II. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Remonstance of vertooch, by die van Leyden,"" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1629."
"""Remonstance of vertooch, by die van Leyden,"" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1629."


REMONSTRANCE Of VERTOOCH,
By die van Leyden, de Heeren Ridder-schappen ende Steden representerende de Staten slandts van Hollandt, in Februario 1582. hare mede-lidtmaten ghedaen, nopende t verhandelde der Predicanten, inde laetst-voorledenen Somer tot Middelburgh in het Nationael Synodus (so zijt noemen) vergadert geweest zijnde, met den ghevolghe van dien.

[illustratie]

t ’AMSTERDAM

By Iacob Aertsz. Colom, wonende op’Water in den vierigen Colom.
Anno 1629.


Aen den Leser.

Soudet oock recht zijn, vrientlijcke Leser, datmen een keerse inder nacht lichtende onder een coren-maet stolpte? Soudemen, soodanigen leytsman tot de diergekochte vryheyt als Leyden is, ander Steden niet tot een heylsame aenleydinge laten verstrecken? Soude die stadt Leyden op so loflicken berghe tot een toevlucht ende berginge vande ghemeen lants vryheyt verborgen moge blyven? Dat sy verde, nu my middel ter handen is ghecomen, om die te laten zijn tot een exempel van allen andere: sonderlinghe na dien ick mirakuleus daer aen zy ghekomen. Ick hadde te doen inden huyse van een daghelijcx gedeputeerde, zijnde inde Staten van Hollant, Daer was niemant voor de hant, de na volgende remonstranctie lach op een kantoor, ick sach den tytele, stackse in mijn boesem, trat te rugghe na huys, ende copieerdese, t’welck ghedaen, ginck weder int selve huys, dede mijn bootschap, ende liet heymelijck de principale remonstrantie, gedruckt wesende, daer ligghen. Ben ick hier in een dief? vergevet my om u selfs nut, ja om’t ghemeen besten wilen. Maer ist dieverie dat een keerse aen den anderen wordt ontsteecken? Wat schadet dat het licht van d’eerste keerse? niet. Wat sal u dit licht van dese keerse baten? Veel. O veel, wildy maer tot dit licht u ooghen openen, wildy maer tot dit licht u ooghen openen, die vryheyts aert verstaen, haer helpen vorderen, by wettighe wegen, tot minderinghe van parischap, neerderingh van eendracht ende versekeringhe der aengevochten Nederlanden.

NOCH AEN DEN LESER.

NAdemael beminde Leser dat dese tweede Keerse seere vermindert is, soo heeftet my goet ghedocht, dese derde aende tweede te ontsteecken, al eer sy heel vergaet, op dat alle Overheyt verlicht ende gheleert moghen worden, van het schoon vertooch dat die van Leyden haer mede-lidtmaten haer ghedaen hebben, op dat zy allen haeren name mochten behouden, dat is, Overheydt ende gheen Vassalen of onderdanen en souden worden, ende dienen den ghenen, die nu haer selven voor Dienaers wtgeven.
Ick wil my nu keeren tot den Predicanten, ende haer met desen vermaent hebben, dat sy haren name voldoen, daer mede dat sy genoemt worden, dat is, Dienaren ende gheen oversten. Dat sy willen te vreden sijn met haren dienst, ende dienen den genen die haer tot dienst aengenomen hebbē, ende en steken haer niet (buyten haren dienst) indendienst ofte ampt der Overheyt, maer dat sy haer alleene houden aen dat woort Gods, ende wie u niet ontfanght, ofte niet en begeer te horen, daer gaet van daer, ende en maeckt geen beroerte, om in ander luyden gehuerde huysen ofte plaetsen te gaen tegen haren danck, maer ghebruyckt veel liever de leeringhe ons Heeren Iesu Christi, ende het gebruyck der Apostelen: Schuddet stof van uwe voeten ende kleederen gelijck wy lesen: Math. 10, 14. Marc. 6, 11. Luce 9,5. ende 10, 11. Acto. 13, 51. ende 18, 6.
Ende en wilt u oock niet schoeyen met de schoen die de Papen (tegen haer danc) in dese Landen hebben moeten laten staen. Maer weest gheschoeyt met de schoen daer denApostel Paulus mentie af maeckt, Eph. 6, 15. dat ghy bereydt zijt tot den Evangelium (merckt) des vreden.
Ten laetsten so bidde ick eenen yegelijcken die de Letteren sullen sien ofte hooren Lesen, dat sy van herten voor de Overheyt willen bidden, op dat Godt haer wil geven ende begaven met wijsheyt (het welcke eenen costelijcken schat is. Want Salomen geen meerder schat van God en wiste te begeeren, soo wy lesen 3. Regum 3,9) om te Regeren, op dat wy gerust ende stille leven mogen in alle Godsalicheyt ende eerlickheyt. Want dat goet ende oock aen-genaem voor God onsen salichmaker, die daer begeert dat alle menschen salich worden, ende totter kennisse der waerheydt comen, etc. Leest het navolgende met verstant. Vaert wel.


Aen mijne E. E. Heeren, mijne Heeren de Staten Slants van Hollandt.


MYne Heeren, zoo dick wy den noot, die onse bedroefde, doch alderliefste Vader-lant aen ofte opleyt aensien, ende bemercken de wterste ruïne vā on allen, so niet by tijts tot den brandt die niet alleen rontom ons, maer oock van binnen ontsteken, is wt te blusschen toeghelopen en wort, daer mede wy ons dan te dickmaelder moeten becommeren als wy’t vier naerder ghevoelt hebben: Gheeft het ons groot wonder dat hier van der claechliederen ende redenen niet alleen de straten, maer alle de werelt vol is. Ende dat nochtans wy sien tot de beterschapende verlichtinge eenes sulcken quaets soo weynich wijsheyts, sorchvuldicheyts ende naersticheyts ghepleecht te worden. Aen onser zijde derven wy vry segghen dat de naersticheyt ende sorchvuldighe mannelickheyt, die wy, met het verlies van soo veel duysenden, (als yder man bekent) deur Gods gratie bewesen hebben, wy niet gaern en souden vervallen zien. Ghelijck wy oock hopen dat een yegelijck van u, mijnen Heeren, gaern in zijn respect betrachten soude: ende en hebben daer aen niet te twijfelen. Maer alsoo aller saken opcomstes de wijsheydt een moeder is: hebben wy, zoo veel ons aengaet niet, dat wy ons der halvē zouden toeschrijven ofte beroemen mogen, dan God den almogenden ootmoedich te dancken dat hy in onse slechticheyt zijnen wonderen raedt bewesen heeft. Niet te min soo deur menschelijcke voorsichticheyt, yet, als sonder twijfel veel (dewijl de goetheydt Godt zijnde goede gave der wijsheyt der menschelicker natuere tot een voornaem behulp ingheplantet heeft) ons zoude moghen geholpen werden: soo weten wy doch dat een yderman deser ende aller gaven iet meer dan alleensoo veel en heeft, als hem van God toegemeten is. Ende alsoo wy soo verre geleert zyn deur de ervarentheyt, (dwelck de beste meestersse der onwysen is) dat wy connen afmeten de cleynicheyt onser wetenschap, willen wy de selve andere, van mijn Heeren, gaerne toe schicken: Die wy bekennen, als met scherpsinnicheydt begaeft zijnde, in verscheyden wetenschap opghevoedet, ende deur gestadigen handel van saken wijsheyt vercregente hebben. Nochtans dewijl inden gemenen brant niemant hem en behoort stil te honden, die niet voor een trouloos lit vander ghemeente tot zijn eyghen verderf soude willen ghehouden werden: soo hebben wy die (also te spreken) tot mede-wachters neffens u mijnen Heeren van God ghestelt zijn, niet connen laten ons van onse behoorlijcke plicht te quiten ende in uwe wijse vergaderinghe wel willen toebrenghen, wat onsen eenvoudighen raet tot gemeenen hulp (meer als wy hopen deur Gods genadighe schickinghe om

zijn werck eenmael aen ons bewesen, grooter te maecken, als uyt eenigher gheschicktheyt) onder reverentie van mijn Heeren gesloten heeft.
Onser en is niemant zoo slecht, die des alghemeenen lants brandt niet ghewaer en is geworden: die het niet en ziet, is onsinnich, die het niet en ghevoelt, is levende doot: die het niet en acht, die en soude geen onrecht geschieden, zoo hy als een mede branstichter ghhouden werde: maer die nu sulcke zijn, laten haer haest kennen. Ende (dat onder correctie gesproken zy) wy houdent also, dat niet Hollant alleen, maer t’geheele lant daerom in noot is: dat die het achten souden, geven wel acht opter saken, maer zy procederen opten voet niet, waer mede men soude moghen comen om de vruchten te genieten, die by allen vromen, met zoo veel arbeyts, met het zweet, jae met het Merck der armen, en met zoo menich dierbaer hooft bekostiget zijn zo deerlijcken verwacht wordē.
Hier en willen wy noch niet segghen, dat een yder zijn eyghen huys bewarende, moet verloren gaen, daer wy vanden ghemeenen brant t’samen omringt zijn: Wy willen oock swijghen dat die’t begonnen spel als gewonnen achtet, zelden pleecht victorie daer van te brengen: Want den tijt leert haest of oock een kint zijn volle wasdom heeft. In somma waer dat eene kranckheyt voor kranckheyt bekent, ende de oorsaken des kranckheydts notoir zijn, daer can wel een tamelijck Medecijn eer aen zijne cuyren begaen. Dan ons heeft een kranckheyt bevangen: een heylige kranckheyt der opinien: waer mede wy malcander verterende, sullen ten laetstē zelfs verteert werden, by aldien wy niet in tijts raet en ghebruycken. Goeden raedt is hier dier, ende soo veel te dierder als weynich yemant dese zynen kranckheydt bekennen wil. Dat ons van dese bekentenisse afhout, is den erftovenaer, die door zyns vergiftigen Basiliskischen aensien den gantschen aertbodem inde doot gebracht heeft. Dese wt oudē haet die hy tegens den eeuwigen Schepper ende zyne schepselen gheswolghen heeft, en can niet rusten te verderven ende weren soo wat tot behoudenis dienen mach. Hy nu, daer hy wt zijnen moordadigen moet in dese landen met water, vlam ende vier soo langhe gewoedet hadde, dat het Godt ten laetsten verdrooten heeft, alsoo dat deur zijn onuytspreeckelijcke gratie, onse bekokelde ooghen zoo wijt open gheaen zijn, dat wy met Pilato niet langer begeert en hebben ten Gherechte te sitten: heeft hy eenen nieuwen raet gevonden, nieuwe in onse oogen, maer die hy van outs-her wel heeft weten te practizeren, ende heeft het vergift uyt zijnder busse langher niet in bitterheyt, maer met nieuwē most vermengt te drincken willen geven. Smakende na die goede muscadet daer mede de eeuwige wijs-


heydt hare gasten vrolijck te maken pleecht, ende inden blinckenden beker ine geschoncken, daer mede de dranckofferen opten outaer des Heeren aenghedient worden. Hier mede heeft hy van aen-begin niet de rouckeloose wilde ende moetwillighe Werelt, maer den genen die eenen ernst tot Godt, ende Goddelicke saken hadden, altijt bedroghen gehad: ende heeft de waerheyt met den schijn der waerheyt, de Godsalighe eenichheyt met een verbloemde eenicheyt, vervolcht, vertreden, ende te gronde ghebracht. Soo heeft Christus als een verachter der Key. Majesteyteyt, eenen schendigen doot sterven, d’Apostelen als oproerders lyden, alle Christenen als ketters, moeytmakers, ende eygen-sinnighe menschen vervolcht werden moeten: ende dat niet anders als om Godt eenen dienst te doen.
Saulus (in zijne Religie anders onstraffelijck) heeft om de wet des heeren met vervvolch gheyvert gehadt. Den grooten Constantijn heeft om de Christelijcke Religie yverende den Paus zijnenen stoel gheset, daer hem Kaerl de groote volgende op verheven heeft, tot grooten verdriet der armer verduylder Christenheyt. Van welcken Pauselicken bant so wy nu door Godes gratie (als gheroert) ontbonden gheworden zijn: zijn sommige ernsthaftighe Luyden, deur haren onverstandigen yver weder opgewect: niet nochtans om yemant tot de valsche leer, als de Paus ghedaen hdde te drijven: maer om de Overheyt aen te porren, alsdien behoordt den waren Gods dienst met hare macht voor te staen. Niet merckende dat de beginselen des Pausdoms niet geweest en zijn om eenen valschen Godes dienst aen te rechten, maer om den selven geloove, soo voor de gewrouchde afgrijselijckheydt des Pausdoms bekent werde, in alder neersticheyt in te dringhen. Dan dit bedwangh, ende gheen ander dinck, is de rechte moeder des Pausdoms gheweest, waer deur hy ghestegen is boven aldat God ende Maiesteyt ghenoemt wert. Ende en is geen Godes dienst zoo vervloect geweest, dien hy met dese middelen niet heeft invoeren ende hant houden mogen: de wyle hy alls hoocheyden onder de voeten hade, ende niemant, zoo lief hem zijn lijf, eer ende goet was hem tegenstpreken dorste. Dit al aenmerckende ende bevindende dat deur de sterckste deser kranckheyt van opinien, zo veel duysent, ende duysent duysenden doodt gebleven zijn, hebben wy liever Godt onsen behoeder de eere, die hem toe comt te laten ende ons in onse swackheyt voor syne hooge Majesteyt te verootmoedigen, dan dat wy, in vreemde opinie, ons sterck houdende, andere souden bedroeven, in t’gunt daer inne wy gaerne kennen dattet ons falieren mach. Ende wy dancken God deser kennisse: zijn oock daeromme wel rijckelicken geresolveert ende gesloten, dat wy tot geenen Religions-dwangh, int kleyn noch int groot, noch tot eenighe statuten ofte decreten daer her streckende, aen te nemen, souden verstaen willen. Waer deur of wel eeicheyt der liberteyt in eenen waren gheloove gesocht wort: nochtans wet ende dat rechte eenicheyd niet en can in dwangh bestaen: ende versocht hebbende dat deur soodanige eenicheyt, liberteyt


ghevonden is, om de menschen, sonder wederspreken te volghen ghenoodicht zijnde, in alle Barbarischer onwetenheydt te voeren: werden wy by ervarentheydt ghedronghen metten Ezel so wijs te zijn, dat wy ons verhoeden, daer wy ons verhoeden, daer wij ons eenmael aan de gevangene liberteyt zoo dootlick gestoten hebben. Ende of wel de gemeente, als esels ooren hebbende, daer by soude moghen getogen worde: nochtans of harer vele des Enghels swaert tegens Balaam wt ghestreckt, in voorleden tijden mogen gezien hebben, des mach een yder Man zijn hert ghetuyghenisse gheven, altijdt weten wy soo veel wel, dat de gemeente den last in de ghedwongene eenicheydt zoo hert ghedruckt heeft, dat wy hen lieden inden wech der (als sy verstaen soude) gevangener vryheyt, niet souden te brenghen weten. Contrarie voor ooghen siende dat sy veel eer souden verstivet worden, ofte ten minsten met onlusten den Ezels trat houden, opten wech daer in wy behooren en moeten eendrachtich zijn, om totten brandt in aller haesten toe te loopen. Ende daghelijcx hoorende, dat by velen gheseyt wordt, hoe dat wijt voor onsen kinderen verantwoorden souden mogen, zoo zy sullen zien het groote verderf daer in zy door ons ghekomen zijn: Ende waerom doch? Om vryheydt dere? Die wy teghenwoordich (mochen zy segghen) zien ghevangen te zijn. Wy bidden God, die ons wt de handen der vyanden verlost heeft, dat wy na den opset onses harten, ons voorziende, alzoo moghen voort gaen, dat onse kinderen sulx over ons met recht niet te clagen en hebbe. Dan soo wy onse hooft opbeurende, sagen dattet alsoo onsen kinderen ginck: wy souden oorsaeck hebben, ons met hen te bedroeven, ende henluyden niet te bestraffen weten. Want alst al geseyt is, dat onsen nacomelingen niet en sal moghen verborghen blijven, wy hebben os met recht vindicerende ende ontreckende der Spaenscher wredicheyt te samen verbonden: Liever waer toe? ist om eenighe particuliere religie alleeen te soueren, te beweren, ende in vryheyt te bezitten? Alle die int stuck van regeringhe, met eenich aenmercken verkeert hebben, weten dattet eerste vier onses elendighen brants met het branden, blaken, blaken, ende wurghen der Ketteren aenghestecken is. Hier hebben wy ons niet teghen gheset, als dat sy gheen Ketters en waren: Maer wy hebben ghesustineert dat de Ketteren, ende met namen de Weder-dooperen ende sacramenters so wij die doen ter tijt selfs genoemt hebben, niet en behoorden met sulcke manieren als na’t advijs der ecclesiastiken, volgende de bloedige placcaten, getracteert te worden oock alle beleefde Majestraten beswaerlijcken vallende dat sy moestē executeurs zijn over haere goede vrienden: die sy wterlicken niet te bestraffen en wisten, alleen na den appetijt der centuyren vande genoemde geestelicken. Het welcke also ons op onse menichfoudigen clagen, niet heeft mogen afgedaen worden: hebben wy, met recht, ons in onvrede gestelt over den inbreck onser previlegien, hantvesten ende rechten. Middeler tijt heeft God ghenade gegeven, dat op de opgegane waerheyt, altemet meer ende meer ver-


schenen is: ende dat de ghenoemde ketteren, een yder wt haren winckel, voorghetreden zijn. Over twelck wel groote bloetstortinghe ghevolcht is, oock met consent ende toedoen van veele an ons ende onse vrienden:Maer ten lesten heeft die Goedertierne God in deser Provintie vryheyt ghegheven, ende ons ghesterckt daar wy teghen den vyandt tot noch het landt behouden hebben. Die ons hier toe gheholpen hebben: die huer lijf ende leven by ons ghewaecht hebben: Die op onse Poorten, Vesten, of waert van doen was, als Muylen ghearbeydt, ende met Leeuwen harten ghestaen hebben, dat en zijn niet al te mael luyden van eender ghezintheydt, Maer veel zijn daer onder gheweest, die nu sommighe (de welcke het weynichste by ons opgheset hebben) gaerne soude, alst schijnt benaudt zien. Ende in deser verscheydenheydt van ghesintheyden, zijn wy soo eenich inder ghemeene sake ghebleven, dat oock onse nabueren (overmidts de Spaensche vruntschap onse Vyanden gheworden zijnde) hoe wel zy ten deel contrarie van ons ghezint waren, als doende professie vanden Catholijcke religie, nochtans verweckt deur onse beleeftheydt, haer met ons vereenicht ende vrientlijck accoort ghemaeckt hebbe, waer in dan? Naemelijcken om landt vrede te houden, ende sonder respect van relgie, elcanderen teghens alle ghewelt ende overdaet der vyanden te helpen, te schutten, ende te beschermen, Alle de ghene de welcke de pacificatie van Ghent, de acten der gecommiteerden tot Coelen, ende het advijs vanden particuliere Provincien aen de Gheneraliteyt over ghesonden: ghesien ende deurtast hebben, sullen wel connen ghevoelen, dat onser aller meeninghe niet anders gheweest en is, als dat noch den eenen noch den anderē om zijn religie eenich leedt aenghedaen zoude werden. Niemandt wil dit ons alsoo afnemen, rechts of wy eenighe andere religie, voor die teghenwoordich alhier geexerceert wordt, lauderen, ofte begheeren zouden inghevoert te hebben: Dan wy zijn schuldigh, soo lief ons Godt is, dien wy tot een ghetuyghe aengeroepen hebben: ende soo waert ons onse eere is, die eens verlooren, niet weder crijchlijck is, onverbrekelijcken te houden, dat wy eens belooft ende ghesworen hebben. Ende wy en vinden gheen macht waer wt wij straffelijck teghens dien procederen zouden, die haer in haren burgerlicken handel ende wandel niet anders als eerbaerlijcken hem met ons te draghen, bevonden worden. Wy connen oock niet anders verstaen, als dat het tot conservatie der policien beter is, dat een yeghelijcken zijn opinie particulier behoudende, wy alle ghelijck vereenicht blijven, om de ghemeene sake te bevorderen, daer toe dan een yeghelijcken, t’sy met contributien, ofte anders zoo veel te willigher, ende van herten gheneychder zal bevonden worden, als hy siet dat het om vryheydt der conscientie te doen is, dat het hem selfs aengaet, dat hem den beul vande neck gheweerdt sal worden: dan dat wy deur ghedwonge eenicheyt, met veel nieuwe decreten, met schelden ende ketteren onsen na-


bueren ende verwanten, ja moghelijck de vrouwen in onse armen, de kinderē van onsen eygen bloede, wy swygen die luyden van onse burgerschap, daer over wy als vaderen gestelt zijn, verbitteren tot onsen haet verwecken, ende afkeerich van ons maken zouden. Mijn Heeren willenhaer niet verdrietē en laten, soo wy het hier in te langher maken, om dat het met corten niet uyt gheleydt worden can: want het is de eerste trap, waer deur wy tot het inwendighe vyer wt te blusschen, souden opclimmen moghen: als soo wy, namentlicken, water ende gheen olye int vuyr en gieten, seker zijnde dat daer het om Ketterye wt re roden, te doen is, geen beter middel en sy als coelicheyt: Want wy hebben dickwils ghesien, dat diens boecken weynich gheacht waren, alsdan eerst in aensien quamen, ende ghesocht werden, als de autheuren vervolch leden, ende ghekettert werden. Het waer wel te wenschen dat een yeghelijcken tot eenicheydt der waere kentenisse mochte ghebracht werden: Maer wie anders, sal t’kint als de moeder baren? sal de soon uyt ander macht, als der natueren, elders, als van des vaders zaet, geboren moghen worden? Ende met wat cracht sal dat kint, noch ongheboren, in zijns vaders erve ingheset moghen worden? Voorwaer de wijl der gheloovighen het minste deel opter aerden wesen sal, nae t’woordt des Heeren, dat niet faelgeren can: Soo connen wy ons qualijck inbeelden, dat met eenich ghedrangh, of toedoen des machts vande Overicheyt (der welcker authoriteyt men hier in tabuseren, t’allen tijden ghepoocht heeft) geheel de gheunieerde provintien, soude Christenen ghemackt moghen worden: Maer wel onder den naem van Christenen, een werelt vol boose huychelaers, daer deur den grooten naem onses Heeren ghelastert sy selfs niet te beter, dan wel soo veel te argher worden souden, alst beter is voor een huychelaer uyt te gaen: Ende de ghemeente soude van een werelt der quaetwillighen vervolt worden: voor welcke men altijdt soude moeten in sorghe staen, dat sy luyden, die onse religie inden gront niet meer respiceren, als wy ’t Pausdom ghedaen hebben, ons mochten na poghen te doen, ’t selve wy met den Pauselicken drangh ghedaen hebben: Ende die indien souden vromer zijn, dat sy hare religie niet veynsen ende nochtans haer teghen ons niet souden stellen willen, souden wy quijt gaen, ende ons in onse benautheyt van meerder hulp berooft sien moeten. Twelck ende alle ‘tvoorschreven wel voorsichtelijcken beweghende de Vroetschappen deser Provintie: Ende merckende dat het na geleghenheyt des tijdts ende der lande, niet sonder het onderste boven te setten ghepractizeert soude moghen worden, bewijsen sy alle ghelijck metter daet, hoe weynich gevallens sy aen desen praet van religionsdrangh hebben: Het eenighe exempel van de placcaten teghens de kettersche boecken, mach ons hier in ghenoech doen: Twelck wel, conform des by eenen ghenoemden Synodo ghedecreteerde, in velen Steden afgelesen is: Maer in’t executeren thoonen sy wel al ghelijck, oock niemant wtghesondert,


hun meyninghe contrarie te zyne. Pryselick daer haer inne draghende, dat sy ghedoogen dat by haerlieden het quaetste ghesproken wordt, ende gelijcke wel doen het beste. Maer dewijl sulcke dinghen berghens toe en tenderen, als tot verkleyninghe der authoriteyt vande Overheydt: Wy bevinden, soo veel ons aengaet, beter te zijn, dat wy sulcke dingen gantsch ende teenenmael af-slaen, als dat wy de selve aennemende, daer mede ghelijck als in een batament spelen souden.
Nu tot u luyden, die ghy met uwe actis Smodalibus her voor trecht, willen wy ons weynden, ende cort bescheydt gheven, waerom ons de selve in gheenderley wijs aen te nemen, gheraden is. Ende soo wy u vraghen, wt wat macht? met wat autoriteyt? ende ten welcke sijne ghy ons de selve opdringhen wilt? sult ghy dan antwoorden, dat u de macht van Godt, de authoriteyt van de Overheydt her-coemt? Wat macht u luyden van Godt ghegheven is, daer van en is ons tot noch toe soo veel niet ghebleken, dat wy ghelooven connen dat u Godt, de Overheyt te beheeren, soude tot Dienaers ghestelt hebben: Ende van de Overheydt, die u tot een Synodo gheauthoriseert soude hebben, en is ons tot noch toe altijdt gheen goet bescheyt ghedaen.
Wy hebben wel gehoort, en connen selfs lesen, dat het voor een Nationael Synodus wt gaet, als daer voor ghyt houdet: maer vele, ende onder dien wy, niet alsoo met u luyden. Want soo het nationael zijn soude, soo waer voor eerst, ende boven al van noode, dat het hooft vande natie, t’selve beschreven, bestemt ende gheapprobeert hadde: als de Scribenten, waer teghen ghy selfs niet en hebt, claerlijck betuygen. Het hooft vande Natie, daer over dir Synodus als nationael strecken soude, zijn de Ghenerale Staten, by welcke wettelijcke vergaderinghe wy niet gelooven en connen dat het Synodus sal beschreven zijn. Ende heeft het by den selven Heeren generale Staten niet mogen beschreven worden, om dat haer Hoogheyden niet alingh te samen comen: soo hadden billicx die van het Synodo daer op behooren te wachten, wanneer sy wilden dat den naem van Nationael kracht ghewinnen soude. Dan selfs dat Synodus heeft den Staten de maet gheset, die het billick van haer Hoocheydt ontfanghen soude hebben, indien dat het selve den staet der Heeren Staten ghestelt heeft, mede brenghende, hoe dat een yder Provintie in het Synodo Nationael souden gherespecteert worden. Wat nu de Provinciale Staten een yder in zijn respect tot de verschrijvinghe deses Nationalen Sinodi ghedaen hebben, dat sal een yder inden zijnen best weten: Van deser Provintie moghen wy spreecken, dat wy niet en verstaen, hoe dat oock sulcke verschrijvinghe met wettelijcken consent dezer Provincien soude gheschiet zijn: Daer in wy als een mede-litmaet der selver Staten, tot noch toe onse consent niet ghegheven en hebben. Seght ghy dat wy daer van te beschuldigen zijn: of wy u dan vraechden, of wijt alleen zijn die het voorschreven Synode niet gheapprobeert en hebben? sout ghy daer ja

toe segghen dorven? Wy connen met waerheydt affirmeren, dat het alsoo niet en sy: Daer wy oock niet eene stadt en sien die den inhoudt van dien te effectueren, doenlijck vindt. Dan de practijcken verstaen wy wel, die de sommighen niet hebben connen heymelijck houden, als zy daer teghen waren dat eenige Predicant op eene sekere plaetse sonder haren voorgaenden advijs ghesteldt was. Alsoo meende men salmen hem allenskens inde possessie gheven: over twelck wy liever by tijdts voorsien willen, om de possessie te weren, als dat wy de selve te benemen, onse kinderen so veel moeyten, als wy teghens den versleten Pausdom ghehadt hebben, souden achter laten. Niet te min wy connent u luyden wel ten besten afnemen, ende houdent daer voor dat ghyt niet anders als wel en meent, om het hooft met den gheheelen lichame te samen in eene koye te brenghen: dan men heeft dickmaels ghesien dat een Herder zijn verdoolde schapen al te hert na-drijvende, de selve verloren heeft, mitsdien dat hy die meende weder te rechte te brenghen. Wt goeder meninghe ist gheschiet, dat de Keyser Constantijn den Paus van Roomen, doe ter tijt noch niet soo gheheel onsuyver inder leere zijnde, het rijck van Italien in ghegheven heeft: Maer dit en hebben oock selfs sommige vande geestelijcke, noch weynich voor onsen tijden, niet voor goet prijsen konnen. Ende hier deur ist gheschiet, dat ten laetsten de Cudde den wolven is bevolen worden. Ghelijck wy dan oock ghesien hebben warachtich te zijn, dat de Rijckdommen der Kercken, die uyt goeder meyninghe van Religie gebaert waren, eyndelijcken de Moeder verslonden hebben. Wie isser van ons tot zijnen Jaren ghekomen, die niet gehoort en heeft dat de Herders uyt een yverighe meyninghe den blaffenden honden so lanck ende soo veel ter ooren gheblasen hebben, om dat verdoolde schaep weder in te drijven, dat (ey laey) der schapen een groot ghetal by den honden ghevreten worden? Ende wat salmen doch van goeder meyninghe, wat van goeder intentie spreken. Ist niet uyt goeder meyninghe gheschiedt, dat goethertighe menschen, haers vaders huys, landt ende zant verlatende, in wildernissen ghegaen, haer met arbeydt gheneert, een slecht, simpel cleet, alleen voor de coude ghenoech zijnde, aen-getoghen, in vierentwintigh uyren eens slecht, ende wel soberlijck ghegheten hebben, geslapen als gewaeckt hebben, ende eenen onberispelicken wandel ghevoerdt hebben? Maer als dit tot een reghel-werck gheworden is, heeft God wel getoont wat ghevallen hy aen menschen insettinghen ghehadt heeft. Die wel eer eenen Christoffel verziert heeft, tot een voorbeelt, des soo den naem Christi met recht drage mocht, heeft voorwaer een prijselijcke intentie ghehat: Ghelijck den meestendeel van die, soo de Heylighen tot een goedt exempel, int eerst den menschen voorghebeeldet hebben: maer ten laetsten wat isser uyt gheworden? Anders dan een onnutte plantage, een vervloeckten boom: Die wy by onsen tijden uytgheroeyt siende in ghelijcke, ofe meerder inconventent en vallen: Ende dat wy de stompe roede


niet wech gheworpen hebben, om dat wy op ons een scharper halen souden. Sulcke ende dierghelijcke exempelen, daer wt wy als mette handt tasten connen, hoe dat hem altijdt den mensch aen hem selven vergaept, ende met zijn eyghen meyninghe, hoe goedt die oock was, voortgaende, verdoolt is: wy aenmerckende, en konnen niet verstaen, waerom wy met uwen Synodo (verstatet niet qualijck soo wy de waerheydt spreken) ons nieuwe stricken souden aenlegghen laten. Want ist Gods woordt dat ghy ons voorstelt? laet u dan ghenoeghen dat wy de boecken van Gods woort, in grooter reverencie (als ja billijck is) annemen. Ist om goede ordonantien te stellen int gunt dat in Godes woort na teghenwoordigher ghrlrghrnthryt nirt ghrnorchsaem gheparticularizeert is? Het waer een dinck soomen ons sulcx als goeden raet aenghedient, ende inde Christelijcke vryheyt ghelaten hadde: Maer dat wy ons daer aen verbinden souden, connen wy niet berichten recht te zijn: Die wy eenen reghel in Christo hebben, daer aen wy ghenouch te houden vinden, ende den welcken wy volgende, sekerlijck weten dat wy niet dwalen moghen. Daer ter contrarie wy sien dat ten allen tijden de Concilien, Synoden, ende Decreten, weynich vruchts ghedaen, ende altijdts veele quaets veroorsaeckt hebben. By den Apostelen den gantschen tijt haers loops deurende, ende ruym over dertich Jaren gheprescribeert wesende, is een eenich ghenerael Concilium tot Jerusalem ghehouden: Maer van sulcke ten saecke die het eenighe Fondament der salicheyt in Christo betreffende was: Ende de welcke (daer de Jootsche Kercke haerer Wettigher besnijdinge, die sy neffens Christum in-dringhen wouden, een seer klaer woordt hadde) niet wel anders beslecht conde worden. Dit fondament nu ten vollen gheleyt zijnde, moghen wy in alle sekerheydt daer op bouwen: ende en dorven niet ten allen drien Jaren nieuwe Synoden houden: daer wt ten lasten der Decreten, daer aen wy souden ghebonden zijn, zoo veel worden souden, dat wy deses bants qualijck, ende niet dan met grooter moeyten, begin ofte eynde, soude vinden mogen: Ende onse kinderen, of zy niet ghenoech te studeren en hadden, souden weder met een Ius Canonicum te doen krijghen. Het concilium Mycenum wort voor anderen int gemeen hooch ghepresen, ende nochtans, dat ghy beter als wy, ghelesen hebt, is daer mede zoo weynich uytgherecht, dat daer naer de Arrianen veel stercker, ende meer ghestijver gheworden zijn, als zy oyt te voren waren. Zoo weten wy oock, dat ghelijck de Paus van weghen des opsichts der Korstenheydt, daer inne hy ghemenlijck gerespiceert worde, hem van alle Korsten Princen Meester ghemaeckt heeft, ende ten aensien des voorstandts vant Korstendom, de Princen tot zijnen apetijte gheset, ende verset heeft: Ghelijck hy dan Puppijn de cleyne den zoon van Kaerle Martel, dat een bastaert was, Coninck van Vranckrijck gemaeckt, ende den waren rechten Coninck Hilderick afgheset heeft: daer over hem de Hollantsche Cronijck schrijver verwondert,

van Paus machts grootheyt: Ende deses selven Puppijns zoone, Karel de groote, heeft den Paus Keyser van Roomen ghemaeckt, ende den Grieckschen Keyser Constantijn de seste, dat Roomsche Rijck benomen, om dat hy een quake soon der Roomsche kercke was: verachtende met sommighe zijne voorsaten, den beeldendienst: ende heeft also dat eenighe Keyerdom, volghens aen tween ghesplittet, midsdien dat de Westersche Keyseren, naer sommigher beduncken Paus vasalen gheworden zijn. Alsoo ende conform van desen, heeft oock een Nationael Concilium, dat West-Keyserdom, tot den Duytschen ghebracht, om dat de Griecksche Keyseren behulp tegen den Sracenen gheweyghert hadden: het welck of by den Grieckschen Keyseren, recht geweygert worden is: hebben niet te disputeren, dien oock t’selve niet aen en gaet: dan wy hebben voorghenomen hier wt te bewijsen, dat de Concilien met haer voornaemste hooft, de Paus, oorsaecke tot den Pauselijcken Keyserdom, ende tot de groote mutatien van rijcken ghegheven hebben. Doch ten is met desen onse segghen niet, dat het jegenwoordich Synodus van ghelijcken oor hebben soude: want oock d’eerste Synoden, insgelijcx de eerste Pausen, het quaet welck naer ghevolcht is, niet voorghenomen hadden: Dan wy bewijsen uyt levendighe exempelen wat vanden Concilien of Synoden, al sy macht krijghen, voor vruchten te verwachten zijn. Ende soo veel connen wy wt het jeghenwoordighe Synodo sporen, dat by avontuyr by andere Provincien soude gheseydt willen worden, dat wy deur den Synodo, wel souden moghen hooft van alle die ander Procincien worden, daer onse Graef-schap, adiunct Zeelant, drie stemmen toe ghestaen worden: daer gheen andere Provintien (behalven Vlaenderen dat twee stemmen hebben soude) meer als eene stemme ghegunnet wel een aenlocksel voor ons schijnt te wesen: nochtans soo wy anders als naer haren sin ons schickē mochten, als dan souden oock de verstroyden in vreemden landen, ons overstemmen mogen ende also de vreemden over ons alle gelijck, heerschappye crijghen. Waer deur doch anders? als deur quasi Paus macht hebbende, Synoden.
Wanner het alleen Ecclesiastijcke dingen waren, die in het Synodo afghehandelt geworden, wy souden ons te weynigher hier mede becommeren willen, ende Kerckelicke saken, Kerckelijcken beslechten laten: Gelijc wy dan onse Kercken, soo veel de Ecclesistijcke saken belange, bevolen hebben: maer also questie is vā onse authoriteyt welvaert ende vryheyt der ghemeente ondersaten: ende vande verbreydinghe ende verstamminghe onser aller huysen en familien: soo en connen wy ons niet onthouden van het gunt dat ons Ampts-halven opgheleyt is. Ende ten eersten, onse authoriteyt aengaende, wy bevinden dat midts t’aennemen der verhandelinghe in het Synodo, wy van weghen onser ghemeynte ende publijcke goederen, ende in onse offitie niet anders als Vasallen des Synode haest souden ghehouden worden. Want midtsdien dat zy setten dat de


nominatie ende electie der Predicanten, by der ghemeente: ende by der Overicheydt de opprobatie staen soude: soo verstaen wy dat sy ons gonnen dat Keyser Hendrick de vijfde, den stoel van Romen, boven zijn voorouderen possessie toegestaen mach hebben: maer wy en vinden die van het Synodo noch noyt in possessie gheweest te zijn, dewyle sy al haer possessie ons, ende wy hem vanden haeren, niet te bedancken en hebben: Ende alsoo wy de approbatie op onser zyde by sulcke restrictie vinden, dat de Overicheydt seer glissich staen hebben soude soo wanneer sy niet by der handt van het Synodo ghehouden worde: soo e bevinden wy niet anders, als dat het Synodus poocht om t’hooft van de Overheydt te worden. Want alsoo spreeckt de Kercken ordeningh, dat de approbatie der Kercken-dienaren de Overheydt toecoemt, by soo verre sy possessie vande ghereformeerde Religie doen: Ist dan by al dien dat sy verstaen met dat woordt reformeert een Religie die het verstant van het Synodo gheconformeert soude zijn, soo en soude de Overicheyt dat Previlegie niet anders ghenieten moghen, dan als een lidt wesende van het lichaem daer van het Synodus een hooft wesen soude: Ende by feyl van desen, soo soude, of de Kerckelijcke creatueren des Synodi, meesters, ende Dispenseurs der Geestelijcke goederen, die een goet deel vande publijcke rijckdommen zijn, ghehouden moeten werden: Of daer en soude in Overicheyt niemant moghen gheadmitteert worden, als de creatueren van het Synodo. Ende dit en soude niet alleen vanweghen Kercken-dienaren plaets hebben, maer het soude oock met het onder-hout der armen, Gasthuys meesteren, ende aen ende afstellinghe der Schoolmeesteren, van gelijcken ghhouden worden: Daer wt dan eyntljcke volghen soude, dat niet alleen wy, ende onse gansche ghemeynte soude het Synodo onderworpen zijn: maer dat oock van onse kinderen niet dan na hare opinien gheinstitueert wordende, sy souden erfmeesters blijven, ende alsoo een absoluyt sorchloos regiment over allen besitten. Niet te min wy moghen wel lyden, dat ander luyden op haer eyghen besoldinghe sulcke Kercken-dienaren aen nemen, ende haer eyghen kinderen soodanighe Schoolmeesteren stellen als hen belieft, sonder oproer. Maer ghelijck wy niemandt, in’t zijne dwinghen willen, soo beheeren wy oock in’t gunt, soo wy amts-halven, tsy int gheestelijcke ofte andere saken te bevorderen hebben, onser eyghen conscientie machtich te zijn. Soo veel het anderde punct vande ghemeente vryheydt, ende wterlijck welvaren der ondersaten aengaet, wy hebben tevooren gheseyt, daer y wy noch persisteren: Ende by Gods gratie verhopen tot inder doodt te volherden, dat wy tot gheen Religions dwangh (hoe kleyn sy oock zy) verstaen connen. Ende daerom konnen wy lijden dat de gheleerde haer, teghen de verdoolde opinien, met schrijven ende spreken, na hare wetenschap ghebruycken: Henlieden selfs te bedencken gevende, of sy niet meer oorbaers

met beleeftheyt die verdolende, te gemoete gaende, doen souden, als sy met hert spreken, schelden ende Ketteren doen: Dan wy verclaren altijt, dat wy op de Kerckelijcke censuyr, ende wt het oordeel der gheleerden niet een minste ghedacht en hebben, om teghen yemandt als Ketteren te procederen: Dan wy hebben onse Vierschare, daer wy God voor ooghen stellende hopen te wysen ende te doen, als wy in onsen eenvoudt met goeder consciëntie sullen bevinden te behooren. Wel vreemt in onse ooren luydende, dat oock Luyden soo verre comen, dat sy tot boecken te verbieden voortgaen, en niet dan by gratie ende previlegie (als eertijdts de Kettermeesters plechten) toelaten willen: Een saecke wesende daer over men de Pauselijcke regheringhe alle weghe billicx ghescholden heeft. Ende daer wy liberteyt gheroep en hebben, behoorden sy luyden wt de Historien, dier sy ghenoech ghelesen hebben, wel gheleerdt te zijn dat de vryheydt altijdt voornamelick indien bestaen heeft, dat yemant zijn ghevoelen, vry wt spreken mochte. Ende het is dan eenich merckteecken van tyrannye gheweest, als men zijn ghedachten niet vry wt spreken moeste.Voorwaer de redelijckheydt die alleen tijrannye teghen spreeckt, leerdt ons int ghemeyn dat de waerheyt soo weynich als het licht mach ghedronghen worden: Jae de waerheydt, als het licht inden duysteren by de logen geset, schijnt dies te klaerder, de loghen altijdt sal van selfs verdwijnen, ende en sal by de waerheyt niet hechten moghen. Daerom het wel tyrannisch is met den afghewekenen Juliano goede boecken te verbieden, om de waerheyt te dempen: maer u liefhebbers der waerheyt en achten de logen schriften niet, die haer ghenouchsaem selfs straffen: Ende te meer soo waer de waerheydt ghelegen wordt: Sy straffen de schrijvers wel, maer de boucken te verbieden, dat sal van hem selfs comen, de vreese des Heeren, ghelijck inden Epheseren gheschiet is, in haer een afkeer van sulcke boucken gebaert hebben sal. Het leste punct daer van vermaent is, seyden wy te bestaen in de verbreydinghe onser familie ende gheslachten: waer in wy voor eerst, sien een juc, dat ons swaerder, als int Pausdom oyt gheweest is, om draghen zijn soude, indien dat den houlijck tusschen ooms kinderen, verboden werdt: het welck niet verstaen dattet gheschien sal, maer wanneert gheschiedt waer, zouden wyde kinderen voor gheen Bastaerden houden moghen, ende (onder reverentie ghesproocken) den Pauselicken dreck weder in nemen, in tghene des van Godt gheen verbodt en is: ende dat de Keyser inden beschreven rechten wel uytdruckelijcken toeghestaen heeft: zijnde alleen deur het Pauselijck regiment met veranderinghe der Policien, in onghebruyck ghekomen. Ende ons noch voor ooghen legghende het groote quaedt dat Hollandt overcomen is, om dat het Concilium te Constants int houwelijck van Vrouwe Jacoba van Beyeren, ende Hertoghe Johan van Brabant, staende inde graet van ooms kinderen, niet heeft dispenseren willen: Wy hebben reden om een meerder afkeer van


soodanighe Concilien te hebben, daer in sulcks plat verboden, ende oock het remedie van dispensatie gantsch niet toegelaten en wert. Het is wel een zaeck, mochtmen segghen, die achter weghen ghelaten can worden, wy raden oock dat-ment laet: Maer die nu zijn zinnen inde handt niet en heeft, dien en moghen wy niet binden, daer in hem Godt onghebonden laet. Ende in’t ghenerael, soo weynich als van eenighe andere saecken, ende veel weynigher ist ons in saecken van houwelijck te lyden, dat wy onse wijven ende kinderen, daer by alle de republijcke, ende eens yder mans huys bestaet, der gheestelijcke jurisdictie, ende den stemmen van eenighe vreemdelingen souden onderworpen laten zijn: dan dat wy des halven niet en weten, sullen wy middelen vinden, om ons des met soo wijsen lieden als die van het Synodo te beraden. Begheerende alleen dat het burgherlijck regiment, ghelijck het politijck is, oock gheheel ende onverdeyldt by de politische Overheydt,

blijven moghen: Ende dat wy der Gheestelijckheydt ofte den Kerckelijcken mannen tot een nieuwe jurisdictie, ende meesterschap, over Overicheydt, Onderdanen, wijf ende kinderen, gheen deur ende poorten open en doen. Als wy ons dan wel expresselijck by desen verklaren, ende betuyghen voor God ende u mijn E. E. Heeren, dat wy nemmermeer daer in dencken te verwillighen, ende also weynich als het oude Pausdom weder aen te nemen. U. Ed. ende Eer. ootmoedich biddende, ende broederlijck vermanende, dat de selve nae haerdere meerder wijsheydt, met Gods ghenade dese sake wel beweghen ende met ons de hant daer aen houden willen, dat wy de ghemeente in hare particuliere opinien, niet teghens burgerlijcke rust strijdende, in liefde draghen, met liefde aen ons locken, inder liefden behouden, ende met een goedtwillich volck, als vaderen met haer kinderen, den ghemeenen vyant tegenstant te doen, macht hebben moghen.

Vwe Ed. ende Eer. goetwillige ende getrouwe mede-lidtmaten der Stadt van LEYDEN.

I. van Hout.

[illustratie]


IUSTIFICATIE
des Magistraets tot Leyden in
Hollandt.

Teghens de Calumnien, ter saecken vande differenten, tusschen henluyden ende eenige vande Ghemeente aldaer, by den selven, den Magistraet wat min dan Christelijcke nagheseydt.

1. Petri. 3. 16.

Met sachtmoedicheyt ende vreese, hebbende een goede conscientie: op dat zy, daer in zy quaet van u lieden seggen, als van quaetdoenders, beschaemt werden, die uwe goede wandelinghe in Christo bedrucken.

Iudæ 8.

Desghelijcx nochtans dese, als slapende ontreynighen het vleesch, verachten de Heerschappye, ende Lasteren de Heerlijckheden.

[illustratie: Coornhert]

t’AMSTERDAM.
By Iacob Aertsz. Colom, Boeck-vercooper op’t water inde vyerighe Colom 1630.


PROLOGHE.

EEn goede name (beminde ende aendachtighe Leser) is beter dan veel rijckdommen, gelijck ons niet alleen de H. Schrift betuycht, maer oock d’experientie in’t leven van alle Godtvreesende menschen: Want dese wel wetende dat een goeden wandel by hem selven een goede fame voortbrengt, liever onrecht lijden dan dat zy met gewin van gelt oft schat ander menschen onrecht souden aendoen; daer mede zy ooc betoonen dat haer eere hemluyden meer ter herten gaet dan rijcdommen. Twelc zy doen of om haers selfs wille; of om Godes ende haers naestens wille. Die de eere om haer selfs wille soo beminnen mogen, seer noode eenige smetten daer inne lijden, maer verschoonen soodanige haere eere al-daer zy connen of moogen; al waert oock sulcx dat zy t’selve doende, de schande van haer naesten souden moeten reveleren. Maer die haer goeden name voorstaen ende benaersten tot de eere Gods, ende tot haers naestens welvaren, soodanige menschen konnen ooc om weldoen wel versmaetheyt lijden: Als Godt daer deur gepresen en haer even naesten deur heurluyden pacientie gesticht wert; sonder dat hem de selve smaetheyden in haer herte seer beswaerlijcken zijn. Maer indien de sake soo verre verliepen dat heure pacientie tenteerde tot laster des Heeren, tot schandale van heuren naesten, ende tot ruyne van die menschen, de welcke heurluyder sorge zijn bevolen; so moet het swaerste meest wegen, e n Godes eere met des volcx welvaren meer gesocht zijn, dan het verschonen der geender die met haer quaet geklap haer naem soecken te schenden. Dit gevalt nu (Leser) aldus metten eersamen Magistraet tot Leydē in Hollant, de welcke quaet geklap moet lijden om weldoen; ende dit noch van der geenen die schuldich zijn hemluyden te dancken ende geensins te calumnieren. Welc calumnierie de Magistraet nu een langē tijt sonder weder te spreken heeft laten doorgaen; eensdeels op hoope dat geen goede luyden het quaet klappen en souden gelooven; ende eensdeels door dien zy den brant van soodanich achterklappen eer met stille swijgen verhoopten te blusschen, dan met verantwoorden; ende dat zy sulcx alle schandalen ende discordien in dese periculeuse tijden souden hebben doen cesseren ende voorder konnen precaveren. Maer de Magistraet bevint hem in desen vertrouwen ende hoope, sulcx bedroghen, dat zy sien dat veel menschen dien achterklap geloven, ende dat sulcke achterklappers meer dan te voren in haer calumnieren voortsvaren, in sulcker voegen dat het swijgen des Magistraets voorts aen soude tenderen tot verderf van de gene die haer opsichten subiect zijn, tot schandaele ende quetse der vromen, ende tot Godes oneere. Want haer langer stille swijgen maect twist onder haer Burgerie, die anders wel eendrachtich was, ende het valt tot schandale vanden Evangelie, sulcx dat daer door veel vrome gelovigen by den vianden des waerheyts gelijcke calumnien onderworpen worden. Alsoo wert nu de Magistraet nootelijcken daer toe gedrongen, datter een van tween sal moeten geschieden, te weten: dat, ofte moeten lijden een schenden van hare namen, buyten hare schulden, streckende tot oneere Godes, tot schandale der vromen, ende tot verderf van hare medeburgeren; of deur het ontdecken vande waerheyt de autheurs van dese beroerten bekent te moeten maken, ende de selve (gelijc als reden is) tot hare beschaemtheyt te laten komen. Ende want de Magistraet het eerste acht onbehoorlijcken, maer daer en tegens het laetste voor goet ende recht aensiet; so is tselve alhier deur hemluyden gedaen; also het sparen vanden quaden een straffe voor den goeden is. Achtende dat den schuldigen geen ongelijc en sal geschieden, indien men (gelijc hier gedaen is) niet dan de naecte waerheyt en gebruyct, de welcke henluyden selfs tot profijt e n beteringe sal wesen, indien zy het straffen vande waerheyt eenich gehoor willen geven. Ende sullen daer en boven hier door alle eenfuldige duyfkens de wijsheyt vā serpenten bekomen mogen om hem voorsichtichlijcken te hoeden voor sodanige menschen, die met schaps vachten bekleet zijn. Om de welcke nu eygentlijcker te mogen kennē, ende om de onschuldige in geen quade suspitie te brengen, sullen de principaelste authores alhier by name ende toename beschreven werden, alsomen ooc te min de namē der selver heeft konnen verschonen, overmits zy haren mishandel soo openbaerlijcken gedaen hebben, ende dat zy na menichvuldich heymelijc vermanen, van haren quaden voornemen niet en hebben willen desisteren, maer liever daer inne hartneckelijcken persevereren; tot schande van haer selven; tot schandale vanden simpelen, ende tot exemple van den verstandigen, is yemant onpertidich die oordeele nae der Waerheyt.

Vaert wel.


Justificatie des Magistraets
tot Leyden, teghens haer wedersprekeren.

INden Jaren M. D. Lxxviij. ende lxxix. is binnen der stad Leyden in Hollant, tusschen de Magistraet aldaer, ende eenen Minister met eenighe vander Consistorien seeckere different geresē: niet om hem de Magistraet der Consistorie, maer veel eer (so hem liet aensien) of de Consistorie hem des Magistraets regeringe oock behoorde te onderwinden. Want de Magistraet en hadde noyt na der Consistoriē, maer die Consistorie hadde (alst scheen) nae des Magistraets regiment gestaen, ende haer des willen bemoeyen ende usurperen. Twelck hem selven sal bewijsen wt de navolghende warachtige narratie der geschiedenissen. Daer beneffens oock de motiven, oorsaken ende redenen ontdeckt sullen werden waeromme de voorschreven Magistraet nu door Godes genade verlicht zijnde van het lastighe jock der Tyrannischer Romanisten, gheen nieu jock van eenige andere opter Gemeynten schouderen en heeft willen ontfangen.
Daer hadde nu al een wijle int heymelicke een partijdich vier tot Leyden inder kercken ghesmoockt, al eer tselve gekomen was tot kennisse des Magistraets. Die sulcx vernemende, bestont so spoedelicken ende stillicken alst mogelijck was tselve te blussen: ende dat met de interpositie van haer authoriteyt, ende door kennisse te nemen vande questien ende oorsakē van dien. Want de Magistraet verstont heurluyder Offitie te wesen, allen twisten binnen Leyden, zo wel in ecclesiastique als politijcke saken te precaveren ende assopieren: sonderlinge als de twistige partien haren twist selver, of niet en wilden, of niet en consten ter neder legghen, ende het door dien gheschapen was, tot een ghemeyne seditie te tenderen.
Sulcx bestont nu de Magistraet hen aen nam, van voorts soodanighe haere differenten te precaveren doort wechnemen vande oorsaeken van dien, te weten, doort beletten datter voorts meer in het ecclesiastique Regiment gheen twist-geesten (de Magistraet best bekent zijnde) en souden werden gestelt.
Alzo ist hier gebuert dat de schuldige partie haer beklaechde over de magistraet: den selven met calumnien naer ghevende dat die het regiment over de Consistorie aen hem wilde trecken, en wert mitsdien de ontschuldige Magistraet beschuldicht van den ghenē, die ende daer van zy selve de schulde hadden. Want men nemmermeer en sal bevindē dat de Magistraet oyt heeft gestaen na het ghebieden over het ecclesiastique regiment, daer teghens soo scheen het alsoo, rechts of het voornemen der wedersprekeren boven

allen dinghen altijts daer toe tendeerde, omme heure ecclesiastique jurisdictie te brengen op het raethuys, ende aldaer (even gelijck de Romanisten eertijts gedaen hebben) het regiment ende de domminatie te occuperen. Des ick alle onpartijdige menschen het oordeel late, wt tgene zy door tvervolch van desen sullen mogen considereren.
Den smokenden brant nam toe, overmits de groote ambitie eens Ministers, met eenighe vander Consistorie, den yver van dese onwijse menschen heeft soo vierichlijck daer inne geblasen, dat sulck verborghen smoken op gesteken is tot eenen grooten brant, wiēs vlammen nu al ghezien werden boven alle huysen, sulcx dat de magistraet van Leyden (tot haren grooten leedtwesen) nu weynich middels meer heeft om den selven brandt bedectelicken te smoren, de heete partidicheyt te blusschen, ende de groote schandalen der kercken te eviteren.
Ten eersten aensien, schijnt de principale questie van gheen grooter importantie: maer wat dieper met aēdacht geconsideert zijnde toont sy haer wter maten groot, want sy is dese. Of het oock sy het Offitie van een Christelijcke magistraet dat hy sorge draghe over de Kerckelijcke saken? De wedersprekeren seggen neen, daer toe niet willende dat de magistraet hem daer mede int alderminste en sal hebben te bemoeyen. Daer tegen is des magistraets ghevoelen daer inne Jae. Dan welcke hare, oock van haren wedersprekeren ghevoelen de redenen gesien sullen moghen werden, na de narratie vande naerghevolchde Historie, mitsgaders de motiven van dien.
Doch heeft de magistraet om ymmers te prevenieren alle sinistre interpretatien in desen diemaels opentlickē verklaert. Dat haer voornemen noyt en was noch oock en is om over de Kercken te regieren, maer alleenlickē om te procureren dat alle questien inder kercke Godes geprecaveert mochten werden: en dit door middelen datmen seditieuse gheesten soude houden wten kerckenraet. Datmen daer inne soude stellen Godsvruchtige mannen, niet die alleenlicken een schijn van dien hebben: dat de Christelijcke disciplijn zo wel den grooten als den cleynen soude treffen, twelck tot noch toe meer gewenscht dan gesien is: Datmen soude kiesen waerdige Ministers die machtich zijn om met ter H. schriftueren den gebrokē van geesten lieflic te vertroosten, en den hartneckigen sondarē strengelickē te berispē, maer niet die arlistich zijn om de moyterlingen met soet fineke aen heur parrtijdicheyts coordeken te trecken, datmen thooft der kercken alleenlicken soude laten blijven, Christum Jesum, en geensins eenige Ministers of Consistoriantē, op dat de selve hem niet wederomme en souden opworpen tot hoofden der kercken, van nieus nae een moetwillige dominantie over de conscientien en soude trachten, ende deur dien dese vrye kerckē onder een nieu Pausdom ende subiec-


tien souden brengen. Dit alles was altijdts de intentie van den voors. magistraet, ende dit selve is noch haer wterste voornemen, daer af zy oock niet en gedencken te scheydē, zoo lange men henluyden geen beter voornemen weet te demonstreren wt de Godlijcke Schriftuere.
Comende van hier op de voordere narratie, zoo is warachtich dat de voors. Magistraet nu al eenmael bevondē hadde den mishandel van eenighe der wederspreeckeren, de welcke met dolose practijcken wtgemuytet hadden, eenen eersamen Minister, genaemt Claes Jansz. verstroot, tegenwoordelicken Dienaer des Goddelicke woorts tot Naetwijck. Dese wert van zijn Offitie verdreven onschuldelick, je tegen zijn welverdiensten, alzoo hy in beyde de belegeringhen continuelicken binnen Leyden gebleven was, daer hy door zijn willige ende troostelicke servicen de ghemeente seer aenghenaem ende lief was. Dit ondervinden hadde nu des Magistraets oogen wat gheopent, opte partidigheyt van eenighe der Consistorie.
Waer na het gevallen is dat Peeter Cornelisz. doen dienaer des woorts tot Leyden zijn secreten rancoer, die hy droech tegen eenen zijn mede dienaren ghenaemt Casper Coolhaes, tot eenighe began te ontdecken, segghende dat hy met den selven Casper niet en conde noch en begeerde te dienen, ende dit al sonder eenige redene van sodanich zijn onwillen te connen gheven. Doch schijnet wel dat hy sulcken zijnen haet genomen heeft opten selven Casper, ter oorsaecke dat Casper mochte leren het wtwendighe ghebaer wat min, ende het inwendighe ghebaer wat meer ter saligheyt van noode te zijn, dan den selven Peter Cornelisz. goet dochte. Na dien nu de selve Peter Cornelisz. niet en begeerde met Casper te dienen, ende zijn meeninghe oock niet en was van Leyden te scheyden, soo can-men licht mercken dat hy van doen voorts heeft moeten indageren eenighe middelen, waer door hy den voornoemden Casper wt zijn offitie soude mogen stooten. Want dat Peter Cornelisz. niet en begeerde te scheyden van Leyden, betoonde daer na opentlicken zijn handel tot Voorschoten. Als nu Pieter Cornelisz.alsoo in voornemen stont omme zynen mede Minister Casper te depelleren bestont hy de herten vanden genen die in het eccesiastique regiment waren, allenskens tot hem te allicieren, den vromen ende vreedsamen daer wt te muyten, ende den partijdigen en onverstandigen daer inne te dringen: onder dese laetste was oock eenen ghenaemt Mathijs van Banchen, als daer toe wesende een bequaem instrument, die mitsdien oock door hem tot den kerckē raet geavanceert is geweest. Niet tegenstaende de selve vā Banchen wat min is dan vreedsaem niet vreemt van Ambitie, ende niet vry van eē schijn des heylicheyts, daer door de selve oock geworden is een tweede beleyder van alle dese onrusten ende muyteryen. In welc recommanderen, tot sulcken offitie de voornoemden Peeter Cornelisz. oock bethoonde, dat zijn lust min was tot gestadicheyt dan tot oproericheyt, gemerckt hy lange daer te voren den voornoemden Banchen, voor een twistmaker ende oproerich mensche bekent, ende ver-

scheyden personen ghewaerschouwet heeft gehat, datmen den selven van Banchen immers tot geen kerckelicke diensten en soude eligeren.
Dese twee nu (somen seyt) het hooft in een capruyn gesteken hebbende, ende van opset zijnde om den voornoemden Casper wt zijn offitie te muyten, was by henlieden gepractizeert ende doorsteken, dat die vande heerlicheyt van Noortwijck tot Leyden aen den voorschreven Magistraet quamen verlof soeckende voor een dienaer aldaer, om den selven tot Noortwijc in dienst aen te nemen: Meynende also den voornoemden Casper behendelick ende sonder alle moeyten te losē. Maer dese haerlieder aenslach is hen ghefeylt: want de stemmen der Burgermeesterē en Schepenen inder tijt niet teghenstaende haer practijckich onderkruypē, daer toe niet en costen gevallen. Maer wasby den selven Burgemeesteren ende Schepenen geseyt dat Peter Cornelisz. soude treckē tot Noortwijc (die hen te voren daer toe willich gesimuleert hadde) ende dit maer voor eenen tijdt, tot dat die van Noortwijck hen van een ander Minister geprovideert soude hebbē. Daer was nu de belager gevangen, ende Peeter Cornelisz. viel int net dat hy voor Casper zijn medebroeder wtgespreyt hadde Peter dit siende en wilde geensins daer inne consenteren, maer bewijsende hoe node dat hy (gelijc voor oock geseyt is) wt Leyden wilde vertrecken, heeft hy practijckelicken die van Noortwijc so verre gepersuadeert, dat sy lieden verclaerden in vier manieren geenen Minister te begeren, daer af sy luyden oock een acte onderteeckenden, die Peter Cornelisz. selfs ende met zijn eygen hant gheminuteert hadde.
Dit was nu de wortel vanden haet die Peter Cornelisz. van die tijt af voorts ooc heeft gedragen opten Magistraet der stadt Leyden, dese began hy doen voorts in haer congregatien te schelden voor Godloosen, en hatelick te maken byder burgerye, dat niet anders was dan een vruchtbaer zaet van eē verderffelicke seditie, en hier wt ist soo verre gekomen dat dese Peter Cornelisz. meer andere Ministeren gekregen heeft tot adjoincten. Die gesamentlicken de Magistraet van Leyden daer over inculperen in sekere libel, by hem den Heeren Staten van Hollant gepresenteert, aldaer sy in effecte van woorden schrijven. Dat de forme van het nommeren, stellen, ende verlaten vande dienarē, Ouderlinghen ende diaconen, in haren Synodo besloten, recht is: ooc te voren tot noch toe geuseert in allen ghereformeerden kercken van Hollant ende Zeelant, onder het cruys, ende oock dese seven Jaren openbaerlicken.
Hier allegeren de Ministeren haer Synodale resolutie ende de possessie, seggende daer by noch dat sy luyden bereyt zijn sulx te proberen. Dese probatie sal geschieden wter H. Schriftuere, wte opinie der Schrijventen, oft wt costuyme, de welcke sy oock stellen.
Aengaende de Schriftuere, de selve steldt ons voor verscheyden onsekere formen van het eligeren ende stellen der dienaren (daer af eerst gheseyt sal werden) of maer eenerleye sekere forme, beschreven in het eerste Cappittel vanden wercken der Apostelen. Welcke forme Paulus met dandere al te samen


dan naer ghevolcht souden hebben, of sulcx schoon niet en staet beschreven, seytmen het eerste, wat sekere forme mogen sy dan wter H. Schriftueren voortbrengen? want hebbē de Apostel Paulus ende de andere een ander maniere hier inne onderhouden, inde eerste kiesinge geschiede met Joseph ende Mathia: soo en can ons niemant met eenige autoriteyt der H. Schrifturen sulcken vryheyt in die electie met recht eyghen maken, ende ons dwingen mogen, zulcx te doen naer zijne opinie, maer wilmen dan oock het andere seggen, so volcht dat de wedersprekeren niet geauctoriseert en zijn ons hier inne te verdichten, ende op te dringen een andere forme dan inde voorschreven eerste verkiesinge des Apostels Mathie gebruyckt is geweest. Dese en leeren immers niet dat de gantsche Gemeente den Minister sal stellen: sy en leeren mede niet datmen Gode die een kenner der herten is de keure sal bevelen vande twee, ende het lot daer over werpen. Dit gheschiede mede inde voorschreven eerste verkiesinghe der Apostelen, maer tgunt sy hier van leeren siet hier achter onder de letter A. 1 1 A
Moghelicken dat hier yemant sal willen seggen datmen inde voorschreven eerste verkiesinge oock niet en siet dat de Magistraet met het kiesen der Apostelen eenichsins bemoeyt is geweest. Dat laet ick gaerne toe, maer seggende daer en tegens dat by der Apostelen tijden de Magistraet niet bemoeyt en is gheweest, om de kercke te defenderen, om haer Synoden te approberen, ende om haer questien te assopieren. Dit doen de wedersprekeren alles nu aen de Heer en Statē. Hier salmen tegens repliceren: de tijden zijn verandert: inder Apostelen tijden en was geen Christen Magistraet, alst nu is, daer aen men sulcx mochte requireren. Ende als ick daer op dan duplicerende wedersegghe, datmen overmits de selve oorsaken doen ter tijt geen Christelijcke Magistraet (dier doen noch niet en was) en mocht ghebruycken inder electie: geloof ic wel dat men daer op niet veel en sal weten te wederlegghen.
Wilmen der Apostelen exempelen na volgen in het eene, laetmen die oock na volgen in het andere, of men thoone commissie om het eene te moghen na doen ende t’ander te mogen laten. Twelck indien sulcx niemant en vermach te doen, soo salmen die in alles moeten navolghen. Ja selfs oock inde ghemeenschappe vande goeden. Dat anders niet wesen en soude dan landen ende luyden in roerte te stellen. Daerom seyt oock Musculus Dusanus: Dat het gene doen ter tijdt nut was in der Apostolischer kercken, nu onse kercken niet en mach profiteren somen hier achter lesen mach onder de letter B. 2 2 B
Dat is gheseydt van’t bewijs wter H. Schriftuere, twelck klaerlicken blijckt niet te milliteren voor de wedersprekeren, maer teghens henluyden, alsoo sy luyden hier in niet na en volgen het exempel der Apostelen, maer haer eygen goetduncken ende vernuft soo dat het voornemen der wedersprekeren hier in niet beter en schijnt te wesen, dan de manieren vant eligeren der Romanisten als Rodolph. Gualterus wel rondelickē schrijft in sekere Homelien, daer af t’extrackt hier achter is gestelt letter C. 3 3 C

Oock getuygen wel neerstelicken de Ministers tot Einden int gespreck aldaer, tusschen henluyden ende den Mennonisten ghehouden, dat niet de Ministers, maer wel de Overheyden ende gemeenten macht hebben om predickers te beroepen, ende aen te nemen. Soo mede de voornoemde Musculus wel expresselicken leert, dat de kercken die gereformeert willen geacht wesen, den Ministeren ontfangen vande Magistraet, alsmen hier achter aen mach lesen, onder de letteren D ende E: 4 4 D E
Daer sietmen wat hier af gheleert werdt by de ghereformeerde Scribenten. Vande welcke men hier maer een kleyn deel wt velen stelt, als in een sake gheen bewijs van selfs requirende.
Laet ons nu voorts van daer comen opte gewoonte, seecker alle de gene die oyt Geneven gefrequenteert hebben, weten dat aldaer het eligeren ende het institueeren der Ministeren geschiet, door de Ministers, de Mastraet [lees: Magistraet], ende den volcke, soo men oock mach lesen in haer ghedruckte Boecxken van de ecclesiasticque ordinantie, waer van extract hier achter staet littera F. 5 5 F
Desgelijcx geschiet soo mede tot Bern, na de beschryvinghe daer van ghedaen by den voornoemde Musculum Dusanum selve. Alwaer voorwaer de Magistraet hem niet weynich en bemoeyt, met het stellen der Predicanten, somen mede inden extract hier nae mach mercken, letera G. 6 6 G
Maer wat behoeft-men te loopen in soo verre Lande om exempelen? Men lese den Religions vrede, nu den xij. Juny M. D. Lxxix. tot Antwerpen ghepubliceert, ende daer sal ghevonden worden een Artijckel houdende aldus. Voorts dat die vande voorschrevē Religien (te wete gereformeerde Cofessionsche, en Catolijcsche) gehouden sullen zijn hare Predicanten en Ministers presenteren in persone aenden Schoutet ende wethouderē deser stad, om zijnē name opgeteeckent zijnde, met voorgaende deliberatie, by den voorschreven Schoutet en wethouders, geadmiteert en ontfangē te worden, en daer na te doen den Eet van getrouwicheyt ende onderdanicheyt, in alle politijcke saken, sonder andersins ofte vorder te usurperen of te doē eenige acte van jurisdictie, oft hen nopēde de autoriteyt vande magistraet te mogen moeyen, directelicken, of indirectelicken, in wat manieren t’selve soude moghen wesen.
Dan daer kome ic nu op het derde stuc, namelicken op de possessie die sy allegeren, daer benevē ooc op de permissie vande vrye exercitie, hem geconsenteert by zijne Excel. en dē Heerē Staten. Hier verklaren zy dat woordeken vry. Dat dexercitie gereguleert sy naer den woorde Gods. Die sy henluyden toegelaten Maer daer mede en is niet bewesē dat dese heurlieder exercitie int eligeren en stellen der ministeren, na den woorde Godes is gereguleert: geensins, maer blijct hier vorē ter contrarie. Ghemerct de Gemeynte niet en kiest en dat tselve ooc niet en geschiet by lotinge. Men siet wel dat zy lieden daer allegeren haer Synodum. daer aviseren, presideren, ende concluderen, niet dan Ministers selve sonder ymants anders contradictierende dit alles daer sy connen tot vermeerderinge van


haerlieder jurisdictie, en tot verminderinghe van des Magistraets, twelck gheensins een genoechsaem bewijsen en can geheetē werdē
Om nu voorder wat te seggen vande geallieerde possessie, so weten zyluyden selve tegens den Romanisten allegerende, mede hare possessie wel te antwoorden, dan lang onrecht in Godlicken saken, sulck onrecht nemmermeer recht en can maken, ghemerckt der menschen doen of laten geen macht en heeft, de natuer der dingen te veranderen. Boven dien is dese demonstrantie
vande selve nature, als voorgeseyt is vande keur Mathie.
Want ghelijck het niet al, wat ghedaen is by den Apostelen, die gheen Christen Magistraet en hadden, voor ons lieden nu Christelicke Magistraet hebbende te imiteren en staet: Alsoo en volcht mede niet datmen den wedersprekerē nu te tijt Christelicke Magistraet hebbede, die haer exercitie mainteneert, soude moeten permitteren, alles wat henlieden de noot dede doē, onder de Tyrannische Magistraet, die henlieden de exercitie geensins en permitteerde, maer de selve met Galgh ende Radt, met vyer ende sweert persecuteerde.
Doch ist wonder dat sy lieden aenden Heeren Staten hebben derren allegheren, dat in allen gereformeerden Kercken in Hollandt, ende Zeelandt, dese seven Jaren langh geuseert is geweest, de forme van het nominere, stellen ende verlaten vande Dienaren, Ouderlingen ende Diaconen in haerlieder Synodo besloten: ghemerckt opentlick de contrarie blijckt inde voorschreven Stadt Leyden, die immers mede in Hollandt leydt, ende daer mede een ghereformeerde Kercke is.
Het is onlochbaer dat tot Leyden gheen Dienaren des woorts aengenomen, noch te verlaten en zijn geweest, dan by tbelievē van de Magistraet aldaer, naer dat het advijs vanden Kercken, ende vande Gemeynte daer op was gehoort. Soo oock claerlicken blijct metten exempelen der aennemingen, van desen Peter Cornelisz. selve, van Casper Coolhaes, beyde voornoemt, van Casper Gent van Caerle Rijckewaert: en oock mede mette afdanckinge vanden voornoemden Claes Jansz. verstroot, en vanden voornoemden Casper gent, tegenwoordelijcken Dienaer des Godlicken woorts, binnen der stadt van Brugge, waer van de acten vande voorschreven magistraets weghen, wt ghegaen zijn ende voornemelicken hout de acte van zijne, Peeter Cornelisz. aenneminghe dese woorden: By provisie, ende tot kennelijcke wedersegginghe toe.
Alle sulcx is oock den voornoemden Peter Cornelisz. selver wel kennelickē, wiens heymelicke haet op Casper Coolhaes voornoēt nu gedecouvreert ende geaugmenteert was, soo dat hy Peeter Cornelisz. met zijnen aenhangeren nu siende dat henlieden so leechlicken niet en werde gepermiteert, den voornoemden Casper te licentieren, also henluydē des magistraets autoriteyt obsteerde: hebbē sy goet gevonden een ander Register (somen seyt) te trecken, ende bestaen de kennisse van de electie, en de macht om der kercken Dienaren te versenden, den magistraet te ontnemen, ende de selve trecken tot het seggen, believen, ende goetduncken vande Consistorie

alleenlicken. Daer by oock van hen ghevende: dat de magistraet hen metter Kercken int minste niet hadde te bemoeyen.
Dit was nu voorwaer al wat te verre getreden. Want of de Kercke haren stoel opt Raethuys wildē stellē, of sy des magistraets jurisdictie tot haer wilde treckē, of sy der Overheyt politijck haer vryheyt berooven wilden, soude dan de Magistraet hem metter kercken niet mogen bemoeyen? sekerlickē de magistraet en soude alsdan, gesien hebbende texempel der Pausen hier inne na volgē, met geen goede conscientie tot sulcken verderffelicken inbreck mogen stille zijn, swijgen ende ongemoyt blijven: Want het niet verborgen en is, dat de Pausen met gelijcke practijcken den Magistraten sulcx hebbē weten te betoveren, dat sy die eerst vande Magistraet geconfirmeert warē, namaels Keyserē en Coningen in haer offitien geconfirmeert hebbē.
Maer of yemant de leere verachte of vervalschte, en de kercke also in haren wterlicken vrede perturbeerde, so en souden de Ministers ende Consistorianten ghewisselicken niet seggen, dat hem de magistraet int alderminste mette kerckē niet en hadde te bemoyen: so en souden sy geensins segghen tis des magistraets officie, dat sy onse personen beschermen maer geensins onse leere: want als onse personen vanden Magistraet voor gewelt beschermt sijn, so heeft die sijn ampt volbracht: maer ons allē betamet en onse ampt isset, dat wy onse leere defenderen met het tweesnijdende sweert der almogender waerheyt, dat geen Magistraets assistentie en behoeft. Ick wedde sy en souden alsdan sulcks niet seggen: maer hen des wel wachten, ende ernstelicken aen de magistraet versoecken te doen mettē swaerde, dat syluydē (soot schijnt) schuldig zijn te doen metten woorde Godes: want niet met ghewelt van menschen, maer met claer bewijs der Schriftueren, wert alle ketterie beschaemt, verwonnen en vernielt.
Als de Romanisten voormaels wt wackere Bisschoppen ende diligente studeerders vander heyliger Schriften verandert warē, in weeldige buycdienarē, en trage Epicureesche swijnen, so bestonden zy de Magistraet aen te roepen tot bescherminge, tegen de aenvechtingen van ketterijen, ja ooc van Christenen: want syluyden inden duysteren afgront der logenen versinckende ontbeerden de almogende waerheyt, die alleen in desen te recht defenderen can, ende en consten voorts meer haer leere niet defenderen. Alzoo misbruyckten syluyden doen voorts de Goddelicke macht des betooverden Magistraets, die syluyden besichden voor hare dienaren, beudels en voorvechters, van hare abominable dolingen ende Afgodtsche superstitien.
Niet teghenstaende sulcke Epicureesche verckenen doe in allen anderen saken sulcke Heeren al waren geworden over de wereltlicke magistraten, Dat sy die int minste niet toe en lieten hen te bemoeyen metter kercken sakē: so en lietē syluydē daeromme nochtans niet de selve magistraten aen te roepen tegen elc, hy waer dan Ketter ofte Christen, die de Roomsche leere dorsten verachten, ende dese buycdienarē (nu in weeldige en mogēde rijcdommē sittende) in harē wterlicken en Godloosen vrede verstooren. Ende maeckten den


onvoorsienigen Magistraten vroet, heurlieder offitie te zijn, dat sy wt crachten haers gebiets schuldich waren soodanige vermetele menschen (so noemden sy die) als pertubateurs vander kercken vrede te bedwinghen. Dat sy sulcke Roomsche seugen in haer slijcbedde van wellusten ende in sulcken dolende vreetsaemheydt (soot scheen) souden laten berusten, ende inciteerden den Magistraet dat zy sulcke perturbateurs van soodanige hare wterlicke vrede, aenden wterlicken mensche met wterlicke straffe, als ghevanckenisse of lijfstraffe, souden straffen.
Tis te beduchten, indien datmer by tijts niet in en wilt voorsien, datter niet veel beters van te verwachten en staet, sonderlinge alsmē neerstelicken inne siet, sekere geschrift, twelck den Heeren Staten onlancx gheexhibeert is, daer by den selven Heerē Staten gepersuadeert werdē, dat des Magistraets offitie is sulcx te doen. Diet niet en mach geloven, die lese wat hier achter geschreve staet, getrockē wt sekere libel vande differentien, 1 1 H tusschen de politijcsche en ecclasiastijque regeringen, gestelt tusschen de letter H ende I. 2 2 I
Die vander Consistorien versoeckē aen de Heeren Staten, datmen henliedē late vryicheyt inde exercitie, hier af is het minste deel niet het belijden zijns geloofs, met ooc berispinge van dolingen. Dese berispinge doen sy lieden op den Romanisten, Mennonisten, en allen anderen vrymoedelicken: twelck zylieden weder teghen haerlieden (die doch menschen zijn ende mede dolen mogen) qualicken soot te beduchten ist, souden moghen lyden: want sy verbot, dwang ende straf versoeckē over allen die sulcx teghen henlieden doen, en haerlieder kercken vrede perturberen souden willē, de welcke als perturbateurs aen goet of met gevanckenisse, of aen dē lijve gestraft souden moeten werden vande Magistraet. Want dat des Magistraets offitie soude moeten wesen, die hen wel daer inne, maer anders nerghens inne en soude moeten bemoeyen metter kercken saken.
Sullen also niet in perijkel staen van haer goet te verliesen, ghevangen te werden, ende lijfstraffe te lijden, alle de ghene die dolinghe siende, sluypen inder kerckē, wt drang haerder conscientien, daer teghen sullen pogen te sprekē, en sulcke schadelicke vrede te perturberen? De bloedighe Romanisten, en deden voormaels tegen de gereformeerde, die haer erreuren, metter Heyligher Schriftuere bestraften, anders niet. Die moordadige ende bloetgierighe Inquisitie van Spaengien, en socht ooc anders niet: mē en heeft met rechtveerdiger droefheyt noyt over arger sake geclaecht. De gront, oorsake van dit bloedighe oorloch en is niet anders, te wetē, dē dwang over de conscientien: yeghelicken oordele nu hier van onpartydich, of dit niet en schijnt eē nieuwe invoeringe te wesen, vanden dwang der conscientien.
En staen de wedersprekeren hier niet opēbaerlicken na. En noch soudent moeten zijn ongoddelicke calumnien, alsmen henlieden aenseyt dese waerheyt, die haer eyghen gheschriften der Heeren Staten overgelevert, opentlicken betuygē. Wordet eenmalen wacker wt dese betooverde slape. O alle Magistraten ende liefhebberen vande vryheyt der

conscientien, en van tghemeyne welvaren, en ghy sult met handen moghen tasten, dat die stricken al wt gespreyt leggen, omme u te belagen te vangē ende te berooven van die lieve vryheydt der conscientien by u zoo langhe gewenscht ende zoo dier gecocht wesende.
Het zijn (seytmen gemeenlicken) goede jongen die de oude verbeteren. D’outste Pharizeen permitteerden drie jarē langh, dat onse Heere Christus opentlicken tegen henluyden Predicte, haer leer en leven strengelick voor den volcke beschaemde en vā groote menichte van menschen audientie hadde, ende naer volginge crege: meyntmen of ooc de jongerē Christi, jae oock de Heere Christus selve, nu hier te lande quam, daer vryheydt inder conscientien is, ymmer schijnt te wesen dat dese Jongeren sulck doen, Christi wel drie dagen lang souden permitteren: ick houde wel neen, maer sy souden Cruycifigie roepen over sulcken perturbateur (in haren oogen) niet alleen vander kerckē, maer ooc (so zijt souden gloseren) vande gemeyn lants vrede, de Pharizeē leden in haren tijden noch neffens henluydē die Saduceen, opentlicken de onsterflickheyt der zielen negerende, dese willen den Heeren Staten persuaderē haer ampt te zijn, datmē niemant haerluyder vrede perturberende, ongestraft behoort te latē, in goet, bloet, of vryhz.
Is haerluyder seggen recht dat de Magistraet politijck hem niet en behoort te moeyē metter kercke, oock niet in minste, zo en doen zy oock niet recht, dat sy de magistraet vroet maken, dat hem die daer mede sal bemoeyen. Dit doen sy ymmers nu ter tijt aen den Heeren Staten onlochbaerlicken, daerinne dat de selve het accoort souden maecken, tusschen dese wedersprekeren, ende de stadt van Leyden: dat de selve haerluyder Synodum soudē willen approberen, ende dat de selve de verachters van haer leere, met boeten, met ghevanckenissen, ofte met lijf straffe souden straffen.
Hier sullen sy mogelickē excipieren, en seggen, dat sy luyden den magistraet niet en bemoyen int oordeelen, wat recht sy of onrecht inde leere: maer om haerluyder leere en recht te approberen, te mainteneren, ende den geenen die sulcx verachten, anders leerē, of daer tegens doen, aen den lijve te straffen. Merct doch Leser, wat is dat doch anders gheseyt dan aldus: wy willen ons verstant, niet des magistraets oordele, maer des magistraets verstant onsen oordele onderworpē, wy willen gebieden over den Magistraets oordeele, maer de Magistraet moet obedieren onsen oordeele. Dat is, by naest so veel als wy sullen de Magistraet tswaert inden schijne latē behouden, maer wy sullen tselve inder daet hebben, ende naer onsen lust gebruycken, jae misbruycken. Dat heet recht de Magistraet wt zijn zetel ghestooten, ende selver daer inne gheseten.
Dalder outsten Pharizeen in Christi tijdē, en lieten den Magistraet Pilato gheen oordeel toe, ofte kennisse te draghen van hare religie: ende van hare criminatien over Jesum Christum. Pilatus vraechde dickmael wat heeft hy quaets gedaen? wat clachten brengt ghy over dese mensche? sy wisten wel dat haer loghenen niet en souden vermoghen te-


gens de onnoosele waerheyt: daerom brachten zy voort inde plaetse van ware klachten (die zy niet en hadden) valsche authoriteyt, twelc sy maer te veel en hadden, seggende: so dese geen quaet doender en ware, wy en souden hem u niet ghelevert hebben: meynende met die woorden in effecte. Gy en verstaet u niet van onse religie: daeromme en hebt ghy daer af oock niet te oordelen, wy verstaen die, dat is onse werck, wy moeten daer af oordelen. Laet u ghenoegh zijn, dat wy hem doodens weerdich judiceren, hier in zijn wy, niet ghy rechters: ende hier inne sult ghy, niet wy, executeurs wesen, laet ons hier gebieden, ghy moet hier gehoorsamen.
Niemant en mach negeren dat de Magistraet gestelt is van Gode, tot defensie der vrome, ende tot castiemente der quaden: zoo en mach oock niemant negeren dat dicmael wolven onder schijn van Herders bedectelicken mogen sluypen inder Kercken, so nu de Magistraet sulcke godlijcke macht niet en wilt misbruycken int beschermen der wolven, ende int dooden vande Herders (dat wel ter degē int Pausdom is geschiet) hy sal immers wettige kennisse moeten nemen, vande personen diemē inder kercke of schaeps-stalle Christi den wolven niet en wordē bevolen: beneemtmen den magistraet dese electie en approbatie int aennemē vande dienaren des woorts, daer soude wt mogē volgen, dat de consistorie hem dickmael soude aendringen, om een wolf ondert schijn van een herder te beschermen ja ooc om de onnosele schapen by sulcke wolfsche herders, voor wolven beschuldicht zijnde als wolven te doen dooden, ende omme brengen. So volcht nu, datmen willende de Magistraet benemen de kennisse, electie en approbatie vande Kercken-dienaren, niet anders van henluyden en bestaet te maken, dan Pilati, die blindelingen, sonder kennisse van saken alleen doort aengeven, en opt seggen vanden quaden credijt hebbende, in openbaren perijckele werden gestelt, om den quaden te defenderen ende den goeden te castijden, ende also opentlicken het rechte contrarie te doen, van tgene daer henluyden de macht van Gode toe ghegeven is.
Dan gelijcken en mach oock niemant metter waerheyt negeren, dat de wedersprekeren den Magistraet nu vroet willen maken, dat des magistraets offitie sy de wterlicke vrede der kercken te procureren ende mainteneren: twelck doch de Magistraet, niet wettelicken doen en kan, sonder kennisse, keur en oordeel te hebben, van, ende over de personen diemen wilt stellen tot Dienaren der kercken, ende dit wiltmen nu de Magistraet tot Leyden geheel benemen, ende niet te min ter noot, defensie ende protectie vander kercken wterlijcke vrede van hem eyschen.
Beneemtmen de Magistraet de Authoriteyt, om de seditieuse wt te wannen, ende alle de oorsaken van sulcke seditien by tijts wech te nemen: so beneemtmen hem ooc de macht om de Kercken vrede, te procureren, ende te onderhouden. Ende en soude de Magistraet indien ghevalle niet anders blyven, dan een schaduwe vande Magistraet sonder macht of wesen.

Eyndelicken om eens te comē vande electie der Dienaren, daer aen soo groot gelegen is, opte electie der Ouderlinghen en Diaconen, moet hier noch soo veel gheseyt worden, dat de wedersprekeren de electie vandē Dienaren des woorts, niet en laten by der ghemeynte der kercken, daer by die was inde eerste electie, ende kercke der Apostelē. Maer sy stellen die inder machte der Consistorien, om daer na eerst der Gemeynte voorgestelt te worden, so opentlicken blijckt aen de ghepretendeerde possessie in desen, ende oock int xij. Artikel vant t’Synode, anno Lxxiiij. hier achter gestelt, litera K. 1 1 K
Doch stellen sylieden daer by oock de redene, te wetē, dat sulcx geschiet, om de confusie te euiteren, die spruyten mochte wt electie des gemeynen volcx Laet hier nu t’vernuft, noch al schoon in Goddelicke saken (dat doch niet en behoort) bewerden: soo moetmen ymmers bekennen dat in elcke stede, de Magistraet de geheele gemeynte representeert, nu is de Magistraet so cleyn vā getale, datmer gheen confusie wt en mach beduchten, immers meestendeel al vele minder dan de ghemeynte van hondert ende twintich inde eerste electie en kercke. Wat redene heeftet dan doch datmer nu wt de electie wilt sluyten de Magistraet? de Magistraet segge ick, die de gantsche gemeynte representeert, soo de wederspreeckeren selve schrijven in haer-luyder tweede descripte vander Ouderlingen ampt, de voorsz. Magistraet tot Leydē geexhibeert ende hier achter staende onder de Letter O. 2 2 O
De Magistraet segghe ick noch, die immers kennisse deser saken (soo geseyt is) voor allen anderen behoordt te hebben, ende die sulcx tot noch toe binnen Leyden heeft ghehadt. Dit willen syluyden den Magistraet van Leyden nu benemen: ende noch wiltmen dit al verschoonen als of sy luyden, niet en bestonden des Magistraets macht tot heur luyden te trecken, ende hare kerckelicke jurisdictien wijder wt te strecken.
Dat hier gheseyt is om de confusie in tkiesen des volcx te euitieren, dē volcke de electie is benomen, seggen oock de wedersprekeren partijen (zijnde vande Magistraet tot Leydē) selfs in haer Synodo: maer dat sulcx namaels is gestelt geweest, aen dē Magistraet, Pastooren en den volcke gesamentlickē, verswijgen syliedē: hoewel henlieden nochtans wel kennelicken is, dat Henricus Bullingerus sulcx heeft geschreven, soomen hier naer onder de letter L mach lesen. 3 3 L
Tot hier toe zijn wy onledich gheweest int bewijs, so wel wt der H. Schriftuerē als wt der Leerarē deser tijden, ooc wten exempelē, Item possessie ende ooc vaste redenen, dat de Magistraet tot Leydē, wettelickē is gerechticht tot het aennemen, aenhouden, en afstellen der Dienaren des woordts aldaer, ende dit (soo ickt achte) ten vollen contentemente van alle onpartijdige Lesers. Ende alsoo de oneenicheyt aldaer tot Leyden mede is, om het eligeren en deporteren vande ouderlingē, en Diaconē, so come ic nu eerst opte narratie vande Historie der beyder stucken tot Leydē gevallen, om daer naer een weynich mede te tracterē, vant goede recht dat dē Magistraet daer toe oock cõpereert: doch moet daer voor noch gaē, eē cort verhael vā tgene de voorsz.


Peter C. met syne adherenten, noch meer dā voorsz. staet, geattenteert hebben gehad, om den voornoemdē Caspar Coolhaes zijn confrater wt zynen dienst te detruderen, ende hoe henluyden sulcx werde behindert.
De voorsz. hate by Peeter Cornelissen soo langher soo meer accresserende, ist ghebeurt, dat eenighe wt Vlaenderen tot Leyden quamen, met commissie, om eenige Predicanten te leen te versoecken, Om den welcken te accommoderen, die vander Consistorien hart aengedronghen, datmen daer soude schicken eenen Johannem Hal, teghenwoordelicken Dienaer des Godlicken woorts der voorsz. stadt Leyden, de welcke sy nominatim, hoe wel hy hem onbekent was, beriepē, twelc so hem eenige verwonderden, hoe die van vlaēderen aen kennisse vanden voorsz. Hal quamen, die sy moghelick noyt en hadden hooren noemen, gaven de selve Vlaemsche ghecommitteerden ter antwoorde, datter wt der voorsz. stede van Leyden, aen eenige in vlaēderen gheschreven was, dat de selve Hal aldaer sonder dienst mocht zijn, en hē wel soude dienē. Dese Johannes Hal was eenē vanden Predicanten die wter Paltz in Hollandt gecomen, ende by den Heeren Staten aengenomen waren, maer en was de selve Hal (die doen ter tijdt Dienaer tot Warmont was) noyt ghesint bevonden, omme vrywillchlick het jae woort daer toe te gheven. Maer door eenighe vande wedersprekeren des Magistraets tot Leyden, hen so verre lieten mercken, dat syluyden hem niet en ontsaeghen te sustineren, datmen oock wel een Predicant teghens zijn wille soude moghen versenden. Twelck hoe wijt het differeert vande versendinghe der Graeuwer broederen by den verstandigen licht can verstaen werden.
Dese incivilite mishaechde Caspar Coolhaes metten welcken de voornoemde Hal te cost ginge, alsoo wist hy de onghelegentheyt van Johannes Hal, om te trecken in Vlaenderen: ende quam by gevalle daer of te spreken met een vande ghecommitteerde, die daghelicx was inde vergaderinghe der Heeren Staten segghende hy Caspar dat hem tselve niet recht te zijn en dochte. Also is de kennisse van sulck versenden van den onwillighen, gecomen voor den Heeren Staten. Die hadden oock een mishaghen daer inne, ende verboden gene Dienaren des woorts, by leeninge ofte andersins, te laten gaē uyt des lants dienste buyten haerluyder bewillighen.
Hier was nu Hollant (soomen seyt) in last, hier ontstack den brant hittiger dan te vorē, en hier door werden de Classes by een versaemt tot drie of vier malen toe, na d’ordonnantie van haerluyder nieu Synodus tot Dordrecht by haerluyder ghemaeckt, maer noch gheensins by de Heeren Staten gheapprobeert wesende: wtheemsche persoonen, dien de sake gantsch niet aengingh, werden inder Consistorien ontboden Daer ginget op een knibbelen, kyven ende schelden, men schreef aen d’andere kercken, niet anders dā of de werelt in pericule gheweest waer van versincken. Ende dit dit alles sonder eenich advertissement te doen, aen de Magistraet tot Leyden, als oft niet geroert en hadde, en of haerluyder officie hier niet gheweest en hadde vrede der kercken te procureren, de

onvrede te precaueren, en de begonste questien te doen cesseren.
Daerom de Magistraet van dese heymelicke muyterien kennisse becomende, ende voor noch grooter brant des partijdicheyts inder kercken vreesende, heeft om de selve op t’snelste te mogen blusschen, eenighe vanden heuren (openbare belijdinghe vande Religie doende) ghecommiteert, om van weghen de Magistraet met interpositie, vander selver authoriteyt de voorschreven twist ter neder te legghen waert doenlicken: of indien niet henluyden met alle vruntlickheydt de schadelicke argernissen voor ooghen te stellen, die wt sulcken twist noch meer souden moghen emergeren.
Maer twas al te vergeefs, partijdicheydt hadde d’ooren gesloten en t’verstant beseten, sy en wilden nergens na luysteren noch verstaen, maer wilden voortvaren met haerluyder onredelick opset: te weten, dat syluyden Caspar Coolhaes voornoemt, souden doen straffen, naer arbitrage vande Consistorie os Classe. Niet tegenstaende hy noch geensins overtuycht en was, van eenighe mishandelinge, alle twelc scheen te comen doort beleet van Peter Cornelisz. met zijnen aenhangheren, die nu al overlanghe, soo te meermaelen voorseydt is, listelick ghearbeydt hadde, om den selven Caspar van sijnen dienst te doen deporteren.
Sulcx was ooc wel gemerct by den voorschrevē gecommitteerdē van de Magistraet, oock mede dat by den selven Peeter metten zijnē meer afgonts was op Caspar, om hem te verdrijven, dan liefde of lust om te onderhouden de kerckelicke Censure, die sy doorgaens tot een deckmantel gebruyctē. Daeromme wert henluyden by den voorschreven gecommitteerden van wegen de Magistraet belast, dat syluyden dese sake niet voorder en souden verbreyden, op pene van ghestraft te werden, als ongehoorsame Burgeren.
Hier naer wert henluyden noch aengeseyt van weghen de Magistraet, indien syluyden begeerden, datmen eyntelicken inder saecke soude wijsē, dat hem sulcx vande Magistraet soude geworden. Maer neē: die vander Consistorie en wilden de saecke daer by niet laten berusten, al hoe wel syluyden nochtans sulcx door drie wten haren, belooft hadden te doene. Twelck nu de Magistraet verstaende, in voornemen wert naerder informatie hier op te doen nemen, ende den bevonden overtreders, tot zijnder tijdt naer t’behooren te doen corrigeeren.
Doch om immers desen twist met haren oorsaecken op ‘tstilste ende sekerste te mogen wech nemē, dacht de Magistraet wter Consistorien te houdē menschē, die sulcx de twisticheyt wt haers moeders borsten ghesogen schenen te hebbē, dat sy om hare eygē querelen, processē, voerden, niet alleen tegē vreēde, maer ooc tegens haer naeste vrienden, ja ooc haer ouderen, de welcke de Magistraet inde aenstaende veranderinge vandē kerckenraet stillickē daer wt meynde te houdē. Maer dāder en lieten niet af te procederē, met de electie vande Ouderlinghen ende Diaconen, die riepen syluyden af vande Predicstoelen, contrarie haerluyder doen van voorgaende Jarē, staende de name der selver op, en dit son-


der de magistraet eenichsins daer inne te recognosceren. Oock souden syluyden de selve in haerluyder diensten gestelt hebben gehad, indien niet eenige van hem gherefuseerten hadden, sonder des Magistraets believen, den selven dienst te accepteren.
Dit refuys was nu d’oorsaecke, daer door het billet vande genomineerde ouderlinghen ende diaconen gebracht werde voor de magistraet, van wien sy doen approbatie requireerden, de welcke sy anders hieldē voor onnodich. Daeromme hemluyden doen by de magistraet was af gevraecht, tot wat eynde syluyden de namen proponeerden, ende approbatie begeerden? Ende of syluyden wel gedeliberert souden zijn, andere personen te nomineren indien sulcks noodt mochte zijn doort wtmonsteren, twelck de Magistraet soude mogen doen, van eenige personen, die de selve Magistraet daer toe niet bequaem en soude judiceren? daer op sylieden ter antwoort gaven, by aldien de Magistraet quame de ellectie van eenige genommeerde te reclameren, dat de Magistraet soude compareren voor haerluyder Consistorie, ende haer saecke daer ontdecken, de Consistorie soude kennisse daer van nemen, verklaringe doen, ende sententieren.
Dese antwoorde was een verwonderinge voor de Magistraet, die en conde sulcks niet acceptieren, so sy heurluyder authoriteyt niet gantschelijcken en wilden werpen, onder de voeten van die vander Consistorie.
Denckende voorsichtelijcken watter te duchten stont, wt het dorre hout, naer dien dit noch int groene hout gheschiede.
Merct hier doch Leser, of die vander Consistorien meer meeninge hebben om de Magistraet te obedieren, dan om daer over te regieren. Die vander Consistorie bekennen selve in haer tweede verklaringe vant Ampt der Ouderlingen, hier achter onder de letter O. 1 1 O Dat de roepinghe der Ouderlingen, moet gheschieden met bewillinge der Ouderlinghen, moet gheschieden met bewillinge der Overheyt. Hier weygeren zy opentlicken wt te laten den genen, daerinne de Magistraet niet en soude bewillighen, ten waer dan, dat de Magistraet daerom, in een Proces wilde treden voor de Consistorie. Daer voor schijnen sy opentlicken te appelleren vande Magistraet. De vierscharen daer toe men appelleert, zijn immer hooger dan de gene daer vā men appelleert. Soo wert dan alhier haerluyder gheusurpeerde jurisdictie, boven des magistraets jurisdictie ghestelt: twelck immers niet anders en is, dan te willen heerschen boven de Magistraet. Ende noch achten de wedersprekeren voor een ongoddelicke calumnie, alsmen dese waerheyt spreekt, van sulcke ambitie.
Sodanich spottelijck vragen sonder voornemen te hebben van des Magistraets advijs te willen volgen, vintmen by sekere Israliten gedaen te zijn, aen den Prophete Jeremiam Cap. xlij. ende xliij. zy quamen den Prophete vragen, of zy oock af zouden trecken in Egipten. Niet om te doen dat Jeremias hemluyden soude segghen (zoo de daet daer oock betoonde) maer om te mogen raet gekrijgen na haren wille, ende alzoo te schijnen met autoriteyt te doen, tgene harē moetwil best lustede. Den Raet ofte tbevel Gods

door de Propheet ghegeven, en behaechde henluyden niet, zy en deden dien oock niet, maer volchden haren eyghen voorgenomen opset. Wat gheschiede hier in desen doch ander by dese Consistorianten?
Sulcken oneerbaerheyt in henluyden, en sach de Magistraet niet geerne. Die en wilde niet lichtveerdelicken hier inne handelen: maer seyden, dat zy de overleveringe der namen wel hadden willen sien, voor datmense den Ghemeynte hadde voorghestelt. Niet te min zy hielden de sake (seyden sy) noch wat in advise ende verbodē middeler tijt de voorghestelde persoonen te confirmeren, lastende henluyden dat sy binnen vier dagen henluyden Magistraet schriftelijcke verklaringhe souden overleveren, vant eygentlijcke offitie der Ouderlinghen, waer op zyluyden daer naer de Magistraet in geschrifte hebben geexhibeert, soodanighe verclaringhe als hier naer staet onder de lettere M. 2 2 M
Dit geexhibeerde geschrift en was by henlieden niet gesubsigneert: twelck te doen, de Magistraet aen hem versochte ende met eenen belofte van tselve getrouwelic te onderhouden. Maer dit weygerden zy lieden rondelijck. Ende betoonden hier claerlicken mede, dat zylieden so weinich gesint waren, om de Magistraet zoo behoorlicke onderdanigheyt te bewijsen, oock int ghene zylieden selve daer hadden geschreven, behoorlick te wesen als de voorgemelde Joden weynichsins hadden omme te obedieren, tgene henlieden God door Jeremiam soude bevelen. Niet teghenstaende, hemluyden oock wel cont is, dat de Ouderlingen oock binnen Geneven, niet alleen en beloven, maer oock by solemnele Eeden sweeren, haerlieder Officie getrouwelicken waer te nemen, somen mach mercken aen den formelier des Eedts, die sy daer doen, ende diemen hier naer mach sien onder de letter N. 3 3 N
Hier verliepen nu eenige dagen, waer naer die vander Consistorien den Magistraet deden aenseggen, dat eenighe dingen in’t voorgemelde geschriften niet recht ghestelt, ende dat eenighe daer wt vergeten waren. Alsoo wert henluyden toegelaten, dat sy tselve souden helpen: Volgens twelcke sy daer na den magistraet hebben overgelevert, hare tweede verklaringe, vant ampt der ouderlingen, mede niet gesubsigneert wesende, ende in effecte, luydende als hier naer staet onder de letter O.
O Alzo stont nu dese sake in tamelijcke stillicheyt, maer naer eenighe daghen, de Magistraet noch niet opt stuck vande approbatie der Ouderlinghen geresolveert wesende, zijn verschenen voor de Magistraet, de voornoemde Peeter Cornelisz. met Caspar Coolhaes, dese gaven daer aen wten name, ende door expresse last vanden Kerckenraet, dat syluyden een bequaem middel hadden ghevonden, tot beslechtinghe der saken, te weten, dese. Daer waer, seyden zy dickmalen gheklaecht over de Ouderlingen, als die meer schaduwen dan rechte Ouderlinghen waren bevonden, int exerceren van heurlieder diensten. Welcke Ouderlinghen ‘tselve dan oock niet ghenegeert en hadden, maer gheseyt, dat zy seer gheoccupeert waren met haer huys saken, daer mede sy hem excuseer-


den. Om waer inne nu te voorsien, die vander Consistorien goet gedocht hadde, datmē het pensioen van een vierde Predicant (diemen goede Ouderlingen, hebbende, daer tot Leyden soude connen ontbeeren) distribuerē soude, aen drie Ouderlinghen, die sy lieden den Magistraet ghelieven wilde sulcx te consenteren, ende de andere genomineerde Ouderlingen, met oock de Diaconen te approberen.
De Magistraet niet hoogers soeckende, dan vrede inder Kercken, en rust onder haer burgerie, heeft daer terstont metter daer bewesen, hoe veel vreemdt van henluyden is, de meeninghe van over de Kercke te willen regeeren (soomen hem te onrecht naer gheeft) Ende heeft stracx den twee Predicanten het voorschreven voorstel, ende sulcx die vander Consistorien haer petitie geconsenteert, ende geauoyeert, verhopende nu ten laesten noch eenmaelen te sien, de ghewenschte ruste inder Kercken, ende onder de Burgherie, daer toe de selve Magistraet (niet imiterende het doen der Consistorianten, van niet te willē onderteeckenen, het gene sy selve hadden overghelevert) defacto die vande Consistorien heeft doen leveren, twee autentijcke acten, inne houdende sulcke bewilliginge, inder manierē als hier achter onder de letteren P ende Q. 1 1 P Q
Hier door meynde nu de Magistraet sekerlicken het eynde van dese verdrietighe ende schandaleuse questien te vernemē, als die nu, die vander Consistorie genoech haer geheele petitie geconsenteert hadde. Maer is de magistraet noch al wederomme in dese hare goede hope bedrogen geweest. Want eenige vande wedersprekeren begonsten stracx verkeerde meeningen wt de voorschreven acten te subtiliseren, nu, opt woordekē, nominatie, dan opt verkiesen, wt dubbel getal, dant opt woordt presideren, ten laetsten oock opte belooninge den drie ghetrouwe Ouderlinghen, tot een recompense van haer onverdrotē arbeyt toegheseydt: zoo wonderlicke fantasien daer wt procreerende, datter geen ander geclap onder de Burgherie en werde verspreydet, dan of de Magistraet henluyden hare gantsche exercitie hadde willen benemen. Ende dit al sonder, dat syluyden hare ghedroomde swaricheden, den Magistraet self quamen aengeven, omme interpretatie daer op te versoecken of dat sy hen daer over met haer eyghen Classe, ende daer naer met haer particuliere Synodo beriedē, contrarie haer eygen Synodale resolutien.
Sy beclaechden hen sonderlinghe over het dubbele getal inde nominatie, ende en wilden hier en tusschen niet consideren dat zyluyden in haers Synodus vant jaer 74. int 29. Artikel hier na ghestelt onder de letter R. selve sulcx hebben
geconcludeert. 2 2 R Ja oock datmen sulck dubbel ghetal den Magistraet proponeren soude, mits datmen hemluyden vander Consistorie oock toeliete inder ghemeenschappe vander Gods-huysen goederen.
Is nu dese haerluyder eygen ordonnantie goet, hoe mach dese ordonnantie des Magistraets die mede sulcx inne hout, quaedt zijn? ymmers tot Geneven self, en kiest noch ghemeynte noch Consistorie den Ouderlinghen, maer de Magistraet alleen selve, diese nae-

maels (naer syse alleenlicken metten Ministers ghecommuniceert hebben) presenteren voor de breeden Raedt, die dan de selve, ist dat zyse weerdich daer toe vinden, approberen. Daer ist nu meest al des Magistraets, ende gheensins der Consistorien werck, soo blijcken mach inden extracte daer af, wten Kerckelicken ordonnantien tot Geneven, ooc by sekere extract wten Missiven van Theodore de Beze, hier naer gestelt onder de letteren S. ende T. 3 3 S T
Daer machmen nu oock sien, hoe dat tot Geneven de Magistraet handelt int verkiesen vande Ouderlinghen, soo wel als int eligeren vande Predicanten: oock mede dat de Magistraet soot haer goet dunckt den gheproponeerden persoonen approbeert, ofte indien niet datter andere gheproponeert werden. Soo by den Magistraten tot Leyden oock was voorgeslagen, dat scheelt nu veel, dat de Kercke de Magistraet hier inne niet en souden willen bemoeyen: ofte dat oock de Magistraet hem metter kercken niet en behoordt te bemoeyen, ofte oock dat de Magistraet eenige vande voorghestelde persoonen wrakende, deshalven voor de Consistorie als voor een hoogher vierschaer soude moeten compareren, omme aldaer sententie te verwachten, vande partyen selve. Dat is vande Rechters, die soodanighe persoonen selve ghenomineert hebbende voor bequaem, sonder hem selfs te beschamē, ende van onvoorsichticheydt, of partijdicheyt te inculpeeren, de selve persoonen voorts meer niet inhabijl en mogen pronuncieren. Wie is soo onwijs die tselve niet en kan verstaen?
Ende seker soomen dese sake na der waerheydt inden grondt wil innesien, men sal bevinden dat de Ministers selve tot het eligerē vande Ouderlinghen, gheen advijs (veel min dan stemme in tkiesen) en behooren te geven: Want niemandt en mach ontkennen datter gebreck mach comen inden Predicanten selve. De Predicanten selfs behoeven dan mede opsienders, tot correctie in leer ende levē? Nu is oock waer, dat het selden gebeurt dat quade menschen hem selven corrigeren: ymmers oock seer swaerlick correctie willen lijden van anderen, minder dan syluyden zijnde van autoriteyt. Waer van ons de Pausen door haer luyden exempel seecker getuygenisse gheven tot verderf van Landen ende luyden. Soo blijckt oock mede in beyde de beschrijvinghen van t’offitie der Ouderlinghen, by die vander Consistorien selfs, de Magistraet ghepresenteert, onder de letter M ende O dat de Ouderlingē ooc dienen tot opsicht vander
Predicanten Leer en leven. 4 4 M O
Naer dien nu gemeynelicken de waerheyt vyandtschap voortbrenght, overmits dat de quaden correctie hatē: wat soudet dan wesē, dat de Ministeren selve macht souden hebbē, om Censeurs te kiesen over haer eygē feylen? oordeeldt selve (beminde Leser) of sy niet veel eer slappe lieden, Jae pluymstrijckers daer toe souden eligeren, dan ernstighe, strenghe, ende Godvreesende mannen? Het selve opsicht dat de Ouderlinghen behooren te dragen over de Predicanten, dat droegen voormaels by den Spartanen de Ephori opten Coningen, ende by de Romeynen de Tribuni opten Burgermeersteren. Maer daer en liet-


mē geensins toe, dat de Coningē en Burgermeesteren selfs mede stemden ofte auiseerdē, inde electie vanden Ephoren ende Tribunē.
Hier voor is verhaelt dat die wedersprekeren in alle hare propoosten, de Kerckelicke censure misbruycken tot een decmantel, daer mede syluyden de Magistraet, by elck eenen swart makē, hem gelatende of sy dese censure gheheel wilden wech nemen. Twelck een openbare calumnie is, gemerct de Magistraet die hout voor hoochnoodich, tot subsistentie van het Kerckelijcke regiment: midts datse dan oock soodanich sy datse meer blijcke inder daet, dan opte tonge alleenlicken, soo die tot noch toe binnen Leyden geweest is. Is dit niet sulcx, hoe quamt datmen dese censuer niet int werck en brachte, aenden ghenen, die int eerste besluyt der voorschrevē stadt Leyden, soo seer arbeyde, om drie Burgermeesteren met haren Dienaer, sonder eenige schulde of suspicie te doen hangen. Die geduerende t’selve beleg in min dan drie maendē tijts, ontrent veertich amen wijns, gulselicken in zijn huys verslempte? Die ghewelt dede aen den armen huysluyden, in’t berooven der selver? Die over openbare vrouwen crachters weygerde straffe te doen? Die in openbare hoererie sat? Die schandelicke sieckten door thoereren behaelde? Die t’crijchsvolcx moetwille verstijfde? en in somma, die van hoofdē te voeten niet goets aen hem en hadde?
Waerom was hier t’sweerdt der censuren plomp? waerom en straftemen sulckē rechtstrafwaerdighen noyt? Wat segghe ick van straffen? dat scheelt soo vele, dat eenige wter Consistorie (naer datmen groote moyte hadde gehadt, om hem wter stede te crijgen) selfs ghesolliciteert hebben, soo deuchtsamen man weder inder Stede te dringhen.
Waerom en strafte dese censure niet, den genen die in eē openbare predicatie, de Magistraet inder tijt voor Epicuresche swijnen schelde (om wat oorsaken) om dat sy opte papieren munte hadde doē stellē, Hec libertatis ergo. Want hy was verstoort, om datmen hem oock de eere niet en hadde ghedaen, van zijn opinie daer over af te vragen. Waerom en straftmen den Consistorianten daer over niet, die om cleyne beuselinghen haer eyghen ouderen met processen quellen? tot geen cleyne schandale, Ja afkeer van anderen? die de selve met practikighe ende listige contracten soecken te bedriegen, ende om den tuyn te leydē? die buytkoeyen en geroofden turf coopen self noch op Sondaghen. Die oproer inder stede maken? niet alleen inder stede onder den Burgheren, maer oock onder den simpelen huyslieden, die sy arbeyden, onderlinghen tot twist op te rocken, ende te verwarrē in partischappen? die op ordinarise Bedeldagen by de Heeren Staten gheordineerdt, droncken drincken, die dan het duyfhuys in plaetse van de Kercke hanteren? die hem noch houden en dragen als Pelgrims, ende de memorie van haer afgodische blintheyt noch soecken te refrescheren: Ja alle menschen bekendt te maken? die alle man iniurieren? die elc eenē met dalder bitterste schamperheyden de huyt van t’hooft spreken: Liever seght doch, straft dese censuer ooc de Consistorianten, der welcker vasten-avontsche geckheyt oock den wijsen tot argernisse strect? gheensins straftmen de

soeckers van schandelick gewin? gheensins: straftmen de daghelicksche tuysschers, den verachters van der ghemeynten? de bespotters des Magistraets? de ghene die onbejaerde dochteren buyten haer ouders wille soecken wt te houwelicken? geensins. Maer dit is al een eerlijck ende goet gesindeken inden oordeele van dese strenghe Censeurs, de welcke ongestraft laten, verkeerde verkeerders die mette taerlinghen inder handt, ende metten wijn int verstant constelicken connen differeren, van trecht der kercken twelck syluyden op een haerken daer weten te cleynsē. Ja die laten door dese onbuygelicke Censeur sluypen luyden, die opentlicken dreyghen de Magistraet met ghewelt te resisteren, jae de selve te verdrijven. Soude dat de hooch-noodige Censeure, kercken straf, ende Discipline wesen? wie en merckt niet dat het veel eer is (soot by dese wedersprekeren gebruyct wert, sonder de ware Kerckelicke Censuere te willen te naer spreecken) een Libertijnsche vryheydt, een toelatinghe van alle boosheyt, een verachtinghe, jae een vertredinghe van alle tucht, eerbaerheydt, ende Godvruchtigheydt? men laet hier wt om der eerbaerheyts wille, ende op hope van beteringe de namen der luyden die hen, so als voorschreven staet ghedraghen hebben, ter wijlen sy professie vande gereformeerde religie gedaen hebben: maer syluyden selve die dit zijn, die zijn vande waerheydt van tvoorgheseyde self overtuycht, dat zyt zijn, in haerlieder conscientie, soo verde sy noch eenighe conscientie hebben, ende weten daeromme wel, dat hier noch al min wert geseyt, dan wel geseyt soude mogē werden met blijckelicke waerheyt. Dat is gewis, dat de wedersprekeren (partien zijnde vande Magistraet tot Leyden) alsoodanich quaet gespuys, al over lange strenghelicken wter gemeente souden gebannen hebben ghehadt, indien haer lust soo groot waer gheweest, om de ware Kerckelicke Censeur te onderhouden, als die wel is gheweest, om de Heerschappye over de Magistraet te becomen, de Magistraet met calumnien te bevlecken, ende de goede gemeynte van Leyden oproerich te maken.
Voorts achte ick datmen qualic mach excuseren van een Monicsche onschamelheyt, daer de wedersprekeren de Magistraet van Leyden derren inculperen, van t’ghene soo opentlicken tot haerluyder eyghen versoeck aen de Magistraet, by de selve henluyden is gheaccordeert. Dit is dat de Magistraet gheconsenteert heeft, datmen het pensioen vanden vierden Minister soude distrubueren aen drie Ouderlinghen, die ghetrouwelicken haren tijt ende vlijt in haren dienst souden employeren, omme t’selve offitie oprechtelicken waer te nemen.
Maer wien heeft de Magistraet sulcx geconsenteert? Die vander Consistorien self, die sulcx den Magistraet voor goet proponeerden ende tselve ernstelickē begeerden. Mach men oock spottelicker saecke vinden, dan dat syluyden (om sulcke haer eygen petitien gheaccordeert te hebben) de Magistraet beschuldigen? wast goet dat sy versochten? hoe moghen sy de Magistraet om tconsenteren van sodanigen goet recht beschuldigen? was dan oock sulck haer voorstel ende versoeck quaet


hoe mogen zyluyden hen selven excuseren.
Als oock de Magistraet tselve henluyden so minnelick, ende sonder dilay consenteerde: so toonden zy daer mede, dat zyluyden gans van geen meninge en waren, het kerckelicke regiment wech te nemē. Ende noch en schamen hen soodanige menschen niet, de Magistraet sulcx naer te dichten.
Maer tot wat eynde heeft de Magistraet den Consistorianten sulcx geconsenteert? anders dan op dat den twist wech ghenomen ende het ampt getrouwelijcken bedient soude werden.
Soo sal dan het benaerstighen van vrede, ende van oprechte bedieninghe der Offitien, een schande zijn, ende lasterens waerdich. Dat schijnt voorwaer aē dese wedersprekeren, die hare alder outste vaderen daer inne schijnen te imiteren, dat zijt den waren Medicijn tot een schande rekenden, als hy metten crancken, te weten, metten sondaren verkeerde: ende diet den duyvel dorstē toeschrijven, dat hy de duyvelen dreef uyt den ellendighen beseten menschen.
Het Offitie der Ouderlinghen requireert genoech den gantschen mensche. De onophoudelicke wtputtinghe, van het cleyne vermogen der burgeren van Leyden (die lange te vooren al neringloos haddē geweest) hadde meest elck noch behoeftigher ghemaeckt. Daer door en vantmer naer de verkiesinghe van de wet: ende vanden Raet (de welcke al te samen de stede op haer eygen costen dienē) inde reste der burgeren geen vreede keur, die het dagelijcsche gewin haerder handen ofte cleyne neringskens mochten ontberen. Indien men nu door de slappe bedieninghe van sodanige amptē, niet liever en hadde de schaduwe van eenig dinck te houden, dan het eygen wesen te vercrygen: So en stont die van Leydē anders niet te doene, dan datmē door sulck middel, als gheschiede, of door andere diergelijcke middelen de kercke provideerde met getrouwe Ouderlingen, die inde getrouwe bedieninge haer huyssinge verlatende, alle haer tijt ende vlijt besteden, om de gemeente wel te besorghen.
Dat andere omlegghende steden soo overvloedelicken besaeyt zijn, met menichte van rijcke ende vrome borgeren, die macht ende willen hebben, op haer selfs cost, sonder verderf van haer huyshoudinge de kercken getrouwelickē te dienen (ist anders dat zy haer ampt recht verstaen ende ghetrouwelicken, gelijck het woort Gods van een Ouderling wt eyscht, waernemen en wert den selvē steden in gheendere manieren misgunnet, dan veel eer vermeerderinghe van dien hertelijcken gewenschet. Maer daer oock tselve van den Heere niet en is gegeven, moetmen hem behelpen met sulcx, als daer is, ende tselve met d’alderbeste middelen recht leeren ghebruycken. Dit heeft de Magistraet tot Leyden gesocht te doen: So en behoortmen dan tselve niet te calaengeren.
Ick hebbe tot noch toe geseyt, soo veel my noodich dochte vant recht vander electie ende approbatie der Ministeren, ende Ouderlingē, ende vande belooninge der selver Ouderlingen, daer scheyde ick nu af, ende wil nu ooc wat verhalen, vant recht inde electie ende approbatie vande Diaconen. Hier sal ick

korter moghen vallen overmits hier af oock te mets is geroert, ende oock om dan dit soo groote communitie heeft mette twee andere manieren van electie (alleen eenighe stucken uytghenomen) dat oock van dit schijnt gheseyt te wesen, tgheene, dat hier vooren van dander is ghesproken. Soo datmen de Magistraet niet en mach benemen de electie der Diaconen, sonder te berispen de kerckelijcke Ordonnantie tot Geneven, of ten minsten sonder dit stuck te maken Adiaphoor, als in hem selven selven goet noch quaet zijnde, zoo dat dan in elcx vryheyt staet, daer inne te handelen naet zijnen oordeele ende na de circumstantien van tijden ende plaetsen, ende vande costuymen ofte sinnen der ghemeynten, is dit leste waer zo en is dan dese questie niet te beduyden.
Dat ick segge van Geneven, daer werden de Diakens so wel als de Ouderlingen geeligeert by de Magistraet, zoo men mach sien in de kerckelicke ordonnantie van Geneven, daer van extract hier achter staet onder de letter V. So en mogen oock die vande Consistorie, 1 1 V dese electie die vande magistraet niet benemen, sonder haer eyghen Synode te priveren van gheloove. Want in dat Synode laten zyluyden selve (somen sien mach onder de letter X. hier vooren gheroert) de Magistraet sulcx opentlijcken toe, 2 2 X hoe wel op conditien, dat zy de hant mede moghen hebben in der Godshuysen comptoiren.
Maer wat coleur sout hebben, indien men wilde sustineren, dat het weygeren van dien sulcx soude mogen veranderen in onrecht? de Magistraet consenteert immers den Diaconen, door den slotel vander Burgeren barmherticheyt, te gaen int gemeen comptoir vāde gantsche stede: daer elcx Christelicke liefde, een liberael herte maeckt, om aen de Diaconen tot sustentatie vanden armen te gheven naer vermogen. Dit en wert een yegelic geensins gheconsenteert, men weet wel met wat discretie en kennisse van saken, men eenighe miserabilen, schamele craemvrouwen, en verarmde borgeren, of de gene die in vreēde landen gevangen leggen, den bedel schotel voor de kercken plach te gonnen. Niet sonder redene, want de Magistratē zijn oppervoochden ende mesnagiers, vande ghenerale mesnagien, over de gantsche steden, aen der welcker profitelijcke beledinge, de republijcke niet weynich en is gelegen. Soo het dan in des Magistraets kennisse, oordeel, ende macht staet, de gemeyne beden toe te laten, of oock te interdiceren: ist wel redelicken dat de selve migstraet, de kennisse, ‘toordeel ende de electie hebbe, wat persoonen men die distributie van sulcke ghemeene aelmissen oock sal toe betrouwen.
Maer de wederspreeckeren en willen die vande Magistraet, niet alleene de kennisse benemen vande electie der Diaconen, dan hebben oock omme van hare inobedientie volcomelicken te proberen, hem onwillich ghetoondt die vander Overheydt reeckeninghe te doen, vande collectatie der penningen by hem, met hare voorgaende consent, onder hare Predicatien, sonder distinctie van alle persoonen, Burgheren, inne woonderen ende toehoorders (t sy dat de selve professie vande Ghereformeerde Religie doen of niet)


ontfangen, ende geheven, ende weder vanden wtgeef waer en aen wien zy die mochtē hebben gedistrubueert. Dan so sy ten laetstē met de autoriteyt van die vander Overheyt ende comminatie van arbitrale straffe, tot eenige reden zijn gebracht geweest, hebbē sy sekere cladden ende cartabellē in forme van een rekeninge, op een blaesbalch gemaeckt, ende de selve de Magistraet gheobtrudeert: immers zoo fray effen wt ghemaeckt zijnde, als oyt verloren stierman zijn buysrederē heeft connen inde hant steken. Dit zijn de gene, die voor hem hebben een nieuwe ecclesiastique politie in te voeren: ende die met alle middelē daer toe aspireren, omme te comen inde ghemeenschappe vande goeden der arme huysē, God geve dat de meeninghe oock niet en sy, van alle de geestelicke goeden. Seeckerlicken ten is niet vry van suspicie, van sinisterlicken ghehandelt te hebben, alsmen zyne wettighe Magistraet refuseert rekeninge te doen, van eenige collectatie wter gemeenten, en bysonder alsmen daer toe by ordinarijs wegen vā justitie gecompelleert is, datmē die dan met sulcke eene gefabriceerde reeckeninghen wilt paeyen. Dan daer af sal wijder ghehandelt werden, dier tijt, als de occasie toe laten sal, soo fraeyen rekeninge inden gront te ondertasten, ende de selve op te nemen en te sluytē.
Ten laesten (om dese saecken eenmalen te concluderen) zoo bekennen des Magistraets wedersprekeren, openbaerlick, in tlibel daer inne sy de Magistraet voor den Heeren Staten onderstaen te inculperen, dat de Magistraet macht heeft, om niet in den dienst te houden (Dat is om te verlaten) of niet inden dienst te nemen. (Dat is om niet aen te nemen) eenige Dienaren, Ouderlingen en Diaconen naer voorgaende kennisse, om eenige wettelicke ende verwerpelicke oorsaken, soomen mach sien inden extracte daer wt, hier achter ghevoecht onder de letter M. 1 1 M Nu soo weet elc wel, dat so wie vrye macht heeft om te verlaten, ende niet aen te nemen, dat die daer by oock vrye macht moet hebben, om te behouden, ende om aen te nemen: ghemerckt dese dinghen zoo qualicken mogen zijn d’een sonder d’ander, als een berch sonder dal.
Nademael de Consistoriantē nu selve sulcx soo onbedectelicken belijden, te weten dat de macht vant aennemen en afsetten der Dienaren Ouderlingen ende Diaconen staet by de Magistraet: zoo ist voorwaer verwonderens weerdich dat de wederspreeckeren, de Magistraet tot Leyden, soo onwijffelicken bestaen te beschuldighen, om tghene te doen, dat zy beschuldighers selve bekennen dat de Magistraet macht heeft om te doene.
De selve Magistraet heeft (sietment wel te recht inne) noch al meerder macht dan de voorseyde. Indien men niet en wilt segghen, dat de selve gheen macht en hadde, Anno 66. een Religie, hem doen gantsch vreemt zijnde, toe te laten, ende nu Anno 72. gantschelicken aen te nemen, te weten de ghereformeerde Religie. Maer dit achte ick wel, sullen de weder-sprekeren (des Magistraets partie in deser zijnde) hem wel wachten te segghen. Want zoo de Magistraet in sulck toelaten ende aennemen gedaen heeft, boven tghene in haer machte stont. Wie sal mogen negeren, dat zy de ghereformeerde Religie

tonrecht gheadmitteert ende gheaccepteert hebben?
Hadde dan oock te dien tijden, de Magistraet de macht om te eligeren en accepteren soodanighe Religie alst hen goet dochte, te weten die vander Confessie, ofte de gereformeerde, soo en can nu haerluyder vermogen, in veel mindere saecken, te weten int eligeren ende accepteren vanden Kerck-dienaren, jae vande ordeninghe der Kercken niet minder wesen. Dese ordeninghe is anders by den Switsers, anders by die van Geneven, ende anders by dese Consistorianten.
Hiet wt moet nu volgen dat twee van dese drie in dese kerckelicke ordinantie dolen: of men moet bekennen dat desen aengaende, gheen expresse verkaringe en wert ghevonden inden nieuwen Testamente ende datse midtsdien vry is. Het eerste en sal niemandt van dese Consistorianten seggen, het tweede zy dan warachtich. Soo machmen dan oock sonder misdoen twijfelen welcker ordinantie vande voorschreven drie, de beste, of de Heylighe Schrift conformste is. Soo mach dan oock de Magistraet tot Leyden self verkiesen, de Geneefsche of de Switsersche, of de ghereformeerde.
Ten waer dan saecke, datmen de Magistraet alreede soude willen dwinghen, hier inne te moeten volghen, de opinie der wedersprekeren, dat doch geen redene en heeft, ende een openbare dominatie over de Magistraten soude zijn. Of is de gereformeerde kercke van meerder autoriteyt, dan de Geneefsche, of de Switsersche Kercke zijn? Dat canmen noch niet seggē, so lāge de selve gereformeerde kercke noch niet gheteelt en heeft, soo vele hoochgeleerde Scribenten, als Calvijn, Beza, Viret tot Genevē, Musculus, Bullinger, ende Gualterus in Zwitserlant. Wat voege hevet dan, dat dese Magistraet van Leydē, door haerluyder opinie benomen soude werden de macht, om te eligeren, de imitatie vāde Kerckelicke ordinantie, van Genevē, van Zwitserlant, of vande ghereformeerde.
Soude yemant alhier subtilizerende, willē seggen, dat Leyden als ligghende in Nederlant, hem behoort te accommoderē opte Nederlantsche maniere: soo soude oock moghen geseyt werden, dat de eerste ghereformeerde kercken in Duytslandt, in Zwitserlandt, in Savoyen ende in Vranckrijcke, elck liggende in lantschappen daermen de superstitieuse Roomsche Kerckelicke ordinantie hieldt, de selve ordonnantie van Romen oock hadden behooren te volghen, ende hen daer na te accommoderen. Is dit waer, soo hebben sy al tsamē daer inne gedoolt. Immers (wat loope ick buyten de Nederlanden) soo behoorde de stadt van Antwerpen de Confessionsche ordonnantie, ofte kercke geensins toegelatē te hebben. Ja de Magistraet van Woerden in Hollant selve, heeft dan gedoolt, en onbehoorlicken gedaen, int eligeren en acepteren vande religie, mette ordinantie der Confessionisten over een comende. Dit sullen de wedersprekeren geensins seggen. Maer wel (so icx houde) dat in desen meer is te letten, op dē naderheyt vandē sinne der H. schriftuerē, dan op de naderheyt van tgebruyc der gebueren.
Boven dese voorsz. saecken, was noch een ander sware clachte over de Magistraet vā


Leyden, te wetē, dat die wilde, dat twee wtē heuren op alle vergaderingen der Consistorien present souden wesen. Hier af en souden hen die vander Consistorien, gheensins beclaegt hebben, soo syluyden d’oorsaecken wel hadden verstaen, die de Magistraet daer toe moueerde, te weten, tbeletten vander wedersprekerē bevondē muyterien, twistē en kijvagien, en sulcx haer quade manieren van doē, daer wt goede wettē plegē geboren te werdē
De wedersprekeren sullen hier seggen, dat sy daer niet onrechts en handelen. Daer tegens seyt de Magistraet dat syluyden aldaer veel onrechts handelen. Maer hoe’t sy, haerluyder zeden en handelingen inder vergaderingen zijn onrecht, of sy zijn recht: zijn sy onrecht, en is daer niet meer van noode dan goede opsicht: zijn zy dan oock recht, soo en hooren sy des magistaets oogen niet te vlieden. Want, die wel doet en vliet het licht niet, maer die qualijc doet. Al geheel anders dan dese Peter C. met zijn adherenten (den Christen name voerende, hen hier inne betoonen, betoonde hem voormalē een heydensche Romain in zijn antwoorde tot eē architect. Dese architect sach datmen wt een gebuyr huys zien mochte in des voorsz. Romains slaepcamer: daerom hy den selvē presenteerde, om seker cleynloon te makē, dat niemant vreems t’ ghesichte mochte hebben in zijn camere. Daer op de romain seyde ick wil u tien malen so veel loons geven, condy mijn camer so doorluchtich maken, dat alle de Roomsche borgeren sien mogen wat ick daer binnen bedrijve. Dat was van een doorluchtich man voorwaer, een doorluchtighe antwoorde, vreemt van meeninge van soodanighe menschen die als quaetdoenders het licht haten ende vlieden, ende heymelicke conventiculen beminnen ende versoecken.
Sodanigen of genoech diergelijcken meeninge als inde voorschrevē Joriaen Ipens. Minister van Leyden anno lxvj. Want dese met believen van der Consistorie van selfs dede versoecken aen de Magistraet, dat hem ghelieven wilde, twee wt haerluyder collegie op elcke vergaderinge present te latē wesen. nu en was doen ter tijt inde magistraet niemāt die affectie droech totte ghereformeerde religie. Des al niet tegenstaende liet hem de selve Joriaen Ypensz. vast beduncken, dat die vande Magistraet, comende in hare vergaderingen, aldaer sodanigen Christelicke ordeninge sien soude, dat daer door hemluyden mochte werden een lust om sodanige religie aen te nemen. Dat was gevolcht des Heerē woort: laet u licht lichten voor den menschē, op dat sy luyden, uwe goede wercken siende, prijsen mogen uwen vader die inde hemelen is. So en schaemde hē Joriaē zijnder Godlijcker neringhen niet, noch hy en vloot het licht oock niet, als dese Peter Corn. doet met alle die van zijnder factiē zijn, daer sietmē nu wel een merckelic onderscheyt, tusschen desen Peter en den voornoemdē Joriaen Ypensz.
Ick ben hier geraect opte persoon vanden selven Joriaen, twelck my hier doet stellen zijn oordeel van dese Peter Cornelisz. Dese warē beyde onder des van Alven Tirannie, ghelogeert inden Helm binnen Leyden, daer ghevallen is, wt eenige voorgaende redenen

dat Joriaen Ypensz. den selven Peter Corn onder oogen seyde dese of gelijcke woorden: Ach welcken adder of slanghe sult ghy noch zijn de ghemeynte Godes, dier tijt als God de genade sal geven dat het licht des Evangeliums aendē dach comt. Welcke Joriaens Prophetie van Peter Corn. hy Peter effectuelicken soo warachtich heeft betoondt, dat Joriaens voorschreven seggen meer een geschiede Historie, dan een toecomende Prophetie schijnt gheweest te zijn.
Maer het voorgaende propoost weder op nemende daer het gelaten was, meyn ic wel dat dese Peeter Cornelisz. met al zijnen aenhangeren niet geerne de opinien van mijnen Heeren Calvijn en Beza, noch ooc tgebruyc vande stad van Geneven, in dese sakē souden willen seggen onrecht te wesē, Ja dat sy niet en sullen lijdē, datmen int naervolgē van diē niet swaerlicken en mach sondigen. Mē lese Calvinum en Bezam elc in eē haerlieder missiuen, 1 1 X Y daer van extract hier achter is gestelt onder de letteren teene x tander Y. Daer salmen bevinden dat sy het selve, dat de Magistraet tot Leyden, in dese saecke mede voor heeft, voor behoorlick ende nut prijsen. Siet nu (Leser) hoe verde alle sulcx nu is verscheyden van deser wedersprekeren seggen, te weten dat de Magistraet hem niet heeft te bemoyen mette kerckelicke saken.
Peter Cornelisz. metten zijnē inden onderscheyt den Heeren Staten overgegeven, 2 2 Z hier na onder de letter z bewesen, segghende daer selve des Overheydts ampt te zijn, dat sy in tijden van twist ende scheuringhe, de kerckelicke vergaderinge beroepen, ende so vele de wterlicke action aengaet, presideren sullen. Dit hebben oock de Heeren Staten metter daet gepractizeert, ende gedaē in dese laetste vergaderinge self inden Haghe: daer sy twee Raden ordinaris vanden Hove van Hollant bij schicten. Waerom en soude dan de Magistraet in tijden van vrede, daer niet present moghen wesen, om kijverijen, twisterijen, en muyterijen door de autoriteyt van heurlieder presentie te mogen precaueren: Sekerlick ten is geen minder deuchde ende noodt, twist te verhoeden, dan neder te leggen. En de Magistraet en behoort in tverhoeden van tquade, niet sorgeloos te slapen. Sonderlinghe noch, daer de voorgaende mishandelingē der Consistorien dē magistraet daer toe wettige oorsaken hebben gegeven, gelijc tot Leyden gevallen is. Maer wat schade mach de Consistorie doch daer af comē datter twee wt en van wegē de magistraet (openbare professie van hare Religie doende) present zijn in haer vergaderingen, sy en durven niet vreesē voor clapperie: want de secreten vander stede zijn henluyden vertrout. Sy en derven niet vreesē voor achterhaeldt te werden: want het zijn haer eygen medebroederen, ja mede litmatē selve. Handeltmen recht in hare vergaderingen: sy mogent wel weten tot heur eygē stichtinge, en eere vander Consistorie. Handeltmē dan daer oock onrecht: sy behooren te weten tot verhoedinghe van tquade ende tot beteringhe vande Consistorie selve.
Daer hebdy nu (lieve Leser) opt cortste de Historie deser beroerten tot Leyden, daer af men nu soo grouwelicken Tragedie bestaet te versieren. Hier af zijn alle dese moeytens


gesproten, ende hier wt mach elc licht mercken hoe lichtelijck de wedersprekeren (soo sy onpartidich waren) desen handel tot stilder rusten gebracht mochten hebben so syluyden hen eenichsins gevoechlicken hadden willen dragen, soo onbeschaemdelicken de Magistraet niet en hadden gedrongen, haer wettige autoriteyt wettelicken, te beschermen, tegen desen rumoerschen Peter Cornelisz. met zijnen adherenten, diese poochden met voeten te treden. Daerom syluyden siende dat de Magistraet hemluyden dese nieuwe, ende al te groote macht niet en wilde toelaten, zijn met sulcke hare ambitieuse ende muytersche doleantien geloopen aen zijn Prin. Excell. rechts of die zijnen dieren tijt niet beters en wist te besteden, in hoochwichtige ende sorgelicke Lantsaken, daer mede zijn Prin. Ex. niet alleene beladen, maer swaerlicken overladen is. So bescheyden zijn sy in politijcke saken.
Ja dat meer is in haer eygen saken. Want sy in sulc ontijdich bemoeyen van zijn Prin. Ex. al te luttel geconsidereert hebben gehat, opt 13. artikel van haer eygen Synodo, vant jaer 74. die hout inne: datmen niet lichtelick voor den hoger Overheyt en sal gaen voor ende al eermen voor de lage overheyt tbeste gedaen heeft. want wat is doch tbeste dat sy luyden in desen voor de lage overheyt gedaen hebben? zy hebben huyden? wederroepen, tgene zy gisteren selfs begeerden. Sy en hebben de Magistraet, henluyden te ghemoete gaende in allen, int talder minste punct niet willen wijcken. Sy hebben heymelicken gepartijdet ende gemuytet om van Burgeren, die eendrachtich waren, partijdige en die gehoorsaem waren rebellen te maken. Hier toe hebben sy het schamele ambachts volck gheloct. Ja gedrongen om te hoorē de oproerige Predicatien van desen Peeter Cornelisz. de eerste oorsake, en thooft van alle dese beroerten, partijschapppen en muyterien. Dit is degelijcken in alles het beste gedaē. Mach dat het beste in alles genoemt werden, dat syluyden met menichte van gevlogelde calumnien en stinckende achterclapperiē, de magistraet tot Leyden genootsaect hebbē, omme by behoorlicke weghen daer inne te remedieren.
Want het is notoir als de Magistraet considereerde dat by dese quade bestdoenders, sulcke onschamele en periculoose logenen, soo openbaerlicken onder de goede gemeente gedivulgeert ende gesemineert werden, datter wettelicken wt stont te beduchtē, contempte vande Magistraet by den licht geloovigen, en verderflicke seditie by den oproerigē menschē. So is de magistraet gedrongē geweest om haren goeden name te defenderen, en het ghecommoueerde volck te appayseren, haer goede en rechte intentie in dese sake, dē volcke te insinuerē, door de Publicatie van tgene hier naer int lāge onder de letter A is gestelt 1 1 a
Maer alle tselve heeft so weynich mogen beteren de bitterheydt van den voornoemden Peeter Cornelisz. dat hem ooc sulcke versoecinge meer ende meer heeft verbittert. Want dese Peter hem selven zijn staet, de gemeyne ruste zijn consciētie, Ja Gode selfs, so gants vergetē heeft gehadt, dat hy hem niet en ontsach de copie vanden brief, by hemluyden vā de Princ. Excel. aen den Magistraet geobti-

neert, vanden Predicstoel af te lesen voor den volcke, ten minsten hem het inhout van dien te kennen te geven, met vermaninge dat het volc de Magistraet sonden obedieren, wanneer de Magistraet zijn Princelhcke Excell. obedierde. twelck was te seggen: De Magistraet en gehoorsaemt den Prince niet: ergo en zijt ghy niet schuldich de Magistraet te gehoorsamen. Machmen in een Christen Predicant, die schuldich is, den volcke tot alle eendracht onder malcanderē, ende obedientie onder de Magistraet te vermanen, oock yet te bedencken, dat desen Peeter Cornelisz. Predicant minder betaemt, dat hem meerder beschaemt, ende dat opentlicker strect tot oproer,seditie ende bederf van luyden, steden ende Landen? De Magistraet tot Leyden, verstaet wel wat obedientie syluyden heuren Stadt-houder schuldich zijn. Maer Peeter Cornelissen verstaet luttel wat obedientie hy den Heere Christo, ende ter liefden van Christo, den Wettigen Magistraet in politijcque saken schuldigh is.
Want dese Peeter in geene van zijne Predecatien of liet de oorsake vanden gheschille tusschen de Magistraet ende hem, nae zijn partijdige meyninghe wt te leggen ende den volcke inne te planten. Ende dit al niet tegēstaende, hem tselve was verboden by de magistraet, op pene, van als een oproerder ghestraft te worden. Want hy alle sulcx (als ooc de Magistraet selve) verachte, en in sulck zijn oproerich Predicken hartneckelicken voort voer, hē selven daerinne, als een vroom campioen met een welbehagen iacterende. Ende om ymmers niet te versuymen dat tot fedicie mocht voorderen, soo voechde hy dan noch daer by dat hy achter wegen liet, het bidden voor de Magistraet oock voor den armen.
Siende dus de saken van Peeter Cornelisz voortgaen van quaet tot arger, so waren die vanden Kercken raet te rade gewerden, den voornoemden Coolhaes met twee ouderlingen, en twee Diaconen aen hem te seynden, omme hem (gelijck sy deden) broederlicken te vermanen, en te bidden dat hy ymmers den armen, de gemeente wilde recommanderen, wyder dat hy by henluydē souden willen comen inde kerckelicke vergaderingen, omme gesamentlicken te communiceren, van saken die tot stichtinge der kercken hadden mogen dienen, maer en heeft alle tselve niet moghen helpen, ghelijck hy tselve bespottelicken ende hartneckelicken af sloech.
Alle sulcx wert noch al een goede wijle met gedult gheleden by de Magistraet, op hopen dat dese Peeter Cornelisz. hem noch ten laetsten eenmael soude beraden. Maer siende hē van tquade in erger voortgaen, hebben sy dē selven Peeter voor hen ontboden. Daer verstont noch de Magistraet wt zynen monde, dat hy van dese saecken in zijne Predicatien niet en soude connen swijgen, ooc der armen woort niet en soude begeeren te houden, dan onder protistatie. Also is de Magistraet genootsaect geweest dē selven Peeter Cornelisz als een seditieus man, en schandelick twistmaecker, te verlaten van zijnen dienste, In wiens plaetse sy wettelicken stelden, een anderen vreetsamen Dienaer, die van te voren voor goet by de gemeēte geapprobeert was en goet getuychnisse hadde, van leer en levē


hopende door sulc middel, noch eenmael aen de lang-gesochte ruste, en gewenschte eenicheyt haerder Burgerie te geraken. Twelck onwedersprekelicken in haer vermogē stont te doen, door dien hy niet dan by prouisie, en tot haer kennelicke weder-segghen toe was aengenomen ghelijck voren verhaelt is, ende op dat hy Peter Cornelisz. te min redene soude hebben hem te beklagen, zo was hem tzynen versoecke toegeseyt, dat hem zijne weddē evenwel het gantsche quartier Jaers, daer hy maer ses of seven dagen in getreden was souden volghen.
Maer so weynich als een Moor zijn huyt ende een lupaert syne vlecken kan veranderen, zoo weynick mochte dese Peeter Cornelisz. rust ende vrede benaerstigen, de wyle hy nu so langhe tijden dat twistich muyten, ende d’oproersche partyschappen hadde ghehanteert, ende ghesemineert binnen Leyden. Daerom hy nu siende hem daer toe het middel om meer te doen, aldaer benomen te zijn, heeft hy hem begheven tet Voorschoten, een Dorp ontrent een ure gaens van Leyden, daer bestaet hy metten nacht vyant onder den goeden tarwe van eendracht door zijn beter gesaeyt, zijn quade zaet van vyantlicke tweedracht, meer ende meer te saeyen, ende dit al wt zijnen eyghen loope sonder eenighe wettighe beroepinghe te hebben, hem verlatende opte onbeschaemde trotsicheyt van eenighe zijne adherenten. Daer dese Catelina met zijne geconiureerdē, die goede stede van Leyden, hielt in een groote discordie. Twelc anders nerghens toe en tendeerde, dan om dese sake tot oproer ende wapen te brengen, volgende de comminatiē dicwils openbaerlijcken daer van ghehoort. Om welcke soo verderflicke als schandaleuse quaden, by alle behoorlijcke weghen te moghen voorcomen de Magistraet tot Leyden, met alle mogelicke sorghe ende ernst ghearbeyt heeft gehadt, somen hier vooren heeft mogen sien, ende ooc noch daghelijcx daer toe arbeydende is.
Maer of (dat God af keere) alle sulcx niet helpende, haerluyder getrouwe vlijt tot vreden, door den lust tot oproer der voorschrevē twist geesten, sulcx mochte werdē overwonnen, dat het tot voorder diffidie ende onlust geraecte. Soo protesteert de Magistraet tot Leyden, mitsdesen voor Gode, voor haer conscientie, voor alle Magistraeten en voor allen liefhebberen van goede vreede, dat zy luyden hem daer van houden onschuldich en onnosel, als die in allen getrouwelicken harē staet volbracht hebben, int wettelick refuseren van een nieuwe geestelicheyts macht subiect te zijn, ende van een nieuwe Tyrannie over den conscientien aen te nemen, alsoo sy luyden volgens haren eedt vander stede gherechticheydt voor te staen, oock volgens hare liefde tot des ghemeen landts vryheyt, int stuck vande conscientien (wesende het eenige hoofdt-stuck van dese bloedighe inne-landtsche oorloghen) sulcken hatelijcken slavernie der conscientien gheensins met goeder conscientien en hebben mogen consenteren noch admitteren.
Ende of oock naermaels bevonden mochte werden, dat eenige ghecommitteerden op dese sake een quaet preiudicium hadden ghegeven, ofte dat ooc by de Classique vergade

ringhe inden Hage ofte elders waer, of by ymanden anders, de voorsz. Magistraet noch ongehoort wesende, ten vollen yet soude mogen gesloten zijn, tot haerluyder achterdeele (daer af sy als noch geen kennisse en hebben) so verklaren syluydē wel expresselicken mits desen, dat sy alle sulcx niet en begeerē, niet en behooren, noch niet en dencken te obedieren. Maer dat syluyden presisteren by soodanigen presentatie als sy diesaengaende, aenden Heeren Staten gedaen hebben, te weten, dat naer dien by den Heeren Staten naer voorgaende wettige deliberatie by den steden, elc inden zijnen gehouden, op hare generale vergaderinghe opt punct vande kerckelicke Regeeringe, een generale ordinantie gemaeckt, ende de selve over al eenpaerlicken in twerck ghestelt ende onderhouden sal wesen, de stede van Leyden hem daer inne den anderen stede conformeren sal.
Wenschende daer beneven dat om desen twist te assopieren, soodanige wijse bescheydenheyt gebruyct mach werden, als men siet voormaels tot Geneven ghebruyckt te zijn gheweest. Want men bevint, datter tot anderen tijden aldaer verscheyden questien, tusschen de Magistraet, ende die vander Consistorie gemoveert zijn geweest, ende onder anderen, ghelijck Beza inde beschrijvinghe van het leven van Calvijn touceert, hoe dat het hem begeven heeft, dat de selve Calvijn door eenich misverstant van Geneven vertrocken is naer Straetsburch, alwaer hy by den E. Raet, tot een professoor der theologien aengenomen zijnde, heeft hy niet alleen met welghevallen van alle de Doctoren opentlicken Theologiam geprofiteere, maer ooc met consent van desen voorschreven eersamen Raede (als hem billicken recognoscerende) een walsche Kercke begonst ende de Kerckelijcke discipline gheinstitueert: zijnde nu de genoemde Calvijn (so gheseyt is) van Geneven vertrocken, heeftmen aldaer het broodt des avontmaels (daer toe men voorgaende gemeen broot gebruycte) wech genomen, en verandert achtervolgende tgene datter int Synodo te Losanē geresolveert was, in ongehevelt of ongedesemt broot, t’welck oorsake was dat hem verscheyden personen van de tafele des Heeren binnen Geneven hebben willen afhouden. Datmen nu dese sake by die, inde balance leyt, ende eens ondersoecke de welcke meest weghende is, op dat yeghelicken oordeelen mach om welcke sake men billicker scheuringe behoorde te maken, of om die, of om dese. Maer wat doet Calvijn hiet tegen? verwect hy de selve tot afval en scheuringe? schelt hy de gene die sulcx willen introduceren voor godloosen, en raedt hy de gene die daer toe scheenen te inclinerē, met ten anderen geen gemeenschappe te houden? maer nieuwe rotterien te maken? en buyten der stede te loopen? geensins. Dan raet eenē yegelicken wel ernstelicken om een saecke die Adiaphore is, geen questi noch dissidie te maken, maer inde ware eenicheyt te blijven.
Men vindt van ghelijcken dat beroerende de oneens-heyt tusschen de Magistraet van Geneven ende de Consistorie aldaer geresē, nopende seker persoon de welcke by de Consistorie gebannen. en by de Magistraet weder habijl gemaect was, omme tot des Hee


ren Avontmael te comen, de selve Magistraet van Geneven hen daer op ondervraecht heeft niet van eenighe classen of Synodale vergaderinghen, maer aen de Magistraet van Surich, de welcke sy derhalven drie poincten voorstelden, te weten, ten eersten: hoe den Ban conform den woorde Godes volgende de Heylige schrift, ende de suyvere Religie, te ghebruycken soude staen? ten tweeden: of sy niet andersins dan by der Consistorie en soude berecht connen werdē? ten derden: watmen daer van inde kerck van Surich hielt? op welcke sake D. Henricus Bullinger aen Calvijn antwoort schrijvende onder andere woordē aldus vermaēt. Wy vermanen u oock dat ghy voort gaet, den Heere getrou te wesen, ende dat ghy alle saken maticht, op dat ghy door al te groote strēgicheyt die gene niet en verliest, de welcke de Heere (die ‘tgecroocte riet niet en breeckt, noch tsmokende vlas niet en blust) bewaerdt wilt hebben.

Conclusie.

De Leser heeft nu hier vooren naectelicken mogen sien, wie de Autheur is geweest van dese soo schandaleuse discordie, namentlicken den voornoemden Peter Cornelisz. alsoo mede wat oorsake hem daer toe gemoveert heeft ghehadt, te weten, ambitie om te comen aen ‘tgebieden over de Magistraet, ende alsoo het oude Romanische pat te wandelen, tot een nieuwe, maer een arger slavernie. Twelck hy metten zijnen bestaet met openbare onrecht vande Magistraet te benemē, de Authoriteyt vant aennemen, behouden, ende afsetten der dienaren, Ouderlingen e n Diaconen, Insgelijcx het bequame middel van des Magistraets presentie, omme alle toecomende onraet ende questien te precaueren. Dit alles is hier voren soo warachtelicken, als eenvoudelicken bewesen. Soo dat mitsdien alle wettige Magistraten hier aen desen Leytschen handel, hebben een klaren spieghelen, ende met rijper aendacht aenschouwen het voornemen, ende tbeleet van d’een e n d’andere partye: waer van d’eene met argelist, met een schijn van goeden yver, ende met openbare inobedientie, muyterie, ende oproericheyt arbeyt, om aen haer te trecken: maer d’andere partie sinceerlicken, oprechtelicken, ende met alle behoorlicke middelen waeckt om te behouden de macht , authoteyt ende het gebieden: dat alle Wettighe Politijcke Magistraten (niet de Geestelicke) competerende is. Twelck by elcke Magistraet geconfideert zijnde, oock licht by den selven verstaen sal werden, dat de Magistraet tot Leyden in desen voorstaet, niet hare particuliere, maer aller Christelicker Magistraten algemeyne saecke. Daer wt syluyden alsdan door dese aenvechtinge, die de wedersprekeren tot Leyden, haer wettige Magistraet nu aendoen, om de macht e n authoriteyt te becomen, gewaerschout sullen mogen zijn, tegen gelijcke lagen, ende aenvechtingen inden heuren, daer mede soo sy alsnoch niet belaecht en zijn, noch metter tijt listelicken belaecht souden konnen werden: Ende dat sy daer beneven oock veroorsaeckt mogen wesen, om sonder vertreck gesamentlicken ende Wettelicken mette Magistraet van Leyden te helpen precaueren, dat deser macht int domineren over alle Magistraten politijcq, sulcx niet toe en neme, dat hem de selve des niet en beklagen, alst te spade zijn ende sy ondervindē souden, dat sy meynende van d’oude Tyrannie verlost te wesen, hem in een erger jonge Tyrannie bestrict souden vinden, ende also niet te late en verstaen, datmen met verderf van Landen ende Luyden gevochten heeft, ende noch vechtende is, niet om de Tyrannie inde conscientien gantsch te verwerpen, maer alleenlicken om die in erger te muteren. Twelck de barmhertige God genadelicken wil voorcomen.
Hier by werden oock alle Christelicke herten vermaent, ende hertelicken gebeden, dat sy hem aen dese oneensheyt tot Leyden, niet en schandaliseren, dat sy inde ware eenicheyt der kercken blijven, dat sy alle scheuringen ende partijschappen vermijden, ende dat sy den almoghenden Heere met eenen ootmoedighen Gheest bidden, Ia verbidden willen dat die van Leyden, behouden een yeghelicken zijn authoriteyt vereenicht mogen werden, ghestadelick in eendracht volherden moghen, ende den waren God alsoo, na den bevele Christi ons Heeren, weerdelicken, heylichlicken, ende eendrachtelicken, dienen ende eeren moghen. Twelck ons allen verleene de Vader, de Sone ende den Heylighen Gheest.
AMEN.


Volghen nu alhier de bewijsen van het ghene hier vooren ghestelt ende aengheroert is.

Ende al vooren te komen totten particuliere bewijsingen, hier vorens by de letteren gedistingueert, en is niet onraetsaem gevonden te openbaren, in Nederlantsche duytsche tale tghene D. Wolfgangus Musculus in deser saken, by geschrifte naergelaten heeft, genomen wt sekere zijn boeck, dat hy Locos communes geintituleert heeft, onder den tijtel vander Overheyt, ende eerst het Capittel.

Of de Overheyt macht heeft de Religie te versorghen.

Maer also wy in de handelinge deser saken zijn gevallen, 1 1 Twist van de macht des Overheyts in riligions sake. schijnt van node gevraecht te werden, of het Ampt des Overheyts toestaet ende eygen sorge voor de Religie te dragen? Want van dese sake geen kleyne twist en is wtstaende. Inden eersten wert dit wederseyt ende versaeck, by den genen die onder den deckmantel van het voordeel der gesmeerde Klercken en Papen niet verdragen en willen dat hare misbruycken gestraft werden. Daer naer by die met Ketterien zijn besmet, of den Keteren mede huylen. Dan wederseggen of versaken des op verscheydene wijsen. Want d’eerste begeren van die vander Overheyt, dat sy hare instellingen voor stae noch niemant eenige vry domme en vergunne, omme vande aengenomen wijse ende gesteltenisse der Religie af te wijcken. Maer de laetste willen seggen, tselve oock het Ampt des Overheyts niet eygen te wesen, noch toe te behooren: maer dat hem alleenlicken te versorgen soude staen, dat de algemeyne vrede werde bewaert, wat oock eenige ghelooven, andere niet gelooven souden mogen. Om dat de vermeynde Geestelicken, de opsorginge der Religien die vander Overheydt benomen, ende hare Papen of Pausen (soomen die noemt) toegeleyt hebben, sien ende beklagen wy ons al te samen, hoedanige eenen Zee der quaetheden, door dien over de Kercke Christi, is gevloeyt ende overgeloopen. Indien dan tgene de laetste soecken inder Kercken plaetse mochte verkrijgen: wat souder doch inde geheele Christen Religie, seker ende vast moghen blijven? Hier dan is Satan gheheelicken op dat de Reformatie der Religien, daer sy noch niet inne ghestelt en is, belet: of daer zy yewers inne ghestelt zy, omme gheworpen mochte werden. 2 2 Des Religions versorginghe, comt voornemelijcken die van de Overheyt toe. Maer wy houdent met die menschen die daer leeren de versorginghe ende opsichte der Religien niet wat, noch eenichsins, maer eyghentlicken ende gheheelicken die vander Overheyt toe te comen. Twelck eenighe wijsen onder de Heydenen oock bekent hebben, de welcke in de instellinghe der ghemeynten, de Religie d’eerste plaetse hebben ghegheven. Sulcken menschen zijn wel Heydenen gheweest, gheen kennisse van den wech des Heeren hebbende: ende van zijn Kercke of vergaderinghe gheheel vreemdt zijnde: nochtans en hebben sy daer inne geensins ghedwaelt, dat sy meenden sonder onderhoudenisse van Godevruchticheydt ende Religie, gheender gemeenten Burgerlicken stant voorspoedelicken inne ghestelt, ende onderhouden te konnen werden. Ende eenighe rechtsgeleerden hebben de selve ghe-

stelt by de ghene die vande ghemeene Heydensche Wetten zijn, daeromme dat wy ooc door t’beleet onser natueren kennen eenen God te wesen, die wy ghevoelen, dat met vreese ende eerbiedinghe gheacht ende ghedient moet zijn. Wie en weet dan niet, dat der Overheydt toecomt, de middelmatinghe, niet alleene der ghestelder wetten, maer oock vande ghene die totter ghemeen Heydensche Wetten behoorden, 3 3 Dat de Religie tot de Heydensche Wetten behoort. de welcke alle Ziele onderworpen, ende macht des levens ende des doots van boven af ghegeven is?
Naer dien dan de waerheyt van dese sake, zoo openbaer sy, dat sy den Heydenen selfs oock niet verborghen en heeft connen wesen: en sal dees dan van ons niet behooren bekent ende omhelst te werden: ons (segge ick) die door de kennisse Godes niet alleene de Heydenen, maer oock het Volck des Wets verre te boven gaen? Ende en derf niemant segghen, dat ons Christenen, in sake vande Religie niet te letten en staet, want het licht onser natueren wijset, maer ‘tghene dat de heylighe gheschriften ons voorschrijven: de welcke daer toe zijn ghegheven, op dat wy tot alle goede wercken onderwesen souden worden. Want hoewel wy in die saken, die de geheymenisse van onse geloove betreffen, het licht der natueren, niet en zy aen te sien, maer meerder de Heylighe gheschriften: soo en behoorden nochtans die dinghen niet versmaet te worden, die door den Raedt Godes natuerlicken onse herten inne gheschreven zijn, gelijckerwijs die wet is, de welcke wy een wet der natueren heeten, wiens onderhoudenisse der Propheten, Christus, ende de Apostelen ons bevelen, ende daer van wy boven onder den Tijtel vanden Wetten gehandelt hebben.
En blijcket niet dat de macht die de Vader over zijn kinderen heeft, 4 4 Tstaet aen de vaderlicke sorghe en macht zijnen kindere inde ware Religie op te voede. wt de Wet der natueren zy, de welcke de Heylighe Schrift oock bevesticht? Wie sal dan ontkennen dat hem voor allen toecomt, dat hy mette meeste neersticheyt ende sorge hemluyden, te weten zijne kinderen, onderwijst in deware Godsvruchticheyt, ende des Heeren Religie, in de de welcke alle haer salicheyt en eenighe welvaren gelegē is? Den Engel prees in Abraham dat hy zijn Sonen gebieden soude, den wech des Heeren te bewaren, Genes. int. 18. En isset dan geē aenhangsel vande Religie te gebieden, des Heerē weg te bewaren? En de Heere heeft alle de Israeliten, ende elcken vā hem geboden, dat zy de woorden Deuter. 6. Hoort Israel de Heere uwe God is alleen God. Gy sult dē Heere uwē God beminnen van alle uwer herten, van aller uwer zielen, ende wt alle uwer crachten. ende zoo voorts.


Niet alleenlicken in haer herten bewaren, maer oock hare kinderen vertellen, dat is, wtlegghen ende in planten souden. Inde welcke de somme ofte tkort begrijp der leeringhen,van het gheloof, vande liefde, ende vande ghehoorsaemheydt Gods, claerlicken vervatet is: op dat wy sien souden wat deVaderlijcke sorghe, ende macht in Religions saecken behoort te besorghen. 1 1 Des Overheyts magt op haer onderdanen is meerder dan des Vaders tot zijn kinderen. Soo ghy nu de Overheyt in siet, waer vooren sal dese anders gehouden werden, dan de opperste Vader aller ondersaten, wiens macht veel grooter is, dan vanden Vader op zijn kinderen: Daeromme het haer meerder dan een Vader betaemt, dat zy voor alles, des Religions sorghe draghe, ende dat sy de selve onder haeren ondersaten, inne stelle ende onderhoude.
In des Vaders persoon zijn by alle de Huysghenooten, Vaderlijcke sorghe ende voorsichticheydt, ontsich, ende macht te erkennen ende te vreesen. Inde persoon vande Overheydt, draghen hem dese dinghen over. Hier is een voorsienighe sorghe, over alle hare onderdanen, d’autoriteyt, ende het ontsich van hoocheydt, daer sy alle d’andere mede te boven gaet, macht om te ghebieden, ende wraecke van alle onghehoorsame te nemen, die gheen meerder opter aerden en can ghezijn, naementlijcken als recht hebbende te bewijsen, ende erkenen over elcks leven ende doodt. Waer door sy het Swaert is draghende, als een Dienersse der Godtlijcker wraecken.
En sal dan soodanigen hooge aensien, ende macht niet gheoorlooft wesen, dat elck eenen huysvader in zijn huysinge geoorlooft is? salmen wt het gebodt Godts connen verstaen, den meerderen niet toe te comen, tghene dat den minderen toecoemt, ons alder gemeenen Vader niet toe te comen, dat eenen huysoversten toecomt?
Maer laet ons besien of de heylighe gheschriften die niet toe en staen. 2 2 Des Religions versorginghe staet de overheyt meer toe dan den Priesteren. Moyses deerste al ghemeyne overste van Israel zijnde in het Ampt, niet des Priesterdoms: twelc Aaroni te laste gheleyt is, maer des hooger machts, de Conincklicke macht ghelijck, heeft onder het volc Godes de geheele religie bevesticht, inneghestelt, jae heeft selfs Aaroni, ende den anderen Leviten voorgheschreven, t’ghene zy doen, ende ‘tghene zy weder laten souden. Waer inne wy openbaerlicken sien de sorghe vande verhandelinge der Religien, meer toe te comen de hooghe Overheyt dan den Priesteren staet.
Yemandt sal moghen segghen: 3 3 Mosi ende niet Aaroni is de sorghe en de instellinghe des Religions te laste gheleydt. Moyses heeft alle tghene dat tot de innestellinghe der Religien behoorde door tgebodt Gods inneghestelt: hier op antwoorde ick. Tis waer: maer later redene ghegheven worden, waer door dat God, omme de Religie inne te stellē Aaroni die hy tot een priester gewijt hadde, gheen ghebot en heeft ghegheven: maer tselve Mosi gheboden heeft, wesende geen priester, maer de hoochste Overheydt van Israel. Daeromme dan dat Moyses niet wt hem selven sorghe voor de Religie ghedraghen en heeft, maer door t’bevel Godes, verschillet zoo vele dattet niet teghens ons en doet, maer dat het onse segghen meerder bevesticht ende becrachticht. Want daer wt

werdt openbaer, dat het Gode soo behaecht dat de sorghe vande Religie inne te stellen ende te regieren de Overheydt toe behoordt, maer de bedieninghe den Priester, op dat hy die het Priester Ampt bediendt, haer dienaer zy, maer gheensins innestelder of regeerder.
Naer de doot Mosi, is de versorginge der Religien met het Ampt des Overheyts vervallen, 4 4 Des religions versorginge en is tot Eleazar dē Priester maer tot Josuah als Overste gecomen. Josua 5. 2. Maeckt u steenen messen ende besingt de kinderē Israels weder ten anderden mael. niet tot Eleazarum den Priester, maer tot Jehosuah den Sone Nun, niet van den gheslachte Levi, maer van Ephraim. Desen heeft de Heere bevolen dat hy de kinderen Israel de tweede mael soude besnijden, Cap. 5. Nu de besnijdenisse was het verbont teycken des almachtigen Godes, gantschelicken tot de Religie behoorende. Ten bevele van dese, zoo werde de Arcke Godes vanden priesteren ghedragen, zoo geschieden alle andere saecken totten Religien behoorende, zoo werden d’Altaren ghebout, zo werde tvolck gheheylicht, zoo werde verhult al dat van Mose bevolen was. Hy en liet niet van alle tghene dat Moses belast hadde ongheroert. Maer dedet alles openen, voor alle de menichte Israels, Capittel 8. De welcke hy oock beval, dat zy den Heere vreesen, hem van gantscher ende ghetrouwer herten dienen, ende vreemde Goden wt tmidden van hemwech doen souden: ten laetsten heeft hy het verbondt tusschen Godt ende zijn volck vernieut, de woorden des verbonts in tWetboeck Godes doen stellen, ende een steen tot een ghetuyghe van tgheslaghen verbont opgherecht, int laeste Cap. In alle dese en wert van Eleazare den Oppersten Priester niet eens geroert, wiens Priesterdom hier en tussche nochtans niet ledich en stont. Waer wt genoech blijct de opperste last van des Religions saecken te handelen, ende regieren, in de macht Jehosue geweest te zijn, als Overheydt: maer de bedieninghe der Priesterlicken dinghen inden Priesteren, wiens werck het was de geboden Jehosue te gehoorsamē.
In de persoon van Samuel, zijn wel het ampt des Overheyts en het ampt des Priesterdoms inden anderen ghevoecht ghebleven, 5 5 In wat voegē des overheyts ende Priesterschaps ampte in Samuele zijn ghebleven. maer de versorginge des religions regiment heeft hy ooc gedragen, niet als priester maer als Overheydt, ende die doen ter tijdt in Israel gheen meerder en hadde. Dat de Overheydt Israel oordeelde ende over alle ghemeene saecken, soo wel gheestelicke als wereltlicke ordineerde dat de Priester offerde, dat hy voor tvolck badt, ende die leerde, heeft de Coninck David (totten welcken van vromicheyts halven alle Christelijcke Overheyden t’ooge moeten hebben) int xij Capittel ernstelijcken betoont, ende sulcx vande macht des Religions saecken te verhandelen ende regeeren. Ende verbeterende ‘tghene, dat teghens de Arcke des Heeren by tijden vande Rechteren ende van Saul te versuymelijcken ghehandelt was, heeft hy de selve Arcke op een eerlicker plaetse ghestelt) 1. Para. 16. Heeft hy versocht den Heere een huys te bouwen, ende een ordonnantie ghemaeckt, over alle de kerckelijcke diensten ende ampten, 1. Paral. 22. 23. 24. 25. 26. Alsoo hy wel wist dese eerste sorghe den Coninghen ende Overheden eyghentlicken toe te comen, ende op dat den dienst Gods Wettelicken soude wer-


den onder-houden ende naer-ghekomen, heeft hy de selve tot soodaenighen dienst in den tweeden Psalm vermaent, segghende: Ende ghy Coninghen verstaet nu, laet u leeren, ghy die de aerde oordeelt,dient den Heere in vreese. Augustinus seyt: Dat een Coninck den Heere dient anders naer zijn menschelijck wesen ende anders naer zijn Conincks ampt: ghelijck hy een mensche is, dient hy hem met een eerlick ende Godtsaelich leven: Soo hy nu mede Coninck is, dient hy den Heere met een behoorlijcke kracht, inne stellende een ghebodt van des Wets gherechticheydt, 1 1 Salomon, Aza ende Josaphat hebben des religions sorge gedraghen. ende verbodt dat hier en teghen is. Salomon heeft oock de over-sorghe der Religien ghedraeghen, niet alleenlicken in het bouwen van den Tempel des Heeren, maer oock inde selve te heylighen ende te wyen. 2. Paral. 6. Ende Aza de Coninck van Juda, draghende des Religions versorginghe, heeft alle de Afgoden van het gheheele Landt Juda ende Benjamin, mitsgaders wten Steden des Berchs Ephraim, die hy inne-ghenomen hadde, wech ghedaen, ende heeft den Heere eenen Altaer toe-gheeyghent, het welck voor het voorhoff des Heeren was, 2. Paralip. 15.
Dan gelijcken heeft oock Josaphat de Coninc van Juda gedaen, vanden welcken wy int 2. Par. 17. also lesen. Naer dien zijn hert een vaste vertrouwinge genomen hadde tot de wegen des Heeren, heeft de hoochten ende boschkens wech genomē van Judah. Maer int derde Jaer zijns Coninckrijcx heeft hy van zijne Forsten, Benial, Abdiam, Zachariam, Nathanielem ende Micheam gesondē op dat sy inde steden van Jehudah souden leeren, ende met hemluyden de Leviten, Semeiam, Nathaniom Sabadiam ende Asael etc. ende met hem Helisanam ende Joram, priesteren, ende sy leerden t’volck in Judah, hebbende het Wetboeck des Heeren, ende gingen in alle de steden van Judah, de ghemeente onderwijsende: Item int 19. Cap. Josaphat, heeft oock in Jerusalem gestelt, Leviten, Priesteren en Vorsten, wte geslachten van Israel, dat sy haren innewoonderen recht, ende des Heeren saken oordeelen, soudē die hy bevolen heeft, seggende: zulcx sult ghy inde vreese des Heeren ghetrouwelick, ende van oprechter herten doen. Alle u Broederē saken, die tot u sullen comen, die in haren steden woonen, tusschen maechschap en maechschap, waer dat gheschille geresen is vander Wet, van tgebot, van ceremonien of het wtwendige ghebaer, vande rechtvaerdichmakinge: betoont hem op datse inden Heere niet en sondigē, ende den toorn Godes niet op u, ende oop uwen broederen en come. Maer Amarias uwe priester, ende hooge priester, sal in dese dinghen, die den Heere betreffen voor sitten, etc. Hy geeft wel de priester de voorste plaetse inde vergaderinge der Rechteren, die van Godes saken soudē oordeelē: maer daer beneffens en geeft hy hem geen macht, omme rechteren wten priesteren ende Leviten te stellen, dan dese stelt hy selver wt zijn Conincklijcke macht, ende gebiet hem dat sy dē Heere vreesende van oprechter herten oordeelen, ende het ghemeene volck wt de wet des heeren, wat by hem ghedaen ende wat ge-

laten moest zijn, wijsen souden.
Oock Ezechias een vande voornaemste 2 2 Ezechias ende Josias hebben met een sonderlinge sorge des religions saken verhandelt. Coningen de voetstappen Davids zijns vaders naervolgende, heeft de meeste ende sonderlingste sorghe besteet, tot de reformatie der religien, gelijckerwijs men sien mach int 2. Par. 29. 30. 31. Stracx metten beginne zijns rijcx inde eerste maent des eerstē jaers heeft hy de deuren van’t Huys des Heeren gheopent, ende bruyckbaer ghemaeckt, ende heeft den Priesteren, ende Leviten geboden hem te hooren, gheheylicht te werden, gheheylicht zijnde dat zy thuys des Heeren reynighen, ende alle vuylicheyt van zijn gheheylicht wech nemen souden. 3 3 Holocaustum Twelck ghedaen wesende beval hem dat zy opten Altaer des Heeren offeren, ende een versoen offer voor alle Israels sonde souden doen. Heeft oock de Leviten int huys des Heeren gestelt, met Cymbalen, Harpen ende snarenspel naer de innestellinghe des Conincx Davids. Heeft oock oorsaecke gheweest, dat de ghemeente lof en versoen offerhande in thuys des Heeren souden voorstellen. Heeft oock de heerlicke oeffeninghe des Paesschens opgehouden tot inde naervolgende maent, door dien dat tghetal of menichte der Priesteren tot de bedieninghle van dien niet ghenoech, ende het volck in Jerusalem niet vergadert en was. Heeft mede brieven in gheheel Juda ende Israel ghesonden, waer mede hy elck eenen tot den wettelicken dienst Gods te samen riep. Gelijcke macht heeft Jozias de Coninck Judah ghebruyckt in religions saken, als te sien is int 2. Par. 34.
Maer dat nu de Coninghen van Israel 4 4 Dat de handelinge der onvromer Coninghen de wettighe macht diede vromen gebruyct hebben, niet en verhindert. haer Conincklijcke macht ghebruyckt hebben, teghen de Wet des Heeren met de ontheyliginghe van twettelijck ghebruyck tot allerleye Afgoderie, en can niet wechnemen de oprechte ende heylichste macht, vanden welcke de Goddelijcke Coninghen ghebruyckt hebben. Men vinter veele die haer vaderlijcke macht straffelijcken misbruycken. Waer door nochtans niemandt de macht der gheenre sal begheeren te crencken, de welcke op haer kinderen een billick opsien willen nemen. Daeromme en derf alhier niemandt voortbrenghen het exempel der Godtlooser Coninghen, de welcke soo in Israel als onder de Heydenen den macht om de Religie te versorghen, onvroom, ende verdoemelicken hebben ghebruyckt, niet dat sy de selve een-voudelijcken als Coninghen en behoorden te ghebrluycken, maer dat sy als onvroome Koninghen niet en behoorden te misbruycken. Sy hebben daer inne wel ghevoelt, dat sy oordeelden des religions sorghe hem voornemelicken toe te comen: Maer werden daer inne beschuldicht, dat sy van het voorschreven woordt Goods) tot de Heydensche dienstbaerheyden afwijckende, in plaetse van des eenen ende waren Gods Religie, der vreemder Goden afgoderie innegestelt, ende tvolck, om die te volghen, voorgheworpen hebben. Israel hadde zijne Religie van God selver, door Mosen gelevert: nu soo stont het de Overheydt van het selve oock te versorghen, ende hem aen te dienen, dat die onveranderlicken souden werden naer ghekomen. Als de Coninck Josias tot het Rijck werde


inne gheleyt, werde hem een boeck van des Heeren Wet inde hant ghegeven 2. Par. 23. Volghende de Wet de welcke Deuteren. 17. staet.
Yemant sal moghen vraghen, 1 1 By wylen des religions versorginghe sy, daer de Overheyt onvroom ende van Godes dienst vervremt zy. of het gheloovighe volck van eengheloovighe Overheyt berooft, ende eene onvrome, ende vande ware Religie vervreemt zijnde onderworpen werde beneffens wien de macht van des religions, versorginghe alsdan wesen soude? Als Israel in Assieryen, ende Babylonyen ghevanghen, ende de onvromer Coninghen macht onderworpen was? wien quam doen de versorghinghe toe der warer Religien? hier op antwoorde ic: sy quam toe de Coninghen van Assyrien ende Babilonien, wiens macht sy onderworpen waren. Haerluyder werck wasset, soo wel den Heere doorwien sy heerscheden, te verstaen ende te dienen, als oock zijne ware Religie te versorgen ende inne te stellen. Maer dat sy anders deden was een onvroom misbruyck, vande goede macht in hemluyden zijnde. De welcke het volck niet gehoudē en was te gehoorsamen. Also en was Nabuchodonoser niet te gehoorsamen, als hy het opgherechte beeldt geboot te aenbeden: maer most weder ghehoorsamen, als hy met een openbare wtroepinge verboot dat niemant den waren God Israels en soude lasteren, Dan. 3. Onder die onvrome Coninghen, ende die vande Godsvruchticheyt zijn vervreemt, vervalt des religions versorginghe tot de priesteren, ende Ouderlingen des volcks, 2 2 Hoe des religions verzorginge tot Esdra Nehemia Sorobabele en daer naer totten Apostelen sy gekomen. ghelijck doen waren Esdras, Nehemias, Zorobabel etc. ende die Rechters, priesters ende Ouderlinghen, vant selve volck gheweest zijn, naer de ghevanckenisse tot Christo onses Heylants tijden toe. Als dese nu oock bedorven waren, is de macht vande Religie te versorgen, ende daer inne te handelen by Christum selver overghebrocht totten Apostelen, ende den anderen Dienaren des woorts, soo langhe tot dat de Coninghen ende Princen bestonden de waerheyt Godes te kennen, in den Heere te ghelooven, ende hem te dienen. Hoe dese hare machten ghebruyckt hebben, is in hare wetten te zien. Indien dat noch Coninghen noch Princen, noch priesteren, noch Ouderlinghen noch selver tvolck sorghe en draghen, omme de Religie recht te maecken, maer den wech, die van t’woort Godes is afwijckende, inne loopen, op dat de spruecke Jeremie. 5. vervult mocht werden. Daer zijn gruwelen, ende wonder dinghen inden Lande ghebeurdt, de Propheten propheteren leughenen, die Priesteren juychen daer op metten handen, ende tvolck heeft sulcks lief, en schorter anders niet te doen, dan dat elcken Huysvader zijn macht inde versorginge der Religien in zijn huys ghebruycke, ende dat hy de selve, naer het voorgheschreven woordt Godes te werck brenghe ende onderhoude. Soo gheschiedet by tijden vande Vaderen Abrahem, Isaack ende Jacob etc. Ende wat staet die Luyden doch anders te doen, de welcke onder het ghebieden van den Turck de Christen Religie als noch behouden?

Hoe verre de macht des Overheyts inde Religions saken ghelde ende streckende is.

DUs verre hebben wy bewesen de versorginge 3 3 Hoe verre des religions macht hem inder overheydt verstreckt. des warer Religiē bysonderlicken ende al voren, die vander Overheyt toe te komen: Laet ons nu vervolgens besien, van t’ghene hoe verre ende wijt, hem die selve macht is sterckende.
Syluyden, diemen hedendaechs gheestelijcken noemt, ende wy luyden veel beter Papisten moghen heeten, zijn, als alle de Werelt bekent is, in sulcken meeninghe, dat sy die vander Overheyt in Religions saecken niet wijder toe en laten, dan dat sy een beschermer ende wreker sy van hem, ende vande Kerckelijcke wetten, op dat den Kerckelijcken standt onbeweecht mocht blijven. Waerommme zy gantsch ontkennen de instellinghe of verbreydinge der kercken Wetten, 4 4 Of de overheyt, alleenlijck sy een wreker, ende niet een regeerder der religien haer toe te komen, voor soo verre sy Overheydt is: maer dat sy die gheene toecomt, die de Kercke representeren (somen dat seyt) wiens decreten ende instellinghen de Overheyt door haer achtinge vast, ende onverbrekelicken onderhouden moet. Ende omme tselve te bevestigen, brengen zy voor de exempelen, ende voorgheschriften van Hieroboam ende Achap, Coningen in Israel, inde welcke de wrake Godes zijn straffe heeft betoont, om dat sy wt eyghen beduncken, nieuwe manieren inde Kercke Godes hadden ghehaelt.
Deser lieder goetdunckē en can ic niet prijsen sekerlicken ten is den last des overheyts niet omme te onderstaen te doen dat Hieroboam ende Achab voorwenden: ende ick belijde gantschelicken, dat indien yemant wter overheyt begonst te doen dat zy luyden bestaen hebben de sulcke souden swaerlicken sondigen ende waerdich zijn, van den Heere geslaghen te werden. 5 5 Wat Hieroboam ende Achab inde Religiē geport hebbē. Maer wat hebben sy voorgenomen? hebben zijn wetten inne ghestelt tot vordernisse der kerckē, door de welcke de ondersaten tot Godevruchticheyt geleert, ende van onvromicheyt geweert soudē werden? Hebben sy eenige nieuwe manieren innegebracht, der welcker gebruyc den gelovigen betamelicken was? neen, sy en hebben van desen niet gedaen. Ende so sy sulcx ghedaen hadden, sy en souden in gheendersins van de macht (hem toecomende) afgedwaelt zijn geweest: Laet ons de H. Schrift selfs horen, ende daer wt leeren wat by hen gedaē sy, en waer door sy de Godlicke wrake schuldich zijn gewerdē. Wy lesē int eerste der Coningen int 12. van Hieroboam: Hieroboam heeft aldus in zijn hert gesproken, nu sal het rijc wederkeerē totten huysen Davids, 6 6 Hieroboam indeē dit volc opclimt, omme in thuys des Heeren te Hierusalem offerhande te doen, en het herte van dit volck sal bekeert werdē, tot Roboam den Coninc in Judah, harē Heer, en sy sullē my doden en tot hem wederkeerē: Hier hooren wy wat hy gevreest heeft, en wat hy heeft willen voorkomen. Laet ons nu vervolgens horē wat hy gedaē heeft, wat wetten, wat gewoontē hy innegestelt heeft, of sy niet dan nieuwe, maer niet veel eer ondeuchdelike, ende twoort des Heerē wederstrijdende zijn geweest. En met voorbedachten raet


(seyt de Schrift) heeft hy twee gouden calveren gemaeckt ende tot hemluyden geseyt: en wile niet meer tot Jerusalem opgaen. Siet O Israel, siet uwe goden de welcke u wt Egiptenlandt overleydt hebben. Ende heeft het eene gestelt, in Bethel, ende het andere in Dan, en tselve woort is tot sonde gewerdē. Want het volc is gegaen omme tkalf te aenbeden, tot in Dan toe. En hy heeft kerckē in de hoochten ghemaeckt, en priesteren vande minste des volcx, die vande kinderen Levi niet en waren: en heeft eenen solenmelen dag inne gestelt, te weten den xv. dach der achster maent, in vergelijkinge vā het hoochtijt dat in Judah onderhoudē werde. En het altaer opclimmende, heeft van gelijcken in Bethel gedaen, op dat hy zijne calveren die hy ghemaeckt hadde, offerhande dede. Ende hy heeft in Bethel priesteren gestelt over de hoochten by hem gemaect, ende is het altaer dat hy in Bethel gebout hadde opgeklommen, den xv. dach der achster maent, die hy in zijn herte versiert hadde, ende heeft den kinderen Israel een hoochtijt genaect, ende is den Altaer opgeklommen omme te roock Offeren.. Dit getuycht de Schrift van Hieroboam, waerinne klaerlicken te sien is, dat hy de kerckelijcke wetten en nieuwe manieren heeft inne gestelt. Maer daerom, dat hy door een boosen voorraet vā den waren dienst Godes afwijckende, een snoode, ongoddelicke ende Afgodische religie verdicht, ende Israel voor gestooten heeft.
Wy lesen aldus van Achap int eerste der 1 1 Achap. Coninghen 16. Ende Achap dede boosheyt int aensicht des Heeren, boven alle die voor hem geweest waren: noch ten was hem niet ghenoech, dat hy wandelde inde sonden Hieroboam des Soons Nabath: Maer heeft boven dien te Wijve ghenomen Jezabel de Dochter Methaal des Conincx van Sydon. Ende hy gingh ende diende Baal, hem aenbedende, ende hy stelde den Baal eenen altaer in Baals tempel, de welcke hy in Samarien gebout hadde, ende hy plantede een hage of boschken. Ende hoopte zijne wercken, ende vergramde den Heere, den Godt Israels boven alle Coninghen Israels, die voor hem gheweest waren. Dit is gheseydt van Achap. Maer wie en siet niet, dat hy daeromme niet gestraft en wert, om dat hy yet, beroerende des Heeren Religie, inneghestelt, ende de wetten daer toe behoorende vercondicht heeft: maer dat hy teghens Godes wet, de welcke Hieroboam hadde verdicht, maer oock de ghene daer Baal mede ghedient werde. David, Salomon, ende Ezechias hebben inder Religien eenige ordeninghlen ghestelt, niet alleenlicken vry van straffe, maer oock, met lof, ende prijs, want zy niets en hebben inne gestelt, twelc de wet des Heeren wederstreet: maer veel eer sodanige dingen die daer mede over een stemmeden, ende die totte eere des dienst Godes behoorden. Daeromme seggē de Papisten seer oneygentlickē den last die vander Overheyt niet toe te comen, omme Kerckelicken wettē inne te stellen, op dat sy niet vallen en souden inde sonden, ende den ondergangh Hieroboams ende Achabs. Twelc sy dan recht soud-
en seggen, indien daer eenighen twist waer van ondeughende Wetten, ende gewoonten, gelijck als van Hieroboam, ende Achap inne gestelt zijn, de welcke hare Conincklicke machten schendelicken misbruyckt hebben.
Wy dan ghevoelen hier van sonder eenige beveynstheyt aldus: 2 2 Dat by der Overheydt des Religions versorginge: ende de instellinge der kerckelicke Wetten sy. Ghelijckerwijs beneffens eene deuchtsame Overheyt des Religions Overste macht, ende versorginge bestaende is, zoo is oock by hem de instellinge der Kerckelijcke gheboden, ende de reformatie of verbeteringhe van die dinghen, die inde Religie vervallen zijn. De natuere vande wetghevinge selfs, en lijdt noch en gedoocht niet, dat die luyden souden ghebieden of wetten voorstellen, by den welcken geen macht en is hare wetten te beschermen, en van den wederhorighen straffe te nemen: ende dat sodanighe Overheyt de selve souden beschermen ende wreecken, in wiens macht niet en soude zijn wette te stellen, die hy selver soude beschermen. Die de macht heeft onder de menschen te ghebieden, diens werck ist oock gheheel ende al vanden overtreders der gheboden straffe te voorderen.
Ick weet dat het die van de Overheydt toecomt, dat sy niet alleen straffet de overtrederen van hare gheboden, maer oock die des Heeren geboden overtreden. Maer tis een ander saeck so der geschille is vande kerckelijcke wetten, de welcke niet wtdruckelicken van Godt, noch van zijn Apostelen inne gestelt of verkondicht maer van menschen om de diensten der kercken innegevoert zijn. Alhier en betaemet waerlicken niet dat zy, die van minder authoriteyt zijn, inde kerckē wetten souden stellen, de welcke de hoogher macht souden moeten beschudden ende beschermen.
De alderminste soorte van menschen kan oock de wetten beschermen, maer de selve inne te stellen, en kan niemant doen, dan de hoochste, door wiens autoriteyt ende hoogh aensien, de minste tot gehoorsaemheyt van dien werden ghedwonghen, ende den welcken vanden Heere de macht ghelaten is, den onghehoorsamen te straffen. Dewijl sy dan die luyden, die sy segghen de kercke te representeren, toelaten de instellinghe, ende vercondinghe der kerckelijcke wetten, ende de Overheydt niet anders en laeten, dan de bewaernisse ende wraeke: wat doen sy doch anders, dan dat sy de minste ende de onderdanen, het bysonderste der hooger machten toe eyghenen, en tselve den meerderen, den welcken alle sielen ghehoorsaemheydt schuldich zijn, ontnemen: ende de schickinge Godes alsoo verkeeren, makende vande onderdanen wetgevers, ende vande wetghevers weder onderdanen.
So ghy vorder vraecht, waer den kerckelicken menschen, 3 3 Daer de meerderheyt is daer is ooc de macht om te ghebieden. de macht van wetten te stellen het comt, wat sullen sy doch konnen by brenghen, daer mede het ghene dat sy soo vermetelijck versekeren by hem sal konnen werden bevesticht? daer de meerderheyt is (segghen sy) daer is de authoriteydt om te ghebieden, ende de anderen moeten nootsaecklicken ghehoorsaem Recht, maer de meerderheydt is van Gode de Overheydt, niet den kerckelijcken menschen, ghegeven. Sy bekleden hem met kercke, wiens macht


sy seggen te bedienen. Maer de kercke en is geen macht gelevert wetten te maken, 1 1 Segget de Kercke. dan haer is veel eer belast een nedericheyt om te hooren, ende te ghehoorsamen. Hier op werpen sy voor, dat Christus seydt. Segghet de kercke: Ende in-dien hy de kercke niet en hoordt, hy sy u als een Heyden, ende openbaer Sondaer.
Ick antwoorde daer op. De kercken Godts, en waeren doen ter tijt, van gheene vroome ende ghetrouwe Overheyden voorsien. Waeromme dat de oordeelen, tusschen broeders ende broederen ghebruyckt werden inde kerckelijcke vergaderinghen, onder den Ouderlinghen, ghelijckerwijs oock ghebeurt is inden Christen kercken die vander Apostelen gheplantet zijn. Maer dier menschen ghesteltenisse is veel beter de welcke door de weldaet des Heeren Christen Princen, ende Overheyden verkregen hebben, beneffens de welcke de meerderheyt, de macht de wetgevinghe ende de regieringhe, niet alleenlicken inden waerlicken, maer oock inden geestelicken saecken is bestaende. Het is inder waerheyt de alder schandelicste dwalinge, datter veele van een Christelijcke Overheyt gheen ander gevoelen en hebben, dan vande wereltlicke heerschinghe, wiens macht alleenlicken bestaen soude inde kennisse der wereltlicken saken.
Sy segghen, tis noch billick noch recht, noch reden, 2 2 Of den kercken raet wt het authoriteyt der kerckē recht sy inneghestelt. noch God en heeft niet innegestelt noch verordent, dat de gheheele, ende gantsche kercke gantsch gene authoriteyt en soude hebben, ende datmen tgeheele lichaem minder soude toestaen, dan verscheydelicken eenige of yegelijcke lidtmaten. Ende nochtans en kant niet gheschieden dat de gantsche kercke, over dit gheheele groote ampt voorsie. Waeromme soo isset van noode, dat inde kercken, ghelickerwijs als in alle borgerlicke rechts gebieden, inde plaetse van dit gantsche lichaem der kercken, eenige vande kercken werden verkoren, ende door haer authoriteyt bevesticht, omme den dienst waer te nemen, daer over hem de gantsche kercke eenmael gestelt heeft.
Ick antwoorde tis billick, recht ende reden, dat de kercke hemluyden ghehoorsame, die van Godt hem ghestelt is, dat sy haer laet onderwijsen, leyden, ende reghieren, gelijck een Lichaem dat onder thooft staet, ende tselve ghehoorsaemt. Tis mette menichte soo ghesteldt dat sy een leydsman van noode heeft, niet dat zy eenighe macht soude hebben om te regieren, noch Godt en heeft zijne kercke alsoo niet inneghesteldt, dat sy haer selven, met haer eyghen authorieeyt souden regheeren: Maer om gheregheert, ende als een cudde vanden Herderen geleyt te werden. Zy meenent gantsch vreemt, ende onghehoort te wesen, indien men t’gantsche lichaem minder soude willen toe-staen, dan verscheydelicken eenighe litmaten. Nochtans ist hooft, voor so veel angaet de macht om te guberneren, meerder van God gegheven, dan het vorder gheheele lichaem. Alleen Moses heeft meer machts ende autoriteyts gehadt, dan de gantsche Israelsche Kercke. Aldus en isset niet vast tgene sy segghen, dat de macht omme kerckelijcke Wetten te maken, wt de authoriteyt der kercken tot hem-

luyden (die sy verkiest ende bevesticht) soude comen. Alle macht seydt de Apostel, is van Gode inne ghesteldt. De kercke en can niemant overleveren, dat sy selver niet en heeft, want sy en heeftet niet ontfangen.
Yemant sal nu seggen: 3 3 Van ‘tgene Paulus 1. Corinth. 6. schrijft van de rechteren by de kercke inne te stellen. Nochtans gheeft de Apostel 1. Corin. 6. den Kercken macht, Rechteren te stellen, de welcke tusschen den eenen broeder, ende den anderen souden oordeelen. Ick antwoorde: Men moet onderscheyden tusschen den stant der Kercken, die doen ter tijdt was, ende de ghene de welcke nu is, ghelijckerwijs ick hier te voren noch vermaent hebbe.
Voorder spreeckt hy aldaer bescheydelijcken vande gherechts saecken, de welck toe het ghebruyck, ende het onderhoudt van het teghen-woordighe leven behooren, welcke oordeelen sy nu wereltlijcke achten, ende van de Kerckelicke afscheyden. Indien der kercken macht om te oordeelen hier wt enckelicke kan werden bewesen, soo moest hem de selve ghegeven zijn, niet alleenlicken in kerckelijcken, maer oock in Wettelijcken saken, de welcke sy der Overheydt nochtans gheheelijcken toestaen. Indien de kercke van Corinthen doen ter tijdt Christelijcke Overheydt hadde ghehadt, en soude de Apostel gheen reden ghehadt hebben om te segghen, die inder Kercken veracht zijn dese stelt, want de Rechters en souden niet Heydensch noch Wereltsch geweest zijn, maer Christenen, vande welcke de gheloovighe bequamelicken gheoordeelt hadden konnen werden.
Maer alsoo de Christenen doen ter tijdt onder een Heydensche ende ongeloovige Overheyt leefden, heeft hy hem vermaent dat sy soodanighe gheschillen onder hem selven souden beslechten, daer toe eenige Rechteren verordineert hebbende, op dat sy onder soodanighe Rechteren tot schande vanden naeme der Christenen niet en souden twisten: waer wt men gheen ghewissen regel en can trecken van recht, ende ghebieden der Kercken, twelcke de Christen Princen, ende rechteren onderworpen souden wesen. Soo zijn wy dan van gheheel ander ghevoelen, dan die zijn, de welcke de Christen Overheyt de macht ontkennen, omme Kerckelijcke Wetten inne te stellen. Maer verseekeren vastelijcken, dat alle de macht met de welcke autentijcke wetten ghemaeckt worden, die de ghemoeden der onderdaenen bedwingen, sy zijn dan Burgerlijck of Kerckelijck, toecomt niet de Kercke, dat is de menichte der ghelovighen ende onderdanen, niet haere Dienaren inden Woorde Godes maer eyghentlijcken ende gheheelijcken der Overheydt, de welcke over haer ondersaeten een volmaeckt ghebieden is ghegheven: Derhalven sy, die het Ampt des Overheyts bedienen, inder heyligher Schriftueren, Goden ghenoemt werden, welcke eerlijcke naem wy niet en Lesen, den Priesteren oyt ghegheven te zijn. Self de reeden, ende de natuer van te guberneren, en can niet verdragen, datter in een volck, twee autentijcke machten souden wesen, twee verscheyden wetghevingen, ende heerschappien, ten waer dan dat deen den anderen de macht voort gaeve, ghelijckerwijs alsser in


een lichaem gheen plaetse en can wesen voor twee Hoofden. 1 1 Tgroot verschil tusschē de Heydenē ende Christenen. Laet die Heydenen ende ongheloovighen, de welcke inde eenicheydt des waerheydts niet en Leven, maer inde verwerringhe der loghenen, haer verscheyden wetgheveren ende Overheden hebben, andere waerlijcke, andere Gheestelijcke, wiens gheheele leven wereltsch, ende wiens dienst Gods, niet anders en is, dan een kerckelijcke supersticie. De Christenen zijn alomme heylich, den naem ende de heerlijcheydt Christi opghewijdt, ende toegheheylicht, niet alleenlijcken inden Kercken, ende Kerckelijcke ghewoonten, maer in alle haer leven, tot allen plaetsen, tot allen tijden, in allen dinghen, in allen handelinghen ende wercken: soo dat volgende de vermaninghe van den Apostel 1. Cor. 10. of zy eten, of zy drincken, of wat zy anders doen, sy doent alles tot de glorie Godes. Ende totten Coloss. int iij. Wat zy doen met woordē, of met wercken, zy doent in den name ons Heeren Jesu Christe ende God den Vader door hem danckseggende. 2 2 By de Christenen en moet gheen onderscheyt zijn, tusschē gheestelicke en wereltlicke rechten. Daeromme en mach sulck onderscheyt van kerckelijcke of wereltlijcke Rechten, by hem geen plaetse hebben: want in hem niet en is dat werelts zy, als een volc wesende, dat zijnen God ende Heere heylich is. Selfs oock Overheyt is heylich, niet werelts, het sweert der boosen ende Godloosen wreker, en daer mede dat Gode den oppersten Wetgever, Rechter en wreker, dienste gedaen wert, is heylich. Selfs onse litmatē, Tempelen des Heyligen Geests: ende ons is bevolen Goden groot te maken ende te gloriceren, niet alleene inden geest, maer oock met onse lichamen 1. Cor. 6. ‘tmoet dan verre vande kercke Christi zijn, dat zy eensdeels heylich, maer achter onheylich ghelijck een Afgod, twelck van voren een glants en schoon schijn heeft, maer van achteren vā vuylicheyt, ende spinnecoppen ghewees, vervloeckelicken ende walghelicken is.
Of nu yemant voorworp, 3 3 Oft om de wereltlicke, de weerlicke rechten by den Christenen plaetse moeten hebben. dat alle de Christenen leven niet heylich en is, maer datter seer veele zijn die alderongheschickste leven, om de welcke in een Christen gemeente, den Wereltlicken Wetten plaetse soude moeten werden ghegheven. Hier op antwoorde ick, t’is waer, dat ghelijck inde menichte vande Christen gemeente meerder quade menschen zijn dan goede, so oock meer wereltlicke dan heylighe zijn, onreyne dan reyne, de welcke door strengicheyt der rechten, te straffen, en te bedwinghen zijn. Hier wt en volcht nochtans niet, dat de wetten vander Overheydt, door de welcke over de soodanige straffe gedaen, ende het lichaem der Kercken, vander booser ende onreyner menschen doen, ende manieren gesuyvert wert, werelts ende niet heylich noch kerckelic en souden zijn. 4 4 Gelijckenisse. Want ghelijckerwijs als onse lichamen soo ter neuse als ten monde wtsnuyten, wt hoesten, ende wtwerpē, daeromme niet onreyn en is, om dat zy de onreynicheyt wt onse Lichaem verdrijft: soo en zijn oock de wetten niet wereltsch, door de welcke der Kercken vuyligheden met de macht, ende authoriteyt des o-
verheyts werdē wtgereynicht. Hoe salt werelts konnen zijn, twelck den Christenen niet en ghedoocht werelts te wesen: maer de selve ooc tegens haren danc, tot een heylich schijn des levens dwingt? was het met eē werelts schendelick stuck, dat de Corinther met zijn stiefmoeder maech-overspel bedreef? ghewisselicken ja. Sullen sy dan daeromme seggen, dat het woort vanden Apostel, daer mede hy hem gheboot wter ghemeente te verdrijven, een werelts en niet een kerckelick oordeel sy gheweest? sy, die kerckelijcke wetten willen inneghestelt te werden, daer by de boose ende groove sondighe menschen vande ghemeenschappe der Gheestelicker handelingen werden afghehouden, sullen die oock segghen, de selve werelts te wesen, ende niet veel eer heylich ende gheestelick? ende hoe sullen sy dan werelts konnen zijn, indien soodanighe wetten van-der Overheydt werden inne-ghestelt? 5 5 Wat het sy Kerckelick te wesen.
Sy zijn oock heylich, seggen sy, die vande Overheyt innegestelt zijn, maer niet kerckelick. Waeromme niet Kerckelick? want segghen sy, sy en worden niet innegestelt vande Kercke selver, of vanden Kercken raedt, by wien de macht vande Kercke bestaet. Is dan alleen Kerckelick, dat ghehandelt werdt vande Kerck, of van eenighe die wt gekosen zijn, door de macht der Kerckē? wat salt doch connen verhinderen dat sulcx niet ooc Kerckelicken en soude zijn, dat noch vande Kercke selfs, noch wt haren name, noch door hare macht sy inneghestelt, maer dat by der Overheydt, van weghen ende door de kracht Godes, in zijne (te weten Godes) Kercke, tot oorbaer, nut ende vordernisse van dien, ende tot wederdruckinghe van het quaet, ghehandelt, gheboden, ende inne ghesteldt wert? en sullent niet school wetten wesen, de welcke noch vande schoole selver, noch vande Rectoor der schoolen, maer vande overheydt tot vordernisse vande schoole werden inne-ghestelt? sullen gheen andere Burgherlicke wetten wesen, dan die vande Burgheren selfs, of door de Burgherlicke macht ghemaeckt werden? tsy verre. Ghelijckerwijs met recht burgerlicke wetten ghenoemdt werden, de welcke by Keyseren, ende de andere Overheyden ten oorbaer vande Burgheren innegestelt werden: soo werden sy met recht oock Kerckelick ghenoemt, de welcke tot vordernisse der Kercken van Keyseren, ende Overicheyden werden gheboden. De spreucke der rechtgheleerden, en is my niet onbekent daer sy seggen, wat yeghelick gemeente hem selfs in plaetse van wetten stelt, dat selve die stadt eyghen sy, ende sulcx burgherlick recht ghenoemt wort. Maer hier en tusschen, soo noemen sy in hare onderscheydinghen alle Overheyden, burgerlicke te wesē, die tswaert voeren tot straf vanden boosen, gelijc sy oock dese hare wetten burgherlicke heeten: naer dien onwedersprekelickē is, dat niet alle Coningen, Princen, ende Overheden, vande gemeente, ende de Burgheren en zijn vercoren. Dus langhe dan, hebben wy meer-der dan recht soodanighe lieden gheantwoordt, de welcke de instellinghe der Kerckelijcke wetten ontkennen ende wedersegghen die vande Overheydt eyghen te zijn. Laetse maer aenmercken der Christelijcker Keyserē


gheboden, 1 1 Der Christelick n Keyseren Christelicke geboden. ende besien of veele van dien niet kerckelijck en zijn, daer sy ghebieden vande hooghe drievuldicheyt, ende van het alle ghemeyne gheloove, ende verbieden datmē daer over opentlijcken niet en twistrede: Daer sy belasten van niet te Herdoopen, van Beelden ende ghelijckenissen, van vier daghen, van’ghetal der klercken, soo wel van de groote als van de andere Kercken, vande ordeninghe der Bisschoppen ende opsienderen, ende der anderen gheestelijcken, vande Kerckelijcke goeden ende saken, vande heylighe diensten, vande plaetsen der bedingen, ende andere dierghelijcke dinghen, gantschelicken tot de dienst Godes ende de Kercke behoorende.
Laet ons nu vervolgende sien, 2 2 De overheyt sal in Religions saken versorghen. welcke onser Religions saken de Overheydt coemt te versorghen. Want alsoo voor alles de sorge op haren hals leyt, omme de Christen Religie inne te stellen, ende te regeren sterct hem haren macht wt, in’t ghene wy alhier sullen segghen.
Ten eersten dat sy Kerckendienaren stelt 3 3 kerckendienaren. daer sy niet en zijn, dat zyse selver kiese, of by andere door haer ghebot verkoren zijnde, bevestighe. Want ten betaemt niet, datter yemant inde Kercken eenighe openbare diensten bedient, sonder de authoriteyt des openbaren machts. Ghy sult seggen, maer daer is anders ghedaen inde eerste Kercken, inde welcke der kercken opsienders vanden Dienaren ende tvolck verkoren werden. Ick antwoorde sodanich was doen den stant der kercken: dat de Dienaren niet anders vercoren en consten werden, door dien sy van een Christen Overheyt versteken waeren, wilt ghy de gewoonte ende t’gebruyck dier tyden wederhalen, haelt al voren weder de ghesteltenisse ende gelegentheyt dier tijden.
Maer sy sal inde verkiesinghe der Dienaren 4 4 De ordeninge der Dienaren De boose weeren, ende de twistige bedwinghen. wijslicken ende met een groote voorsichticheyt handelen, niet anders soeckende, dan dat de Cudde des Heeren sy versorcht. Sy sal Mannen verkiesen, die niet allen vroom maer bequaem zijn, om te leeren. Sy sal Symonie erger als honden en slangen vlieden. De manier van verkiesen sal sy ghebruycken, die den klercken aldermeest vorderlickē sy. Ende alsoo sy hare selven, tot allen dinghen hier toe behoorende, niet en sal connen ghenoech doen, sal zy hier inne t’behulp, ende den dienst van ghetrouwe ende Godvreesende Mannen ghebruycken, tsy de selve inden dienst des woorts, of in eenige andere ordeninge zijn, op wiens schouderen sy dese sorge nederleggen sal: soo nochtans, dat zy kennisse drage vande vercoorne, ende die bevindende bequaem te zijn, met haer macht ende authoriteyt bevestighe.
Daer na salse inne stellen de gheregheltheyden der Dienaren, naer de noot der kercken, op dat elck eene naer de mate by hem van den Heere ontfanghen, die Cudde des Heeren ghetrouwelijck diene, het onnutte ghespuys sal sy vande krebbe verdryven, de sondighende Dienaren salse straffen, ende verbeteren, die nu der kercke met een schandelick leven ergelicken zijn, of met ongesonde leere verleyden, sal sy van haren dienst verlaten, de oneensse sal sy vereenighen, de twistighe bedwingen, ende sal met grooter

vlijt versorghen, datter vrede ende eendracht tusschen den Dienaren onderhouden werde, tot opbouwinge der kercken Christi.
Daer naer sal sy met een geduyrlick waken 5 5 Datter gesonde leere inde kercken werden bewaert. versorghen dat het woort des levens en des salicheyts, naer de Evangelische innestellinghe Christi, wettelicken, bequamelicken, ende ghetrouwelicken de kercke werde voorghestelt, waer aen onse gheheele leven, ende heyl ghelegen is, ende sonder de welcke de reden van alle reghieringhen beswijcken ende verdwijnen moet. Waer door het Israelitissche Rijck bevolen werde, dat sy het Boeck des Wets ghestadelijcken in handen draghen, lesen ende herlesen souden: Van ghelijcken behoordt oock een Christelijcke Overheydt, het Boeck des Nieuwen Testamendts ghestadelijcken te handelen, ende te lesen: op dat sy soo veel te seeckerder besorcht mach zijn, der kercken de ghesonde leer voor te doen stellen. Hadden de Christelijcke Overheyden sulcks ghedaen, daer en soude inde kercke Christi door de bedervinghe vande leere, soodanighen Zee van dolinghen ende verleydinghen niet overgheloopen, noch bevloeyt hebben ghehat.
Ende och of de nootelicheyt deser saecken huydensdaechs aenmercken wilden sodanige Princen, de welcke hem vande reformatie der Religien beroemen.
Ten derden sal sy naer de leere, 6 6 De rechte bedieninge der Sacrementen. de naeste sorghe te werck legghen aen de Sacramenten, van Christo onsen salichmaecker inne ghestelt, dat de selve wettelijcken, betamelijcken, ende Christelijcken werden bedient: ghelijckerwijs wy lesen, dat van oudts by de Christen Keyseren ghedaen is gheweest.
Die gene die wten Heydenen, of wten Joden, tot het Christen gheloove bekeert souden werden, heeft de Keyser Justinianus in Nouelles Constitut. 144. Innesghestelt ende geboden dat naer tverloop van twee Jaren eerst souden werden gedoopt, op dat zy middel tijt inden gheloove onderwesen ende gheproeft mochten werden.
Ten vierden sal sy oock acht hebben opte 7 7 De Kerckelicke ghebruycken. kerckelijcke gebruycken ende gewoonten, de onnutte, en veel meer de schadelijcke gantsch wech nemen, ende de overvloedighe af snijden, de onreyne suyveren, de vervallene weder op helpen: ende de gene die der Heydenen Religie eygener zijn dan der Christene, sonderlinghe die met het woort Gods strijden, sal sy verre verbannen.
Ten vijfden sal sy met strafheyt der rechten, 8 8 De dienarē ende tvolck inbehoorlicke plicht houden. soo wel den Dienaren als het ghemeene Volck, in behoorlijcke plicht onderhouden, op dat die hare diensten ghetrouwelijcken waernemen, ende dese hem vlijtelicken teghenwoordich laten vinden, in alle Kerckelijcke vergaderinghen, tot het ghehoor des woorts, tot de ghemeenschappe der ghebeden ende Lofsanghen des Heeren, ende tot dedieninghe der Sacramenten: mitsgaders dat sy hare kinderen vlijtelijcken wtschicken, omme inden Catechismo onderwesen te werden.
Ten sesten sal sy over de schoolen gheensins 9 9 Datter goede Scholen zijn. de minste sorghe nemen. Want hier wt konnen de kercken groote vruchten en-


de profijten ghebeuren, bysonder in dese onse tijden, inde welcke alle t’ghene, dat tot Godtvruchticheydt, ende tlicht der kennisse dienen mach, vast aen den dach comt: maer sy moet voornemelijck versorghen, dat ymmers de jeucht miet onachtsamelicken en werde op ghevoet.
Ten sevensten sal sy met goede wetten, en matten gheessel des tuchts, opsicht hebben, op alle harer onderdanen manieren, 1 1 De straffe der onderdanen. sonderlinge van Dienaren, Oversten, Ouderlingē, ende alderhande amptluyden: bedwingende niet alleene overspel, hoererien, dronckenschap, dieverie, moort, ende allerley ghewelt ende boosheyt, twelck oock Heydensche Overheyden doen: maer mede Godloosheydt, lasteringen, ketterien, kerckroof, ende kercversmadinge ende verlateniss.
Ten achsten salse ooc met een sonderlinge vlijt, 2 2 De Kerckelicke goedē te bewaren. sorge dragen voor de geestelicke goederen, niet gedoogen dat hier van yet verlooren gae. Daer aen salse versorgen, dat sy tot haer behoorlicken eynde, wettich ende ghetrouwelick versterckt werden, op dat de kercken dienaren bequamelicken mogē zijn gevoet, de arme weesen ende weduwen van onderhout mogen zijn versorcht, ende tot slle andere behoeften ende noodt der kercken mach zijn voorsien.
Ten Yemant sal nu mogen seggen: 3 3 Hoe de Overheydts van beydts sal sorghe draghen. hoe salt mogelicken zijn dat de Overheyt de versorginge van alle dese dingen, beneffens de regeringe van Burgerlicken saken sal connen dragen? daer op antwoorde ick, sal sy den raet volgen van Jetro, Moysis swager, daer van wy Exo. int 18. lesen. Sy sal wijse en Godvreesende mannen stellen, inde welcke waerheydt is, ende die de giericheyt hatende de vroomheyt ende gerechticheyt beminnē. Sy sal haer last op de schouderē van dese verdeelē: so doch, dat sy behoude wat dat het meeste sy, maer dat de minder saken dese verhandelt mogen werden. Hier toe zijn by sommige Overheden eenige gerechts bancken verscheydelicken inne gestelt, alwaer van lichte saken tusschen den eenen broeder ende den anderen wert gheoordeelt. Voorder zijnder Consistorien somen die noemt, de welcke sijn als eenen kerckenraet, ende t’gene tot goede manieren behoorlijcken is. 4 4 Wat dem Dienaren ende opsienders gelatē wert, indien des religions versorginghe doverheyt toecome. Mede zijnder in eenige gemeynten school-oversten by der Overheyt inne ghestelt, die den last vande versorginge der Schoolen zijn dragende. Door dusdanige verdeelinge gheschiet het, dat de Overheyt de oversorghe van alle dese saken can dragen, terwijlen die diensten volbracht werden, van eenige gestelde Dienarē, Rechteren versorgers ende school-overstē. Maer de macht ende authoriteyt wert voor de Overheyt behouden. Nu so suldy moghen seggen, wat worter dan den kerckendienaren, de opsienders, ende den Ouderlingen gelatē, indient de Overheyt toecomt te versorgen de kercken, de Dienaren, de Leere de Sacramenten, de gewoonten ende turerlicke ghebaer de Consistorie de Schoole ende de Geestelicke goeden? dit beantwoorde ick. De bedieninge wert hem gelaten, waer toe sy vercoren ende gestelt zijn. De Overheyt en leert niet, noch en bedient gheen Sacramenten, maer dit doen de Dienaren, inder scholen en leert de Overheyt oock niet, maer de school-

meester. Inder Consistorie en oordeelt de Overheydt niet, maer die van haer totten selven dienst ghestelt zijn. Ende nochtans is deser aller hooghe authoriteyt ende macht, niet vanden Dienaren, maer vander Overheyt: rechts als in een welghestelde huysinghe de authoriteyt ende macht, van alle t’ghene datter ty doen staet, den Huysvader toecoemt, dan den arbeyt ende de bedieninghe tot den Hoof-meesteren, ende huys-genooten: By dese onderscheydinghe werdt den Kercken-Dienaren ghenoech ghelaeten.
Och of zy hare diensten ghetrouwelicken, wijselijcken, ende oorbaerlijcken bedienden. Twelck so sy doen, zijn sy dubble eere waerdich: ende zijn in haren arbeyt by de hoogher macht niet te verhinderen, maer veel eer te helpen. Hem is bevolen de leeringhe des woorts, niet de heerschinge ende hooge authoriteyt, seyt Chrisostomus, 5 5 Chrysostomus. sy hebben de plaetse van Leeraers, van Raetsluyden, van vermaenders, niet van gebieders der wetten ende instellingen.
Hier moet dan wt volgen, sult ghy seggen, dat alle dese dingen tot de Relige behoorende, inder Kercken gehandelt werde, niet door Goddelicke maer door menschelicke authoriteyt: en dat de Kerckendienaren geen dienaers Gods, maer des overheyts zijn, nademael gy alle de versorginge ende regieringen der Religien, des Overheyts macht onderwerpt. Daer nochtans de Heylige schrift ghetuycht Kerckelijcke diensten niet vande menschen, maer van Godt te wesen, die in zijn Kercke ghestelt heeft, andere tot Apostelen, andere tot Propheten, andere tot Evangelisten, andere tot Herders ende Leeraers inder wercken bedieninghe, ende soo voorts.
Ick antwoorde, dat het woort des Evangeliums, de Sacramenten ende de kerckelijcke bedieningen van God zijn, en wederstrijt onse gevoelen niet. Want of men seyde, de Christen Religie is niet wten mensche, maer wt Gode, hier en volcht niet wt, daeromme en behoort de Overheyt geen sorge van dien te dragen. Selfs de macht vander Overheyt is wt Gode, ende nochtans werden alle saken die daer toe behooren, by de menschen bedient. De Priesteren, ende de dienaren des ouden Testaments waren wt Gode, als van ghelijcken oock al zijne heylighe dinghen: dat heeft nochtans de vroome Coninghen niet verhindert van des te min haer sorghe te draghen, ende de Dienaren te stellen. Dat meer is, hier wt kan de Overheydt meerder bevesticht werden, omme de Religie te versorghen, Dat sy weet, sulcks vanden Hemel af inneghestelt te zijn, datter vrome ende gheleerde Mannen souden werden vercoren, die de leere des waren vromicheydts ende levens de Kercken Christi leeren ende Godes verborghentheyden wt deelen souden. Dit en volcht oock niet dat is sulcks vande Overheydt inne-ghestelt, daeromme en isset niet wt Gode, naer dien de Overheydt een Dienaer Gods, ende hare macht, Godes macht zy: hoe en soudt wt Gode niet zijn, tgene dat doort gewelt zijnder machten, wel ende wettelicken wert inne ghestelt? de leeringe Christi is wt Go-


de, zijn Sacramenten zijn wt Gode: de bedieninghe, daer door de selve verdeldt werden is wt Gode: de macht vande Overheydt door de welcke dese kercke Christi wettelicken verhandelt, ende alle wederstrijdende sake verdruckt werden, is wt Gode: ende yemant sal noch twijfelen, of de kerckelijcke diensten wt Gode zijn, indien zy vande Overheydt werden verhandelt: maer hy en sal niet twijfelen, indien sy vande gesmeerde Papen verhandelt werdē, geensins om niet, maer om glat ghelt: niet eenvoudelicken naer tvoorschrijvē Godes, maer vervalscht, ende verre van twoort Gods verschillende: ende dat sy volbracht werdt, niet tot opbouwinge, maer tot vernielinghe vande waere vroomheyt, ende tot het alder schandelickste ghewin.

Van wat gevoelen D. Henricus Bullingerus dese saecke aengaende sy, sal de goethartigen Leser mogen bevinden in zijn Huysboeck, inde ij. Decade het vij. Sermoon, daer by mede met voorraet van dese sake handelt, achtende derhalven onnoodig tselve alhier by te voegen, aengesien, het selve Huysboec nu al over lange in Nederlantsche sprake overgestelt, verscheydelicken ghedruct, ende in eens yegelijcken handen is.

A

Extract wt Rodolph. Gualter. in zijn Homilien, op de wercken der Apostelen aldaer ghenomen, Capittel 1. verset 23. Homilia 9.

WAnt alzoo Petrus dese gheheele sake heeft willen betrecken aen de kercke, en heeft hy het oordeel der kercken niet conne voor by slaen.

Ende onlangs daer naer.

Alzo is bysonderling ghedenckweerdich dat exempel vande eerste kercke, daer door wy vermaent werden, dat de verkiesingen ende institutien der Dienaren des woordts ende der kercken, niet in winckelen ende verborghentlick binnen prive huysen van weynich menschen, maer opentlic vande kercke, ende ten aensien vande geheele kercke, behoort te gheschieden, etc.

B

Extract wt Wolfgango Musculo in zijn Locos communes de Ministris verbi Dei. tit. de electione.

MAer zoo ghy aenmerckt de verscheyden ghesteltenissen der kercken, ghy sult moeten belijden dat het ghene in hem selven is Apostelijck, wettelijck, ghebruyckelijck, ende eender vryer kercken voechlijck, den eersten tijdt vande kercke wel vorderlijcken was, maer dese onse tijden niet, etc.

C

Extract wt Rodolphu. Gualter. in acta Apostolorum, Homilia 9. Capittel 1. verset 23.

Oock eenighe vande ghene die hem den naem des Evangeliums beroemen, ende als reformateurs der Kercken gheacht willen zijn, en administreren de saecke niet beter. Want dese terwijlen sy (met redene) de Monicken ende Bisschoppen wt hare quaet gebruyckte possesien drijven, so en restitueren sy nochtans de kercke hare vrydomme niet, de welcke haer by de Tyrannighe regeringe benomen was, maer administreren naer haer welghevallen, tgheene dat voortijden van Bisschoppen ende Monicken plach geadministreert te worden.

D

Extract wt het Protocol of de tsamensprekinge tot Embden, tusschen de gereformeerden ende Mennonisten ghehouden. lxxx. sessie.

Menso een der gereformeerder seyt.

OPte derde vrage oft wy oock nieuwelingen tot Predikers aennemen? Daer op antwoorden wy, dat wy gheen macht en hebben om Predikers te beroepen, of aen te nemen. Maer dat comt toe de Overheyt en der gemeenten, die de Predicanten behoeven. Ende wanneer sy ons vande gemeenten ofte vande Overheyt toegesondē worden, dat wy de selve examineren ende in der leere ondersoecken sullen, soo doen wy sulcks soo verre sy goede getuychnisse haers voorgaende levens mede brengē. Ende daer naer als wy de selve dan inder Leere onderwesen vinden, daer na gheven wy haer ghetuychenisse, aen die haer tot ons ghesonden hebben.

Noch wt het eynde der 76. handelinge daer de voorschreven Menso vraecht.

TEn tweeden, dewijle sy seggen dat de ghemeente de Dienaers soude verkiesen, of sy oock der Overheyt aen dese ende andere plaetsen daer mede onder begrijpen? Ende wy seggen Jae.

Noch tot de 78. handelinghe daer de voorschreven Menso seyt.

HIer in bekennen wy ten eersten dat de gemeynte Godes macht heeft om haar Dienaers te verkiesen. 1 1 Actor. 8, 14. Acto. 14. 23. Tit. 1, 8. Wanneer wy de ghemeynte Godes noemen, soo sluyten wy der Overheyt ende haer ampt daer niet buyten, dewyle sy totter ghemeynte behooren, ende de verkiesinge der Dienaren helpt, ende sal helpen voorderen, als een bewaerster der Tafelen ende geboden Godes, 2 2 5. Mos 17 . 18. daeromme oock de Overheydt ernstelicken gheboden wert, t’Wetboeck altijt voor ooghen te hebben.


Noch wt de 79. handelinghe aldaer de selve Menso, antwoordende opte eerste der 6. vraeghen, by Peeter van Coelen voorghestelt, seyt.

WY vinden inde Schrift verscheyden wijsen om Dienaers te verkiesen in der ghemeynte. Want MAthias wort door t’Lot verkooren: De Apostelen hebben de Broederen ende de menichte t’samen geroepen. Inde verkiesinge der Outstē hebben sy de handen opgheheven, ende haer bewilliginge daer mede te kennen gegeven. 1 1 Actor. 6. Even daerom seydt Paulus hebbe ick in u Creta gelaten, dat ghy hier en daer Oudelinen inden steden verkiesen sout. 2 2 Act. 13. 23.
Daer wt te verstaen is, 3 3 Tit. 1. 8.
dat de Apostloische gemeente niet eenderley forme op alle plaetsen inde verkiesinghe der Dienaren ghehouden en heeft. Daerom oock de ghemeynten hedensdaechs die forme mogen houden, de welcke sy alder best naer gelegentheyt des tijdts bevinden, dewyle alle dingen tot opbouwinge geschien sullen, inde ghemeynte Godes. 4 4 1. Cor. 13.
Soo vele dese gemeente aengaet, 5 5 1. Cor. 14.
of schoon de outste vander gantscher gemeynte, verkoren met raet ende believen, oock door hulpe ende bevorderinghe der Overheyt, eenen Dienaer beroepen, soo wort doch de selve der gantscher gemeynte, ende eenen yeghelicken broeder, soo wel den armen, als den rijcken, ja der gantscher Burgherschap te proeve voorghestelt: ende oock eenen yeghelicken vrygelaten, soo yemant een waerachtich mangel mocht weten, dat hy tselve voort brengen mach al eer de Dienaer voorder gantscher ghemeente beve sticht wert.

E

Extract wt Musculo in Loc. com. de ministris verbi Dei, tit de electione.

DAerom en derf een Christen Dienaer van zijn beroepinge niet twijfelē noch beroert zijn of die oock een rechte ende Christelickeberoepinghe soude zijn, als hy alomme het Evangelie te predickē, van een vrome Magistraet of Prince beroepen is.

Noch daer naer.

Der halven en sal een oprecht ende ghetrou Christen dienaer, haerluyder geblaf niet achten, maer te vreden zijnde met het ghetuyck zijnder conscientien, ende met de beroepinghe, waer mede hy van een wettige Magistraet beroepen zijnde, tot den staet om te leeren, gekomen is, sal hy met eenen blymoedigen gheest int werck des Heeren voortgaen, etc.

F

Extract wte Kerckelicke ordinantie van Geneven, gedruct tot Geneven, Anno lxij. voor Artus Chauuin beginnende de selve Kerkelicke ordinantie, ghelijck hier naer volcht.

IN den Name Godes almachtich, wy Sindipues, kleynen ende grooten Raedt met onse ghemeente versamelt zijnde met het geluyt der Trompette ende groote Klocke, achtervolgende onse oude ghewoonten, overghemerckt hebbende dat het voor allen saken een sake recommanderens waerdich is, dat de leere van het Heylighe Evangelium onses Heeren, in zijn suyverheyt wel bewaert, ende de Christen Kercke behoorlicken onderhouden sy met een goet regiment ende policie: oock dat de jeucht voor den toecomenden tijdt wel ende ghetrouwelijcken onderwesē, ende het gasthuys tot onderhout vanden armen in goeden state gheordineert sy: twelck men niet doen en kan, ten sy dan sake datter eene sekere regele ende maniere van leven voorschreven werde, by welcke yegelicken staet zijns ampts behooren souden mogen verstaen. 6 6 Hier sietmē wiens werc het is kerckelicke ordinantien te maecken. Soo heeft dan ons goet ghedacht het gheestelijck gouvernement sodanich alst onsen Heere by zijn woordt vertoont ende ingestelt heeft, tot een goede forme te hebben ende onderhouden te werden. Ende daeromme hebben wy geordineert ende gestatueert in onse stadt ende rechts-ghebieden, ghevolcht ende onderhouden te werden de naervolghende kerckelicke policie: als wy sien dat de selve ghenomen is wt het Evangelium Jesu CHristi, etc.

Volcht wient behoort de Pastoren te institueren.

Wy hebben ghevonden dat in desen best sy te volghen de schickinge van d’oude Kercke, ghemerckt het niet en is dan eene selve practijcke die ons betoont is door Schriftuere, te weten dat die Ministeren eerst kiesen den ghenen diemen sal stellen int officie, onsen Raedt daer van verwitticht hebbende: daer naer datmen hem daer presentere: ende ist dat hijt weerdich bevonden wert, dat hy ontfanghen werde ende aenghenomen, etc.

Ende naderhant.

Wanneer hy verkoren sal zijn dat hy Eet doe aen handen van de Srie: de forme van welcken Eedt eenen Minister behoorlicken zijnde, sulcx is, als hier naer volcht.
Ick belove ende sweere dat ick Gode getrouwelicken sal dienen, inden dienst daer toe ick geroepen sy, zijn woort eenvoudelijcken voortdraghende tot stichtinghe van dese kercke, aen de welcke hy my verbondē heeft: ende dat ick zijne leeringhe niet en sal misbruycken, tot dienste van mijn vleeschelijcke gheneghentheyden, noch om te behaeghen eenighe menschen dier leven, maer dat ickt sal ghebruycken in oprechter conscientien, omme te dienen tot zijn glorie, ende tot profijt, van zijn volck, aen de welcke ick verplicht ben.
Ick belove ende sweere oock te onherhouden de kerckelicke ordinantien, so die gepasseert sullen wesen, by den kleynen grooten en generalen Raet deser Stadt: ende int ghene dat my aldaer te laste gheleyt is, om den ge-


nen die ghefeylt hebben te vermanen, my getrouwelicken te quijten, sonder plaetse te geven eenighen haet, gunste, wraecke of andere vleeschelicke lustē, ende generalicken alle het ghene te doen, twelck een goet ende ghetrou Dienaer behoorlicken is.
Ten derden soo sweere ende beloove ick de eere ende profijt van den Srie, ende vander Stadt te bewaren ende handthouden, my daer toe, soo veele in my is, bevlijtighende, dat hem t’volck onderhoude in goder vreden ende eendracht onder ’tGouvernement van de Srie, ende gheensins te bewilligen in tgene dat hier teghens soude moghen zijn, maer te volherden in mijne voorschreven beroepinghe ten dienste als boven, zoo in voorspoedighe tijden als van tegenspoet, tsy vrede oorloghe peste, of andersins.
Ten laetsten belove ende sweere ic, onderdanich te wesen de policien ende statuten van der Stadt, ende allen anderen te tooghen een goet exempel van ghehoorsaemheyt: my ghevende soo veel my aengaet onderworpen ende ghehoorsaem de Wetten ende de Magistraet, soo vele mijn officie sal toe draghen: twelck te segghen is, sonder te preiudiceren de vryheydt die wy hebben moeten om te leeren, als het ons God beveelt, ende die saken te doen die onse Ampt aengaen. Ende alsulcx belove ick de Srie, ende het volc sulcx te dienen, dat ick daeromme gheensins verhindert en sy om Gode den Dienst te gheven, den welcken ick hem in mijn beroepinghe schuldich sy.

G

Extract wt Musculi Loco. com. de Ministris verbi. tit. de electione & ordinarione Ministrorum verbi.

MAer soo wy in dese materie geraeckt zijn, meene ick wel dat het den Leser niet onaengenaem sal wesē, indien ic hier verhale hoe dat de Dienarē des woorts in dese vermaerde kercke van Bern werden vercoren ende bevesticht. Als de noodt der Kercken vereyscht om eenen Dienaer vercorē te werden, so wert den Dienarē des woorts vanden Raet te kennen gegeven dat sy naer eenen omme sien die sy bequaem sullen oordeelen, ende dat sy desen met ghemeene stemmen verkiesen, ende daer van rappoort doen aen den Raedt. Indient ghebeurde dat sy sulcken eenen verkiesen, wiens ghelove, geleerdtheydt ende leeringhe niet ghenoech bekent en sy, wert hy vanden weder ghesonden totten Dienaren, omme ondersocht ende tondersoeck gedaen zijnde, aenden Raet wederom trappoort gedaen te werden, hoedanich hy henluydē bedunct te zijn, bequaem of anders. Indiē bequam so, wert zijn verkiesinge vande Magistraet bevesticht, so hy tot eenige kercke ten platten lande sal werdē gesonden, maer indien hy den Heere selfs inder Stadt sal dienen, soo wert zijn verkiesinghe gebracht totten grooten Raedt, de welcke bestaende is wten ghewoonlicken Raedt, ende wt eenighe Burgheren vander ghe-

meenten. Hier worden de stemmen vergadert met opheffinghe der handen, waer door de ghene die vercoren is, of bevesticht of gheweyghert werdt. Soo is dan de verkiesinghe beneffens de Dienaren des woordts, maer de bevestenisse by den Raedt. De Dienaer verkoren ende vande Magistraet bevesticht zijnde, indien hy ten platten Lande sal dienen, ontfanght brieven vande selve Magistraet, de welcke hy brenght aen den Oversten dier plaetse: daer na alst gheleghen is, werdt hy inder Kercke daer hy den Heere dienen sal, voorghestelt ende ghepresenteert, maer hy wordt ghepresenteert niet sonder authoriteyt des Raedts ende der Kercken ordeninghe. Want tot de presentatie werden ghesonden eenen wten Raedt, ende eenen Dienaer des woordts, de welcke inde openbare Predicatien den vercoren Pastoor in teghenwoordicheydt van tvolck, innestelt ende commendeert, ende dat niet sonder ghebeden tot God, op dat de selve zijnē Dienaer geduerende den gantschē loop zijns diensts, met de gratie zijns Geests gelieve by te zijn, tē eynde hy de Kercke hem toe vertrout, profijtelijcken ende tot glorie zijns Naems sal moghen voor zijn.
H
Extracten wten onderscheyt tusschē de politijcke ende kerckelijcke regheeringhe, den Heeren Staten, by eenighe Ministeren inden Haghe dese JAere lxxix. vergadert geweest hebben overgegeven.

Het ix. Artikel.
Ten tweeden der Overheydts Ampt, is de verachters ende vervalschers des Godlijcken woordts, sy zijn dan kercken-dienaers, publijcke of private persoonen, wt crachte haers ghebiedts te dwinghen, om der Kercken den wterlijcke vrede te laten.

I

Het x. Artikel.
Ten derden der Overheydt Ampt is den wterlijcken Mensche met wterlijcken straffe, dat is, de ghenen die den wterlicken vrede der kercken verstooren, met ghevanckenisse aen den lijve, of met ghelt boeten te straffen.

K.

Extract wt het Synodus des jaers vier en seventich.

Het xij. Artikel.

Om de confusie ofte verwerringe te vermijden, die wt der verkiesinge des gemeenen volcx bestaen mochte, is besloten dat de Dienaers des woordts, vander Consistorien, ter plaetse daer sy dienen sullē, beroepen sullē werden. Doch also dat hier in sonder t’advijs der Classique versamelinge, of twee of drie genabuerde kerckē niet en geschiede, en sullen also de gemeente voorgestelt werden, naer wtwijsen des xiiij. Artikels Embdani.


L
Extract wt het Huysboeck Bullingeri, de vijfde Decade, het vierde Sermoon.

MAer inde laetste tijden daer na doe het volck dickmael twistich ende oproerich was, inde verkiesinge der Herderen, is de ordeninge der Dienaren de gemeynte, gekomen op de ghene die wten Pastoren of Herderen, wter overheyt, ende wtē volcke daer toe verorden warē. Dese noemden of stelden den volcke voor drie sonderlicke mannen, wt de welcke die wtverkoren wert, die de beste scheen. Hier van vintmen wat in Iustianiani Imp. Nouel. constit. 123

M

NA dien mijne Heeren van ons wt sake (haer E. daer toe moverende) begeert hebben, ende begeeren dat wy luyden haer E. Schrifteijck overgeven souden, het Ampt der Ouderlingen, ende de H. Apostel Petrus ons vermaent dat wy altoos bereyt souden zijn rekenschap te geven, van die hope die in ons is hebbē wy sulcx mijn E. Heren niet weygeren connen, ende geven daerom hier mede cortelijck te verstaen. Dat het ampt der Ouderlingen, 1 1 Actor. 20. effen dat selfde ampis die wy huydensdaechs Predicanten noemen, 2 2 1. Tim. 5. want Ouderlingen ten tijden der Apostelen, 3 3 1. Pet. 5. Predicanten, ende leeraers gheweest zijn ende alsoo daer nae oock huydensdaechs predicanten mede leeraers zijn souden, dan wie geen predicant ende leeraer is, mach met recht geen Ouderling zijn ofte genoemt worden. Nu dese predicanten, leeraers ofte Ouderlinghen, zijn ten tijden der Apostelen in twee deelen ghedeelt gheweest, ende mogen huydensdaechs oock in twee deelen ghedeelt worden, de eene hebben ghearbeyt, ende arbeyden int woort ende leere (als het Paulus noemt) 4 4 1. Tim. 5. dat is die predicken openbaerlijck, hebbende sodanige gavē: de andere arbeyden niet int woort ende leere, dat is, prediken niet inde gemeynte openbaerlic: niet daerom dat zijt niet doen souden moghen, maer daerom dat zy de gaven niet en hebben (also het niet allemans dinck en is) ofte noch niet daer in ghenoech gheoeffent zijn. Dese hebben inde Schriftuer verscheyden namen, niet daerom dat haer ampt verscheyden is, maer daerom dat haer ampt streckende is tot verscheyden dinghen.
Ouderlinghen worden sy ghenaemt, daerom dat sy voor andere Christenē, ouder, dat is, volmaecter zijn moeten inde kennisse Godes ende zijnes Godlicken woorts ende willens. Want die een ander leerē sal, met recht geleerder moeten zijn als die gheleert wort, als oock in allen ambachten ende hanteringen te sien is.
Predicanten worden sy genoemt, daerom sy Godes woort predicken, het waer dan inder Kercken openbaerlijck, ofte inde huysen bysonder. Also worden sy oock leeraers ghenoemt, daerom dat sy Godes woort leeren.
Dese worden oock Bisschoppen, dat is, opsienders ghenoemt, 5 5 1. Tim. 8. daerom dat sy een goedt

opsicht hebben souden op de ghemeente den welcken sy voorgestelt zijn, dat de selfde met Godes woordt, ende het recht ghebruyck der Sacramenten, recht voorsien moghen werden.
Regierders werden sy ghenoemt, 6 6 1. Cor. 12. daerom dat sy de ghemeynte Godes door het woort Godes regieren: straffende, door twoort des wets, dien de straf weerdich is, troostende door de leere des Evangeliums, die die verslagen ende benout in zijn conscientie is, leeren de eenvoudighen, vermanende die het weten, dat sy t’ghene dat zy weten te werck stellen.
Hulpers werden sy oock ghenaemt, 7 7 1. Cor. 12. daerom dat sy d’arme blinde luyden die inde duysternisse sitten door de predicatie des Goddelijcken woorts helpen, tot dat licht der ghenaeden.
Daerom tot Paulo gheseydt wordt, van een Macedonisch man, 8 8 Actor. 16. ende helpt ons, dat is, Predict ons het Woordt, daer door ons, wy die in duysternisse ende in onwetentheydt sitten, gheholpen werden, te komen tot het licht ende kennisse.
Ende also hebben sy meer andere verscheyden namen naedien haer ampt streckende is, als Propheten ende Evangelisten. 9 9 1. Cor. 14.
Maer nu eyghentlick van dat de ghemeene man soude moghen onderscheyden die Ouderlinghen die int woort arbeyden, dat is (als boven gheseyt is) die soo openbaerlicken, dan nochtans ghelijcke wel eene yder bysonder vermanen, troosten, straffen, ende leeren, ghenoemt gheweest, ende naderhant Bisschoppen, maer deese andere Ouderlinghen.
Ende tot onsen tijden, werden die predicanten, ende dese ander Ouderlinghen ghenoemt.
Alsoo bedienen dese nu al te samen (als geseyt is) eeen ampt, dan al een datse hier in onderscheyden zijn, dat dese openbaerlijck inde Kerck Predicken, de andere niet openbaerlick, 10 10 1. Tim. 5.
doch effen ghelijck int bysonder te vermanen, ende te leeren schuldich zijn.
De predicanten zijn schuldich breeder te doen, aengesien sy de gaven hebben, daerom ooc Paulus hen dobbele eere waerdig kent, als dobbelden arbeydt doende, de Ouderlingen zijn nu alleen aen het een verbonden.
Dat dit nu also sy, gelijck wy hier bekent hebben, ende bekennen, sullen wy gaen met Godes woort bewijsen.
Aldus lesen wy Act. 20. aen 17. verset. Van Mileten sant Paulus na Ephesen, 11 11 Actor. 20. ende ontboot die Ouderlingen der gemeente, en daer na int 28. verset hy. Soo hebbet dan nu acht op u selven en op de geheele cudde, waer in u de H. Geest opsienders gestelt heeft, om de vergaderinge Godes te hoeden, welcke hy met zijnen bloede verkreghen heeft. In dese woorden sien wy wtdruckelijc dat de Ouderlingen Bisschoppen, ofte Predicanten zijn. Paulus seyt tot desen Ouderlingen, datse de Heylige Geest tot Bisschoppen, dat is, tot opsienders gheset heeft, dan Bisschop is eygentlijck een Griecx woort, ende is soo veel gheseyt, als een opsiender ofte wachter die vlijtich acht heeft opt leven der menschen.


Item Paulus seyt om de vergaderinghe Gods te hoeden hoe salmen de vergaderinge Gods hoeden, dan door Het Prediken des Godlicken woorts door straffen, troosten, vermanen? etc. ende dit alles eyscht Paulus als wy sien van de Ouderlinghen. 1 1 1. Pet. 5.
Wijder lesen wy inden eersten Brief Petri, aen het vijfde Capittel aldus, de Ouderlinghen die onder u zijn (seyt Petrus) vermane ick die een mede Ouderlingh ben, ende ghetuyge des lijdens Christi, ende oock deelachtich der eerlicheyt die openbaer sal worden, weydt die Cudde Gods die onder u is, die besorghende niet als wt bedwangh, maer gewillichlijck, noch om gheen vuyl gewins wille, maer met een beweecht herte, noch als Heerschappie voerende over het volck dat u bevolen is, maer als die de Cudde een voorbeelt gheworden zijt. Hier comt eerst aen te mercken dat Petrus die noch selver een Predicant was, ende een Leeraer, hem een Ouderlingh noemt te zijn, ghevende daer mede te verstaen, dat de Ouderlinghen Predicanten zijn.
Ten tweeden ghebiet hy hier mede dat sy de Cudde Godes weyden ende besorghen sullen. Ende hoe wert de kudde Gods, dat is, de ghemeente Christi besorghet, door de Ouderlingen? dan door Prediken, leeren, vermanen, straffen, troosten, etc. 2 2 Jacob 3. Aengaende die Apostel Jacobus daer lesen wy dus, is daer yemant onder u cranck, die ontbiede de Ouderlinghen der ghemeynte, datse over hem bidden, ende hem salven met olye. Siet wat dingen eyscht hier Jacobus vanden Oudelingen? Namentlick, bidden voor den krancken, ende met olye salven, dat is, met Gods woort troosten (want door den Oly wil Jacobus Gods woort ende leere des Evangely verstaen hebben.) Hoe wel de Apostelen voor eenen tijdt lanck dat wterlijck smeeren met Olye, tot een teycken der ghesontmaeckinghe 3 3 Marc 6. by den crancken ghebruyckt hebben ghehadt.
Wyder hebben wy een seker argument 1. Thimo. 3 daer Paulus beschrijft, 4 4 1. Tim. 3. met wat deuchden een Bisschop, dat is, opsiender verchiert zijn soude, ende met wat deuchden ooc verchiert zijn souden de Diaconen, ende met wat deuchden ooc verchiert zijn souden haer beyden Wijven, daer by de Ouderlingen niet gedenckt, gevende daer mede te verstaen dat door dat woordeken Bisschop, ooc verstaen werden de Ouderlingen.
Item in den selven brief aen het 5. Capit. aen het 17. verset, de Ouderlinghen die wel regieren, sullen dubbele eere waerdigh zijn, voornemelijck die arbeyden inden woorde ende leere.
Waer inne is de regieringe der Ouderlinghen ghelegen, als in Gods woort te prediken, Sacramenten te bedienen, in vermanen, troosten, straffen, etc.
Wijder dat hy seydt voornemelick die arbeyden int woort ende leere, stelt hy wtdruckelick tweederhande Ouderlingen als boven bewesen is. Ende wat verstaet hy door dese eere, anders dan belooninge, ghevende daer mede te verstaen, dat die daer van gheheel haer werck maecken moeten, gelijck als die doen, die beyde opentlic prediken en eenē yder besonder vermanen, meerder tot haer huys

hebben moeten, als die alleen eenen yder bysonder vermanen etc. Want Paulus siet van stonden aen op dese woorden, de Schrift seyt, den osse die dorscht en suldy den Muyl niet toe binden, mede eenen arbeyder is zijns loons waerdich. Ende leert also Paulus wt druckelic, dat ooc de Ouderlingen die niet en Predicken, soo sy anders haer Ampte recht doen sullen van loon hebben moeten.
Aengaende de Epistel tot Tito zijnen jongher, leert Paulus aldus: daerom heb ick u in Creta ghelaten dat ghy dat gheen dat gebrekelick is, soude te rechte brenghen, ende in allen Steden Ouderlingen setten, gelijck ick verordent hebbe. Dat Paulus hier door de Ouderlinghen Predicanten verstaet, dat is openbaer, ende stemmen hier mede over een alle rechte Leeraers die dese plaetse verclaren ende wtleggen, ende brenghen oock over een die naevolghende woorden, dat hy dat hier vanden Ouderlingen eyscht, dat hy 1. Thimot. 3. van een Bisschop eyscht.
Aldus E. wijse ende discrete Heeren, hebben wy U. E. de beschrijvinge van het ampt der Ouderlinghen wt Godes woort, gelijck wy opentlijck hier van gheleert ende gepredict hebben, alhier gestelt. Die Heer wil U. E. met zijne H. Gheest beghenadigen, daer met zy haer Ampten betrachtende over het woort Gods de hant houden mogen, dat den selven gelijckvormich inallen stucken, soo veel menschelicke swackheyt lijden can, gheleeft en die gemeynte Gods, op die rechte ware Apostolische wijse mach bedienet werden, tot lof zijns Naems ende deser gheheeler gemeynte welvaert ende salicheyt twelck als dan recht geschieden sal, so een yder hem sal beneerstighen, dat hy zijn Ampt, recht, wel ende Christelijck bediene.

N

Extract wt de voorghemelde Kerckelijcke ordinantien van Geneven.

Volcht de derde ordre, de welcke is van de Ouderlinge, ghecommitteert, ofte ghedeputeert zijnde, by de Seigneuri totter Consistorie.

HAer offitie is acht te slaen op het leven van een yegelicken, vriendelijcken die ghene te vermanen, de welcke sy sullen sien feylen, ende een ongeregelt leven leyden. Ende daert van doene wesen sal rappoort te doen aen de vergaderinge, de welcke gedeputeert sal zijn, omme de broederlijcke straffingen te doen, ende dat ghemeentelijcken te doen metten anderen.
Ghelijck dese kercke gedisponeert is, datmen verkiese twee wten enghen Raedt, vier wten Raedt van tsestich, ende ses wtten Raedt vande twee hondert: lieden van goede ende eerlijcken leven, sonder verwit ende vry val alle suspicie: boven alles God-vreesende, ende hebbende goede geestelicke wijsheydt: ende men sal die soo moeten verkiesen, datter eenighe in elcke ghedeelte vander stadt zijn, om alomme het ooghe te moghen hebben.


Van ghelijcken hebben wy besloten, dat de manier om die te verkiesen alsodanich zijn sal: te weten dat den engen Raet auisere omme te noemen, die best daer toe dienen, ende de bequaemste diemen daet toe sal connen ghevinden: ende om t’selve te doen roepen de Dienaren om met hen daer van te communiceren.Daer naer dat sy de ghene die sy geaviseert sullen hebben, presenteren inden Raet van twee hondert: de welcke die sal bevestighen indien sy die weerdich bevint.
Naer sy bevesticht sullen wesen dat sy particulieren Eede doen, inder naevolghende manieren.

Eede van die vander Consistorie.

ICk sweere ende geloove achtervolghende den last die my ghegheven is, te beletten als Afgoderien, Godslasteringen: ongeschicktheyden ende andere saken wederstrijdende de eere Godes, en de reformatie vanden Evangelie, ende den geenen dient behooren sal te vermanen, naer my de gheleghentheyt sal zijn ghegheven.
Voorts, als ic yet weten sal weerdich omme der Consistorien aengeven te werden, dat ick mijn behoorlicke plicht ghetrouwelicken daer inne sal doen, sonder haet of gunste, maer alleenlicken ten eynde dat de stadt mach zijn ondehouden, in goeder gheschictheyt, ende inde vreese Godes.
Voorts, als ic yet weten sal weerdich omme der Consistorien aengeven te werden, dat ick mijn behoorlicke plicht ghetrouwelicken daer inne sal doen, sonder haet of gunste, maer alleenlicken ten eynde dat de stadt mach zijn onderhouden, in goeder gheschictheyt, ende inde vreese Godes.
Voorts dat ick beroerende alle tghene dat tot het ampt behoorende is, my in goeder conscientien sal quijten: en onderhoudende de ordinantien, de welcke daer over gepasseert zijn by den enghen, grooten ende gheneralen Raedt van Geneven.

O

ALsoo het eynde, waer toe de vergaderinghe van een Kercke ofte ghemeente Gods, op aerdē is streckende, niet anders en is, dan dat de menschē haren Schepper ende verlosser in Christo recht souden leeren kennen, ende hem na zijnen wille gehoorsamelicken dienen, tot dat sy met hem in volcomender heylicheydt ende vreuchde inden Hemel vereenichdt sullen worden. Soo is onghetwijfelt daer toe van noode, niet alleen dat de waerheydt, ende wille Gods beyde inde vercondinghe zijns woorts ende bedieninghe der aengehechter Sacramenten, der menschen oprechtelickē voorgehouden werde, maer is oock, opsicht te nemen, datse de voorgemelde weldaden Gods neerstelicken waernemen, ende trouwelicken te werc leggen. Hier toe is vanden Heere verordent den dienst der geenre, die den naem der Ouderen oft Ouderlinghen ghegheven wert, volgende de wijse van tspreecken des ouden volcks Gods, door welcke beteeckent wort, dat tot regieringhe over andere, de wijste en wel besochte, ende om dies wille ooc (soo veel mogelicken is) de welbedaechste behooren genomē te werden. Dese Ouderlinghen arbeyden tot den eynde hier boven vermeldet, doch niet alle op eenderley wijse, want het ampt der soodanighen is, in twoordt ende leere te arbeyden, ende der sommigher niet. Ghe-

lijckerwijs dan de eerste soorte van Ouderlinghen, wiens eyghen last is met opentlicke vercondinge des woorts Gods, ende bedieninge der H. Sacramenten, als met de weyde der zielen, de cudde Christi te weydē, daeromme sy ooc Herders ende Predicanten genoemdt werden, beneffens den voorschreven last, schuldich is opsicht te hebben over de cudde, die haer toe betrout is, om oock int heymelick ende niet bysonder de gene, die het van doen hebben te leeren, vermanē vertroosten, ende straffen, daeromme haer oock den naem Bisschop, dat is opsiender, eygentlickē gegeven wort. Also is der tweeder soorte der Ouderlingen, eygen ende bysondere last, gemerct dat de eerste niet sterc genoech en zijn, het tweede voorseyde stuck haers dienstes te volbrenghen, de Predicanten te helpen inde opsicht, en regeringe der gantscher gemeynte, ten eynde dat het gantsche lichaem, en een yegelijc litmaet der selver behoorlijcken hem selven dragende, na wtwijsen des gepredictē woorts, in gesontheyt opwassē mach. Waer by oock in sonderheydt een ander eynde der instellinge, sulcker methulpers te bemercken is, dat alsoo de onbillicke ende onbehoorlijcke heerschinghe over het erfdeel des Heeren (de welcke inde regeeringe van een ofte twee te vreesen waer) vermijdet ende verhoedet werde. Dese grondt alsoo gheleydt zijnde, midtsgaders acht nemende op d’oeffeningen ende handelingen die Christus in zijn ghemeente heeft inghestelt, is voortaen lichtelicken stucxwijse te beschrijvē, welcke het ampt der ghener sy, de welcke huydendaechs tot onderscheydt van de Predicanten metten naem Ouderlingh, bysonderlijck ghenaemt worden: Het is een ghebodt Gods, dat de Herders zijn woort onvervalscht, ende leerlijck sullen predicken. Het licht harer goede wercken sullen laten lichten voor den menschen, ende voorschriften der cudde zijn, goede wacht houdende over de selfde. Hier op sullen dan ghelijck de Predicanten onder malcanderen, alsoo oock met namen de Ouderlinghen acht nemen, of sy haer ampt ghetrouwelijcken doen, die valsch of niet leerlick, noch stichtelick leeren, ofte die een quaet leven leyden, vermanen, straffen ende (soot de noodt eyscht) anderen kercken aengheven, om met meerder opsichts, naer behoorē daer in gehandelt te werden, ghelijck tblijckt wt het exempel der eerster ende Apostolischer kercke. Wanneer daer dienaers des woorts ghebreck zijn, sullen sy-luyden omme sien, of helpen sien na bequame mannen, die goet ghetuychnisse hebben, helpen roepen, die bequaem zijn met bewilliginghe der gemeente (ende met namen der Christelicker overheyt zijnde de besonderste litmaten der selver) indē dienst te doen treden. Die ‘tpredicampt eerst sullen aenveerden, sullen sy helpen ondersoecken in leere en leven, ende inden dienst helpen bevestigen ende inleyden. Cortelijcken te zijn, om op de Dienaers der kercken (tsy datse inden woorde regheringhe ofte aelmissen arbeyden) te letten, de selfde te roepen, te vernieuwen, te onderrichten, als naer behooren. Ten anderen om de gantsche ghemeynte int alghemeyn, ende int bysonder te onderhouden, inde ghehoorsaemheydt des oprechten


geloofs, ende vromen wandels, ende de selfde niet alleen in deuchden maer oock in menichte te doen toenemen. Soo is haer ampt de Predicanten te helpen int bysonder, leeren vermanen, troosten, ende aenleyden der menschen, yeghelicken na zijn gaven. Ende alsoo de Heere Christus zijn Heylighe Sacramententen niet misbruyckt, noch ontheylicht wil hebben, ende bysonder zijn H. Avontmael niet en wil gehouden hebben, dan vande gene die genoechsaem onderricht zijnde, vande verborghentheyt des Christelicken geloofs, ende met namen dese H. Sacraments zijnen doot connen vercondigen, ende oock met belijdinghe des gheloofs, ende vromicheydt des levens bewijsen, datse zijne lidtmaten zijn, ende daeromme van zijnen doot, als tot hare verlossinghe ende onderhoudinghe geleden, oprechte geheuchnisse houden mogen, ende hier en tusschen oock den Herderen van Godt bevolen is achte te nemen dat de cudde gheen schade en lijde: soo is der Ouderlinghen ampt neffens den Predicanten, af te houden van desen Heyligen Sacramente, alle de ghene die gheen kennisse daer van en hebben, die oock een onchristlijck leven leyden, die anders beyde der ghemeynten argherlijcken ende hem selven meer schadelijcken zijn souden. De wijle oock onse Heere Christus bevolen heeft, datmen de onboetvaerdigen sondaer, de welcke om zijn heymelijcke sonden wille, meermael alleen, ende oock in teghenwoordicheydt van meer personen te vergeefs vermaent is, der ghemeynte aengeven sal, ende datmen die openbaerlicken sondicht, oock openbaerlicken sal straffen, ende die der ghemeente gheen ghehoor gheeft, na veel vermaninghen, datmen sulck eenen het oordeel Gods, ende wtsluytinghe niet alleen der ghemenschap der Kercke, maer oock wt den Rijcke der Hemelen vercondighen sal, soo langh als hy hem niet en betert, soo is der Ouderlingen ampt met de Predicanten over sulcke saken te sitten als die tsamen de gheheele gemeente vertoonen, gelijck d’overheyt de gheheele Stad representerende is, wt welcke oorsake syluyden den regeerders, ende voorstanders genaemt worden, ende Paulus niet eenen alleen, maer veelen te gelijck de macht opdraecht, om den bloetschandighen den Sathan over te gheven, dat is, buyten het Coninckrijck Jesu Christi te sluyten: welcke is de hoochste straffinghe, die de ghemeente (alle andere remedien te vergheefs versocht hebbende) teghen den hartneckigen gebruycken mach, latende daer en tusschen de Overicheydt het recht des sweerts, wtwijsende den woorde Gods. Wt het welcke oock volcht, dat den Ouderlinghen opgheleydt is, met den Dienaren des woorts weder aen te nemen, den ghenen die door langhe beteringhe hare boedtveerdicheydt bewesen hebben. Ten derden alsoo de gemeynte Christi van buyten en van binnen veel anstoots lijt, vande valsche Propheten, ende dwaelgeesten, ende oock alle particuliere ofte bysondere kercken malcanders raet, ende bystant wel van doen hebben, (gemerckt alle Kercken een lichaem zijn onder eenen hoofde Christo), soo is dat tot wederstandt ende nederlegginghe aller aenstootinghen ende swaricheden, ende tot ver-

antwoordinghe, der swaerer vraeghen, die de conscientie der menschen aen-gaen, de Ouderlinghen mede met haren raedt, ende hulpe den Dienaren bystaen moeten. Ten laetsten, aenghesien inden Huyse Gods, welcke is de ghemeente des levendighen Gods alle dinck ordentlijck, ende gheschictelick behoordt toe te gaen. Soo zijn oock de Ouderlinghen neffens den Dienaren des woordts verordent, om over sulckx behoorlick opsicht te nemen, als namelick datmen ten bequamen tijden ende plaetsen, het woort Gods predicke, de Sacramenten bediene, de houlicksche persooen trouwe ende insegene, ende dit altemael met sulcke sedicheydt, eerbiedinghe, ende ordene, dat den heylighen naeme Gods vande onwetende menschen niet mispresen en worde, ende om cortelick desen handel te besluyten, soo segghen wy, dat d’Ouderlinghen schuldich zijn, de handt te houden om alle sulcke ordinantien, de welcke tot Welstandt onderhoudinghe, ende vorderinghe des Rijcks Christi, vande alghemeynen Kercken besloten ende beschreven zijn. De welcke hoe wel sy veranderlick zijn, om dieswille dommestanden somwijlen veranderen, nochtans behooren sy van gheen bysondere Kercken, veel min persoonen, lichtveerlijck verandert te werden.

P

GHesien by Schout, Burghermeesteren ende Gerechte der stadt Leyden, denominatie by die vander Consistorie der kercke Christi, van twaelf Ouderlinghen ende gelijck getal van Diaconen gedaen: ende verstaen hebbende dat Joncheer Daniel van Wijngaerdē, Joris Adriaensz. timmerman ende Thyman Jaconsz. tinnegieter, mede onder de Ouderlingen ghenoemt zijnde, haer vanden selven dienst veronschuldicht ende versocht hebben ontslagen te wesende voorschreven van Wijngaerdē door dien hy van meeninghe is wt dese stede metter woone te vertrecken, ende d’voorschrevē Joris Adriaensz. en Thymā Jacobsz. alsoo sy verclaert hebben tot de bedieninghe vanden voorschreven dienst niet bequamelick te souden connen verstaen, overmits hare ambachtē en eygen huys saken: de welcke sy sonder haer groote schade, nadeel en gheheele bederfenisse, niet en consten te rugge stellē: hebben sy (haerluyder onschulde voor goet opnemende) tot Ouderlingen in plaetse vande voorsz. drie veronschuldichde gestelt ende vercoren, stellen ende verkiesen midts desen, Marten Moyaert, Symon Jansz. van Haerlem, en Garbrant Jansz. vā Alcmaer, ende vorder bevestigende en bewilligende de nominatie vande reste, hebben tot Ouderlingen gekoren en ghestelt, kiesen ende stellen midts desen, Mathijs van Banchem Claesz. Jacob kijckepost, Peeter de Berdt, Niclaes van Dam, Hobbe Florisz Maximiliaen van Dam, ende Francoys Heyns: ende tot Diaconē Job Dircsz. warmoesman, Vranck Jansz. van Reynsburch, Jan Dircxsz. backer, Robrecht Wecksteen, Franchoys Capelier, Jan Gijsbrechtsz. coorncooper, Jan Anthonisz. kistemaecker,


Cornels Willemsz. verwer, Jan Cabbeliau Lakencooper, Pieter de Schilder, Pieter Moyaert, ende Jacob Meeuwels: ende verclaert dat de dienstē vande laetste ix. Ouderlinghen ende vande Diaconen, gedueren sullen totten xxi. Februarij. xvc. Tachtich toe, omme alsdan weder tewerdē vernieut. Ende dat omme daer toe te geraken, de Dienaren des woorts Ouderlinghen ende Diaconen, ghesamentlicken veertien daghen voor t’verloop vanden voorschreven dach, dubbel ghetal van Ouderlinghen ende Diaconen van soodanighe persoonen der ghemeente, by hem tot de bedieninghe vande selve ampten alder bequaemste gheacht, nomineren, ende die vande Ouverheit voorstellē sullen, wt de welcke d’selve vāde overheyt inder tijt deē helfte tot Ouderlingē en Diaconen verkiesen sal, twelck men sulcx nu voortsaen van jaere te jare sal vervolghen. Auctoriserende de tegenwoordige Dienaren des woorts d’voorschreven ghecorne ende gestelde Ouderlinghen ende Diaconen, met alle behoorlijcke ende Christelijcke solemniteyten, ten aenhooren ende by zijn vande Gemeente, te bevestighen: die in haere ampten te stellen, ende inne te seeghenen: met bevel de voorschreven Ouderlinghen ende Diaconen, ende elcken van hem midtsdesen ghedaen, van hem inde bedieninghe vande voorschreven hare ampten, naer den woorde Godes te ghedraghen. Ende ten eynde tusschen die vande Overheyt ende den Kerckenraet goede eendracht onderhouden, ende alle mistrouwen ende naer dencken (oorsaecke van veel quaets ghevende) wech ghenomen mach werden, hebben d’voorschreven vande Overheydt goedt ghevonden ende besloten, dat op alle hare vergaderingen hem tegenwoordich sullen laten vinden, Willem Jan Repersz. van Heemskerck ende Jan Kerstantsz. hare medebroederen in Gherechte, ende Raede, beyde openbaere belijdenisse doende vande ghereformeerde Religie of soodanighe andere, als ghelijcke belijdenisse doende, in tijden ende wijlen in haer plaetsen sullen werden ghekooren ende ghestelt, omme van weghen de voorschreven vander Overheydt aldaer te presideren, ende opsichte te hebben, dat alle saken met meerder opsichts ende authoriteyts moghen werden verhandelt, ende dit al met laste dat de selve onder den Eedt daer mede zy de voorschreven stad Leyden verplicht staen, de saecken daer te verhandelen, d’welcke tot gheen kennisse en sullen behooren te comen, ghetrouwelick by hem bewaren ende niemant ontdecken noch te kennen gheven sullen. Belastende ende bevelende die vande voorschreven Kerckenraedt, midtsgaders de coster haer luydenr dienaer, ende elcken van hem, hem hier naer onverbreeckelick te draghen. Ende dit alles by provisie ende gheduerende ter tijdt ende wijlen toe, in desen andersins of by de Magistraet, int bysonder, of by den Heeren Staten, gheneralijck, opt Kercken regiment des Landts van Hollant sal zijn voorsien. Aldus ghedaen opt Raethuys der Stadt Leyden in vergaderinghe van Schout, Burghermeesteren ende Gherechte, opten 14. February. 1579. onder stont

gheschreven my teghenwoordich, ende gheteeckent I. van Hout.

Q

NAedemael by Schout Burgermeesteren, ende Gherechte der stadt Leyden goet ghevonden ende besloten is, ten eynde de Kercke Godes alhier met meerder bequaemheyt ghestuyrt ende geregeert, ende de Dienaren des Goddelicken woorts inde bedieninge van haer Ampt, meer ende meer gheholpen, ghevordert, ghestijft ende ghesterckt moghen werden, behalven andere neghen Ouderlinghen naer voorgaende nominatie vanden Kerckenraedt deser Stede, als noch drie Ouderlingen te verkiesen ende te stellen, die tselve Ampt volghende, de instellinghe inde woorde Godes vervatet, eyghendtlijcker ende naerder souden hebben waer te nemen ende te bedienen: ende voornemelijcken omme den Dienarē des woorts behulpelijcken te zijn, int heymelijck, sonderlinghe dien, dient van noode is, te leeren, te vermanen, te troosten ende te straffen, ghelijck sy daer toe ghesteldt hebben ende stellen misdesen Marten Moyaert, Symon Jansz. van Haerlem, ende Garbrant Jansz. van Alckmaer. Ende dat de redene vereyst dat de selve, door dien zy hare eyghen Huyssaken omme tvoorschreven Ampt vlijtelijcken, getrouwelijcken ende oprechtelijcken waer re nemen, ende te bedienen, veel sullen moeten te rugghe stellen ende naerlaeten, daer vooren wel eenighe begrootinghe behooren te ghenieten: Alsoo een Dienaer zijns loons waerdich, ende den Dorsschenden Osse de Muyle niet toe te binden en is: soo hebben de voorschreven Schout, Burghermeesteren ende Gherechte, de ghenoemde drie Ouderlinghen, mitsdesen, wt een danckbaerheydt ghesamentlijcken toegeseyt belooft ende verseeckert, de belooninge van eenen Kerckendienaer ter somme toe van eenen Kerckendienaer ter somme toe van drie hondert gulden, van veertich grooten Jaerlicx, ende dat voor ende in plaetse vande vierde Dienaer die binnen dese stede voorgaende geweest, en de aenghehouden is, omme de selve tusschen hem drien genoten en verdeelt te werdē, daer van men hem tot vier termijnen vanden Jare, Ordonnantie opten Rentmeester, de ander Dienaren betalende, sal verleenen. Ende hebben met eenen oock verklaert, dat soodanighen haren dienst, niet van Jare te Jaer, veranderlijcken maer bestendich ende gheduerich sal zijn, soo langhe ende ter tijdt toe elck van hem of in levene lijve of elders, naer voorghaende wettighe bereopinghe totten dienst des woordts, met behoorlijck bewillighen gheghaen, of door quade bedieninghe (t’welck Godt af-keere) daer van afghesteldt ende verlaten sal wesen. Aldus ghedaen op’t Raethuys in vergaderinghe van Schout Burghermeesteren ende Gerechte, opten veertiensten Februarij Anno stont gheschreven my tegenwoordich, ende was gheteeckent I. van Hout.


R

Extract wt het Synode van den Jare vier-en-tseventich.

Het xxviij. Artikel.
DE Consistori sal in het verjiesen der Ouderlinghen ende Diaconen, dubbel ghetal der gemeynten voor stellen: op datse de helfte daer uyt nach kiesen.

Het xxvix. Artikel.
IN de plaetsen daer de gereformeerde Gemeente gheen gemeenschap hebben mach met der Gast-huysen, heylighe Gheest ende andere armer-huysen goederen, maer alleen de Aelmissen vergaderen ende wt gheven, die inder kercken, of andersins hem gegheven werden, daer salmen byde ordentlijcke verkiesinghe der Diaconen (hier boven verhaelt) blijven. Maer daer de Overheydt haer inde gemeenschappe, ende administratie der voorghemelder goederen, inne laten wil, daer sal de Consistorie dubbel ghetal der Diaconen kiesen, ende daer naer de selve der ghemeynten voorstellen: ende soo verre men de selve alle met stilswijgen voor goet bekent ende hout, soo salmen de voorschreven namen der Overicheyt voorstellen, omme daer wt de Helft te kiesen, die alsoo sullen verkoren blijven. Maer daermen d’eerste verkiesinghe evenwel hebben can, salmen die selve als de bequaemste volghen.

S

Extract wte voorghemelde Kerckelijcke ordinantien van Geneven, genomen wt de verkiesinghe der Ouderlinghen.

Van ghelijcken hebben wy besloten, dat de manier om die te verkoesen, alsoodanich zijn sal: te weten dat den enghen Raedt auisere omme te noemen, die best daer toe dienen, ende de bequaemste diemen daer toe sal konnen ghevinden: ende om tselve te doen roepen de Dienaren om met hem daer van te communiceren. Daer nae dat sy de ghene die sy gheaduiseert sullen hebben, presenteren inden Raedt van tweehondert: dewelcke die sal bevestigen indien sy die weerdich bevint.

T

Extract wten xx Sendt-brief Beze die inden Jare vijf-en-tseventich by Eustatium vignon, tot Geneven zijn gedruct, inde 128. zijde.

WY onderhouden niet sonder vrucht aldus-danighen ordene, in dese Kercke van Geneven, de Predicanten ende Dienaren des woorts werden naer voorgaende naerstich ondersoeck, op leven ende leere vercoren, eerst vaude vergaderinge der Predicanten, de welcke soo vant platte Landt als oock wter Stadt, alle saterdaghen by den anderen comen: de ghene die soo by de Dienaren ondersocht zijn, werden die

vander Overheydt voor ghestelt, die vande Overheydt naer sy oock op de leere ende het leven van soodanighe ondersoeck ghedaen hebben voeghen haer stemme daer by, believet hem soo niet, werdt op nieus op eenen anderen ondersoeck ghedaen. Ten laetsten werdt de name vande selve daer op men ondersoeck ghedaen heeft, des Sondaghes inde ghemeene vergaderinghe in alle de Kercken vander Stadt, ende bysonder in dier Kercke of inder Stadt, of ten ten platten lande, daer over hy ghestelt sal werden bekendt ghemaeckt, ende elck eenen vermaent, op dat soo sy yet in hem ghemerckt moghen hebben, waer door hy des diensts onweerdich soude wesen, sy tselve die vander Overheydt binnen achte daghen stillijcken ende sonder eenighe calumnie te kennen soude gheven, etc. Ende weynich daer naer aldus: Maer binnen der Stadt zijn den Predicanten by ghevoecht, twaelf Priesteren of Ouderlinghen, genoech op de selve wijse soo wy gheseydt hebben, wt die drierley Raet vander stadt vercoren zijnde, etc. Ende naderhant noch, de Overheydt is deser ordeninghe een bewaerdersse, voortstouwende naer het vereyschen, ende soo dicwils het van noode is, alle de ghene die inden arbeyt traech zijn, sonder wtneminghe, ende oock straffende de ghene die dese Discipline in beroerte stellen, naer het wteyschen des misdaedts. Dese indien by ghevalle yet of inde wetten dient verandert, of datter eenige groote wichtighe Kerckelijcke saecke te doene comt, ondervraecht niet alleenlijcken het ghevoelen, ende den raedt van haer Priesterdom, maer der naerghebuerder Kercken, omme alsoo alle saken besliht te werden. Ende de Heere heeft dese ordeninghe tot noch toe alsoo ghesegent, dat gheene vrome menschentselve en wanhaecht. Maer het comt wijse menschen toe, te onderscheyden vande sake, tijt ende plaetse deser Discipline, so die maer nae den reghel der Godlicker Schriftueren wert wtgherecht. Want hoe schadelicken het sy alle andere Kercken, aen te stellen of te dwinghen, naer het voorbeelt van eene kercke, welcke de selve oock souden moghen wesen, leert ons meer ende overvloedigher dan genoech, den pseudocatholijcken Tyran der Roomscher Kercken.

V

Extract wte voorschreven Kerckelijcke ordinantien, van Geneven ghenomen, onder den Tijtel vande Diaconen.

Dat de verkiesinghe soo vande Procureurs als vande Gasthuys-meesteren gheschiede, ghelijck als vande Ouderlinghen, etc.

W

Extract wt sekere gheschrifte by de Dienaren des Goddelicken woordts, ten tijde sy laetst inden Haghe vergadert zijn gheweest, den Heeren Staten overghegeven.


Dat de Heeren Staten ons recht verstaen, onse meeninge en is niet datmen Dienaren, Ouderlingen ende Diaconen, welcke de Wet heeft erkent, om eenige wittighe oorsakenverwerpelijcken,ofte tot sulcker plaetsen niet dienelicken te zijn, soude inden dienst houden of nemen, etc.

X

Ghetrocken wt de Sendtbrieven D. Calvini, inden Jare ses-en-tseventich tot Geneven zijn ghedruckt aldaer, ghenomen wte driehonderste ende ses en veertichste zijde.

TEn laetsten en sie ick niet wat swarigheydt daer inne zoude zijn, of de ghene die het Ampt van het ordinarische ende Burgherlicke Rechtsghebieden bedienen, en souden totter Consistorien toeghelaten werden, mits dat sy aldaer niet en zijn inden name ende ten insichte van soodanich haere Rechtsghebieden, maer datter altijts onderscheyt onderhouden werde, onder die twee Ampten, tusschen hem beyden, geheelijcken verscheyden zijnde, te weten, het Burgerlicke ende Kerckelicke. Andersins en laet ghene redene toe, hem die int Ampt des Overheyts zijn, vande opsichte ende het Geestelicke Regiment wt te sluyten.

Y

Extract wte drie-en-tachtentichste Epistel Beze.

ALsoo nu dese gedaente van Aristrocratie, leechlicken in Oligarchie, ende dese weder in Tyrannie soude veranderen, ghelijck wy sien in het Pausdom gebeurt te wesen: soo isset oock van noode de macht des Priesterdoms wten woorde Godes te breydelen. Soo leert ons dan het woort Godes, dat die vande Overicheyt deser kerckelijcker ordeningen, wel de besondertste bewaerders zijn. Daerom vereyscht haerluyder Ampt neerstelicken te voorsien, dat het Priesterdom behoorlicken wten woorde Godes, gestelt alle dinghen wettelicken handelt: Dat meer is, haer authoriteyt (des versocht zijnde) daer tusschen te stellen, dat t’ghene wel geoordeelt ende ghehandelt is, mach plaetse grijpen, ende dat de oproerders naer haer verdienste bedwongen mogen werden: Wederomme isset oock het Ampt des Priesterdoms, de hulpe vander Overheyt (alst van noode is0 te soecken, ende haer wel radende te ghehoorsamen.

Z

Extract wten voorschreven onderscheyde, tusschen de politijcke ende Kerckelicke Regeringen.

Het xviij. Artikel.
Ten derden alst gheschiedt dat de Kercke niet eensghesint, of met scheuringhe ghequelt is: Soo is des Overheydts

Ampt, de kerckelicke vergaderinge te beroepen ende aen te stellen, en soo veel die wterlicke action aengaet, te presideren.
A
ALsoo tot kennisse van Schout, Burgermeesteren ende gerechte deser stadt Leyden ghecomen is, dat eenighe niet rechtsinnich verstaende de wettighe saecken, die hemluyden ghemoveert hebben, omme de wettighe handt ende plciht te houden, aen de veranderinghe van sekere Ouderlinghen ende Diaconen, onlancks ghesteldt over de ghemeente deser Stede, van hem ghegheven ofte onder den volcke gespreyt souden hebbē, dat d’voorschreven Magistraet t’kerckenregiment gantsch te niete soude willen doen, de Discipline ofte kerckentucht gantsch souden willen wechnemen, en de Pauselicke Religie souden willen inne voeren: soo en hebben de voorschreven vande Magistraet niet connen laeten, by dese allen ende eenen yeghelicken opentlicken te doen aendienen, ende te kennen gheven. Ten eersten dat sy wel wtdruckelicken voor Godt den Heere, die sy tot een ghetuyghe nemen ende aenroepen, ende voor de werelt opentlickē protesteren, dat sy noyt van wille of meeninge gheweest en zijn, noch alsnoch en zijn, t’kerckenregiment te willē te niet doen, maer dat sy eyntlicken begheeren dat inder Kercke deser Stede, een goet Christelick regiment, sonder eenigen twist sal wesen en onderhouden werden, te weten, datter onder de eerste hant, en het principael gebieden, en opsicht vande Magistraet, sullen ziijn Godsalige verstandige en eerlijcke Dienarē des woorts, om de gemeēte het suyver woort des Heeren te predicken, en te leeren, te troosten en te vermanen. De Sacramenten eenvoudelicken na de instellinge Christi te bedienen, ende den onboetveerdigen, hartneckigen ende verstocten menschen, naer den woorde Gods te berispen en te straffen. Datter sullē zijn Ouderlingen, tot behulp vanden dienaren des woorts. En datter sullē zijn Diaconen omme de aelmissen te ontfangē en onder de schamele ghemeente weder ghetrouwelicken, en naer den noot vereyscht, te verdeelen: waer toe die vande Magistraet gedenckē alle moghelicke vlijt en neersticheyt voor te wēden. Dat sy ooc noyt van meeninge geweest en zijn, gelijck sy alsnoch niet en zijn, de disiplijne of de kerckelicke straffe en tucht, wech te nemen, maer gelijc sy de selve achten ende kennen, als eenen nootigen bant en verknopinge, daer mede het kerckenregiment in zijn geheel ende wesen wert ghehouden, ende bestendich blijft, verstaen ende willen eyntelicken t’selve in behoorlicke oeffeninge gebracht te werden, gelijck sy te vreden zijn, ende hem midts desen aenbieden, de handt daer aen te houden, op dat soodanighe Kerckelicke Disciplijn, tucht of straffe aen de persoonen, daer de noodt des voordert, mach werden wtgherecht. Dat sy oock noyt ghedacht en hebben eenighe veranderinghe inder Religie, die sy naer den woorde Gods, voor puer, suyver, eenvoudich ende oprechtelicken ghereformeerdt houden ende kennen, te maecken, veel min dan de Pauselijcke Religie, by hem eenmaelen voor eenen lasterlijcken gruwel ende vloecksel bekendt,


weder op te rechten, of toe te staen, maer de selve met alle moghelijcke middelen weder te staen ende te beletten. Hebben oock goedt ghevonden den volcke te vertoonen de principale oorsaken vande voorsz. veranderinge, d’welcke sulcx is. Naer dien de Ouderlingen ende Diaconen, ontrent Kersmisse voorleden, voor die vande ghemeente, vanden Predicstoel ofgestelt ende geroepen waren, is de cedulle vande verkiesinghe by eenighe vande Kerckenraet dier tijt, op het Raedthuys ghebracht, ende daer beneffens bevestenisse van die vande Magistraet versocht geweest, Waer op die vande Magistraet acht nemende, ende begheerende opte consequentie van dien te voorsien, ter antwoorde hadden ghegheven, dat sy gaerne ghesien hadden, datmen de namen vande Ouderlinghen ende Diaconen hem hadde gelevert, alvoren men die vande Predicstoel hadden gheroepen, ten eynde de veranderinghe van eenighe onbequame personen, met minder moeyte ende swaricheyt beleet hadde connen werden, sonder tselve tot kennisse van alle de werelt te moeten werden ghebracht, ende werde hemluyden aengeseyt dat die vanden kerckenraet binnen vier daghen daer aen, die vande Gerechte in geschrifte souden overleveren, verklaringhe wten woorde Godes getrocken, wat eyntelicken het Ampt van een Ouderlingh waer. Volgende welcke aensegginghe eenighe wten heuren binnen den ghestelden tijt, sekere verklaringhe in geschrifte hebben over gheleverdt, maer tselve niet en hebben willen onderteeckenen, ende tselve weder na hem ghenomen ende onder hem behouden. Dan na verloop van omtrent xxiiij. daghen, zijn eenige van hem voor de Magistraet gekomen begheerende een ander breeder gheschrift over te leveren, twelck hemluyden is toeghelaten. Ende is daer mede de vergaderinghe sonder eenich besluyt te nemen, ghescheyden. Ende so eenighe vanden Kerckenraedt daer naer seer aenhielden, omme de bevestenisse der voorghestelder Ouderlinghen ende Diaconen te hebben, ende dat het voorschreven tweede gheschrifte ofte verklaringhe, mede niet en was onderteeckent. Soo hadden die vande Magistraet, begherende hem in hare Ampten niet te laten vercorten, oock dat sy genoech saghen ende verstonden de sake, by eenighe ghedreven te werden, tot sulcker meeninghe, omme het eenighe seggen van het aennemen, verlaten verfeynden, ende af stellen, aen hem te treckē, ende dat daer wt een openbare twist, oock merckelijcken stont te rijsen, ende dat sy oock gepractiseert hadden, sonder de Magistraet te kennen, os te kennen te gheven, alreede buyten dese stede jae tot inde omleggende steden, haer voornemen te openbaren, ende andere daer toe oock te brenghen, ende daeromme verducht zijnde dat door sulcken manier van doen, de saecken allenskens tot een onlijdelijcke heerschinghe over de conscientien souden werden ghebracht, ende dat het eene jock des Pausdoms nauwelijcken afgeworpen zijnde, de ghemeente een ander Jock opten schouderen gheleydt soude werden. Soo hadden die vande Magistraet, volghende verscheyden ghetuyghnissen der heyligher Schriften, bevonden hebbende, dat de versorginge

der Kercken eyghentlijcken tot haren laste stont, ende voor alles hem bevolen was, hem beraden een ordinantie te maecken tot welstant ende goet beleydt der Kerckelijcken saken, ende op dat in toecomende tijden gelijcke oneensheyt, ende misverstant mocht werden verhoedet, dan zijn daer-inne by die van ke Kerckenraedt, selver belet ghewerden, de welcke selfs beyde de Dienaren des woorts voor de Overheyt ghesonden hebben, te kennen ghevende, dat sy een middel ghevonden hadden, daer by de sake mette meeste stillicheydt soude connen werden beleydt, ende tot vrede ghebracht, te weten, dat sy versochten dat Burgemeesteren ende Gherechte, inde plaetse van drie der voorghestelde Ouderlinghen (hem vanden dienst des Ouderlinghschaps, verontschuldichdt hebbende) souden willen stellen drie andere Ouderlinghen, wiens dienst gheduerich soude wesen, ende die eyghentlijcken ende gheheelijcken, haer werck maecken souden, omme tvoorschrevē ampt des Ouderlings te bedienen. Versoeckende, alsoo den arbeyder zijns loons waerdich is, ende men den dorschenden Osse den Muyl niet toe en behoort te bindē, dat Burgermeesteren ende Gerechte de selve souden willen vereeren, met eenich tamelijck Jaerlijcx onderhout, ende dat sy evenwel de negē andere voorghestelde Ouderlinghen, metten twaelf Diaconen, souden willen bevestigen, op welcke hare versoecken by Schout, Burgermeesteren en Gerechte, besluyt genomen is, volghende de acte onde de voorgheroerde vande kerckenraet noch berustende innehoudende, dat sy ghesien de nominatie van sekere voorgestelde persoonen, tot Ouderlingen gecoren hebben, sulcke ende sulcke personen, ende tot Diaconen weder die ende die, zijnde alle te samen de selve persoonen gheweest, die ghenoemt ende voorghestelt, ende sulcks by hem begeert waren, met verklaringe dat den dienst vande laetste ix. Ouderlingē ende vande Diaconen, gedueren soude totten xxj. Februarij, xvc.lxxx. toe, ten welcken daghe men die soude vernieuwen, ende dat om daer toe te geraken, sy dubbel getal nomineren, en xiiij. daghen te voren, die vande Overheydt voorstellen soude, omme de helft daer wt tot Ouderlingen ende Diaconen, by hem vercoren te werden.
Voorder, dat ten eynde tusschen die vande Overheydt ende den Kerckenraet, goede eendracht onderhouden ende alle oorsaken van misvertrouwen, benomen mochten werden. op alle hare vergaderingen, twee van wegen der Overheyt, hem teghenwoordich souden laten vinden, omme aldaer te presideren ende opsicht te hebben, dat alle saecken aldaer met meerder ontsichts ende autoriteyts mochten werden verhandelt, met last dat de selve ghecommiteerden onder haren Eedt, de saken daer te verhandelen, die tot geen kennisse en behoorden te comen, getrouwelicken by hem bewaren, ende niemandt ontdecken noch te kennen gheven en souden, ghelijckerwijs daer toe ghenoemt ende gestelt waren, Willem Jan Reyersz. vā Heemskerck, ende Jan Kerstantsz., beyde openbare belijdenisse vāde ghereformeerde Religie doende, met verclaringhe datter in hare plaetse gheen andere en souden werden ghestelt, dan die ghelijcke


openbare belijdenisse doen souden, ende dat alle tselve wesen soude by provisie, ende gheduerende ter tijt toe, dat by den Heeren Staten op’t kercken regiment int generael, of by de Overheyt int perticulier, anders souden zijn verhandelt, ende hoe wel daer by niet verclaert en was, datmen de Ouderderlingē ende Diaconen naer byder Overheydt verkoren waren, de ghemeente noch souden voren stellen, ende haer wederspreken gaerne hooren ende aennemen. So en was nochtans de meeninghe van die vander Overheyt niet, ghelijck sy alsnoch niet en is, de gemeente haer recht, van wederspreken te benemen, gelijkerwijs sy tselve niet verboden en hadden, noch en verbieden, maer achten goet, oorbaerlicken ende noodich te zijn, de Ouderlingen ende Dianonen, de gemeente ten eynde als boven, te werden voorgestelt. So sy oock onder het woort presideren, niet en verstonden, dan dat de ghecommiteerden aldaer te seynden, goet advijs ende raet van de saken, aldaer ghehandelt, geven souden. Hebben hem ten selven tijden oock gelevert een tweede acte, daer by de drie voorste Ouderlingen, die de hette vanden dagen dragen, ende tampt eyghentlicken ende gheheelicken bedienen souden, volgende tversoeck van die vanden kercken raet, met sekere Jaerlijcksche onderhout souden werden vereert, die van ghelijcken tot noch toe onder hen berustende is. Maer heeft hen den Kerckenraedt gantsch onwillich getoont, tselve aen te nemen, onaengesien, dat sulcx genoch conform haer eyghen versoecken was, inder voegen dat het die vanden Magistraet, die gheen oorsaeck van scheuringhe, des hem God een ghetuyghe sy, en hebben ghesocht noch en soecken. maer veel eer een eendracht inder kercken, ende tot haren grooten hertsknagenden verdriet, bemerckten datter alreede eenige scheuringhe scheen te wesen, om tot een eybde der saken te komen, goet ghedocht heeft, beyde de Dienaren des woorts voor hem te doen comen, om de redene van hem te verstaen, waerom de ghekooren Ouderlinghen ende Diaconen in haer ampten niet en werden ghestelt, bevesticht ende innegheseghent, ende was de selve by monde vanden eenen gheantwoort, dat sy de selve acte niet en conden aennemen, door dien hem het recht der Kercken aengaende het verkiesen der Ouderlingen ende Diaconen daer by benomen was, ende by den anderen werde gheseydt, dat het by hem niet en stont ende dat hy hem geerne ter ghehoorsaemheydt vande Magistraet, in allen saken dē woorde Gods niet wederstrijdende, gelijck hy de selve sake niet en verstont, weder te strijden, wilde dragen: immers dat ghenoech op ghelijcken voet, als het begeren ende ghebieden vande Magistraet was, ghehandelt werde in verscheyden Landen, daer de exercitie ende oeffeninghe vande gereformeerde religie, oock volghende t’segghen deser Kercken int ghebruyck was. Ende was eyntelicken hem belast de poincten daerinne sy hem beswaert vonden, cortelicken by gheschrifte te stellen, ende binnen weynich dagen daer aen over te leveren, welcke geschrifte te voorgestelden dage, by twee andere personen over gesonden is geweest, daer by niet sonderlings

geseyt en wert, anders dan zy (meende den kerckenraet) niet tegenstaende haer meeninge, vande verkiesinge der Ouderlingen ende t’kercken Regiment, in Godes H. woort, zijnen ontwijfelden gront hadde, behalven dat het daer en boven met t’exempel der Apostolischer kercken bevesticht zijnde, tot noch toe inde Nederlantsche kercken onderhouden en na gekomen was, naer wtwijsen der Nederlantsche Confessie wten name ende van wegen alle de kerckē des selven Nederlants, int jaer lxvij. de Co. van Spaengien vertoocht en overgegevē. So hadden sy niet te min terwijl de plaetsen der H. Schriftueren, daer haer gevoelen genoech mede geholpen en beweert werde, verclaringe behoefden, om met recht niet geacht en daer voren niet gehoudē te werden, als of zy in haer eygē oogen wijs waren, hem die saken aengaende, met andere kercken beraden, welcker gevoelen en advijs, dien aengaende (soo sy seyden) hem als noch niet nehandicht en was. En also tselve niet eygentlicken op tgene dat begeert was, en was gheantwoort, maer nieuwers toe en diende dan om de sake te vertrecken, ende de magistraet de sake eenmael eē eynde begeerde te hebben. En sy nu wel sagen dat sy geen onderscheyt en wilden maken, tusschen den tijt der Apostelē, dat de Overheyt Heydensch was, en den Christen naem vervolchden, en tusschen de oeffeninge der Religiē, vandē jare lxvj. dat de Magistraet de Religie gantsch vyant en dootelic hatende was, ende den tegenwoordihen tijt, dat door de ghenade des Heeren, de Magistraet de gereformeerde religie omhelst ende wilt hanthouden. So hebben sy goet gevonden en zijnte Rade gewordē, alle de voorgestelde personē, so Ouderlingē als Diaconē, in persone voor hē te ontbiedē, en eens yegelijcx meeninge in bysonder te verstaen, ende daerom op het Raethuys verschenen zijnde, is elck eenē in bysonder afgevraecht gheweest, of sy de acte van verkiesinge, by Schout, Burgermeesteren en Gerechte opten xiiij. Februarij voorleden gedaen en wtgegeven, gesien en verstaen hadden, ende van meyninge warē die naer te comen en te gehoorsamen, en soo sy al te samen, behalven eenen daer toe onwillich waren, en hem verclaerden in haer ghemoet beswaert te wesen. So hebben Schout, Burgermeesteren ende Gerechte, openlicken nu siende dat sy metten anderen gheconspireert hadden, om hem niet te gehoorsamen, de selve onwillige vande gedaen verkiesinge, en sulcx vanden dienst ontslagen, met verbot hem de selve diensten niet meer te onderwindē, die niet te gebruycken, noch ooc eenige vergaderinge te houden of te maken, op arbitrale straffe. Ende is voorder Vroon Jansz. Coster belast, geē vergaderingen te leggē, of toe te staen, of yemant eenige weren te doē, op gelijcke straffe, en dat hy de slotel vande plaetse, daer de vergaderinge gewoon is gehoudē te werdē, in handē vā twee boden soude leverē om onder de Magistraet bewaert te werden, op dat niemandt aldaer eenigen toegangh en soude hebben, dan met goeder kennisse van saken. Twelck gecomē zijnde tot kennisse, vande voor verhaelde onwillige personen, die hē opt Raethuys by den anderen hielden, hebben twee wten haren by den Magistraet ghesonden, die wt haer


alder name verclaerden, dat sy de sleutel ontfanghen hadden van sekere drie leden, te weten, van zijne F. G. vande Heeren Staten, ende vande Magistraet van Leyden, ende dat zy die in dier voeghen gebruyckten, begeerende het oock inde macht vande Burgermeesteren ende Gherechte (so sy seyden) niet en was, hem in af zijn vande andere twee leden, den slotel af te nemen, met protestatie dat tselve teghens haeren danck gheschiede, daer op hem geantwoort werde, dat sy hem de saken vorder niet en hadden te onderwinden, so sy van haren dienst verlaten ende ontslaghen waren, ende is sulcx de slotel in goeder bewaernisse ten eynde als voren, onder den Burghermeesteren ghelevert. Ende begeerende nu de voorschreven Schout, Burgermeesteren ende Gerechte, te voorsien opt Kercken-regiment, twelck sy niet en begeeren dat stille staen soude, hebben sy tot Ouderlingen ghekoren ende gestelt, stellen ende kiesen by desen, Joris Adriaensz. Timmerman, Tyman Jacobsz. Tinnegieter, ende Symon Jansz. van Haerlem, achtende dat aen het ghetal van drie Ouderlinghen, so sy tselve Ampt te recht bedienen, genoech wesen sal, ende tot Diaconen Pieter Adriaensz. vander Werf, Dirck Jansz. Smit, Evert Quirincxsz. Pasteybacker, Dirck Barentsz. Apteecker, Cornelis Meesz. van Hout, ende Dirck Jansz. wten Hage, ende de selve over sulcx mitsdesen ghestelt, omme metten Dienaren des woorts den Kerckenraet te zijn, ende te representeren. Ende verklaert dat tAmpt vande voorschreven Ouderlinghen, tot haer leven onbequamheyt of vertreckē, ende vande Diaconen totten voorschreven xxj. Februarij vijf-ien-hondert ende tachtentich toe, sal ghedueren, ende datter omme tot veranderinghe vande Ouderlinghen of Diaconen te geraken, by die vande kerckenraet, inder tijt die vande Magistraet, telcken dubbel ghetal voorgestelt, ende daer wt verkoren, ende bevesticht sal werden, inder voeghen soo voren verhaelt is. Vorder oock verclaert datmen des Sondaechs op verscheydent uren sal Prediken, op dat de ghemeente van d’eene Predicatie in d’andere sal mogen gaen, ende de Aelmissen by den Diaconen te beter sullen mogen werden gheinnet, mede datmen de Diaconen niet beswarē en sal, omme de Aelmissen nader Predicatien

inder weecken te moeten vergaderen, maer alleenlick op sodanigen ende geordonneerde bedeldaghen. Voorts sy eenen yeghelijcken kennelicken, dat d’voorschreven vande Magistraet, by de voorschreven ghekoren vande Kerckenraet, in beraetslaginge geleyt ende goet ghevonden hebben, dat het ghetal der Dienaren tegenwoordelicken, niet meer dan twee zijnde nootelijcken ende tot stichtinge ende opbouwinge der Kercken dient, vermeerdert, ende daerom besloten is, om een derden Dienaer des woorts te roepen, soo dat om tgoet aenbrengen hen gedaen vande persone, van Johannes Hal, ende ghehoort het goede getuygenisse van zijne gesontheyt, in leere en leven, ende gesien tconsent vande ontslaeckinge der Kercke die hy tot noch toe bedient heeft, heeft die vande Magistraet dē selven Johannes Hal, mitsdesen beroepen, aengenomen ende ghestelt, beroepen nemen aen, ende stellen mitsdesē, omme de gemeente Godes ende de Kercke Christi alhier inden woorde te dienen, de selve te leeren, troosten, vermanen ende straffen, ende alles te doen dat een goet, Godsalich leeraer ende Dienaer des woorts , na wt wijse der heyliger Schriften schuldich is, ende behoort te doen. Begerende dat de goede gemeente van alle tghene voorseyt is, sal werden onderrecht, verwitticht ende ernstelickē vermaent in eendracht der Kercken te blijven, geen scheuringe toe te staen, noch hem daer toe te begeven, en geen twistige gheesten te ghelooven.
Aldus gedaē en verclaert opt Raethuys in vergaderinge van Schout Burgermeesteren ende Gerechte, opten 4. Aprilis. 1579. met bevel hier van openbare acten wt te gheven.
Op huyden den vijfden Aprilis xv.C.lxxix. is het gheheele innehouden van de teghenwoordighe acte protestatie verklaringe verkiesinge ende beroepinghe in beyde de kercken, te weten, smorgens ten half negen uren inder vrouwen Kercke, naer Peeter Cornelissen. Dienaer des Goddelicken woordts, zijn Sermoon met het ghebedt gheeynt hadde, ende ten xi. uyren inde Peeters kercke, na Casper Coolhase, mede Dienaer des Godlicken woorts, van gelijcken zijn Predicatie met het ghebedt ghedaen hadde, ten ernstighen bevele van Schout, Burghermeesteren ende Gerechte, opentlicken met luyder stemmen voor alle de ghemeente opghelesen, by my, ende is gheteeckent,

I. van Hout.

FINIS.

"""Remonstance of vertooch, by die van Leyden,"" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1629."