstondt ghelesen te hebben in de verantwoordinghe van sijne P. Excell. in druck uytghegaen, Anno lxviij. Dat sijn Excell. daer gheensins voor Rebellie of strafbaer heeft
konnen achten het verbont der Edelen, ende het presenteren vande Requeste tot Brussel, dat wel een ander werck was dan diite, want daer fol. 50 ende 51 leestmen dese naevolghende woorden.
“Want nae ons begrijp, soo kan hem een Prince abuseren, ende is daerom ghesondeert dat een Vassael, onderzaet of wie beswaert is, hem des vertooninghe mach doen, jae die Keysers ende Koningen worden ghepresen, die hen van private persoonen hebben laten berispen, uyt dien sy hen lieten duncken, dat sy niet genoegh en luysterden nae hun klachten ende versoecken, ghelijck die ghene die verdroegh dat men in volder straten tot hem seyde: en wilt ghy nae onse klachten niet hooren, soo en wilt oock niet Regheeren. Dat mocht hart gheseydt schijnen, ende die Autoriteyt van een Koningh aenghetast.”
Wt alle ‘twelcke nu blijckt, dat die woorden in de voorszRequeste gheen hardigheyt met allen, noch oock die redenen aldaer niet altoos teghen der H.H. Staten autoriteyt inne te hebben, gheacht en moghen worden, alsoo ick die gheschiedenisse aldaer veel sachter stelle dan die is ghevallen, ende (so veele beroert den dwangh in der conscientien) daer handele ende stelle, ‘tghene in allen over een stemt, metten woorden ende meyninghe van de generale Staten, van sijne Excell. van de Ministeren ende Ghereformeerden deser landen selve.

Actum onder de handt van my der voornoemden D.V.C.

"Advertissement in-houdende redenen van't bewerp van den requeste ghetekent by eenige catholijcken tot Haerlem,"""