II. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Ware beschrijvinghe der conscientien,"" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."
"""Ware beschrijvinghe der conscientien,"" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."


Ware beschrijvinghe der Conscientien

Waerinne niet alleenlijck aengewesen wort klaer onderscheyt tusschen de waere ende
valsche Conscientie, maer oock mede al wat tot deser sake dienstelijck is

Alles tot proffijt van den ghenen die voor Godt almachtich (in desen tijtvol verscheyden opinien) gheerne in oprechticheyt der Conscientien souden leven.

2. Corinth. 1.vers .12.
Want onse beroeminghe is dat ghetuyghnis onser Conscientien, dat wy in eenvuldicheyt ende in Godlijcke suyverheyt, niet in vleyschelicke wijsheyt, maer in de genade Gods ghewandelt hebben op der werelt, aldermeest by u.

Hebr. 13.vers .18.
Bidt voor ons: want wy betrouwen dat wy een goede Conscientie hebben;in allen dinghen willen wy een goede wandelinghe leyden.

[portret DVC]

t’ AMSTERDAM, By Iacob Aertsz. Colom, Boeck-vercooper op ‘t Water inde vyerighe Colom, 1630


[leeg]


Aen den onpartijdighen Leser.

Eersame Leser, de almachtighe Godt heeft nae zijn eeuwighen onbegrijpelijcken raet, onuytsprkelijcke macht ende wijsheyt, den boom van kennisse des goedes ende quades in des menschen herte gheplantet, also dat hy ooc wt de Wet der naturen (die God den menschen heeft ingheschreven) een onderscheyt tusschen ‘t goede ende ‘tquade kan maken, ‘twelcke bevonden wort door het aenklaghen der menschen Conscientien in ‘t quade te doen, ende wederomme inde gherustheyt der selver, soo dat quade (dat Gode mishaegt ende verboden heeft) gelaten, ende het goede (dat den Heere behaeget) ghedaen werdt, ghelijck Paulus sulcks aenwijst, segghende; Want ist dat de heydenen, 1 1 Rom 1 Vers. 14 die de Wet (de bescheven letter) niet en hebben, van naturen doen, dat de Wet inhoudt, dese geen Wet hebbende, zijn henselven een Wet, daer mede dat sy bewijsen het werck des Wets geschreven in heure herten, nadien dat hen betuyght heure Conscientie ende ooc heure ghedachten, die haer onder malcanderen beschuldigen oft ooc ontschuldigen etc. Daeromme is geen meerder sekerheydt van des menschen salicheydt oft oock van zijne verdoenisse te vinden, als by ’t ghetuyghen, ontschuldighen ofte beschuldighen der Conscientie, want de Conscientie is de rechter des menschen, ja oock dat Boec, waer inne de doot ofte ’t leven geschreven staet, ghelijck Ioannes ghetuycht, segghende; Daer aen bekennen wy dat wy uyt der waerheyt zijn, 2 2 1 Joan. 3 Vers 19 dat wy bereyden onse herten voor hem; Ist dat onse herte ons verdoemt, soo is God grooter dan onse herten en bekent alle dingen; Ghy beminde, ist dat ons onse herte niet en verdoemt, so hebben wy een vrye sekerheyt tot God etc. Nu ist inder waerheyt al so, dat geen pijne noch smerte ter werelt soo groot kan bevonden werden, als het aenklaghen ende beschuldigen der quader Conscientien, gelijck sulcx by ’t exempel van Cain kan bemerct werden, die, als hy van zijne Conscientie beschuldight worde van ’t onschuldighe bloet zijns rechtveerdigen broeders Abels, ‘twelcke hy in zijne gramschap verstortet hadde, seyde alsoo; 3 3 Genes. 4. vers. 13. Mijn misdaedt is meerder dan datse my vergheven mach worden: Siet ghy drijft my heden uyt den lande, ende ick sal my voor u aenghesicht verberghen, ende moet onghestadich ende vluchtight zijn op der aerden, Soo sal ’t my vergaen, dat soo wie my vint, sal my dootslaen, etc. Dit exempel gheeft ons wel ghenoegh te verstaen (ick verswijghe de bevindinge der geender die met beswaerder Conscientie inden doot ende verdoemenis leven) wat een ellendighe sake ende verdoemelijcke helsche pijne daer zy dat levendigh beschuldighen ende aenklaghen der schuldiger Conscientie, want dese geenen vrede en heeft met Godt noch haer selven. Ende als de menschen dan dat oordeel, gherichte ende verdoemenisse alsoo in hare Conscientien dragen ende bevinden, soo soecken zy verscheyden middelen om de selve gherust te stellen, d’eene dit, 4 4 Genes. 3, Vers. 7. d’ander dat, ghelijck sulcks aen Adam ende Heva ghebleken heeft, die hen selven maeckten ende vlochten een voorschoot van vygebladeren, waermede zy vermeyndē haer voor den Heere te bedecken. Also gheschiet het noch op den dagh van heden, dat dese voorschoot van vygebladeren niet alleene van veele menschen self aengenomen, maer hen dickwils van heure leyders toeghedraghen wort; Om nu dese vyghebladeren wech te nemen, ende de menschen wederomme aen te wijsen waer inne de oprechte gerustheyt der Conscientien bestaet, daer toe is dit boecxken met grooten godtlijcken verstande gheschreven; ‘twelcke van vele lief hebbers der waerheyt seer profijtelijc e n dienstelijc te zijn geoordeelt wordt, voor allen den genen die geerne met gerustheyt heurder Conscientien door des Heerē genade begheren te leven; zoo heeftmen tot dienste van soodanighe, dat selve in druck uytgegeven. Ende dat de naem des Autheurs hier inne is verswegen, en is geen ander oorsake, dan dat wy bemerct hebbē der werelts kinderen verkeertheyt, die, soo verre sy eenige bitterheyt gevat hebben op ’t instrument waer door Godt werct, terstont om des persoons wille, het werck des Heeren niet alleen selve verachten, maer ooc by anderē verachtelijc maken, also dattet met sulcke gaet, als Christus tot dē Pharizeer e n Schriftgeleerde seyde, dat sy dat Conincrijcke der Hemelen voor hen selven versluyten, e n ooc andere verhinderen daer inne te gaen, etc. Nademael dan eersame Leser, 5 5 Proverb. 16. Vers 2. eenen yegelijckē dencket zijne wegen reyn te zijn, hoewel de Heere alleen dat herte seker ende gewis maecket , zoo ist noodigh den selven Godt onsen Heere te bidden, dat hy (ghebenedijt) den bedroefden van herten e n Conscientien, het rechte middel tot vertroostinghe wil aenwijsen, op dat sy ’t selve mogen aennemen, hen daer op voor God beroemen, e n zijn heylige Majesteyt met geruster Conscientien tot sijnen prijse mogen dienen, den welcken onsterflijcken Godt toekome eeuwigh lof, eer, prijs, ende danck, van desen tijdt aen tot in eeuwicheyt, Amen.


Kort verhael van ’t inhout des Boecx

1.

De conscientie is een kennisse, s’menschen doen ende laten oordeelende: Is die kennisse recht, soo oordeelt sy ‘tgunt dat goet is, goet; ende ‘tgunt dat quaet is, quaet: maer is sy valsch, zy oordeelt ’t quade goet, ende ’t goede quaet te wesen.

2.

Alzoo zijnder tweederley Conscientien, d’eene seecker, d’ander onseecker: De seekere bestaet in ware Wetenschap, die door Ondervindinghe aender waerheyt hanght, daeromme gheensins bedroghen mach werden, maer voor alle verleydinghe veylich is.

3.

Maer d’onseecker heeft Waerheydt of Loghen voor ooghen, die zy niet en kent, weet ofte verstaet, als daer inne noch onversocht zijnde, maer ghelooft: ghelooft zy de waerheyt, so is zy in haer selven seker, maer buyten haer kennisse of wetenschappe, want de waerheyt en liecht niet: Maer ghelooft zy de loghen, soo is zy bedroghen, valsch ende onseecker.

4.

De Conscientie van niet wetende oft waerheydt oft loghen is daer zy op bestaet en behoort niet stout, maer sorghvuldigh te wesen, ende wel gade te slaen wien zy gelooft. Hier ist goet een dubbele opsicht te hebben, dat men de sake voor en achter besiet, datmen niet aen en neme sonder ’t begin ende eynde van dien te aenmercken, maer die dubbelt van herten is, Godt ende Duyvel ghelijck wil dienen, en sal gheen spoet hebben in zijn voornemen.

5.

Daeromme arbeyde elck, eenvuldigh van herten te werden, sterve al dat hy buyten den eenighen Godt bemint, ende gae met een Eenvuldighe Meyninghe ’t eenighe padt Christi inne, want met den eenvuldighen houdt Godt sprake.

6.

Dese Sonne der waerheydt die elck ghemeen schijnt, geeft de Eenvuldighe kennisse alleen voor ooghen, de welcke sulcke goetwillighe door ghehoorsaemheyt metter tijt al oeffenende leert kennen, ende weet ten laetsten daer door van alle duysternissen, loghen ende opinien ghevrijdt.

7.

Maer de valsche Conscientie de loghen gheloovende, versaeckt de kracht Christi, loochent de verlossinge van sonden ende de salvinghe des gheests, ende blijft alzoo door ’t ongheloove in sonden.

8.

De Conscientie die de waerheyt aenkleeft, doet in allen Christenen niet beminnen dan alleen Christum, ende in Christo, Gode: ende alzoo de waerheyt eenvuldigh is, zijn alle liefhebbers van dien mede sulcx, wandelende met vreden eenen wegh, in een licht, tot een plaetse waert, te weten na het hemelsche vreedzame Hierusalem.

9.

Recht contrarie is de loghen-minnende Conscientie vol oneenigheyt, twists ende partidigheyt, doet veelerleye onweghen wandelen, elck anderen lasteren ende dooden, ende ellendelijck int verwerde Babylonien sterven.

10.

De goede Conscientie veroordeelt haer quaetheyt, haet ende verlaet die.

11.

De valsche Conscientie zich selfs ghericht, ende Christum een verleyder, metten duyvel beseten, ende een geselle der sondareen oordelende veroordeelt daer mede zich selfs, blijft de ghenade Christi onwaerdigh, ende en kan de salichmakinghe van des Heeren ghesalfden niet ontfanghen.

12.

In dit valsche oordeel komt de mensche deur Onverstandt ende Vermetelheydt, dat hy derf oordelen van dinghen hem noch onbekent zijnde, ende blijft daer inne door Verwaentheyt ende Ongeloove: Deur verwaentheydt en kende hy zijn ghebreck niet, mach daeromme dat niet vyandt werden, haten noch laten, ende al bevint hy hem in onvreden deur zijn snootheydt die hem noch by wylen zijns ondancks verschijnt, soo gaet hy met zijn oordeel weyden in ander luyden gebreken, die hy vergroot op dat de zijne te minder souden schijnen: welcke zijne ghebreken hy oock te kleynder acht door zijn ongheloove, houdende dat hier niemandt van sonden gevrijdt mach werden, soo dat hy gheene moeyte en doet om ‘tgunt hem onmoghelijck dunckt, ende stilt hem selve, soo hy best mach, in zijn onreynigheydt;


13.

Maer wil yemant tot een goet oordeel komen, daer moet voor al zijn een Smertich gevoelen inder zielen. Dit is soo wel by alle godloosen als sondaren, maer met sulcken onderscheyt, dat de godloosen gheen Levendighe begheerten hebben tot ghenesinghe, overmidts zy de ghenesinghe hier onmoghelijck waenen: Maer de sondaer gheloovende ende hoopende daer van te moghen ghenesen werden in ende door Christum, begheert de medecijn zijnre zielen, nemet acht op zijn doen ende laten, oeffent hem selven, verkrijcht door oeffeninghe verstandt, want by desen goetwillighen verschijnt het licht der ghenaden, ’t verstant oordeelt recht, niet eens anders maer zijn eyghen ghebreecken, alsoo bevint hy zich een sondaer in duysternissen, soeckt nae ’t licht, medecijn ende leven dees komt hem te gemoete, in dit licht kent hy nu klaerelijcken zijn Vermetele Sotheydt alle zijnre quaden oorsake te wesen, wantrout die, wandelt in de vreese des Heeren sorgvuldelijck, is neerstich in ’t spoeden, ghehoorsaemt Goods bevelen, doet recht ende komt in vreden.

14.

Dit Oprecht Oordeel dient den menschen tot verlossinghe van heure quaden ende quellagien, tot oeffeninghe van Godes deuchden die lustich zijn, ende tot goetwerdinghe, door vereeninghe met Gode.

15.

Maer om tot dit oordeel te gheraken, zijn drie hindernissen, te weten: Duysternissen, diens ghewoonheydt het licht vliedet: Blintheydt, die ’t licht niet ziende, sonder onderscheyt doolt: ende Schaduwe, dat’s vernoeginghe, of een ydele droominghe van het wesen in den beelde der dinghen.

16.

Daer teghen behoeftmen tot een oprecht oordeel drie dinghen: naemelijck Licht, sonder welck men gheen onderscheyt en mach hebben: Ghezicht, sonder welcke gheen kennisse en mach zijn: ende Wesen, dat is, ‘tgene datmen zien ende kennen sal, te weten, Godt.

17.

Om Gode te zien behoeftmen een Reyn herte, dat en verwerftmen niet door uytwendighe reyninghe met vliedinghe van quaetschijnende, of met ghebruyckinghe van goetschijnende Ceremonien, maer door de reyninghe van de Fonteyne des levens Christus in ’t herte dat reyn moet zijn: Want daer uyt komt het quade dat den mensche besmet: Dit quaet moet eerst met het bittere water van Ysope, ende met de scherpe zeepe van Berou, uytgeschrobt, ende namaels met het verkoelende Water des Levens reyn afgedwongen werden: De smet is innerlijck, also moet oock na de leere Christi, de suyveringe innerlijck, ende niet uyterlijck, geschieden.

18.

De Goede Conscientie is gherust deur ’t verkrijghe van ’t begheerde, ‘twelck zy altijt verkrijcht, overmidts zy met oordeel begheert na den wille Godes, die maeckt een eeuwighe vrolijckheydt inden goeden Conscientien.

19.

Daer teghen wil d’onverstandighe Conscientie altijt anders dan recht is, derft haer begheeren, ende is altijt in ancxt ende ghestadigh ghequel.

20.

Dese blijft hertneckigh in heure dolinghe, die zy niet en verstaet, ende daeromme oock sonder ancxt van verleydinghe stoutelijck voortvarende van deene dolinghe in dandere.

21.

Maer d’ootmoedighe bekennet zijnder voorleden dolinge, verstaet dat hy noch in toekomende mede mach dolen, ghevet zijne om een beter, volght der ouderen raet, ende wandelt met een buyghsame herte op des Heeren paden.


VVat de Conscientie is

Het eerste Capittel.

Conscientie is een kennisse in den mensche, oordelende alle des selvens doen ende laten: De name is Latijn, ende beduyt mede-wetinge, daer wt mē eenigzins soude vermoeden mogen, datter noch een kennisse waer inden mensche behalven dese, hoewel sulcx niet en is, nochte en mach wesen: Want gelijc d’oogen en ooren elcx twee zijn, en nochtans t’effens niet meer dan een gezichte en een gehoor van een dinc ofte geluyt hebben en mogen, alzo en mach de mensche maer eenreley kennisse vā een sake hebben. Men weet de waerheyt van een sake of de logen, of men twijfelt, sulcx dat men een sake niet twijfelick en sekerlijc t’ samen wetē en mach: Want weetmen ’t seker, men mach niet twijfelē, maer gelijc men seyt: Het werc betuygt den werckman een Meester te zijn: alsoo betuygt hier ooc de Conscientie, als een spiegel der gedachten, des menschen werckē voor oogen beeldende, hoedanig de mensche is. Hier by verstaetmē gemeenlijc de voorsz. mede-wetinge ende is een aenschou eygener daden. Dese Conscientie en weet self niet, maer wert geweten van de rechte Conscientie, daer af mijn voornemē is hier te handelen: Zy is een stomme ende nochtans eē gewisse getuyge die niet en lieght, ende duysent getuygen inden mensche verstreckt van zijn voorleden daden: Doet de mensche goet, zy vertoont hem goet; doet hy quaedt, zy toont hem quaet, want sy neemt haer gedaente wt de gedaente vanden inwendighen mensche. Indien yemant schouwende inden spieghel deser Conscientien, te wetē, in de verbeeldinge der voorledene daden, een schoon aenghezicht daer vooren brenght, zy vertoont hem een schoon beelde: maer brengt hy daer voor een wanschapen leelijck aengezichte, zy vertoont hem sulcx. Alsoo oordeelt, prijst noch en lastert dese Conscientie ofte dit beelde der voorledene dadē den mensche niet, maer het ooge ofte de kennisse des menschen, te weten de rechte Conscientie oordeelt: Want dese hem selven inden voorsz. spieghele ofte beeldinge schoon of leelic siende, prijst ofte schelt hem selve door dese stomme (nochtās ware) getuygenisse zijns voorleden doens ende latens. Valter twijfel inde ghedachten of yemant eenige daet gedaen heeft, dese verbeeldinge der voorleden daden is in haer getuygenisse verde te ghelooven boven alder menschen tonghen: maer twyfelt men of ‘tgunt gedaen is goet is dan quaet, daer en heeft zy geen kennisse oft oordeel af, noch veele min van sakē die noch in ’t beradē staen van doen of laten: want zy bestaet inde memorie ofte gedenckenisse, en niet inde voorsichticheydt. Hier moetmen het ooge der zielen besigen, te weten, de voorsz. kennisse, desē is het oordeel bevolen, niet alleen na, maer oock voor ende inde daet: Aen dese Conscientie ist altemael gelegen: want dit ooge of dese kennisse mach duyster of klaer zijn: Ist klaer, so ist gesicht, de kennisse ende ’t oordeel goet; of ist duyster, so is alle dat quaet. Een goede kennisse den dingen rechtelic voor sulcx als die zijn te weten, goede dingen goet, quade dingen quaet, en middelbare dingen goet noch quaet, maer so die gebruyct of misbruyct worden, oordelende: die oordeelt alleen goet te zijn voor de mensche ‘tgunt allen menschen t’allen tijden ende plaetsen goet is, en niemant quaet zijn en mach, als namelijc den goeden Godt met geheelder hertē te aankleven: daer tegen oordeelt sy ’t quaet desen goeden God te verlatē, als dat t’allen tijden en plaetsen elckerlijck quaet is, en niemāt goed en mach sijn. Maer dingen die den rechtgebruyker goet, en den misbruyker quaet zijn, als wijn, wapē, gesontheyt, staet, eere, rijckdom, ceremonien en dierghelijcke, oordeelt zy middelbaer, dat is (also simpelic te sprekē) noch goet noch quaet voor den mensche: want die dingē elckerlic, so hy selve is, zijn; den goedē en reynen goet en reyn, den quaden en onreynen quaet ende onreyn. Niemant en loochent dat men dese dingen wel of qualic mach gebruyckē: maer wie mach het aenkleven Goods met geheelder herten misbruycken, ofte dat tot zijnder schaden pleghen? Of wie mach het verlaten vanden Heere wel ghebruycken of tot zijnen oorbaer eenigzins doen? Sodanig dan zijn de hooft-sakē van een reyn ooge, goede kennisse en recht oordeel. Maer het duystere ooge oordeelt daer tegen door onverstāt of onkunde geheel onrechtelick: want dese waent het alderquaetste, te weten, met een rugghebiedinghe Godes de vleysschelicke lusten te dienen, voor des menschen opperste goet, so alle de werelt niet sulcx dagelicx te plegē dadelijc betoont, niet tegenstaende zy vele van Gode metten monde klappē: Ooc mede acht de duystere ooge de willige gehoorsaemheyt Godes in Christo Jesu (diens jock soet, en last licht is) bitter, lastich en des menschen hooghste quaedt. Aengaende de middelbaer dingen bovē verhaelt, werdē niet voor middelbare, maer voor d’alderbeste dingen aengesien ende geoordeelt by de duystere oogen: Want hoe rijckdom, macht, eere, etc. by de gemeene werelt, als heurluyder hooghste saligheyt ende welvaren, metten alder uyterstē vlijt benaersticht wert, en dat met openbare verachtinghe Godes, blijckt aen allen hoecken meer dan te vele. Wie vintmen doch so droevich uyter herten over zijn ongerechticheden, als by yeghelijck over ’t verlies of schade van een lieve huysvrou, kint of broeder, van name ende fame, state en goet, wel lang ende bitterlijck ghetreurt wert? Maer doe noch dese dingē verachtende, al wat verder schijnen ghekomen te zijn, hebben meest al so duysteren ooge en so weynich kennisse, dat zy in ’t onderhouden van eenige Cerimonien ende in ’t plegen van eenighe liefdeloose wecken, heure salicheyt stellē, sonder op der selver beduydinge ofte opde wedergeboorte


te letten: welck valsch oordeel henluyden ooc sonder twyfele, boven al de schaduwen ende doode wercken doet benaerstigen: want sulcke duystere Conscientien, weder het Monicken, Mennonisten of Calvinisten zijn, en bemoeyen zich gansch niet met de ware afstervinge der sonden ende de liefde Godes (als die sy hier onmogelick gelooven) daer vande Doope en Nachtmael niet dan teeckenen en schaduwen en zijn, maer stellen int hanteren van dese ende deser ghelijcke schaduwen de hooftsomma van heurluyder saligheyt, ende gapende alsoo altijt op Joannes doop ende den letter der schrifturen, versuymen sy hier en tusschen Christum ende zynen heyligen levendmakende gheest. Nu gemerckt wy altesamen door onwetenheyt geraect zijn in een sondich leven, soo moet dit quade leven eerst ende voor al gestorven zijn, al eer wy int oprechte eeuwige leven (dats in Christo) komē mogen: want de doodt gaet voort leven, ende de schande voor d’eere. Versuymt dan dese verkeerde Conscientie der sondē afstervinge en doot, soo en mach sy ooc niet vorderen tot de wedergeboorte des deuchdelicken levens, so en mach oock de doode Conscientie inden dootblyvende mensche niet leven, niet beminnen, noch geen levendig werck altoos wercken, soo en mach ooc dit blinde ooge in desen doodē mensche sijne blinde ende doode wercken, die ’t self niet en kent noch verstaet, niet quaet oordelen, noch van gelijcken hem selvē daer deure niet mishagen, maer ter contrarien als in een geimagineerde of ingebeelde droom hem selven wel behagen: Dit hout dē menschen in blintheyt, namelijc heure blintheyt niet te kennen. Hier teghen ist met een klaer ooge en rechte kennisse geheel anders, want die heeft, ziet ende oordeelt recht, soo hier na t’ zijnder tijdt ghehoort sal werden. Daeromme is elc mensche bovē al van noode een klaer ooge ende verstandighe kennisse te benaerstigen, opdat hy in al sijn doen ende laten een recht oordeel mach voeren: want soo ’t oordeel is, alsoo is s’ menschen werck.

Van sekere kennisse of Conscientie,

Het tweede Capittel.

Wt het voorgaende wert dan licht verstaen datter zijn (maer in verscheyden menschen ende saken) tweederley kennissen: D’eene hier van is seker, ende d’ander onseker. De sekere kennisse is een ontwyfelicke wetenschappe, die den dingen vertoont recht also die geweest sijn, nu sijn, of werden sullē. Niemant redene ghebruyckende en twyfelt aen den voorledene dingen, daer af hem noch gedenct, noch oock aenden tegenwoordigen, die hy hoort, ziet ofte gevoelt. Wat man van veertich jaren en weet niet ontwyfelick dat hy een kint is geweest, ende nu een man is? De wetenschap diemen hier by verstaet en spruyt niet wt lesen, noch wt hooren seggen, maer wt selfs bevinden. Maer vā het toekomende wert by velen ghetwyfelt, overmits heurluyder roekeloos onverstāt, dat opt vervolg der sakē niet lettende en is. Dies niet te min mogen de wackere achtnemers heurder saken, so gewis als de Arithmetici uyt twee bekende ghetalen het derde henluyden onbekent, uyt twee voorgaende wetenschappē de derde toekomende wetē. Want ist dat ymant wt versochtheyt weet dat het vuyr des menschē vleysch gerakende smartich brant, weet hy mede dattet gheen gheschildert, maer een warachtich vuyr is dat voor hē leyt: so weet hy ooc wt de twee (te weten de voorleden ende tegenwoordige) wetenschappen de derde, als dat zijn hāt smertich sal wordē gebrant by aldien hy die in ’t vuyr houwet. Niemant en loochent mogelic te zijn datmen de smerte der sonden, soo inden lichame als ooc inder Conscientien, mach gevoelen: Ooc mede en loochent niemandt datmen de sonde als een brandende vuyre mach kennen: want sonder die te kennen en heeftmen ooc geen knagen, so volcht ooc nootlick dat de mensche voor ’t volbrengē der sonden gewis mach wetē dat hy hem selven branden en in smerten brengē sal, by aldiē hy sondigt. Wt dese wetenschappe spruyt weder een nieuwe: Want weet hy waerlick, dat dit vuyr der sonden zijn handt hittich sal branden, indien hy die daer inne steeckt, dat is, indien hy die doet, ende weet hy ooc het eynde daeromme hy die daer inne wil steecken, namelijc om hem lustich te verkoelen, soo weet hy oock soo vele wel dat hy zijn hant niet willens daer inne en sal steken: Maer weet ende haet hy ’t quade, ende moet niet te min zijns ondancx ’t selve doē, so mach hy oock inder waerheyt weten dat hy verheert ende bedwongen is. Nu en twyfelt niemāt dat de goede God ons niet tot quaet veroorsaken, ic swijge dwingen soude, maer elck mach licht ende vastelijck weten, dat hy deur zijn onverstant in sonden geraect, ende deur een veroude ghewoonte daer inne verhart is. Het onverstāt met waerheyt also bekent zijnde moet verdwijnen, als de nacht voor den schijn der sonnen: want verstant en onverstāt in een sake niet gelijc bestaē en mogen, so dat onverstant geen onverstant meer en is noch blijft in den mensche, als dat selve inden menschen verstaen wert. Soo mach de mensche wetē dat sulcx zijn jeuchdelic onverstant der sonden oorsake (als die quaet goet dede wanē) door versocht verstāt vernielt is: Alsoo mach hy oock ontwijfelick weten, dat de quade ghewoonte, die hem nu noch zijns ondancx onderwylē doet sondigen, als door onverstāt ingewortelt zijnde, metter tijt wederomme allencxkens door een goede ghewoonte met verstant wtgeroeyt mach werden. De mensche sulcx plegende, ende dagelijcx met achtneminghe ondervindende, kan oock deur de daghelijcksche verwinninghe van ’t quade in ’t goede, der sondē krancheyt, ende Godts almoghentheydt bevinden, bemercken, verstaen ende weten.
Sodanige Conscientie dan bestaende in een sekere wetēschap, weet voor seker, by aldien ‘tleven van een warachtich dienaer Gods in 1 1 Tobias 3 aenvechtinge is, dat hy gekroont; indien ’t in benautheden is, verlost; en indien ’t in dolinge is, ontbermt sal werden, en dit altesamen wt de voorgaende menichmael bevonden 2 2 Psal. 111 goetheyt, trouwe en liefde Godts tot hemwaert: door sulckdanighen sekeren kennisse is des rechtveerdigen herte bevesticht, ende sal ooc niet beweecht wordē tot dat hy zijne vyanden ziet bederven. Dese kennisse hadde d’Apostel Paulus, 3 3 1 Corint. 8. als hy niet op ’t onsekere als inden lucht slaende, zijn lichaem in


ghehoorsaemheyt brachte, ende als hy sprack: Ick wete wien ick ghelooft hebbe, ende ben seker dat hy machtich is ‘tgunt my betrout is te bewaren tot aen dien dagh toe; hier wist hy uyt versochtheydt dat Godt in zijn beloften waerachtig, ende in zijn bevelen almachtigh is. Maer totten Romeynen al verde boven geloove ende hope, namelijc, in de liefde Godes (‘teynde van de voorsz twee) ghekomen zijnde, spreect dit verkoren vat noch al versekertlijcker, ooc mede van wichtigher saken, Ick ben seker (seyt hy) dat noch doot, noch leven, noch Engelen etc. ons en sullen moghen scheyden van de liefde Godes, 1 1 Rom. 7 die daer is in Christo Iesu onsen Heere. Van waer quam dese Apostel die ontwijfelijcke sekerheydt van deze toekomende sake? Hy wiste dat zijnē oudē mensche met Christo gekruyst was, op dat het lichaem der sonden vernielt soude werden, ende den sonden niet meer dienen: Hy wiste dat hy inden doodt Christi gedoopt, ende met Christo indē doot begraven was, ende dat hy Gode leefde in Christo Jesu; Ja dat hy nu gestorvē zijnde, niet meer en leefde, maer Christus in hem. Van gelijcken wist hy mede (so wy allen oock doen) dat een doode zich selfs niet beweghen en mach, vele min zich erghens af scheyden: Ende want hy ooc in waerheyt wiste, dat de sonde dē mensche alleen scheydet ende scheyden mach van Gode, so geschrevē staet: Vwe boosheden hebben v ghescheyden van uwen 2 2 Esaie. 59. Godt, ende uwe sonden hebben zijn aensichte van u verborgen: Ende elders: Verkeerde gedachten scheyden van Gode. 3 3 Sapient.1. Soo hadde hy goet versekert te wesē, dat hy van de liefde Gods niet en mochte gescheyden werden: want die hem daar alleē van scheyden mochte, te weten, de sonde, was hy al ghestorven, ende die hem daer eewich in beloofde te houden (dat ’s Christus) leefde hy. Wie soude hem dan doch hebben van de liefde Goods mogen scheyden? Dese salighe versekertheyt hebben alle Christenen, dat zijn alle die de sonden gestorven zijnde in Christo, Gode leven, met Paulo gemeen, ende weten dit mijn seggen warachtich te wesen: de Jong-geboren goetwillige kinderkens in Christo Jesu gelooven ‘t, ende de strijtbare Jonghelingen in den strijdt ende doot der sonden begrepen staende gelooven ’t ende bevinden ‘t; maer de quaetwillige godloosē, d’ongestorvene letterknechten, ende de vleysschelijck gezinde, niet gheestelijcx gheloovende, smakende noch bevindende, loochenen en lasteren dese sekerheyt der Christenen Conscientien, ende stellen alle dinghen in een onseeckeren, jae vertwijfelde twyfele: daer af ick nu wil seggen.

Van een onsekere Conscientie.

Het derde capittel.

D’Onseeckere Conscientie en weet niet, maer sy gelooft. Men gelooft saecken diemen van anderen hoordt, of diemen hemselven voorbeelt: dese mogen waer of logen zijn: daeromme machmē sulcke kennisse oock geensins seker, maer rechtelick een vermoedinge, gissinge of geloove noemen. Zijn nu de saken die gelooft worden warachtich, so noemtmen dat geloove mede warachtich ende seker: Maer zijn die valsch, men noemt sulck geloove mede valsch ende onseker, ende dit niet nae t’gunt in desen gheloover is, die noch waerheyt noch loghen daer aen en bekent, maer na de saken self die vanden geloovere gelooft werdē. Neemt by (gelijckenisse) dat yemant twee koopluyden hem onbekent zijnde, eenighe waren borghde op een deel daegs hem te betalen, d’eene deser koopluyden zy vroom ende rijc, d’ander een bedrieglijcke banckeroetier, beyde voor sulcx eenen derde wel bekent: Dese derde hoorende van dit borgen, sal het gelooven des verkoopers van op zijnen tijdt betaeldt te worden, met waerheyt seker ende t’ander onseker mogen noemen; hoewel nochtans beyde de gelooven in eenen mensche gelijc betrouwen van betalinge hebben: Alsoo mede, wie hier ghelooft (wantmen moet gelooven eermen mach weten) de woorden der waerheyt, dat niemandt in ’t leven mach komen dan deur Christum gebenedijt die alleen de waerheydt, 4 4 Johan. 14. de wech en ‘tleven is, dat is, door verloocheninge en verlatinge van ons selvē ende alle t’ onse, om in ootmoedicheyt, sachtmoedicheyt ende gehoorsaemheyt hem nae te volgen, ende deur ’t sterven aller onser sondiger gewoonten, omme hem gebenedijit alsoo metghelijcker doot ingeplant zijnde, in hem ooc te verrijsen en te leven: diens geloove is rechtelick een gewis 5 5 Rom. 6. ende seker gheloof te noemen, al scheent oock by desen mensche, door groote aenvechtinge (soo met Hiob, Hieremias, David ende veel heyligen geschiet is) te komen, overmits de gene die alsoo gelooft wort, getrou is in zijn toeseggen, ende geensins liegen of bedriegen mach: Wederomme so wie hier teghen na de gemeene opinie en bedriegelicke loghen van des Antichrists leeringhe gelooft, dat Christus so voor hem gestorven is, dat hy vryelick in sonden mach leven, dat de tweede Adam, Christus, gheen macht en heeft den mensche van de wonde des eersten Adams, te weten, vande verdorven nature (soo noemen zy’t) te genesen: dat de waerheyt ende gerechticheyt Christi onmachtigh is hem vander logen en sonde te bevryen: datmen de sonden en deugden, Gode ende den Duyvel, Christo en Antichristo, gelijckelick aenkleven ende gehoorsamen, ende dese twee contrarie Heeren te passe dienen ende beminnen mach, (so alle de wereldt dadelick bewijst te ghelooven) diens geloove is valsch ende onseker, al scheent ooc boven is gewis te zijn: want hy ghelooft der leugenen vader, die niet warachtichs seggen en kan. Soodanighen waen-Conscientie is 6 6 Jacob. 12 altijdt onrustich ende twyffelende; die, 7 7 Esaie. 57 recht als de vloeden der zee, vande winden der logenen beweegt ende omme-gewentelt wert: want sulcdanigen driftigen mensche zwerft 8 8 Prover. 15. onsekerlick inden weghe zijns herten, te weten, in zijn sotte verkiesinghe: die maeckt der sotten herten altijt hemselven onghelijck, nu ditte, dan datte bestaende, ende nimmermeer 9 9 Eccle. 27. eyndende, Daeromme sulck dwaes herte veranderdt als de Mane, die en heeft gheen licht van selfs, maer een gheleent licht, dat nu groot, dan kleyn, dan niet met allen schijndt: immers dit ooghe der waen-Conscientie is duyster ende blijft duyster, want het de duysternissen ghewoon zijnde, de selve boven ‘tlicht bemindt: het heeft zijn ghesicht ghestreckt, niet na den Hemel of na der


Sonnen, maer na d’aerde en alle dat aertsch is, daer ’t zich aen vergaept ende verster-ooget. Ende want d’aerde van dit Maen-herte ende waen-Conscientie scheydet vander Sonnen lichte, so datter de Sonne nemmermeer en aenschouwet, blijftet oock als een eeuwige Eclips verduystert inde schaduwe der aerden, ydel van weten, vol waen ende twijfele. Alsoo swerven dese gheloovers der leugenen, der waerheyt ongeloovich zijnde , als verworpelick vanden Heere, dien sy niet en wilden hooren, onder vreemde natien, dat is, onder vele verdoemelicke heyloose ende valsche opinien.

Vande tweevuldicheyt der onseeckere Conscientie.

Het vierde Capittel.

Het is dan een tweevuldighe Conscientie die waerheyt en logen voor heeft, ende noch vermoedt ende waent, in welcke elckerlick wel scherpelick ende sorchvuldelic voor hem moet sien, dat hy in soo wichtigen handel niet lichtvaerdich en zy van hertē, op dat hy niet lichtelick, dat’s onberadelic, geloovēde, bedroghen en verleyt en werde: want die lichtelick gelooft, wert oock lichtelick bedrogen: daer moeten ghesplitte klaeuwen, dat is onderscheyt zijn, ende de spijse als eens gheknout ende gesmaeckt zijnde, moet noch andermael eerknouwet zijn eermen die inne swelgende den mage betrout, op dat men niet wanende voetsel inne te nemē, 1 1 Eccle. 19. venijn en nuttige, t’welck met omroerende pillen ende bittere recepten naemaels swaerlicken weder uyt gebraeckt soude moetē wesen. 2 2 Prov. 28. Maer die inde plaetse vande voorsz. gesplitte klaeuwē een gesplit (dat’s dubbelt) herte heeft, meenēde God en de Werelt ghelijck te mogen dienen, ende twee wegen t’effens inne te mogen gaen, en sal gheenen spoet hebben, maer sal eens vallen. 3 3 Eccle. 3. ‘Tis een sware ende diepe val, daermen eens in valt, want daer en is gheen hope van weder-oprechtinghe, soo datmen daer na noch eens (ick swyge metten beginnende rechtvaerdighen sevenmael daeghs) soude mogen vallen: deser luyden herte is gedeylt, 4 4 Oze.10 ende sy sullen nu (dat’s terstondt sonder vertreck) vallen, sulckdanighe hooren oock dat vervloeckte woordeken, Wee, datmen inder Schriftueren meest tottē vertwijfelden godloosen gesproocken ziet te wesen. Wee (seyt de Predicker) den ghenen die dubbelt 5 5 Eccles. 2. van herten is, ende den laster-lippen en den quaetdoende handen, ende die ‘tlant met twee wegen inne gaet. Hier mede sy elck, die ongaerne een godloos ware, gewaerschout, dat hy totten Heere niet en ga met dubbelder 6 6 Deuter. 23. herten: want God is een zeloers liefhebber, 7 7 Psalm. 85 die gheen by-goden altoos beneven hem en gedoocht ofte toelaet, maer (soo hy ghebenedijt alleen Godt is) alleen ghesocht, 8 8 Luc. 18. bemindt ende gheeert wil zijn.

Van d’eenvuldigheyt der seeckere Conscientie.

Het vijfste Capittel.

Maer elck soecke den Heere in eenvuldicheyt des herten, 9 9 Sapient. 1. want met den simpelen hout de Heere sprake. 10 10 Prov. 3. Dit doen alle die ghene inden welckē de voorsz. sekere kennisse is gheopenbaert deur den eenighen geboren Soon des Vaders: 11 11 Ephes. 5. dese is met henluyden so vermenscht, 12 12 Joan. 3. dat sy vleysch van zijnē vleysche en been van zijne gebeente zijn. 13 13 Joan. 1 Also ist woort des levens in sulckdanigen menschē vleysch 14 14 Sapien. 7. geworden, ‘twelc henluyden met zijnen eenvuldigen H. Geest des verstandenissen ende waerheyts aen hem vereenicht heeft. Alsoo was ‘texempel des gedults indē ouden Testamente een eenvuldich slecht en recht man 15 15 Job. 1 die dē Heere vreesde, hem van’t quaet afkeerde, en zijn onnooselheyt behielt: Niemant en houde daeromme dese eenvuldige simpelheyt 16 16 Math. 10 voor sotheyt, want het is der duyven simpelheyt, daer ons Heere er serpenten voorsichticheyt aenkoppelt. Daer dese lantaerne, des lichaems ooge, klaer is en eenvuldich, daer is ooc ’t geheele lichaem licht. 17 17 Luc. 10. Hier en ismen niet bekommert met veelreleye dingen, maer het een alleen van noode wesende, is gevonden bekent en bemint, 18 18 Joan. 17. en men is eē met Christo, als Christus is metten Vader, ende deur de gemeenschappe Christi, ooc met den Vader des lichts: Hoe soude dan in dit Hemelsche Jerusalem de Babelsche verwerringen en duysternissen mogen wesen? 19 19 Prov. 10:28. O neen, die so simpelick en eenvuldelick wandelt, die wandelt oock wijsselic, getroostelic en salighlick: en dit was den roem des Apostels Pauli, te weten, 20 20 2 Cor. 1. de getuygenisse van zijn Conscientie zijnre wandelinge in simpelheyt des herten.

Van de seeckere Conscientie die d’eenvuldighe waerheyt voor oogen heeft.

Het seste Capittel.

Soodanige eenvuldige en gewisse kennisse ziet alleen op de waerheydt, die mede simpel, eenvuldig ende eeuwigh haer selven ghelijck is: want sy is het eewige onverganckelicke woort des Vaders, dat vanden Hemel ghedaelt zijnde, 21 21 Joan. 1. mensche is geworden, en onder ons woont. Die dese alghemeen schijnende Sonne der waerheyt derven, en hebbē geenen onschult, als of dit woort en licht boven heur indē hemele of verde over zee te halē waer, 22 22 Deut. 30. wāt het is na by ons, in onsen mont, in onse herte en in onse handen, omme dat te doen. Dit licht schijndt in de duysternissen des herten, ende komt in de wereldt om alle menschen te verlichten die nu moetwilligh zyne ooghen toesluyt, om dat hy de duysterheyt ghewoon is, en ‘tlicht zyne duystere wercken verschaemt, mach ’t niemant rechtelick wijten dan hemselven, indien hy nemmermeer en geraect tot kennisse van desen lichte. Maer die vlytich in dit licht heurs herten boecken lesen, komē lichtelick daer deure tot de warachtighe beschuldinghe heurder Conscientien, want die d’Apostel ooc den Heydenen gehadt te hebbē toeschrijft, en doen oock ten laetsten natuerlick ‘tinhoudē des Wets, bewijsende also de Wet Godes in heurluyder herten geschrevē te zijn. In dese genadige verlichtinge (twelc


Maria beduyt) 1 1 Psalm. 84. zietmen de waerheyt (dat’s Christus Jesus) uyter aerden (te weten uyt ons aertsche vaetjēs, daer inne wy dese Hemelsche schat draghen) voortkomen. Dit is hy, 2 2 Joan. 14. gebenedijt, die de wech, de waerheyt ende ‘tleven onser zielen is, lange te voren deur dē Propheet belooft zijnde, 3 3 Esai. 42. dat hy in der waerheyt zijn oordeel voortbrengen ende uytspreken soude onder de Heydenen: die ’t gekroocte riet niet breken noch roockende voncken niet uytblusschen, maer die getrouwelick en rechtelijc oordelen soude. Maer niemant en late zich bedunckē tot dese ontwyfelicke kennisse der waerheyt te mogē geraken, sonder opmerckelijck ondervinden. Niemandt en mach ondervindē hy en moet besoeckē, noch niemant en mach besoecken hy en moet ghelooven: Want niemant en onderwindt hem onmogelick gewaende dingen: Daeromme seyde Christus totten Joden die nu in hem geloofden: Ist sake dat ghy in mijne woorden blijft, dat is, indien ghy mijne woorden warachtich geloovende, doet soo ic u bevele, ghy sult mijne jongers zijn, (want een leerjonger sonderlingen betaemt zijn meesters bevelen te ghehoorsamen) dan sult ghy de waerheyt bekennē, want ic segge te wesē het licht des werels, so dat wie my navolgt niet in duysternisse en wandelt, niet en verdoolt, noch hem en stoot: ende zijt ghy mijne woorden so geloovich, dat gy als een oprecht leerjongher, my uwen voorgaende meester naevolgt, soo suldy u in’t licht op de rechte bane sonder eenigen sneuvel bevindende, gewisselic bekennen dat mijne woordē warachtich zijn. 4 4 Esai.7. Dit selve druckt de Propheet oock met korte woorden uyt, seggende: Ten zy dat gy gelooft, so en moochdy niet verstaen. Wt desen gront sprack ooc Petrus met den twaelven, ghevraecht zijnde of hy mede van hem (Christo) wilde scheydē: Heere tot wien souden wy gaen? 5 5 Joan. 6. ghy hebt de woorden des levens, die hebben wy gelooft, ende wy bekennen dat ghy zijt Christus de sone Goods. Hier staet te mercken dat dese kennisse alsoo niet ingestort en wort ofte volkomen is met een oogenblick, als eenighe bedrogen zijnde droomen, want Christus sprekende van den beloofden Trooster des heyligen Gheests, en seyde niet: Gy sult dan terstont alle waerheyt weten, als de Geest der waerheyt tot u sal komen: Hy sal u (seyde Christus) in alle waerheyt leyden. Alle dingen geschieden hier by ordene: De mensche is eerst een kint, daer na een Jongelinck, ende daer na een Man, so hadde d’Apostel kinderen die hy Melck, ende Mannen die hy Wijn gaf, 6 6 2 Cor. 3.2. ende mede sprack als metten Wysen.
Die in’t doncker zit en mach daer sonder licht blijvende, nemmermeer waere kennisse gekryghen vanden dingen die beneven ende rontsomme hem zijn, al waren zijn ooghen ooc eeuwigh op gespalckt ende opten dingen starende: Want het ghesichte en heeft gheen onderscheydt noch kennisse sonder licht: Maer al ismen oock al met open ooghen in ’t licht, soo en kentmen daeromme ooc terstont alle den dinghen niet diemen voor hem ziet, vryelick neen: men leertse ‘teen voor en ‘tander na al hanterende metter tijt kennen. Hier omme hebbē de kloecke Heydenen de waerheyt sijn genoemt een dochter des tijts, wāt de tijt openbaret al, hoe verborgen het oock zijn mach. Wy zijn hier tijtlijcke menschen inder tijt geschapen, ende en verstaen sonder tijdt niet: daerom zietmen den kinderen onwijs geboren worden, so gheschreven staet: Sotheyt is in des kints herte te samen ghebonden. 7 7 Prov. 22. ‘Tis waer dat elck redelijck mensche eerst geboren zijnde, mogelicheyt in sich heeft omme te moghen verstandich worden: Maer wat kan hy wetē die niet en versoect, ende wat kan hy versocht hebben die eerst begint te leven: Ziet soo wort niemandt met konste geboren. Dit zy dan genoech van de seeckere eenvuldighe Conscientie die ander waerheyt hangt. Laet ons nu ooc wat van zijn tegendeel hooren.

Van d’onsekere Conscientie die tweevuldich zijnde, logen voor oogen heeft ende aenhangt.

Het sevende Capittel.

Onder verscheyden getuyghen der logenen, deur welcke de licht-geloovers bedroghen werden, vintmer sonderlinge vyve, te weten, de logenachtige geest Antichrists, des selfs Sentbodē, hunluyder valsche Leer ende Schriften, ende de jeuchdelicke Lusten. Van den logenachtighen gheest leestmen aldus: De Gheest seydt openlicken dat in den laetsten dagen eenighe afwijcken sullen van ‘t 8 8 1 Timo.4. Gheloove, aenhangende gheesten der dolingen ende leeringen der duyvelen. Dese dolende ende logenachtighe geest komt van dē Vader der loghenen, 9 9 Joan. 8. in den welcken gheen waerheyt en is, maer die uyt sijn eygendomme niet dan loghenen spreekt, ende is van aenbeginne een dootslager geweest, moorderye pleeght hy noch dagelijckx deur desen zijnen valschen geest: Want de mont die lieght, 10 10 Sapien 1. die doot haer ziele.
Doch en komt niemant tot de volcomē instortinge van desen geest, hy zy eerst het kint des verdoemenissen Antichristi ingelijft, en een mede geworden, een beē van zijnen beenen, en vleysch van zijnen vleysche, so dat hy een verduyvelt mensche is, 11 11 Eccles. 28. en hy als eē godloose den duyvel vloeckende zyn eygen ziele vloeckt: hy en hebbe eerst zijn goede nature, ‘tbeelt Godes, ende alle Godlicke inspraken verlaten ende gestorven, so dat hy niet meer en leeft, maer dese wederchrist in hem, die alles in hem denckt, begeert, wil, en doet, en hy en sy eerst door een gestadig oeffenen der sonden daer toe gekomen, dat de gewoonte zijnre boosheydē in een nature schijnt verandert te wesen: Want dit is een vermenschte duyvel, bequaem omme deur de hertneckige banden ende ketenen der duysternissen, logenen en verwarringen, aen zijnen logenachtigen Vader eeuwelicken gebetert te werdē. Om nu den sotten sondarē hier toe te brengen, en ontbrekē desē wederchrist nemmermeer hāden, voetē noch tonge, die begeerlick over al loopen, nacht en dach schrijven, ende in allen nieus-gierigen ooren heurs herten loghenen spreken, getuygende also van haren helschen Vader en Godt: Maer eer dese Antichristische leden anderen bedriegen, 12 12 Prov. 2. zijn zy in heure


selfs graften gevallen, ende in heure eyghen stricken ghevangen: want de boosheyt liegt ende bedriegt haer selven. Van dit volcxken werdt gheseyt: 1 1 Psalm. 26. wy hebben ontfanghen (van den geest der logenen) ende wy hebben uytter 2 2 Esai. 59. herten gesproken woorden der logenen, ende ‘toordeel is afgekeert ende van ons gheweken, ende de rechtvaerdicheyt stont van verde, jae vrylick van verde, soo verde alst licht vanden duysternissen, ‘tleven vanden doodt, ende Godt vanden duyvel altijt verscheyden 3 3 2 Cor. 6. is, de welcke met allen geen gemeenschappe onderlinge en hebben.
De hooft-leere deser Antichristische sentboden 4 4 1 Joan. 2. is een loocheninge dat Jesus is Christus: Wie is anders loghenachtich, dan die ditte (dat is) der waerheydt loochent? Maer hoe loochenen sy dit? metten monden opentlick? Neen, soo plomp en is dese bedriegelicke gheest niet: sy belyden sulcks met valsche verbloemde ende gheveynsde woorden, de welcke nochtans heurluyder verborgen venijn inne hebbende, 5 5 2 Tim. 3. de kracht Christi loochenen ende versaken. Hoort de maniere hoe sy loochenen dat de strijdende, woonende, ende rechtvaerdige salichmaker Jesus, ooc mede is de vreedsame, genesende ende ghenadighe salvinge des geests: jae dat meer is sy loochenen so wel de kracht Jesu als Christi, al hoe schoon sy-luyden daer af klappen: want sy loochenen al te samen (wie is hier uytgesondert?) opentlick, dat niemandt inde krachte Jesu, noch in den lichame hier levende, soo verde mach komē, dat hy de sonde gantschelick mach sterven, ende dit al niet teghenstaende Jesus alleene tot dien eynde mensche is gheworden, 6 6 Math. 1. dat hy zijn volck saligh soude maken van heur sonden, ende daeromme oock Jesus (dat salighmaecker beduyt) ghenaemt is. Mach dan de waerheyt de menschen niet bevryē van de logen, met alle heure valsche opinien ende sondige lusten, (baermoeders vander doodt) soo is Jesus te vergheefs mensche gheworden, 7 7 Joan. 3. als die gheene macht en heeft zijn voornemen inden goetwilligen te volbrengen: ziet daer is de kracht Jesu geloochent.
Over d’ander zyde vintmen onwedersprekelick inder Schriftueren betuygt, dat niemant twee Heeren, 8 8 Mat. 6.12. God ende den duyvel, en mach dienen: Die niet met Christo en is, 9 9 Joan. 15 dat is, die niet met dien Wijnstock so vereenight en is: dat hy in ende deur hem goede vruchtē draeght, die is hem tegen, sal afgesneden en int vyer geworpen werden. 10 10 2 Cor. 6. Wat ghemeenschappe heeft doch de gherechticheydt met d’ongerechticheyt? Of Christus met Belial? Weetmen niet dat de liefde deser werelt, 11 11 Jacob. 4. een vyandtschappe Godes is? Of verstaetmen niet lichtelic, dat de wijsheyt (dat’s Christus) niet en koomt in een quaetwillige ziele? 12 12 Sapient. 1. ende dat niet en woont in een lichaem dat der sonden onderworpen is? Hoe sullen sy Christo doch antwoorden, rechtelick vraghende: Wat noemdy my Heere, als ghy uwen ende niet mynen wille doet? Of wat sullen sy seggen tot Gode, henluyden vragende: Ben ick u Vader, waer is mijn eere? Of ben ick u Heere, waer is mijn vreese?
Noch krijgen dese loghenachtige gheesten aenhang ende geloove, datmen Gode behagende over beyde zyden mach hincken, ende dit deur ’t misbruyck ende ‘tvalsch verdrayē sommiger wel ghesproockene, maer qualijck verstaen texten der Schrift: daer brengtmen (onder anderen) oock den Heylighen Apostel Paulum by, dat hy ’t goede, dat hy wil, niet en doet, ende ‘tquade dat hy niet en wil, doet: makende alsoo van dese volwassen en deur ghestreden Man (die hem selven, 13 13 Rom.7. kinderen, Joden ende heydenen gelijck makende, om heur te winnen met heurluyder tonge sprac: 14 14 1 Tim.4. van desen geestelijckē Apostel, die met Christo aenden Cruyse gheweest zijnde, 15 15 Galat. 2. de sonde gestorven was, en niet meer en leefde, maer Christus in hem: 16 16 Actor. 13. Ende van dit verkoren vat Godes, die vervult was met den Heylighen Gheest, 17 17 Roma. 7. deur den welcken de liefde Godes in zijn herte uyt-gestort was) een teeder kindeken, dat dagelijcx overwonnen zijnde vande sonde, die noch zijns ondancks dede, een vleyschelijck onverstandigh onverstorven en onnut sondaer, als inden welcken niet goets en woonde, ende dit alleen omme met lasteringe van Godes Heyligen, heurluyder godloose boosheydt te bedecken: ende om (Antichristenen zijnde) den slechten vroet te makē, dat sy oprechte Christenen zijn.
Dewyle sy-luyden dan weder-christenen zijn, versakende de krachte Christi, die sy niet en gelooven, en konnen sy die oock nemmermeer ghenieten of deelachtich werden, met verlossinghe van heure sonden, daer inne syluyden deur heuren ongeloove eeuwelic blyven. Ten is dan oock geen wonder, dat dese oude stinckende ende vleysschelijcke vaten, niet vervult en worden met den nieuwen soeten most des geests Christi: 18 18 Math. 9. sy en wetē daeromme ooc van de salvinge des geests niet te 19 19 1 Joan. 2. segghen, ghemerckt sy diens troostelicke leeringe niet gewaer en werden. Dit doet henluyden soo vermetelick lochenen, ‘tgunt sy niet en bevinden noch en verstaen: naemelick, 20 20 Rom.14 dat het rijcke Gods is rechtvaerdicheyt, vrede ende blyschappe inden Heyligen Geest. Hoe souden sy recht mogen leeren van dit Rijc, gemerct sy daer niet in en zijn, noch noyt en waren?
Aengesien dese wederchristenen dan lochenen dat een Christen in zijnen meestere onschuldigh mach leven, soo moeten sy oock nootlijck loochenen de vrolijcke Conscientie der Heyligen, so syluyden oock onbeschaemdelijcken doen. Wilmen noch klaerder zien dat dit geloochent is dat Jesus ooc Christus zy, men lette op ’t vervolgh deser Antichristē leeringhe, dat bedecktelick onder heure logenen, als een venynich Serpente onder rooskens verborgen leyt.
Waeromme begeefdy (O sotte menschē!) uwe zielen onder de felle handen Jesu, 21 21 Der Antichristenen leere. die met zijn vyandtlicke waerheydt bestaet niet alleen u lusten af te snijden, maer alle tegenspoet ende lijden toe te brenghen? ist niet dat ghy waent daer deure te gheraecken tot de ghenesinghe uwer zielen? Ick meyne wel jae: Maer ghemerckt de sonden der zielen zieckte is, kondy oock wel verstaen dat de ziele, soo lange sy noch sondich is, in smerten moet queelen? Nu en ist niet te vermoeden dat ghy snoode sondaer u selven beter houdt, dan d’Apostel Paulus was soo dat ghy soudt derven droomen boven zijn Heyligheyt te moghen gheraken: was die soo sondich


dat hy noch ‘tghehate quaedt zijns ondancx moeste doen, hoe sout hy dan eenighzins gelooven mogen dat ghy, een openbaer sondaer, van ’t quaedt sout moghen verlost werden? in der zielen genesen? ende in rusten sout konnen wesen? Zijn alle menschen niet logenachtich? Ist niet een logenaer die daer seydt dat hy gheen sonde en heeft, sonder verklaringhe te doen (dat hem onmoghelick is) datmen de voorleden sonde wel inde gedachtenisse mach hebben tot vernederinge, al doetmen die niet meer? soo ’t wat anders is sonde hebben, ende wat anders sonde doen: ’t welck de selve Apostel daer rechts voor, den uyt Gode geboren onmoghelijck te zijn verklaert, soo en mooght ghy oock hier niet komen tot de gheruste Conscientie, gheleken by een eeuwighe waerschappe, van ghelijcken oock de soete salvinghe des gheests niet ghenieten. Wat wildy dan u lusten te vergheefs sterven, ende u begheerten willens derven sonder loon te verwerven? Ghy verstaet nu wel dat dese salichmaker Jesus, niet en is die salver Christus: jae dat meer is: hy en is salichmaker noch gheneser: want hy en mach de beloofde saligheydt of verlossinghe vander sonden hier op aerden niet wercken: noch oock van ghelijcken de voorsz geest der ghenaden-rijcke olye ende versachtinge hier niet verleenen: dit sal altesamen hier na gheschieden, als wy metter doot desen sondigen rock afgeleyt sullen hebben, buyten ons wille, werck ende moeyte: Ons willen ende loopen en gelter niet, ‘tis alleen de verkiesende ende d’ontfermende wille Godes, 1 1 Rom. 9. daer’t al te samen aengheleghen is.
Sulckdanighe ende deser gelijcke Goodslasteringhe is de leeringhe der Antichristenen, die, loghenaers zijnde, de kracht Christi versaken, ende segghen dat Jesus niet en is Christus, maeckende deur sulckdanighe valsche leere, het navolghen Christi ende alle deuchdelicke oeffeninghen ydel ende onnut in alle des werelts ooghen, ende sluyten alsoo deur sulcken muere des ongheloofs alle de werelt uyt den wegh des levens, die sy selve oock niet en kennen: want wie sal willich eenighe moeyten bestaen te doen, omme ‘tgunt hy te voren niet en gelooft doenlijck ofte moghelijck te wesen? Machmen dan (soo dese weder-christenen leeren) de sonde niet sterven, haten noch laten, wie sal daer toe arbeyden? Wie mach oock volbrenghen ‘tgunt hy nemmermeer en begint ofte bestaet? Ey, soo blijft oock alle de wereldt deur ’t ongheloove in heur sonde. Dit is dan der Antichristenen ghetuyghenisse ende leere, de welcke lichtelijck toe-ghevallen werdt van de vijfde ghetuyghe, te weten de jeughdelijcke luste, die onbesocht zijnde, oordeel derft, ende ghekryghen alsoo den aenhangh van meest alle de menschen. Dese vijfde ghetuyghe wert met wint ghevoet, 2 2 Prover. 10. ende volght de vliegende vogelen, dat zijn de voorgaende swermende ende valsche opinien: Want dit broot der logenen (namelijc de lusten te volgen, ende te gelooven dat Christus henluyden, sondich blyvende, al over vijfthien hondert jaren saligh heeft gemaeckt) is soet in den mondt, 3 3 Job 20. maer de mondt sal naemaels met steenen vervuldt werden: Ende al schijnt dit quaet soet inden monde, het sal inwendich binnen den buyck in adderen venijn veranderen: ydele hope ende loghen is by den onverstandigen, ende droomen verheffen den onwysen: Ende al segghen dese luyden: 4 4 Eccle 31 Wy hebben met doodt ende helle een verbont ghemaeckt, 5 5 Esai. 28 ende als de bevende roede koomen sal, en sal die over ons niet gaen, want wy hebben ons den loghen tot een hope ghestelt, ende wy zijn met loghen bedeckt gheweest, etc. soo sullen sy nochtans namaels te spade met vertwyfeltheyt heure sotheyt ondervindende, eysschelicken verschrickt ende benaut sijnde, met verwonderinghe seggen: 6 6 Sapien. 5. Wy zijn vanden wech des waerheyt verdoolt, ende de sonne des verstandenisse en is ons niet opgegaen, noch het licht der gherechticheyt en is ons niet verschenen, ende den wech des Heeren en hebben wy niet ghekent.

Vande eendrachtighe Conscientien der Christenen.

Het achtste Capittel.

Gesproken hebbende van donsekere Conscientie, die de logen geloovende in sondē blijft, staet nu voorder te seggen van de sekere dat is, vande Christelijcke Conscientie, hoe die altijt vrede en eendracht onder den Christenen baert, ende hoe daer tegen de godloose, onsekere en valsche Conscientie, tweedracht onder den wederchristenen veroorsaeckt.
Dat buyten Christum niemant een Christē mach zijn, en behoeft geen bewijs. Christus is de wech, het licht, de waerheyt, ende ‘tleven: so moeten oock alle Christenen op desen eenigen wech, in ’t eenighe licht wandelende, dese eenvuldige waerheyt in een eenich leven bekennen, of ten minsten gelooven. Hier uyte volgt nootlijck, dat geen Christenen oneens, twistich ofte ghedeelt mogen zijn: want hun alder herte heeft sulckdanighe wijsheyt, dat het zich of deurt gheloove der waerheyt van sonden onthoudt, of ghewisse kennisse der waerheyt inde wercken der gherechticheydt voortganck heeft, ende van d’een deughde in d’ander opwast. Dit is het stervē vā Adams sonde ende ongehoorsaemheyt, ende het leven der deuchden ende gehoorsaemheyts Christi. Hier toe wert henluyden ghegeven een herte, ende een wech (Christus) op dat sy den Heere alle de daghen heurs levens souden vreesen, 7 7 hiere. 52. ende dat henluyden wel soude zijn.
De ghene die noch gelooven, zijn alle te samen in eene Arcke, ende zien ten laetsten alle heure godloose ende aerdtsche lusten, begeerten, sondighe daden ende quade ghewoonten, deur ’t water des levens (Jesum) dat van den Hemel daelt, ende des doots doot is, vernielt, verdroncken ende d’aerde gesuyvert: Dan offeren sy heurselven den Heere in alder ghelaetenheyt, dat is, in Christo Jesu: Daeromme syluyden oock den Heere een soeten reuck sijnde, het troostelijcke woordt hooren, namelijck: Dat alle levendighe zielen opter aerden alsoo niet meer ghedoot en sullen werden, te weten, dat dese heurluyden nieuwe Godlijcke lusten, begheerten, deuchdelijcke wandelinghe ende goede zeden, gheen verderffenisse meer zien en sullen. Want al zijn de ghedachten des eersten mensches vander jonckheydt aen ten quaden ghenegen, soo en ist niet alsoo


des gerechticheyts, dien sy bewandelen, ende van de genadige goetheyt Goods, die zy alle genieten, bevinden ende deelachtich zijn. Ist dan oock mogelick dat sy-luyden onderlingh souden partyen?
Spreken dan ooc dese weters mettē voorsz geloovigen, soo maecken sich dese Mannen den kinderen gelijck, matigen haere redenen na de swacke ooren, ende sprekē met kintsche tonghen: 1 1 Rom. 7. ‘tGoet dat wy willen en doen wy niet, etc. soo mach daer oock noch twist noch party onder den Christenen komen.

Vande valsche, logenachtige en menichvuldige Conscientie.

Het negenste Capittel.

Een is ondeylbaer, ende daer en is, sonder meer, en mach geen twist noch party komen, soo voor gehoort is: maer daermen meer telt dan een, is verscheydenheyt en ongelijckheyt van sinnē, zeden ende wesen: hier uyt rijst party ende twist. Buytē dit een sijn alle partijdighe Conscientien, die d’eenvuldige waerheyt derven, ende aen de menichvuldige logen hangen: dese spreken dan ooc geen waerheyt, maer logen, ende dat van gheestelijcke saken die buyten henluyden kennisse zijn, of van vleysschelijcke dingē, die sy geestelijck wanen: hen selven in gheenen stucken kennende, derf heurluyder sotheyt (die altijt vermetel is) spreken, schrijven ende leeren vā Gode, (die sy noch veel min kennen) van Christo, vanden H. Gheest, vande Drievuldicheyt, vande verrijsenisse der dooden, hoedanich en wanneer die wesen sal, van Engelen van Duyvelen, van Hemel, van Helle, vā d’eeuwicheyt, ende van diergelijck sware saken. Ende want sy deser saken waerheyt (die eenvuldich is) niet en bekennen, so moet ooc nootlijck volgen, dat sy-luyden heurs herten logen (die menichvuldigh is) sprekende, menichvuldige verwerrede ende verscheyden opinien daer uyt voort brengen. Hier hoort men dan terstont de verwerringe der spraecken van desen timmerluyden des hoovaerdigen en verwerrenden toorns Babel: want elck is hovaerdig, elcken behaegt zijn selfs droom, ende elck hout zijn versieringhe voor Godlijcke waerheyt: hoe soude daer dan yemant, al onderricht zijnde, van zijn voornemen wijcken? Wil dan oock elck met handē ende tanden ‘tzijne voorstaen, soo moet daer ongetwijfelt onder henluyden een Madianitische strijt ontstaē. Ofte, syluyden, de voorsz hooge saken noch al ter syde stellende, en dies niet te min, so sy vleyschlijc zijn ende blyven, inden vleysschelijcken dootslaendē letter met eenen verwerden zinne blyvende, spreken vā geestelijcke dingen vleysschelijc, ende stellen inden sichtbaerlijcken vleysschelijckē dingen alle heurluyder hope, betrouwen ende saligheyt. Alsoo heeft d’eene metten uyterlijcken Water-doope en desselfs aenklevende Ceremonien so veel te doē, dat hy nauwelijc eens en denct (ick swyge spreect) opten ondergane zijnder quade lusten (die hy onverwinnelijck acht) ende op ‘tsterven zijnder sondighe ghewoonten: het welc nochtans den rechtē wesentlijcken Doope is, by d’ander uytgebeelt.
D’ander zijn uyterlijcke lichaem vande schaduwen der afgodē dienste vlytelick houdende, en laet niet alleen zijn ghemoedt vol toorn, bitterheydt, wraeckgiericheydt, etc. (rechte afgoden) maer maeckter hem selven daghelijcx, in de nae-gheaepte uyterlijcke Godsdienste, noch meer met sijn eygen handen, de selve dan als zyne salicheydt eerende, gehoorsamende ende aanbedende.
Sommige achtē heurluyder duyvel gansch doot ende geheel verwonnē, als sy den Paus met zynē aenhang voor eenē Antichrist dapperlijc gelastert hebben, gedogende daer beneven den rechten wederchrist in allen heurē selfs leden Christo te wederstaen, te vervolgen, te verdryven, ende ganschelijc te doodē.
Men vinter wederomme die sich heel wel genoegen met zingen, orgelen, ghebedekens tellen, etc. sonder zich eenichsins te bemoeyē omme te geraken tot het ware Christendom gemerckt henluyder Christendom, alleen in ’t ghebruyck heurder ceremonien bestaet.
Maer alle der vleysschelijck gesinden misbruyc, ende alder secten (die nu ontallick sijn) sotte Conscientien hier te verhalen is onmogelijc, ooc onnoodig, ende achtet genoeg drie ofte vier, tot een monster van de reste, aengewesen te hebben: waer op met goeder aendacht gelet moet zijn, wilmen d’onsekerheyt, valscheyt ende verwerringen der selver wel verstaē, op dat die (onder den schijn eens getrouden wijfs) ‘therte niet al te vast ende getrouwelic tot der zielen bedervē en aenklevē.
Dat alle ‘tgunt niet recht, noch waer en is dat vande Conscientie (somen dat int gemeen noemt voor recht ende waer geoordeelt wert is lichtelijck hier uyt te mercken: De Papen met heuren aenhangers achten ‘tsonde, des sonnendaechs geen Misse te hooren, alsment bekomen mach. Nu ist by den Calvinistē niet allen des sonnendages, maer eens in ’t jaer, ja in ’t gansche leven Misse te hoorē, so grouwelijcke Gods-lasteringe, dat Calvijn den genen, die maer eens onder een vrouwen lof, een bonet aflicht (ic swyge een Misse hoort) een lidt des Antichrists seyt te wesen.
Die te minsten niet eenmael int jaer ten Sacramente en gaet, wert, met levens pericule vanden Priesteren een ketter gehouden. Daer tegen hout Calvijn met de zijnen, dat alle die der Sacramenten ontfangen, godloose wederchristenen zijn.
De Papen seggen datmer Godt lichamelick ontfanght. De Calvinisten datmer de duyvel van der hellen ontfangt. Machmen oock yet vinden dat elck ander meer contrarie is, dan God ende de duyvel?
Siet daer zijn twee Conscientien, d’een d’ander, als vuyr en water, contrarie. Wiltmen nu zien of elck van dese hen Conscientie oock ghetrouwe zijn, men mercke op de menichte der Calvinisten, die dagelicx hen selvē inden doot brengen, alleenlick om geen ghemeenschappe te willen hebben met der Papen Ceremoniē, die sy-luydē des Antichrists schelden. Daer tegen (al ist nu so dat der Papen Conscientie nu ter tijdt in desen landen niet vervolght en werdt) heeftmen ghezien in Engelant (behalven een merckelijck ghetal Cathuysers) Thomam Morum ende den Bisschop Roffensem, willighe Paus martelaren sterven. Men neme de Lutheranen voor-handen, die heuren hertneckigen


meester volgende, als een dief by den bast, by dat Hoc est corpus meum (‘twelck geseyt is: dat is mijn lichaem) blyven, ende schelden den Calvinistē Swermers te zijn, overmits die, ‘tgunt dese letterlijck, gheestelijck verstaen willen. Al ist nu dat de Priesters in dit by-na over een dragen metten Luteranen, so weet nochtans elc dat sy dies niet te min elc ander tegen zijn in meest alle ander saecken.
Werden dan der Wederdooperen Conscientien gehouden tegen der Papisten, Calvinisten, of der Lutheranen Conscientien, men sal daer sulcken ongelijckheyt vinden, dat de arme Wederdooper om zijn Conscientie, die hy heylich, reyn, ende na Goods gheboden oprecht waent, van alle d’ander drie secten, een verdoemt ketter geacht, ende voor sulcx van hen alle drie ghemartert ende ghemoort werdt.
Gelijck nu der Romanisten Conscientien ontallijcke menichvuldich zijn, soo d’oneyntlijcke verscheydenheyt van henluyder oordenen betuygen, daer elck een bysondere Conscientie heeft, in kappen, eten, drincken, spreecken, swijgen, buygen, nygen, kerckendiensten, waken, slapen, etc. Soo en soude my oock niet swaer vallen dierghelijcke gedeylde verscheydenheden te betoonen onder Calvinisten, Lutheranen ende Doopers, (die hier inne doch d’andere te boven gaen) waer ’t soo dat ick t’wyfelde, den ghenen die yet bejaert is, ende dese werelt oyt maer met een grondelick nae-dencken eens inghezien hebben, sulcx eenichsins verholen te wesen.
Eyndelijck indien’t noch soo waer datter gheen ander seckten van Romanisten ende Calvinisten waren, ende de zelve elck in ’t zijne (of ten minsten een van beyden) altesamen ghelijck ghesint zijnde een Conscientie hadden, ende in allen stucken onderlinge (te weten Calvinisten met Calvinisten, en Papisten met Papisten) over een stemden, men soude eenichsins moghen vermoen, dat een van beyden de secten d’eendrachtighe waerheyt, ende daeromme ooc een oprechte Conscientie hadde: sonder oock eenichsins min te vermoeden, dat een van beyde de partyen Conscientie valsch ende logenachtich waer. Ghemerckt nu geen dinck ter Werelt klaerder blijct, dan datter niet tweederleye, maer over de twintichderleye secten zijn, die elck als een stamme van eenē boome, of de stroome van een riviere, wederomme in hondertreleye tacken ende armen uytspruyten ende verspreyden: Wie en verstaet niet dat alle Conscientien niet te betrouwen en zijn? Dat alle ‘tgunt de Conscientie prijst, niet oprecht is? Ende dat niet alleen de Conscientie liegen ende bedriegen mach, maer dat meest alle de menichten der menschen, van dese hoerachtighe ende sotte Conscientien (die sy als d’eenvuldige waerheyt, ende als heur echte wijf aenhangen) jammerlick bedrogen, verleyt ende ter hellen gevoert worden?
Elckerlijck ondersoecke in desen vlytelijck zynen gront, ende sie wel wackerlick voor hem, (soo ’t hier alles aen gelegen is) dat hy zijn Conscientie (indien die een hoere is) niet al te ghetrou en zy: want het gheen minder quaet is, een hoere getrou, als een ghetrout wijf ongetrou, te zijn. Hy is noch niet al onteert, die hierinne ten halven keert. Niet heyligers dan ongestadich te zijn in sotheyt: dolinghe ende onverstant: want dese ongestadicheyt sulcx doet verlaten. Daer tegen en vintmen oock niet verderflijckers voor den mensche, dan uyt een verwaende hooverdye, gestadich te willen schijnen in’t blyven by die sotheyt, die doch uyter natueren ongestadich ende haer selve onghelijck is. Soude de logen, die ydel ende niet is, niet verdwijnen? Hemel ende Aerde sal vergaen, 1 1 Math. 12. maer de waerheyt eewich blyven staen: Waerlijck dese gedeylde Rijcken moeten vergaen ende te niet worden.
Daeromme soo wie niet en wil verderven met dit duyvelsche rijc der duysternissen, die spoede hem, dewyle het noch huyden heet, te komē in ’t Rijcke Godes, dat is, inder waerheyt ende gerechticheyt Christi. Niemant en bedriege hier hem selven, wanende dat onse Conscientie, leven ende Goodsdienst aengenaem is, onder decxsel dat wy Gode daer mede meenen: want God niet ghedient ende geeert wil zijn na ‘tverkiesen onser logenachtige sotheyt, maer na ‘ghebot zijnder waerachtigher wijsheyt. Jephthe ende Saul behoorē ons hier inne exempels genoeg te verstrecken, van welcke d’een sottelijck belooft hebbēde, noch sottelicker met sijns dochters moort, in zijn dwase goede meeninge getrou was: ende dander wt eygen goetdunckē hem selven niet alleen van ’t rijcke, maer oock uyt Godes genade (‘tswaerste van allen) offerde.
Derhalven en late zich niemandt beduncken, dat hy sonder een goet verstant, oordeel ende gezichte, een goede wille mach hebben: want de wille uyt den oordele ende begeerte, de begeerte uytte lust, ende de lust uytten behaeghlijcken ghesichte voort-koomt. Is nu ‘tghesichte ende het ooghe der zielen duyster, so en is daer geen oordeel, kennisse noch verstant van ‘tgunt daer behaegt, lustigh is, begheert ende gewilt wert.
Die uyt bevintlijcke smerte het quaet sijnder zielen bekent ende haet, mach rechtelijck van goeden wille te zijn ghenaemt wordend: want al ontbreeckt desen de macht, hy soude nochtans gaerne van ’t bekende quaet, naemelijc, van sijne veroude sondige gewoontē, verlost wesen. Waer dese quaet-vluchtighe goede wille noch niet en is wt ganscher sielē, daer en is noch geen goede wille: want het beginne des goets in ons, is ‘tsaet der vrouwen, te weten, een levendige ende waerachtige hate van’t quade. Dit zaet der vrouwen is Jesus in ons, des Heeren waerheyt, die tot een oordeel gekomen is inde werelt: van welck oordeel mede een wynich gheseydt moet zijn.

Vant waerachtighe oordeel der goeder Conscientien.

Het thiende Capittel.

Ghelijck voor ghehoort is, dat niemandt buytē Christum een Christen mach wesen, so en mach oock niemant, daer Christus niet inne en woont, een recht oordeel hebben: want alle oordeel heeft den Vader zynē Sone (te weten, de Waerheyt) ghegeven. 2 2 Joan. 5.14. In dit oordeel en sullen de godloosen niet verry-


sen, 1 1 Psalm. 1. dat is, zy en sullen uyt heurluyder val niet opstaen, niet leven, ende des Heeren saligheyt niet genieten in Christo Jesu. Want de godtloosen (der werelts Heyligen) betoovert zijnde, ende hen vernoeghende metten valschen schijn heurluyden deughden gheraken swaerlijck tot rechte kennisse van heur godloos herte. Bekennen zy dan heure quaetheydt niet, soo moghen zy die niet vyandt werden, noch ‘tvoorsz beloofde zaet der vrouwen in hen vernemen, soo en worden zy ooc niet van goeden wille, maer blijvē boos ende godloos. Voor dit verkeerde gheslachte sullen hoeren en boevē in ’t rijcke Goodts komen, overmidts die van een yeghelijck heurder boosheyt halven, over-tuyght ende tot heur selfs kennisse met schaemtē veroorsaeckt worden: maer in de quaet-willighe godloose ziele, en koomt Christus (de Wijsheydt Goods) niet: Die is alleen der dooden verrijsenisse: daer omme en verrijsen de godloosen in dit eerste particulier oordeel niet.
Maer die uyt reuckeloose sotheydt daghelijckx met knaghen ende wroegen sondigen, ende van anderen beschuldight zijnde, ten laesten met schaemten heure sonden bekenden, gheraken veele lichter tot dit oordeel der waerheyt en des levēs, daer zy heure quaetheydt in’t licht zien, bekennen, haten ende veroordelen. Dese beginnen dan uyt vyantschappe van het quade, het quaet heurder gedachten te wederstaen ende wech te nemen: zy beginnen van quaet te doen ophoudende, den Sabbath te vieren, leeren het goede doē, soecken oordeel ende gherechtigheyt, komen den verdruckten goeden wille te hulpe, oordelende dit weeskindeken recht te hebbē, en beschermen de weduwe, dat is, heure ellendighe verlaten ziele. Dit zijn dan de luyden, die hier in ’t eerste oordeel verrijsen ende opstaen sullen: Want zy als boomen aende waterbeecken gheplant, 2 2 Psalm. 1. ter bequamer tijdt heure vruchten sullen voortbrenghen, ende onverschrict in ’t oordeel vast staen, als de godloosen, ghelijck stof der aerden, metten wint sullen verstuyven: sulckdanighe menschen werden dan rechtvaerdighen, 3 3 Prov. 10. welcker ghedachten oordelen zijn. Dese doen dan aen voor heurluyder borst-harnasch de rechtvaerdigheydt, ende voor heur helmet een seker oordeel, daer by zy dan noch versien zijn metten schilde van heyligheydt, 4 4 Sapien. 5. die onverwinnelijck is.

Van ’t valsche oordeel der loghenachtighe Conscientien.

Het elfste Capittel.

Als de heylighe Geest koomt (seyt Christus) so sal hy de werelt straffen, van heur sonde, gerechtigheyt ende oordeel. Om heur sonde: overmidts zy in my niet gheloofdt en 5 5 Joan. 16. hebben, want zy de duysternisse boven ‘tlicht beminnende, de loghen ghelooft hebben boven my, die de waerheydt ben. Om heur gherechtigheydt: Want ick gae totten Vader: Aenghemerckt zy-luyden in haer eyghen, ende in des volcks ooghen, rechtvaerdigh zijn, ende heur eyghen gherechticheyt oprechtende, de gherechtigheyt Godes, dat ick ben, niet en kennen. Ende want zy my niet en kennen, soo en beminnen noch en volghen zy my niet, werden met my niet vereenight, maer blijven buyten my, ende en zijn niet daer ick ben ende gae: Daeromme styge ick oock opwaers in ’t hemelsche wesen tot mijnen Vader, latende hunluyden in d’aertsche ydelheden, ende in hunluyden selfs verkoren heylicheden, hier benedē in duysternissen blyven. Ende om ’t oordeel: Want de Prince des werelts is nu al veroordeelt, en zy-luyden in hem. Vraeghdy waeromme? Om heur selfs valsch oordeel: Want zyluydē hebben geoordeelt my, het onschuldige Lam Godes, een sondaer; my, de Sone des levendigen Godes, metten duyvel beseten; en my, de salichmaker des werelts, een verleyder te zijn. Nu is de sonde haer selfs straf, so dat sy met aldus t’oordelen, in heure eygen oordeel veroordeelt zijn: Want zy-luyden valschelijc van my oordelende, 6 6 Math. 7. mijn goetheydt, gerechticheyt ende salichmakinghe niet aen-nemen en konden, ende blyven alsoo, behindert zijnde deur heurluyder valsch oordeel, in heure eyghen boosheydt veroordeelt.
Alle dese straffingen seyt ons Heere te sullē geschiedē deur de toecomste des H. Geest. Wāt so wie de woorden Christi gelooft, dat is, soo wie daer, noch blindt, lam, doof, ende melaetsch zijnde, ghelooft, dat Christus hem mach ende oock wil ghenesen, ende van zijne sondige lusten ende moetwillighe Tyrannen zijnre zielen vryen, by aldien hy Christo ghehoorsaemt, in zijnen woorden, blijft, nae zijnen wille doet, en zijnen meester navolgt: 7 7 2. Cor. 7. dese geloovighe menschen, soodanighe beloften hebbende, reynight hem van alle besmettingen des vleyschs (te weten, van de lusten des zinnelijcheyts gevoelen) ende des geests (te weten van alle valsche opinien) volbrengende also zijn heyliginghe in de vreese des Heeren: Dit worden dan suyvere vaetjens door de voorkomende genade des reynigende Jesu, ende zijn in hem, ghebenedijdt, dan oock bequaem tot de instortinghe van den most des gheests Christi, van welck Sint Pieter opten Pincxtere-dagh droncken was: Dan weten zy-luyden oock deur desen beloofden 8 8 Joan. 16. gheest der waerheydt, dat het oordeel (Christus Jesus) in de werelt ghekomen is: 9 9 Joan. 12. Dat de werelt deur Christum verwonnen is: dat de Prince des werelts veroordeelt ende uytgheworpen is: Dat Christus vander aerdē verheven is: Dat heurluyder hert ende ziele van der aerden met hem opwaerts ghetrocken is: Ende dat heurluyder wandelinge nu al inden hemel is. O hoe wel gaet het sulckdanighe weters: Maer wee de werelt met heure valschen oordeel, die noemen dit eenige goet (Christum Jesum) quaedt: 10 10 Esaie. 5. Daer tegen het quade (den wederchrist) goet: Die stellē het licht inde duysternissen, ende de duysternissen in ’t licht: het bitter in ’t soete, ende het soet in ’t suere of bitter: Want sulcke en konnen (so ghehoort is) nemmermeer gheraken tot deelachtigheyt van dit eenighe goet, overmidts het letsel van heurluyder valsch oordeel, ende en smaken nemmermeer, hoe soedt dat de Heere is. 11 11 Esaie. 28. De Priester en Propheet en hebben deur dronckenheyt (heurder verkeerder opinien) niet gheweten: Zy zijn van den


wijn (heurluyder vleysschelijcker lusten) verslonden, ende hebben ghedoolt in dronckenheydt, sulcks dat zy-luyden den Ziender (onser zielen Herder) niet en kenden, ende het oordeel was hen verborghen.

Vanden menschen in ’t verkeerde oordeel heurder Conscientien bestrickt, ende wat hen daerinne doet verouden.

Het twaelfste Capittel.

Voor is onder anderen ooc gehoort, dat wy altesamen onverstandigh geboren werden: want al onse kennisse (het zy de ghewisse, of de twijfelijcke wanende kennisse) voortkoomt of uyt bevinden, of uyt hooren seggen ofte lesen: ende gemerct alle joncheyt onbesocht is, oock niet gehoort noch gelesen en heeft, als niet langhe geleeft hebbende, soo en mach daer ooc gheen kennisse der dingen zijn, niet jegenstaende in ons, dat is, in redelijcke kracht der zielē, mogelijcheyt is om kennisse te ghekrijghen ende verstandigh te worden. Het valsch oordeel daer hier af geseyt wert, komt voort uyt onverstant ende onkunde der dingen, die geoordeelt werden: gelijck nu dit onverstandt den dinghen niet en verstaet, soo en verstaedt het sulcks zijn onverstant oock niet, te weten, ten verstaet niet, dattet der dingen aert, daer af het oordeelt, niet en kent oft verstaedt. Hier door was het, dat de blinde Pharizeen henselven zienders, ende der blinden leytsluyden wanende, vā Christo hooren moesten: Waert ghy blint (te weten in u selfs oogen, ende ghy sulcx uwe blintheyt bekende) soo en sout ghy gheen sonde hebben, 1 1 Joan. 9. maer ghy seght dat ghy ziet, zoo blijft oock uwe sonde. O wat sorghlijcker quaedt zietmen hier de hertneckighe waen-wijsheyt te wesen, die haer selven behagende, ‘thare nemmermeer om een beter en wil geven, ende blijft soo eeuwigh ‘tlicht der waerheyt (Christum) dervende, in haere verblintheyt, verwerringe ende sonde: want dese haer selfs gesont, verstandich ende salich wanende, en behoeft in hare eygen verblinde waen, dese medecijn der zielen niet: soo en begeeren zy zijnder oock niet, die den genen, die zijns begeren, selfs te ghemoete te loopende, het verloren schaepken te soecken ghekomen is: soo en vinden ende en genieten zy ooc dese gerechtigheyt Godes ende dit warachtige oordeel der zielen nemmermeer: 2 2 Prover. 13. ende so blijft henluyden ooc heur sonde, ongeloof, blintheyt ende verwaentheyt. Het gaet dese luyden, der welcker oogen dese hoerachtige Conscientie met welbehagen aenschouwen, ende verkeerde dingen in heure herten bedencken, ghelijck als eenen die in ’t midden der zee ligghende, slaept; of als een slaperigh stuerman, die ’t roer uyten handen verloren heeft, soo dat zy seggen: zy hebben my gewont, maer ten heeft my niet wee gedaen; ende zy hebben my gheslagen, maer ick en hebs niet gevoelt: Want zy hebben gedroncken vanden wijn der Sodomiten, 3 3 Deut. 32. die daer is galle der draken, ende adderen venijn dat ongheneselijck is. Wel mach ’t venijn ongeneselijc genoemt worden, dat oock het smartich gevoelen schijnt wech te nemen, en den mensche al slapende te dooden. Van desen slape seyt Hieremias aldus: Ende Babylonien sal tot heuvelen werden, een wooninge der draken, &c. 4 4 hier. 51. In henluyder hetten sal ick hen heure dranck daer stellen, ick salse droncken maken, dat zy in slape sulen vallen, e n zy sullen slapen den eeuwigen slape, ende niet weder opstaen, seyt de Heere. Ach dat’s een vreeselijcke slape, want al droomt henluydē, hongerich zijnde hier in der tijt, 5 5 Esai. 29. dat zy eten, en dorstich zijnde, dat zy drincken, naemaels nochtans in dē laesten dagh des Heeren, (in het alghemeen oordeel) ontwakende, sullen zy heure ellendige zielē noch hongerich en dorstich na salicheyt, en ydel van liefde en alle deuchden bevinden. Maer wilmen weten wat dranc het is, die sy luyden in heure hette, te weten, in heurē sottē yver) drincken, ‘tvervolg van den laest-voorgaende text sal dat verklaren, daer seydt hy: Maect u selve traghe ende versuymel, zijt verbaest ende verblindt u selfs, weest blindt ende wert droncken, maer niet van wijn, swiert ofte wanckelt, maer niet van dronckenheyt, want de Heere sal u eenen slaperigen geest inne schencken, &c. Die dese slape bemint, sal met gebrec (van der zielen goeden) overvallen werden, en bevindē dat de begeerten dere traghen henluyden dooden, want sy en willen met haren handen niet wercken. Die dan om der koude wille niet en wil ploegen, sal ooc in den somer bidden, ende niet verkrijgē: dat hy niet en verkrijgt, komt door zijn onrecht bidden, want hy niet inder waerheyt (dat is, in den ghehoorsamen wille Godes, Christo) en biddet. Niet en verkrijgt men sonder arbeyt en oeffeninge. Dit is eenmael eē vaste ordeninge Godes, dat de naerstige woeckeraers metten ponden heur van Gode geleent, noch meer gewinnē: maere die dat tragelijc en vruchteloos begraven, wert het selve dat sy hebben noch benomē. Die dan metten tragen willende niet en willen, dat is, die het loon wil ende den arbeydt niet en wil, sal niet verkrijghen, 6 6 Prov. 11. maer metten luyen altijt ghebreck lijden. Nu te propoost.
Onverstant en Vermetelheyt zijn oorsaken, vader en moeder van dit valsche oordeel: wāt men niet recht oordeelen en mach van dingen die onbekent zijn: en overmits elck de onbekende dingen oordeelt, hemselven te vele kennisse toe meet, (‘twelck vermetelheyt is in onverstāt) so moet nootlijc elc meest in zijn verkeert oordeel, sonder sekerheyt staende blijvē: Want wat mach hy doch weten, 7 7 Eccle. 34. die niet en versoeckt? In dit niet besoecken, ende in dese sotte kintsheyt vā hondert jarē, blijft de mēsche deur tweerleye letselen: d’eene is Verwaentheyt of Hovaerdye, daer vā recht hier voor ooc wat geseyt is; en d’ander is valsche Opinie of Ongeloovicheyt. Vande hovaerdye, seyt de Predicker: Het beginsel alder sonden is hovaerdye, 8 8 Eccle. 10. welcx beginne oock is van God af te wijcken, en mettē herten te wijckē vanden ghenen die ons gemaeckt heeft. Dit betuyght mede oock Hieremias, segghende: V vermetelheydt heeft u bedroghen, ende de hoovaerdicheyt uws herten, 9 9 hier. 49. ghy die daer woondt in speloncken der klippen, ende bestaedt de Heuvelen ende Toppen te begrijpen. Doet dan de Hoo-


vaerdye eenen afkeer van Gode, dat’s van het licht ende van d’eeuwighe ende eenighe wijsheydt, oock mede vande Hemelen ende Hemelsche saecken. Inden duysternissen ende in den swarte, aertsche, versteende ende hertneckighe speloncken, soo moet oock heur onverstant, ende van ghelijcken heur valsche oordeel blijven: want de duysternisse en geeft geen onderscheyt, daeromme seytmē: by nacht zijn alle katten graeu: Daer gheen onderscheyt en is, en mach oock geen kennisse, van ghelijcken gheen recht oordeel wesen: Die Die in’t licht is, zijn ooghen openende, mach yet wat zien dat hem behaeght, verlustight, begheerlijck, willich ende naerstich maeckt om dat begeerde te verwerven: Maer wat mach hy begeerlijckx zien, die van Gode afgheweken zijnde, hertneckich zit ende staet in de diepe aertsche speloncken? zietmen dan ooc niet begeerlijckx, soo blijft de alder dootlijckste traecheydt alsoo inden menschen, 1 1 Joan. 3. de duysternissen boven ’t licht beminnende.
Aengaende het ongheloof ende valsche opinien, en doen dit selve niet min: Want die Christo niet en gheloof, daer hy seydt: Myn Iuck is soet, ende myn last is licht: ende daer teghen de verkeerde opinien heeft; 2 2 Eccl. 34. Dat het juck Christi bitter, ende zijn last swaer is, ende die alsoo sottelijc in zijne droomen hemselven verheffende, wijs is in zijn eyghen ooghen, ende by hem selven verstandich: Hoe sal desen mensch eenichzins wacker, begheerlijck ende naerstigh ter deughden mooghen werden? Inden eersten en ghelooven zy niet dat Christus geven mach dat hy belooft, dat is vryheydt ende verlossinghe vanden quaden deur de Heylighe Waerheydt, te weten, deur hemselven; noch vele min ghelooven zy dat de waerheyt, ghehoorsaemheyt Godts, rechtvaerdicheydt, liefde ende alle andere deughden den mensche tot saligheydt souden moghen brenghen, ghemerckt zy de deughden niet voor medecijnen ende genesers, maer voor venynen ende beukels der zielen achten. De waerheydt, segghen zy, baert vyantschappe: De ghehoorsaemheydt Godes, lyden: De rechtvaerdigheyt, armoede: Daer teghen houden zy dat de loghen ghetrou ende vrundelijck is, de ghehoorsaemheyt des duyvels lustich, ende d’onrechtvaerdigheyt weeldich is.
Dewyle zy dan de beloften Christi, voor valsch houden ende onmoghelijck om te verwerven, daer benevens noch de middelen ofte weghen omme tot de onseeckere ofte ongheloofde beloften te komen, voor soo lastigh ende swaer aensien, wat sal doch moghen wesen dat sulckdanige kan verlossen ende vryen van de godtloose traecheyt? Hieromme staet gheschreven: Die ongheloovigh is den Sone, en sal ’t eeuwighe leven niet sien, 3 3 Joan. 3. maer Godts toorn blijft op hem. Wat ellendigher zielen state dit is, kan niemandt grondlijck weten, dan die sulckx met kennisse ondervinden. Is yemandt in d’onghenade van een Hertoghe, Koningh of Keyser, men kan in een andere Hertochdom, Koninghrijck of Keyserrijck vluchten, ende voor des selvens macht vry ende verseeckert leven: Maer ghemerckt de Helle oock selfs open is voor den Godt des hemels, 4 4 Psalm 15. wat plaets sal veylich ghevonden moghen worden voor den verschrickelijcken
toorn des Heeren? De godlosen dan nergent in heurluyder inwendigheydt vrede, maer ter contrarie niet dan beschaemtheydt, wroeginge, verdoemenisse, helle ende vuyr bevindende, loopende gestadelijc uytwaert in den creaturen, omme alsoo des onsterffelijcken worms-knaghen te vergeten, ende overmits de Conscientie heurder eygen dadē verschricklijck is in heurluyder gedachten, dencken ende spreecken, ondersoecken zy vlytelijck eens anders gebreken, soo om de treureghe fantasien uyten hoofde te slaen, als oock om in de ghemeene plaghe ende alle mans overtredinghe wat rusts te vinden: Daer dencktmen: die ende die doen sulcks mede, ende noch argher: Ick en bens alleen niet: Het vleysch is kranck, wy zijn sondige menschen, etc. siet soo is dese reuckeloose ende onachtsame versuymelheyt van eyghen boosheyt een wackere ende naerstige onder soeckster van ander luyden ghebreken: dit doet den balck in ’t eygen ooghe versuymende, den kaf in eens ander ooghe zien, maeckende dan noch andere luyder ghebreken met loghentalen veele grooter dan die zijn, op dat d’eygen sondē daer tegen gehouden zijnde, dies te minder souden schynen: Ende dit is wel een van den meestē oorsaken van de venynighe achterklap, die allemans tonghen meester is. Maer al wanen dese godloosen met duysternissen ghebonden ende met een langduerende macht geteeckent zijnde, ooc niet verborgen onder desen voorsz. ondichte daken ligghende, deur sulcke uytwanderinghe inden creaturen, ende met het wieden alsoo van eens anders tuyn, de eeuwige doorsichtigheyt t’ontvlieden, ende in de duysternisse heurder sondē verborgen te zijn, so en machs henluyden doch niet gewerden, want zy werden verstroyt, een grouwelijcke verschrickinge overvalt heur, ende zy zijn beanxt voor menigerleye eysschelijcke verbeeldingen. Overmits zy-luyden in de winckelen ende holen of speloncken daer inne zy liggen, voor vreesen ende verschrickinge niet behoet worden, gheen vuyr is soo groot, noch gheen sterre soo licht, dat dese duystere nacht verlichten mach: leest (believet u) desen text voort, ghy sult den grouwelijcken ancxt der godloosere Conscientien meesterlijck beschildert vinden: Ende ten laetsten geseyt hebbende dat de ghene die daer beloofden de vreese en ‘tverschricken te verdryven uyt dese swacke zielen, desen ancxt selfs mede leden, ende dat met gespot, seyt hy: want het is een sware saecke als de Conscientie ghetuyghenisse gheeft van eyghen boosheyt ende verdoemt wort, ghemerckt sulckdanighe Conscientie altijt grouwelijck ende sware dinghen voor ooghen neemt.

Vanden middel om te gheraken aen een oprechte oordeel der Conscientien.

[Dertiende Capittel –hier weggelaten].

Voor den genen die hoorende doof, ziende blint, ende levende doot zijn, en is dit niet geschreven, overmits sulckdanighe ‘tselve begrijpen, ter herte nemen, nochte oock metter daet versaken en moghen. Want de middelen hier toe zijn Oeffeninghen met Opmerc-


kinghe de welcke by den dooden, blinden ende doven inder zielen niet wesen en moghen.
Wil nu yemant weten weder hy levendich of doot is, die ondersoecke of hy in Christo is of niet, want Christus is ’t eeuwighe leven, buyten den welcken geen leven is. Maer om te verstaen of hy in Christo is, moet zijn aert aengemerct zijn, ende den aert Christi. Dese is vriendelijc, sachtmoedich, ootmoedich, gehoorsaem, geduldich, kuysch, ende int korte, een levendige alder deuchden. Bevint nu yemant hem selven haetelijck, fel, hoochmoedich, rebel, wraecgierich, onkuysch of besmet met ander boosheyden, die mach wel voor gewis hemselvē oordeele te sijn buyten Christo, daeromme ooc buyten ‘tleven, by aldien sulck zijn bekennen geen levendige ende treurige smerte in hem baert. Maer soo wie sulcx met verdriet bevint, daer benevens ghelooft ende hoopt, dat Christus hem mach ende wil verlossen ende genesen, en is niet doot, doch zieck ende gewont: want daer men smerte, gheloof, ende hope gevoelt inder zielen, moet oock leven wesen. Van dese luyden, ende voor dese luyden, ist dan dat hier gesproken wert, ende niet van den dooden. Dese levendighe krancke ende ghewonde menschen gheraken ooc uyt een gerecht oordeel der Conscientien deur Oeffeninge ende Achtneminge, ende dat in sulckere of gelijcker wijse als ghy hier sult mogen zien, daer d’Oeffeninge den voorganc sal hebbē, niet jegenstaende die nemmermeer en is sonder Achtneminge, noch van gelijcke d’Achtneminge sonder d’Oeffeninghe. Een Man die in veele dingen geoeffent is, 1 1 Eccle. 34. sal vele saken gedencken; ende die veel geleert heeft, sal verstant vertellen. Maer waer toe streckt of waer inne bestaet dese oeffeninge, die verstant doet vertellen? tot koopmanschappe, omme deur bedroch, valscheyt ende woecker, vele kistē vol gelts te verkrijgē? inden Courtisaen of Hoveling te maken? omme deur een smekende vyantschappe, en vruntschijnende hate, tot groote staten te komen? inde keuckē te hanteren, omme met groote kosten honger te maken? of int minnespel, omme met hertelijcke liefde de beminde persone te schenden, ende in schanden te brengen? Neen vryelijck: In die boosheden bestaet dese salighe Oeffeninghe voorwaer so luttel, dat ooc de Oeffeninge der goet-schijnende Ceremonien, indē uyterlijcken Goodsdiensten, wynich nut is: maer inde Godsalicheyt, die tot allen dingen nut is, 2 2 1. Timo. 4. heeft dese alder oorbaerlijckste Oeffeninge haren ganc. Die ossen drijft, weet van ossen te spreken: maer die zijnder zielen saken hanteert, weet daer af ooc te spreken. De levendige mensche dan met ghewoonlijc smerte den onrust, het doolen, ‘tstruyckelen, vallen ende ‘tquetsen zijnder zielen bevindende, 3 3 Eccle. 8.3. ghevoelt onghetwyfelt in hem een levendige begeerte van ghenezinghe, dat is bevrydinghe ende verlossinge van zijnder zielen gequel ende quaden, ende dit boven allen anderen sakē ter werelt, overmits hem dese innerlijcke last soo swaer is, dat hem die door geenrehande uyterlicke vermakelijckheden der plaetsen of drancken versacht, ick swijghe genesen mach werden, soo hy dickmael deurt geloof der logenachtiger geesten, verbeeldet met verkeerde lusten, troosteloos ende bedrogē zijnde, bevonden heeft. Dese ware begheerte van gesontheyt soeckt sonder ophouden nae ghenezinghe, ende dat met verscheyden dolingen, (hier te langh) tot dat sy op ’t spoor komt van den rechten en eersten middel daer toe dienende, dat is tot kennisse wat d’oorsake is gheweest zijnder voorgaende dolingen. Dese kennisse en vintmen niet lichtelijc int ondersoecken van ander luyder gebreken, wantmen gemeenlijck daer deur kennisse van eygen ghebreken ende d’oorsaken van dien versuymt: oock en weet niemant wat inde mensche is, dan de geest des menschen inden mensche: dā bevint dese ondersoecker zijnder selfs gebreken, de oorsake van dien. D’oorsake alle zijn der dolingē, is zijn vermetele onverstant, het welck heeft dorven oordeelen, van saken hem onbekent zijnde. Hier baert dese besochtheyt in de bekende waerheyt een nieu oordeel, 4 4 Prover. 18. het welck in gerechticheyt het oude valsche oordeel veroordeelt, ende wert dese mensche (die om dit rechtvaerdige oordeel, nu al rechtvaerdich genoemt wort) een beschuldigher, niet eens anders maer zijn selfs. En hier begint hy dit vermetele oordeel grondelick vyant te werden, ende te haten: Want hy bevint hem daer deur gekomen te zijn onder d’ellendige tyrannye des duyvels, wiens rijck vol verschrickelijcke duysternissen, ende vol gruwelicke plagen, hy nu gaerne ontvluchten soude omme van desen Pharao ende zijne slavernie verlost zijnde, te mogen geraken in ’t beloofde landt, int Hemelsche Hierusalem, ende in ’t Rijcke Godes, daer zijn begeerten nu ernstelic toe beginnen te strecken. So begint hy wel altemet te soeckē, maer want hem overmits zijn verleyder (te weten zijn vermetel sot oordeel, als tot noch toe op onwegen gewandelt hebbende) die hem vervoert heeft, den wech derwaerts noch onbekent is, soo bevint hy dat hem desen eenighen waren Moyses ontbreect, dat is het waerachtige oordeel Gods Christus Jesus, de wijsheyt des Vaders, en soect daer na uyt ganscher kracht, hert ende ziele. O hoe vreest dese ernstighe soecker ende wantrouwer zijns sotten oordeels, verleyt te werden van zijne verkeerde gedachte, die vā Gode scheyden. De vreese des Heeren is tbeginsel der wijsheyt, 5 5 Prover. 1. want die Godt vreest en versuymt niet vanden dingē die hem tot Gode te komen noodich zijn. 6 6 Eccle.7. Siet dese Godvreesende soecket dan rontsomme aen allen wegen van waer hem tlicht verschijnen, ende de wijsheyt openbaren mach. So moet oock de wijsheyt (Christus Jesus, de soeckende Herder na dit verloren Schaepkē) die haren soeker int gemoete loopt ende gevonden werdt, vanden genen diese soeken, gevonden werdē.
Ende overmits den eersten oorspronc van 7 7 Sapient. 6. dese niemant anders en is dan kennisse van eygen sotheyt, soo betrout hy de bekende sotheyt in gheene saken meer. Alsoo ruymt zijn voorgaende vermetelheyt de bane, in wiens plaetse de vreese des Heeren, ‘tbegin der wijsheyt, komt, soo dat hy dan voorts zijn saligheyt begint te wercken met vreesen. Dese Godvreesende mensche staet altijdt op zijn wacht ende en hevet ooghe op geen onnutte, 8 8 Abac. 2. vreemde, ende verganckelicke dinghen: O neen, die en zijn zijns wachtens ende dienens niet weerdich, als die om hem geschapen, ende hy niet om haer: Hy slaet scherpelick gade dat hē de quade gewoonte zijnder sotter lus-


ten, ende ydele begheerte niet en verrasschen, ende dat hy de oeffeninghen der aengeboden ghenade Gods, tot zijnder zielen heyl, niet en versuymt. 1 1 Deut. 4. Alsoo ist een sorghvuldigh waernemer zijns selfs, ende zijnder saken: hy slaet acht op zijne ghedachten, 2 2 Prov. 4.19. daer de lusten ende begeerten uyt geboren werden: hy neemt met alle vlyte zijn herte waer, daer ’t leven uyt voortkoomt, ende hy merckt ghehoorsamigh op ’t bevel der wijsheydt, daer alle goet deur ghevonden wort. O hoe salich zijnse, 3 3 Psal. 105. die also de wijsheyt na sporende, het oordeel bewaren, 4 4 Prov. 16. ‘tbeste in allen dinghen verkiesen, ende tot allen tijden gherechticheydt hanteren. Want den wegh deser rechtvaerdigen wijct af vanden quaden, ende sulck behoeder zijnder zielen behout het leven. Het is onmogelijc datter twist zy, daer de rechtvaerdigheyt is, gemerckt niemant verongelijckt en wert, daermen elckerlijck tzijne gheeft. Waer dese blijvende Heylige vrede is, daer is Christus, het leven onser zielen, een goede suyvere ende verstandighe Conscientie ende blyschappe, vrolijckheyt ende vreuchde inden Heylighen Gheest, dit is t’eeuwighe leven, den Hemel ende de salicheyt, die van elckerlijck begeert ende ghesocht, maer van niemanden dan van den gheloovighen ghevonden ende verkreghen wert.
[Hand met uitgestoken wijsvinger in kantlijn] Daeromme O ghy kinderen int verstant, soo wanneer u verscheyden wegen, veelreleye begeerlickheden ofte middelen om tot dit leven te gheraken (ende niet de eenvuldige wech, Christus verschijnen, soo en haest uwen voet niet int voortreden, sluyt niet lichtelijcken in de twyfelicke begeerten eenen onsekeren wille, maer staet op de wegen, staet stille, beydet in ’t beraden, ende en gaet niet voort, ghy en vraegt eerst den ouden versochten der Schriftueren ghetuyghenisse, ende (met een grondelijck ende ootmoedich begeren, den mont Godes raet, wat die in u sal spreken vanden ouden paden, die van allen ouden tijden deur den ouden Vaderen bewandelt zijn geweest, ende welck den goeden wech is: den welcken gevonden zijnde, gy alleen sorchvuldelick met opzicht sult bewandelen: So moochdy in desen wech, namelijc inden genen, die daer seyt Ick ben de wech, de waerheydt ende leven: Koomt tot my alle die arbeydt ende beladen zijt, ick sal u ververschen, &c. de verquickinge uwer zielen vinden ende twelcke ghenieten.

Waer toe den menschen een oprecht oordel der Conscientien nut is.

Het veerthienste Capittel.

Onder veele saken daer toe dit oprechte oordeel der Conscientien nut is, vintmer sonderlinge drie te weten, verlossinge vanden quadē, tgebruyc des eenigen goets, ende goetwerdinge.
Verlost te werden vanden quaden, is vry gemaeckt te woorden van onse valsche wanē ofte opinien, daer alle onse sotte luste blinde gheerten, ende eygen wille uyt spruyten, die ooc alleen al ons gequel, verdriet ende droefheyt veroorsaken. Alle de werelt wert van valsche waen of opinie (die haer onder eenen schijn des waerheyts, als een Enghel des lichts, vermomt) bedrogen, ende als een visch aen den hangel gevangen, ende alle de werelt is vol verwerrede duysternissen, daer d’een blinde d’ander met hoopen leydet inde grachten, sulcx dat geen mensche, noch geen opinie op aerden te betrouwen is. Zal yemant nu de waerheyt uyt de logen, ‘tlicht uyt de duysternissen, ende een leytsman uyt een verleyder konnen onderscheyden, die moet een oprecht oordeel kennisse der waerheyt, ende een klaer gesicht hebben. Die blint is, kan so luttel den wech kennen, als zijnen blinden leytsman, so komet dat d’onwijsen dickwils tgoede quaet ende tquade goet oordeelende, uyt vermetelheyt den goeden wech verlaten om een onweechs wille, en eenen welsienden ghetrouwen leytsman de hant ontrecken, om die eenen heurs ghelijcken blinden te gheven, ende dien te volgen. Is dande blinde man niet een arm man, die niet en weet waer hy gaet, noch wien hy tot zijnder zielen leytsman verkiest, ende zijn salicheyt betrout? Ist dan ooc mede niet een groote sake, met klaren oogen inden dach te wandelen ende zijns zins seker te wesen? want gelijck maer eenen wegh ten leven en strect, ende daer teghen de paden ter hellenwaerts, vele ende menich fout zijn, also vintmen weynich zienders die de blinden tot Christum, ende niet tot heur selfs, leydē: Wederomme oock een ontallijck menichte blinde leytsluyden der blinden, die tot heur selfs, tot heur bedroch, logen ende sotheyt leyden. Wel hem dan die de wijsheyt aenroept, in dese zynde bekende sotheydt ende noot, 5 5 Prov. 2.4. want die verstaet oordeel, gerechticheyt, billickheyt ende alle goede wegen, gaet de wijsheydt inne in zijn herte, en behaecht de wetēheyt zijn ziele, raet sal hem bewaren, ende wijsheyt sal hem behoeden, soo dat hy beschermt zy vanden quaden wege, ende van den mensche (tverloren kint der verdoemenissen) die verkeerde dingen spreeckt.
Maer dese verlossinge vanden quaden en is niet ghenoech tot de begeerde salicheyt der menschen, het ander moet daer op volghen, ja allencxkens ondert geschieden van dien inne komen: gelijc of yemant verlost zijnde wt een pijnlijcke gevanckenisse hem niet en laet genoegen met de verlossinge van zijnen ongemac, indien hy niet met alder vryheyt plegen en mach t’gunt daeromme hy de vryheyt begheerde: want soo hy de verlossinge begeert omt verdriet der banden ontslagen te zijn, so wert de vryheyt oock van hem begheert, om te doen’tgene hy gaerne pleegt: wert sulcken verlosten dat dan behindert te pleghen, hy en mach voorwaer oock niet te vreden zijn: Also mede en ist niet ghenoch dat wy verlost zijn van de bande onse quade lusten ende blinde begeerten, ten zy saken dat wy komen tot het aenghename ghebruyc der begheeren deughden: Maer overmits geduldicheyt , ootmoedicheyt, ja de rechte Christēheyt met alle zijne aenklevende deuchdē, deur verkeerde oordeel van t’werelts valsche opinie verachtelijck, leelick, sondich, ja ooc kettersch schijnt in alle mans oogen, so behoeftmen al een gewis ende verstandig oordeel, salven desen verachtē, gelasterden en veroordeelden Christum wien


moordenaers wel onderscheyden konnen, en niet liever Barrabams, dan des waren Christi leven begheren. Het is sondere alle twijfel waer, dat een beete drooch broots beter is met vredē, dan leckere spijse met twist, dat een goed oordeel ende alle deuchde heur eyghen loon, ende alle sonde heur eygen straffinghe kent, ende dat een Christelijcke Conscientie, in een vrederijcke gelatenheyt staende, liever met Christo arm, veracht ende ghemartert is, dan met den Antichrist rijck, eerlijck ende weeldich. Maer dat in armoede Christi der Godheyts schatten, in zijn verachtinghe de heerlijcke glorie Godts, ende in zijn lijden de gloriose verwinninghe gheleghen is, te konnen verstaen, en is allemans dinck niet, want dat sonder een goet oordeel ende oprecht Conscientie niet en mach gheschieden. Elck ziet de voetstappen Christi voor pijnlijck aen, elck acht zijnen wegh enghe, ende elck waent zijn jock swaer te wesen: door welck verkeert oordeel het allerlieflickste leven Christi, als oft een doot waer (soo ’t oock is, te weten een doodt ons quaetheydts ende ghequels) van weynighen naeghevolght ende gheleeft werdt: Immers de meesten hoop niet gheloovende, om de valsch ghewaende strengicheydts wille, datmens hier leven mach, verlaten de voorsz. wenschelijcke oeffeninghe ende ‘tghebruyck der Godtlijcke deughden, henluyden hanghende aen de Ceremonien, die zy inder deuchden plaetse oeffenen, ende daer heure lust ende salicheydt instellen. Dese luyden zietmen huydensdaeghs onder alle secten by groote menichten: Maer so wie een rechtschapen Conscientie ende oordeel heeft, die ziet den sone Godts aen voor dat hy is, voor Jesus Christus, namelijc: een verhoopte salichmaker ende verlosser zijns volcx van heure sonden, ende daer beneven oock voor een lieffelijcke salvinghe met den olye des vreden, vreuchden ende blijschappen inden heyligen Gheest: zy vinden in hem de woorden des levens, het voetsel ende de verquickinge heurder zielen, ende en konnen noch en moghen hem daeromme oock niet verlaten, maer oeffenen, ghebruycken ende hanteren zijn goetheydt met oprechte navolginghe tot in zijnen doodt toe. Nu mercket de gemeene verstanden wel dat dese verlossinge vanden quaden, ende dit ghebruyck ende plegen der deuchden noch niet ghenoegh en is, ghemerckt het eerste een knechtelijcke slach-vresende, 1 1 Joan. 8 ende het tweede een huerlings loonsuchtighe aert is: De knecht noch huerlingh en sullen in den huyse Godes niet blyven, maer het kint: De voorsz. twee soecken henselven in allen heur doen ende laten: De knecht vreest: de heurlingh hoopt loon: Maer het kindt bemindt ende soeckt alleen Godes eer ende der menschen salicheydt. De mensche aldus van’t quade verlost zijnde met rusten, ende deuchde gheoeffent hebbende (overmidt het arbeydt-versoetende loon) met lusten, koomt ten laetsten tot een klaerder oordeel ende suyverder kennisse, want die te vooren ‘tooghe alleen hadde op zijn selfs vrede ende luste, begindt deur den daghelijckschen ommeganck, Christum soo heylich, soo goedt, soo schoon, so eerwaerdich, ende soo minnelijck te bevinden, dat het ooge zijnder zielen eenen afkeer doet van hemselven ende alle ‘tzijne , en aenschouwet ghestadelijck de onversadelijcke schoonheydt ende goedtheydt Christi. Hier sterft ende verdwijndt alle eyghen soeckelijckheydt in dit behaeghlijcke aenschijn Christi: deur welcke kennisse, oordeel ende ghesichte de Heylighe Liefde gheboren werdt, die sulcken mensche dā in Christo met Godt vereenicht, heylight ende goet (ja uyt ghenaden, soo hy ghebenedijdt uyt eyghender naturen is, een God) maeckt: Dese kennisse Godes is volmaeckte gherechticheyt, ende dit oordeel ende dese Godes kracht te wetē, is een wortel der onsterffelijckheydt. 2 2 Sapie. 15.
 Daer dese kennisse der zielen niet en is, daer is niet goets: Want waer kan wat goedts wesen sonder Godt, buyten den welcken niet goedts en is? 3 3 Prov. 19. Ydel zijn alle menschen , in den welcken de kennisse Goodts niet en is, ende die uyten dinghen, 4 4 Sapie. 13. die goedt schijnen, niet en hebben konnen verstaen den ghenen die daer is.

Wat den ghenen behindert die dit ware oordeel der Conscientien derven.

Het vijfthienste Capittel.

Die hindernissen zijnder die den verblinden menschen behinderen te komen tot het geware oordeel der Conscientien, te weten, Duysternissen, Blindhtheydt ende Schaduwe, de welcke aengezien werden voor Licht, Ghezicht ende Wesen. Die zijnen naesten bemindt is in’t licht, 5 5 1. Joan. 1. ende die in’t licht wanderen, soo hy ghenenedijdt in ‘tlicht is, hebben ghemeenschappe onderlinghe metten anderen: Maer die hem seyt in ’t licht te wesen, ende zijnen broeder haedt, is noch in duysternissen. Het volght noodtelijck, dat soo wie in ’t licht wandert, zijn ghebreecken inde selve Godes bermherticheydt, ende daer-inne de Godtlijcke liefde tot hemwaerdts, kendt ende verstaet. Dese kennisse der Godtlijcker liefden tot heurwaerts, baerdt oock ghelijcken aerdt der liefden tot zijnen naesten, diens overtredinghe hy lanckmoedelijc verdraeght, goedertierlijck berispt, ende minnelijck vergheeft, soo hem van Gode geschiet is. Elckerlijck (Godt gheve oock weder hy de opinien van den Paus, van Luther, van Menno, van Calvijn, van Lowijs, vā Henrick Niclaes, of van Davidt Joris toe-ghedaen zy) ondersoecke hier hem selven, of hy sulckdanigen lieven, onpartydigen ende mede-dooghenden herte draeght tot zijnen even mensche, die hy van eē ander opinie kent dan hy is. Wat gellet men salder dese liefde, die’t al lijdet, hoopt ende verdraeght, missen: soo het ketteren, lasteren, afsnyden, verjaegen, moorden ende verderver, leyder! al te klaer doet blijcken. Want in plaetse van ’t langmoedigh verdraghen, wil elck, noch selfs blint zijnde, ander leyden; elc, noch sot zijnde, ander onderwijsen; ende elck, noch de tyrannie van den gheest der dolinghen onderworpē zijnde, geweldelijc over-eens anders Conscientie heerschen ende tyranniseren. Liecht


dit volck dan niet, 1 1 Joan. 1. als zy hen seggen gemeenschappe te hebben met het licht des werelts, dat in algemeen (sonder onderscheydt) eenen yeghelijcken schijnt, die d’ooghen wil openen, daer hy niemandt toe en dwinget, maer elck lieflijck toe vermaendt, toe lockt ende toe smeekt? Wanderen dese, segh ick, niet in de duysternissen? Wel seyt Salomon van sulcke luyden. 2 2 Prover. 4. Der godloosen wegh is duyster, ende en weten niet waer zy vallen. Weet yemandt waer ende hoe hy valt, die, ter self der plaetsen komende, sal hem voor ghelijcke val konnen hoeden. Maer dese en verstaen heure dolinghen, noch en weten heuren val niet, wandt zy en letten niet op heuren wegh: Ende of zy daer al op wilden lettē ende ‘tlicht verwachtende waren in haren eygen waen ende wijsheyt, soo vernemen zy niet dan duysternisse, daer in zy wanderen, ende niet in ’t licht: Ja al wandelen zy in den middaghe, soo stooten zy henluyden duyster ooghe, maeckt oock hen gansche lichame soo duyster, dat heure begheerlijcke voeten blindelijck loopen om quaedt te bedrijven, ende heure quaetwillighe handen behendigh zijn om bloed te storten. niemandt en wandert inden rechten bane ende in ’t licht (dat is in Christo) dan Christenen, maer dolinghe ende duysternissen zijn by den sondaren 3 3 Eccl. 11.. Wat dese, buyten Christum in heure verblinde opinien blyvende, beginnen, doen of laten, is onrecht, voor Christum gheloopen, ende voor ’t licht opgestaen, ‘twelck al te vergeefs is: 4 4 Psalm. 116. Want al ist soo datmen dese uyterlijcke nachten, oock als de sonne onder ’t herte der aerden is, met toortsen, fackelen, kaersen en vuyr mach verlichten, soo datmen met klaer onderscheyt den dingen zien mach ende 5 5 Sapie. 17. bekennen, soo en bevindtmen nochtans geen vuyr soo groot, gheen sterre soo klaer ende licht, die dese duystere en yselijcke nacht verlichten mach: henluyden openbaert wel een verschrickelijck ende schadelijc vuyr (de knagende, wroegende ende verdoemende worm) dat vol ancxten is, maer overmidts zy niet en zien, verschricken zy so seere, dat zy ‘tgunt zy noch zien (of wanen te zien) veele grooter wanen te zijn, ende want zy hier toe gebruycken tooverye, gesproock ende vermetele wijsheydt, (O suyverlijcke beschrijvinge der duystere Conscientien) werden hen alle dinghen te spot ende schande. Want die daer beloven (dese gheesten der dolinghen ende verkeerde opinien) desen ancxte te dryven uyt de swacke zielen, lijden selve desen ancxt, ende dat met ghespodt. Siet dit zijn de duystere Conscientien, daer de sonne des verstandenisse niet en schijnt, want zy haten, vermijden ende vlieden ‘tlicht, dat is een warachtighe kennisse ende oordeel heurder wercken, overmidts die boos zijn, ende daeromme en begrijpen, ontfanghen noch en ghenieten dese duysternissen dit Godtlick licht des oordeels niet. 6 6 Joan. 3. Maer of dese liefdeloose, partydighe en 7 7 Joan. 1. neuswijse menschen noch al (soo voor staet) opten rechten middage in ’t licht wanderden, soude henluyden dat niet moghen baten, omme de rechte bane te kennen, gemerct heur hovaerdigh ende hertneckigh herte des Heeren raet ende bevelen niet en wil volgen: Want sulckdanige met blintheydt geplaeght werden, 8 8 Deut. 28. soo geschreven staet: Ist dat ghy s’ Heeren bevelen niet en volbrenght, soo sullen vervloeckinghen over u komen, etc. de Heere sal u slaen met sotheydt, blintheyt ende raserye des ghemoets, so dat ghy in den middage sult tasten, ghelijck de blinde doet in duysternisse. Wat voordeel kan dese blinde dan genieten van de al-ghemeene sonne der ghenaden, die nemmermeer onder en gaet, ende hem nochtans nemmermeer en schijnt? Niemant en verstae hier uyt dat Godt als wraeckgierich, den menschen plaeght met blintheyt, ‘twelck tegen de Godlijcke nature is, want alle goede gaven komen van den Vader des lichts, ende die ’t eenighe goet is, mach niet quaets voortbrenghen; maer onse boosheydt verblindt ons, ende het afkeeren der dwasen is heurluyder selfs bederven. Dese onbeweeghlijcke sonne blijft eeuwigh schijnende, maer keeren wy hem den rugge, loopen wy in den diepen speloncken, ende maecken wy ons selven de duysternissen soo ghewoone, dat ons een pijne is ’tlicht der sonnen (‘twelck den ghesonden oogen lieffelijck is) te aenschouwen, wat schulde heeft de onveranderlijcke sonne aen onse blindtheydt? Wy selve zijn d’oorsake onses verdervens, ende niet Godt. Onse eygen boosheyden scheyden ons vā Gode, ende onse sonden zijn de welcke die ’t aensicht deser 9 9 Esai. 59. sonnen, of het zijn de schellen die onse ooghen bedecken, so dat wy het licht niet en zien: wāt al is ‘tgansche landt licht ende schoon, so dat niemant aen zijnder arbeyt ghehindert wert, soo hebben de sondaren alleen sulcken grousamen nacht, 10 10 Sapie. 17. ja zy zijn hen selfs de alderswaerste ende grouwelijckeste duysternissen.
Soo wie aldus, met Adam, den Godt des levens verlaet om zijn eyghen opinie die hy bemint, een Godt daer af maeckt, ghehoorsaemt, eert ende dient, ende alsoo ‘tmaecksel zijnder handen (te weten een afgod die oogen heeft, ende niet en ziet; ooren, en niet en hoort, etc.) 11 11 Psalm. 113. aenbedet, die wert self ooc zijn maecksel gelijck, dat is, hoorende doof ende ziende blint. Sulckdanige wandelen als de Heydenen, in ydelheyt heurder gedachten, hebbende een verstant dat met duysternissen verblindt is, 12 12 Ephes. 4. ende zijn vervreemdt van ’t leven Godes, deur de blintheyt des herten die in henluyden is. Hoe ist moghelijck een blinde Conscientie beter te beschilderen, dan hier d’Apostel met de natuerlijcke verwen gedaen heeft? sy wandelen (seyt hy) in ydelheyt heurder gedachtē: Voorwaer de ghedachten zijn wel ydel, der geenre die na heur eyghen goetduncken (het zy Papist, Mennonist, Lutheraen, Calvinist of wie het zy) wandelen, die hen selven een Wet ende Conscientie versieren uyt een qualick verstaen text of twee, buyten ende sonder het ware ende recht verstant der Godlijcker Schrifturen, het welck alleen het wesentlijcke woordt Godts ende de levend makende gheest is, als die niet en bouwen dan opten letterlijcken text, die sondere den gheest duyster, ydel, verwerrende ende dootslaende is. Dese luyden luysteren nae de versierde loghenen van heuren gheest der dolingen, ende zijn als eene die een schaduwe omhelst, ende den wint najaeght. Want niet tegenstaende geen salicheyt en is buytē noch sonder Jesu Christo, niet teghenstaende de selve Jesus Christus de wesentlijcke Waerheyt is, ende gheen Historie noch Ceremonie, sulcks dat die


ghene, inden welcken dese Jesus de saligheyt niet en werct met verlossinge, dats, met vernielinghe, doodinge ende volkomen uyt-roedinge der sonden in zijne Godlicker kracht ende inden welcken de sonden also gestorven zijnde, hy, gebenedijt, niet en verrijst met zijn Godlicke leven, lust, vreuchde ende blyschappe des gheests, buyten Christum zijn, ende oock zijnder niet en genieten noch deelachtig en zijn, soo droomen ende verzieren sy henluyden noch al dies niet te min Christenē te wesen d’eene deur een vast geloove (soo zijt noemen) dat Christus over vijfthien hondert jaren voor hen gestorven is, ende d’ander deurt naerstich vermyden ende het vlytich onderhouden van die of van dese Ceremonien, stellende also het Evangelium (dat een kracht 1 1 Rom. 1. Goods is) allen den genen die daer inne gelooven, ende hetRijcke Godes (dat met uyterlijcken gebare niet en komt, ende dat geen spijse noch drancke, 2 2 Rom. 14. maer gerechticheyt, vrede ende blyschappe inden H. Geest is) in een ydele waen, in uyterlicken gebare: Wat is dit anders dan raetselen der dolingen, wychelerye, loghenen ende droomen der quaetdoenders, ‘twelck een rechte ydelheyt is, ende der welcker herten als een barende vrouwe, fantesyen gedoocht met smerten? Maer gelijck de werelt selfs bedrogen wil zijn, soo vinden dese slimme ende scheluwe potten, oock slimme deckselen, die henluyden in dese ydelheydt heurder Conscientien noch vrede predicken, 3 3 Eccle. 34. daer nochtans gheen vrede en is.
Ende niet tegenstaende d’onvrede innerlijc wel gevoelt wort, nochtans dese verleyders henluyden vroet makende, dattet hier niet anders en mach wesen, gelooven ende volghen sy die: soo leydet d’eene blinde d’ander in de grachten: maer wee desen sotten Propheten die heure eygen (niet Godes) gheest volgen 4 4 Ezech. 13. ende niet met allen en sien, ja die ydelheyt sien ende logenen propheteren: want der onwysē zielen noch eens swaerlijcken van de handen deser verleyders gheeyscht sullen werden in den yselijcken dach der wraken.

Wat den ghenen van noode is, die deur achtneminge ende oeffeninge gaerne souden gheraken aen een ware kennisse of goede Conscientie.

Het sesthienste Capittel.

Nae datter gehoort is vande hindernissen, en salt oock niet qualijck vallen, wat te seggen, watmen behoeft, om te geraken tot een goede kennisse of Conscientie: Hier toe behoefter mede drie te zijn, te weten, Licht, Ghezicht ende Dingh: Want sonder licht en mach tgesicht geen dingh zien of bekennen: sonder gesicht (al waerder schoon alt licht en machmē men oock geen dingh beken en. Ende ofmen al ‘tghesicht hadde in ’t licht, soo moet noch het dingh daer wesen salmen wat bekennen: Want dat niet voor ooghen en is, en machmen niet zien: Alsoo en mach geen van dese drie den anderen ontberen maer en moeten alle t’effens voor handē zijn, of daer en mach gheen waere kennisse (daer af hier gesproken werdt) wesen. Daer omme wil ick van elck wat segghen, ende eerst van ’t licht. Het licht dan dat alle menschen, komende in dese werelt, verlicht, is Christus Jesus, d’alderbeste ende volmaeckte gave, 5 5 Joan. 1. voortgekomen uyten Vader des lichts, als een gemeene sonne schynende over goede ende quaden, 6 6 Jacob 1. die nochtans van niemant dan vanden goetwilligen ende boetvaerdigen menschen genoten wert, die heure oogen tot dese aengeboden voorcomende genade openen. Dit zijn de kinderen Godes die in dit licht der ghenaden heylichlijck wanderen, ende werden also deelachtich des lichts vruchten in alle goetheyt, 7 7 Ephes 5. rechtvaerdicheyt ende waerheyt, ende leeren verstaen wat daer sy de welbehaechlicke wille Godes. Ende also wandelende in ’t licht, gelijc God in ’t licht is, hebben dese kinderen Godes (sonder alle twist, secten of partidicheyt) onderlinge gemeenschappe int bloet Jesu Christi, twelc henluyden reynicht van alle sonden, 8 8 1. Joan 1. want sy zijn door Christum in en een met Gode. In Gode en is gheen duysternisse, daeromme en blijft henluyden oock geen sonde noch dolinghe onbekent, want het woort des levens is een lanteerne heurder voeten, dat is, oordeel haerder begeerten, sulcks sy de bekende sonde haten ende t’bekende goet beminnen, dat is God, ende in Gode allen menschen, welcke liefde is der geboden vervullinge. Siet so en reynicht hen niet alleen de ghemeenschappe des lichts van allen quaden, maer verciertse ende edeltse oock met d’opperste deuchde, dat is met liefde Godes ende des naesten. Dit werck en behoeft het licht by niemanden dan by den genen die daer zien te weten, niet by den genen die ydelheyt zien, maer die den dingen selve zien: niemant en geraect tot het sien ende bekennen der dingē, dan die eerst d’ydelheyt inder waerheyt gesien ende bekent hebben voor ’t selve dat die is, te weten, voor ydelheyt, daer af ick nu oock seggen wille. Maer want niemant en ziet of daer wert wat ghezien, soo dat het ding datter gezien wert ende het zien, altijt tsamen gelijck zijn, ende d’een sonder d’ander niet wesen en mach, soo sullen dese twee oock te samen gelijck uytgesproken worden in deser manieren. Ghelijck s’menschen lichaem niet en mach leven (ick swijghe gesont blyvē) sonder voetsel, so behoeft de ziele oock nootlijc voetsel, sonder welcke die niet gesont blyven en mach, welck voetsel is alleen het levende woort des Vaders, soo gheschreven staet: De mensche en leeft niet alleen by den broode, maer by alle woorde komende uyten monde Godes. 9 9 Math. 4. Veel eer bevolen de gemeene menschen dat zy zieck of niet wel te passe en zijn, dan sy weten wat d’oorsake van dien is. Recht so gatet mede met de kranckheyt of zieckte der zielen, diens pyne eer gevoelt, dan haer oorsake verstaen wert. Het eerste gevoelen dan van der zielen zieckte, is ‘tgevoelen van d’onversade begeerten, die blindelijck, onrecht ende tegen de natuere aen den verganckelijcken creaturen, d’een in rijckdoms, d’ander in hoocheyts, de derde in weeldicheyts verkryginge) versadinge soeken voor d’eeuwige ziele, twelck voorwaer een plompe sotheyt is, te weten, het oneyndelicke met het tijdelicke te willen vernoeghen. De ziele dan int verkrijgen van ’t eene, twelc


sy waende macht te hebben haer begeerten, of (om beter te seggen) natuerlijcke genegentheyt te voldoen, haer noch onvernoeght ende ydel vindende, soect met alle mogelijcke middelen na wat anders, omme haer genegentheyt te stillen. Dit geschiet in deene met dese, ende in d’andere met die creatuerlijcke lusten ende afgoden, in elcken na zynen staet ghelegen is, ende na het hem zijn opinien voor oogen stellen: soo soeckt de hoereerder in vrouwen, de gulzigaert in leckerheyt, de dronckaert in den wijn, de gierigaert in ’t gelt, de hovaerdige in cierlijck gewaet, ende in somma, elck in ‘tgunt hem zijn opinie als zijn beste goet doen beminnen ende begeren, ‘tgenoegen te versaden, ende den rust zijnder zielen. Die dan deur alle creaturen, hem mogelijck om verkrijgen geweest zijnde, geloopen is met zijne begheerten, ende hem selven dan noch na t’gebruyck of misbruyck, soot waerlijck is) van dien onversadet ende onvernoegt bevoeldt, dese mensch ende gheen ander verstaet, 1 1 Eccle. 21. bevint ende ziet dat alle creatueren ydel zijn: Het zijn in zich selfs wel goede maeckselen Gods, maer ydel ende onmachtich omme des menschen ziele, die eeuwich is, te mogen versaden, twelc alleen geschieden mach deur d’onverganckelijcke kracht van’t woordt Gods, dat eeuwigh ende niet verganckelijc (soo alle creatueren zijn) is.
Dit is wel een vanden eersten gezichten in den menschen, te weten: het bekennen van zyne ende hem selve alder creatueren ydelheydt dies hy dan hem selven bevint in den duysternissen ende inden schaduwē des doots, 2 2 Luce 1. als eē die verhongert zijnde in onmachtē leyt: daer ziet hy d’ellendighe quale zijnder zielen, beurt zijn oogen (als een die uytē slapen ontwaect) op, 3 3 Ozeas 5. ende ziet zijn ziele besmet ende veronreynt met veel boelschappen, ende waer toe die vervallen is. Alsoo koomt nu hier kennisse, wat der zielen quale is, namelijc, hoerderye, 4 4 Hiereem: 3. ende waer die leyt, te weten, byna versmoort indē modder zijnder jeuchdelijcker lusten, daer hy ten keele toe inne steeckt: maer soeckende nae d’oorsake van dien, ende hoe hy daer inne geraeckt is, of anderen hem daer toe gebracht hebben, dan of hy selfs in zijn herte niet quaets en heeft, soo bevint hy zijn eygen sotheyt, die gheen onderscheyt tusschen goet ende quaet en hadde, 5 5 Hebre: 3. d’eenige oorsaecke: Want dese d’ydelheyt voor’t wesen aenziende ende beminnende, heeft bedrogen zijnde, die naegevolcht ende den Heeren verlaten dies hy nu met elenden bevint, dat het afkeeren der dwasen hen bederft, 6 6 Hierem 2. ende dat het swaer is den Heere te verlaten: want dan verschijnt in zijnen ooghen eene wackere roede, 7 7 Hierem: 1 te weten, de straffinge der sonden, het welc de sonde selfs is, die is altijt haer eygen boete, laet geen misdaet (hoe kleyn die mach zijn) ongestraft, ende is daeromme oock wel een wackere Roede. Ende want hy zijn overtredinghen niet meer loochenen en mach noch en wil, soo ziet hy voor zijnen oogen het sterven ende bederven in alle ‘tgunt hy tot noch toe gheleeft heeft, ende koomt om wat troosts te halen totter Heyliger schriftueren, het graft Christi, 8 8 Johan 20 soeckende den levendmakende Geest by den dooden letter: Maer inde plaetse van Christum te vinden, ziet hy daer twee Engelen ofte ghetuygen Christi: Deen van dese betuycht hem zijn ongerechticheyt, hout hem de straf voor oogen, vermanende dat hy die moet sterven, ende is ‘toude Testament, de wettelijcke knechtschap, die deur dreyghementen ende vreesen van boete der sonden, de selve leert te stervē: Tegen desen over is d’ander Engel, die onder dit sterven ooc allencxkens aenwijst tot oeffeninge der deugden, vertoonende het loon van dien, dwelck d’Evangelische vrolijcke bootschappe is, verkondigende niet dan genade, leven ende salicheyt, daer de loonsuchtige huerling begheerlijck na luystert, ende de deuchdē om de soeticheyt haers loons (soo de deucht oock haer selfs loon is) begint te oeffenen. Alsoo begint hy nu te zien wat onrecht is, oock wat recht is: ende altemet de sonde (noch uyt de oude ghewoonte) dienende, 9 9 Prover 4 altemet oock uyt begheerlickheydt van tbeloofde loon de deucht hanterēde, leert hy zien wat onderscheyt daer is tusschen een rechtvaerdighe ende onrechtvaerdige: want hy int gunt hy hem zelven onrechtvaerdigh bekent, 10 10 Malac 3 de gevreesde straf des knagens, ende in ’t gunt hy hemzelven rechtvaerdich bekent, ‘tgehoopte loon des vrolijcken onschults wackerlijck in zijn ziele bevint. Hier ziet hy dan oock in zijn leden den strijdt van twee contrarie wetten, want al soude hy altijt ende in alle zijn dencken ende doen gaerne de ghevreesde straf ontgaen ende tghehoopte loon verwerven, 11 11 Rom. 7. soo verrascht, overvalt ende overweldicht hem noch dickmael de lange gepleechde ende veroude gewoonte van sondigen, soo dat hyt quaet, dat hy (niet om dattet quaet is, maer om datter sraf navolcht (niet en wil, doet; ende daer teghen ‘tgoet, dat hy niet om dattet goedt is, maer om dattet loon van vreden navolcht) doen wil, niet en doet. Hebdy oordeel Leser, soo eerkauwet desen zin, want sy hevet meer in dan mijn voorghenomen reden lyden mach hier geseyt te worden. Aldus daghelicx strydende, begintmen metter tijdt deur oeffeninge wat onderscheyts te gekrygen van deucht ende boosheyt, doch noch kleyn, soo datmen by na menschen voor boomen aenziet. Alsoo neemt Christus allencxkens trijck inne, 12 12 Math. 8. drijft de Duyvelen uyte, ende openbaert den menschen ‘trijcke Godes, niet buyten, maer binnen in den mensche. 13 13 Abac 2/ Al waer de mensche contempleert of swijghende schouwet, om te zien wat tot hem gheseydt sal worden, ende vierende alsoo den Sabbath, om niet zynen wille (die hy hem doodtlijck bevindt) maer om des Heeren willen (die hy zijn saligheydt verstaet) te doene: hoordt, ziet ende verstaet hy wat de Heere in hem spreeckt, 14 14 Psalm 26: ende leerdt den wille Gods kennen, alsoo Christus, de waerheydts mont, selfs belooft segghende: Ist yemant ernst den wille Godes te volbrengen, 15 15 Joan. 7. die zal verstaen of mijn leeringe wt Gode is, dan wt my selfs: dat is, hy sal onderscheydē konnen de leeringē en wille Godes, uyt de leeringhen der menschen. O wat goeder dinghen zien deses menschen ooghen: Hy ziet Christum, de wille des Vaders, ende in Christo den Vader selfs. 16 16 Joan. 14. Bedenckt hier doch o mensche, 17 17 Eccle. 6. oft niet beter en is alsoo te zien ‘tgunt men begeert, 18 18 Esaia 25. dan blindelick te begeren ‘tgunt men niet en verstaet? men ziet daer het leven den doot verslinden, den doot meyn ick van dat sondige leven, dwelcke noch gheleeft


zijnde behindert het aenzichte des heeren te 1 1 Exod. 33. aenschouwen, ende also den laetsten vyandt metter doot te verwinnen. 2 2 1. Cor. 15. Men ziet den voorhanck) die alle volcke voor den ooghen hanghende is) van ’t aenghezichte, 3 3 Esai. 25. de tranen van d’ooghen, 4 4 Psalm. 62. ende de versmaetheyt wechnemen, ende men ziet de Godlijcke kracht voor ons 5 5 Hiere. 11. stryden, wrake nemen vanden vyanden, ende Christum regneren, 6 6 1 Cor. 15. tot dat hy alle zyne vyanden onder zijne voetē vertrede. 7 7 Prov. 22. Also ziet ende bekent sulcken mensche nu ‘tquade als de 8 8 Math 11. kloecke, ende weet hem daer voor te hoeden: Ende ziet oock daer beneven het goede in ‘t 9 9 Joan. 8. voorbeelt Christi in hem, twelck hy met gehoorsaemheyt ontfangt: soo wertmen een oprecht jonger Christi, 10 10 Sapien. 5. men leert de waerheydt kennen ende verstaen, men ziet d’opgaende sonne der verstandenissen ende des gerechticheyts, die nemmermeer onder en gaet, ende de waerheyt die vry maeckt van alle ketenen der duystere ende valsche begeerlickheden: dā verneemtmen in dese waerheyt Godes 11 11 Luc. 3. salicheyt, ende men siet in zijnen vleessche Godt. In dit gesichte verblijden zich de rechtvaerdigen: 12 12 Job. 19. Want zy zien de wonderdaden Gods in Christo, 13 13 Job. 22. ende wat liefde henluyden van Gode in Christo bewesen is, 14 14 Psalm 106 dies sy oock met eeuwiger weelden smaken ende zien hoe soet dat de Heere is, 15 15 Luce 5. ende ten laetsten zien sy 16 16 1 Joan 3. den Hemele open, 17 17 Psalm 33. in zijnen lichte (Christo) t’licht, 18 18 Marc. 1. dat is, Gode, ende den selven onuytsprekelijcken God van aenzichte tot 19 19 Joan. 1. aensichte. 20 20 Psalm. 35. O hoe vermakelick ist’ ooge alsulcken 21 21 Genes. 32. gezichte: 22 22 Eccle. 11. vintmen oock licht der oogen dat de ziele alsoo mach verblijden?

Hoedanigh de Conscientie wesen moet die Godt sien ende kennen zal:

Het seventhienste Capittel.

Maer of yemant hem latende beduncken dat sulcx hier in der tijdt niet en mach geschiedē, als of niemant hier noch wesende, int Heylich der Heyligen, inden innersten tabernacule des Heeren, ende op desen hoogen Heyligē berge en mochte geraken, my vraechde: Wie zijn de genen die dit aengename ende salighe gesichte hier mach gebeuren? dien sal ick niet, maer de heylige schriftuere antwoorden, dat dit de ghene zijn: 23 23 Psalm 148. die sonder smette inne gaet totten Heere: 24 24 Philip. 3 diens wandelinge hier al in den Hemel is: 25 25 Psalm. 25. die onschuldich van handen, 26 26 Math. 5. ende die suyver van herten zijn. De koninglijcke Propheet de suyveringe des herten niet voor onmogelijc houdende, maer sulcx vast geloovende, badt den Heere met betrouwen daeromme, seggende: 27 27 Psalm 51. Schept o Heere in my een reyn herte: Sulcken suyveren herte, 28 28 Tob 3. dat reyn was van alle begeerlijckheyt, vermat haer inden Heere te hebben de ootmoedige Sara: Sulcken herte roemde d’Apostel totten Rade te hebben, als hy seyde dat hy tot dien dage toe voor Gode gewandelt hadde met goeder Conscientien: 29 29 Actor 25. Ende sulcken Conscientie ghetuycht ’t Evangelie gheweest te zijn in ’t Heylige paer volcx, van de welcke men leest: Sy waren beyden oprecht voor Gode, 30 30 Luce. 1. wanderende in allen gheboden ende insettingen des Heeren onstraffelijck. Mochte sulcx hiet niet zijn, soo ware alle dit voorsz valsch, ende soo waer te vergeefs geschreven Den reynen zijn alle dingen reyn: 31 31 Titum. 1. want dan waerder niemandt reyn: 32 32 Prover. 21. Die reyn is, diens werck is oock oprecht: 33 33 Joan. 13. Diens voeten reyn zijn, en behoeft niet meer wasschens: Ick wil dat de Mans in alle plaetsen bidden 34 34 1 Timo. 2. opheffende suyvere handen: Ende, Hebt vrede met den ghene die Gode aenbidden met reynder herten, etc. met duysent dierge-ghelijcke edele schriftelijcke spreucken, alle der gheloovighe Christenen suyverheyt uytdruckende, 35 35 2. Timo. 1. (die ghesamentlijck de Bruydt Christi zijn, Heyligh sonder alle vlecke, rimpele ofte smetten) soo waren oock de beloften Christi, 36 36 Ephes. 5. met de hope van dien, verloren, daer deur wy ons souden mogē reynigen van alle vleysschelijcke ende geestelijcke besmettingen, omme voort te varen in Heyligheydt ende inde vreese des Heeren. 37 37 Jacob. 4. Hoe soudē wy sondaren onse bloedige handen dan mogen reynigen, ende onse herten dan mogen suyverē? Kan Jesus dan het vruchtbaere wijngaertrancxken in hem niet reynighen? Heeft voor maels der bocken ende stieren bloedt macht 38 38 Hebr. 9. gehat den besmetten te Heyligē, tot suyveringhe des vleeschs, hoe veele te meer heeft het bloed Christi, die door zynen Heyligen Geest hem selven onbesmet opgeoffert heeft Gode, ons gereynigt van den dooden wercken, om te dienen den levendighen God? Die dan dese reyniginghe niet en ghelooft of weet) is ongeloovich ende onversocht, voorden welcken dese peerlen ende roosen oock niet gestroyt en werden, maer voor den geloovigen, die ooren hebben omme te hooren. Of nu yemant van dese vraechde, welc de middelen zijn omme te geraken tot dese reyniginghe, aen dese olye gemaeckt uyten aldersuyversten olyven diemen brant, ende ooc aent alder louterste gout datmen bruyct tot lampen, 39 39 Exod. 25.37. kandelaren ende tafelen int Heylichdom des Heeren, die oeffene hem dagh ende nacht dadelijck in een van dese na-beschreven aenwijsingē daer toe dienende, soo sal hy lichtelijck duysent diergelijcke middelen met andere woorden, deur de geheele schriftuere gesaeyt zijnde, begrijpen en verstaen konnen. Esaias seyt: 40 40 Esai. 1. Wascht u ende zijt reyn. Waer mede sal men sich wasschen? Met Ceremonien uyterlijck te mijden of onderhoudē? Begint dese reyninginge van buyten eerst? Waerlijck neen zy: Want so de besmettinge begint ende komt, so moet oock de reyninginghe beginnen ende komen. Nu en comet niet van buytē in den mensche dat hem besmet maer het comt van binnen uyten herten. Van daer komen quade gedachten, 41 41 Math. 15. dootslaghen, overspel, hoerderye, diefte valsche tuygenisse ende Gods lasteringe: dit zijn dingen die den menschen besmetten: Daerom en heeft oock dese wijse Medecijn onser zielen niet gheleert, datmen ‘tgraft ende den beker eerst van buyten vercieren ende reynigen soude, so Luther, Calvijn, Menno, Paus ende veele andere, 42 42 Math. 23. met een jammerlijcke moort der onwijse goetwillige zielen, leeren: Maer dese hypocrijten strenghelijck berispende seyt hy: Reynicht eerst (ghy Phariseen) het binnenste van den beker, op dat het uytwen-


dighe oock reyn werde. Soo zietmen dat het quade bloet uyten pockighen gesuyvert zijnde, de schubben haest verdroghen, van selfs afvallen, ende ‘tvleysch reyn wert, daermen ter contrarie ‘tverdorven bloedt inwendigh latende, de zeeren wel van d’een plaetse verdrijven mach, nochtans alsoo datse elders weder uytbreken, sonder eenighe genesinghe te verwachten. Daeromme de selve Evangelissche Propheet Ezaias uyt eenen selfden gheest Godes met Christo sprekende, 1 1 Esaia 1. seydt voort daer by: Neemt wech het quaet uwer ghedachten: want wt dese quade gedachten, spruyten (soo Christus leert) de voorsz. quaden: Rust (seyt de Propheet) van desen quaden, ende leert wel doen.
O wat uytgelesen ordonnantie is in desen gelegen: Dese Propheet begint zijn prophetie met het vermaen van Goods weldaden aen ons bewesen, hy verwijt ons onse ondanckbaerheyt vertelt ons onse overtredinge stelt voor oogen onsen sorghelicken staet, onse verkeerde bekeeringhen van met Ceremonien den Heere te willen versoenen, seyt geen offerhande ghewilt te hebben, noemt heure vergaderinghe ende feest-daghen godloos, seggende dat hy die haet ende niet langer gedoogen en wil, dat hy lang genoech int ghedulden ghearbeyt heeft, dat hy heur ghebedt niet hooren en wil, ende dat heure handen vol bloets zijn: Wasschet u (seyt hy ten laetsten) ende werdt reyn, neemt het quade uwer ghedachten uyt mynen ooghen, rust van quaedt doen, ende leerdt wel doen. Wat het quaet-doen is, heeft Christus (soo voor staet) verklaert. De Propheet verklaert hier wat het goet-doen is, dat wy moeten leeren, als wy ‘tquaet-doen ontleert hebben: Want onmogelijck ist dat yemant ineen sake wel ende qualijck, goet ende quaet kan doen. Voor al, seyt de Propheet stracx daer aen, soeckt oordeel: (dat is, staet na een goet verstandt, na een goede Conscientie, ende na waerheyts kennisse) Helpt den verdruckten (de verdructe ziele, Redene ‘tbeelde Godes, ende den verdruckten Christum in ons, die noch een kindeken ende een weesken is, dit oordeelt met een recht oordeel, onschuldich, onnosel ende vry) ende beschermt de weduwe, (u ellendighe verlaten ziele, diens man [de gherechticheyt, Christus Jesus] in u dooot is) dan sullen u sonden witter werden dan sneeu, al waren sy soo root als vormelioen. Maer salmen aldus ghewasschen werden, soo moet daer oock voorhanden zijn het reyne water, datter belooft is op ons ghestort te worden. Doch moet voor dit water des H. Gheests, springende uyten fonteyn des levens, 2 2 Ezechiel 36 een ander water gebruyckt zijn, 3 3 Apoc. te weten, ‘twater van berouw, ghemenght met bittere ysope, daer Sint Jan mede doopte tot boete, 4 4 Hierem: 4 om onse heerten van alle schalckheyt te wasschen, 5 5 Luce 3. ende die daer uyt te byten: dit is oock het bittere lijden, ende de bloetstortinghe Christi in ons, twelck ons reynicht van allen sonden, ende geschiet alleē inden geloovigen, die metten Leproos uyter herten tot Christum seggen: Heere, ist dat ghy wilt, gy moocht my reynighen: 6 6 Math. 8. ende die met begeerlicker herten daer na verlangēde, biddende met David: Heere, schept in my een reyn herte, &c.

Vander gerustheyt der goeder Conscientien.

Het achthienste Capittel.

Ghelijck alder menschen droefheydt 7 7 Prov. 13. geen ander oorsake en heeft dan dervinge van ’t begeerde, alsoo verlusticht wederomme t’begeeren, datter vervult wert, de ziele. Dese vervullinghe gheschiet altijt in den rechtvaerdigen: want de rechtvaerdige veerkrijcht zijn begheren, 8 8 Prov. 10. overmits hy wil, bidt ende begeert nae de wille Gods, die altijt over al ende in allen dinghen gheschiet, sy zijn een in Christo, ende deur hem ghebenedijt, een met den Vader, ende en willen daeromme in gheenen saecken anders dan God selve in henluyden wil. Zoo en wordt dan oock niet t’onrecht de goede Conscientie een eeuwighe waerschappe 9 9 Prover 15. ghenaemdt, want daer niet ghedaen en werdt dan gherechticheyt, 10 10 Prov. 21.15. ‘twelck den rechtvaerdigen een lust is. Hoe soude de bekende, snoode ende ghehate boosheyt, den rechtvaerdighen dan eenighzins van de bekende, schoone ende beminde deuchde aftrecken, ende die vrolijcke waerschap verstooren moghen? Dit zijn des geests vruchten, namelick: liefde, 11 11 Galat. 5. blyschappe ende vrede, etc. Dit is der Christenē blyschap henluyden onbenemelick, gekomen in plaetse van heurluyder droefheydt: ende dit is den troost Pauli ende alder Christenen in 12 12 Joan. 16. tegenspoede, te weten, een goede Conscientie te hebben. 13 13 Hebr. 13. Vintmen oock vermakelijckheyt boven dese vermaeckelijcheydt des herten? Voorwaer neen: 14 14 Eccle. 30. want de vrolijckheyt des herten, is des menschen leven: ende des mans blyschappe, is een verlanginghe zijnder dagen.

Van d’ongherustheydt ende knaginge der quader Conscientien.

Het negenthienste Capittel.

Maer swaer ist, 15 15 Sapien. 17. daer de Conscientie van haer eyghen boosheydt overtuycht ende verdoemt wert: want de verbaesde Conscientie neemt altijt grousame dingen voor oogen: ende wat de godloose vreest komt hem opten halse soomen seyt: 16 16 Prover 10. Die voor de galge ducht, geraeckter dickwil aen. Een vroom ende rechtvaerdigh man en vreest de galghe niet maer een dief, diens dagelijcxe dieverye hem met wroeginghe de wel verschulde straf ende galghe 17 17 Eccle. 3. voor ooghen beelden. Alsoo werden de boose herten met ancxten, 18 18 Prover 21: grouwelen ende treuren beswaert, ende zijn alle werckers der boosheden altijt in verschrickingen: want misdoen is ancxt: Is de doot dan niet beter dan sulcken bitteren leven? Ende d’eeuwige ruste dan een geduerige quellagie? Quellagie van man, 19 19 Ecclesi 30. wijf, kint, gebuer of vyant die buyten eenen mensche is, mach eynden deur der selve doodt, of men machse in een ander landt ontloopen: maer soo langhe de mensche in zijn verkeertheydt leeft, soo langhe leeft dese onsterfelijcke knagende worm: 20 20 Eccle. 36. want een verkeert herte baert droefheyt: 21 21 Esai 51. Ende overmits


dese verslindende motte binnen inder herten leyt, so draeghtmen die, sonder te mogen ontvluchten, altijt ende over al mede. O het zijn sware wegē die dese totte Conscientien wanderen, 1 1 Sapien 5. den welcken de sonne des verstandenisse niet op en gaet.

Vande hertneckighe Conscientien in verwaende sotheyt,

Het twintichste Capittel.

Daer en tusschen is nochtans het 2 2 Sapien 17. gansche lant licht ende schoon, over mits de glantse der genaden-sonne Christus Jesus, soo dat niemant van de goetwillighe herten aen zijnder arbeyt ghehindert en wert: maer dese hertneckighe sotten hebben alleen sulcken grouwelijcken nacht ende beeldenisse vande duysternissen, die henluyden noch overvallen sullen, ja sy zijn hen selfs de alderswaerste en grousaemste duysternissen, want dit volck werdt inden kercker der duysternissē besloten, nochtans sonder keeten, en zijn al metten veeters der duysternissen (sotte opinien, hertneckigheyt ende ongeloove) gheveetert: sy hebben een ongheloovig ende verbittert herte, ja een steenen herte, 3 3 Hiere. 5. dat sy henluyden niet benemen en laten: daeromme sullen oock dese harthertigen in heure quaden vallen, vallen sullen sy sonder opstaen in heure eygē selfs veroorsaecte quaden. Men siet dagelijcx alle man, d’eene onweg verlaten hebbende om eenen anderen, alsoo veylich ende seker wanderen, als of daer niet dan eenē omweg en waer, ende duysentreleye rechte wegen. Wert de Papist een Lutheraen, Mennonist of Calvinist, hy en draecht hem anders niet dan of hy nu wt alle logen bevrijt, ende in de volkomen waerheyt ware gekomen. Daer dencktmē aldus: Der Papen sake is godloos, dit is een ander, ergo heylich goedt ende oprecht. Wie merckt dat de dolinge menichvuldich en den rechten pat maer eenvuldich is? Namen de menschen dit ter herten, sy souden immers dencken: ben ic in ’t voorgaende bedroghen geweest, wie versekert my dat dit recht is? ’t Voorgaende hadde mede eenen goeden schijn, so wel als ditte: ‘ten is al gheen gout datter blinckt. 4 4 Prover. 16. Sulcks wegh schijnt recht in den oogen der sotten, wiens laetste totter doot leydē. Hier behoort een sorchvuldich ommezien, nadenckinge ende achtneminge geboren te werden, uyt vreese des doodts: Hier behoortmen als in duystere, doornachtige ende onbekende paden, met hanghende teenen den wech te betreden, ende hier behoort de vreese des Heeren, die des wijsheyts beginne is, gheboren te werden uyt de bekende onsekerheyt. Dese Godlicke vreese ende sekere onsekerheyt soude den mensche behoeden voor het vermetel toe treden, ende alsoo voor swaer aenstootinghe, struyckelinghe ende vallen behoeden: want vreese voor schipbreeck ende vallen, menigen schipbreeck ende val verhoet: sage yemandt, dorstich sijnde, twee kruyckē voor hem staen, verseeckert dat inden eenen dootlick venijn, inden anderen oprechte wijn ware, dese en soude also ten eersten geenen hertigen dronck wt een van beyden dorvē drincken, al waert oock dat elck hem seyde: Dit is venyne, ende dat is de wijn: maer hy soude eerst daer aen ruycken, met het topken zijnder vinger daer inne doopen, ende met het uyterste eyndeken zijnder tonghen smaken, welck tvenijn ende welc den wijn waere: wat een sorchvuldich, lancksaem ende ancxtich proeven soude sulck een dan doen, indien hy onder duysent kruyken venijns, maer een kruycke wijns wist voor hem te staen? bekende dese dan noch zijne smaecke verdorven, oock de venijnen ghesuyckert, ende inden eerstē proef den wijn vā lieflijcken smaecke heel gelijc te wesen, wat schromen, ancxt ende sorge soude dien dorstigen in hem bevinden, en hoe langsaem soude hy alsoo twyfelende drincken? Wien zietmen inden dranck der zielen dese sorchvuldicheyt hebben, daer nochtans den eeuwigen doodt gelt? daer swelgt elck, als onreyne verckens, sonder voorsmake ofte eenig eerkaeuwen, alles inne, dat hem van zijn Leeraer inghebrocht wert. Hoe de vermetele stoute met dese heure stoutheyt varē, zietmen leyder dagelicx voor oogen. Elc hout zijn aengenomē opinie ende logen met handen ende tanden vast, swerende, ja stervēde daer op, tselve louter waerheyt te wesen. Daeromme sal de goethertige onverstandige voor al des Heeren vreese benaerstigen, deur verstaen ende weten zijnder voorgaende dolinghen, ende dencken: Voormaels in die ende die saken hebbe ick gemist, hoe wel ick nochtans niet en twyfelde ten was de oprechte waerheyt, soo mach ick in desen oock missen: wie kent de dolingen alle? T’is waer ick zie nu geen beteren wegh, daeromme wil ick dien oock betreden, maer niet haestich noch voortvarende, op dat ick de dolinge, of my eenige ontmoete) niet reuckeloos ongeacht en laet, maer die mercken ende verstaen mach, op dat ick oock beter vernemende, selve niet en versuyme maer arger om beter, ende koper om gout wissele, ende op dat ick blind zijnde) niet gheleydet werde inde grafte van eē vermetele blinde. Dit meynt de Predicker, daer hy seyt: En gaet metten stouten niet overwech, noch metten vermetelen niet inder woestijne, 5 5 Eccle. 8. op dat zyne quadē u niet te laste en komen, want hy gaet na zynen wille, ende also moocht ghy in sotheyt bederven. Segt my o ghy vermetele sotten, hebdy den wech des vreden gevonden, waeromme is u Conscientie vol knaghens, wroegens en onrusten? Dese onvrede, o ghy verdoolde, (ick en sondere hier uytte noch Papist, noch Lutheraen, noch Mennonist, noch Calvinist, noch gheene andere secten, hoe ghenaemt) moet noch in u allen zijn ende blyven, ghemerct u luyder aldere leere opentlijc vermelt, dat ghy niet en ghelooft de vreedsame ende geruste Conscientie by yemant alhier te moghen wesen: Gheloofdy niet datmens hier hebben mach, soo en hebdijs immers niet gevonden: Hebdyse dan oock niet ghevonden, waerom derft ghy soeckende ende struyckelende blinden andere blinden de hant bieden, omme henluyden te leyden op den wegh des vreden, die u selfs onbekendt is? Den wegh des vredens u luyden onbekent, 6 6 Esai. 59. daer en is gheen oordeel in u ganghen, uwe paden zijn slim ende krom, en alle die daer op wandert en weet noch en bekent de vrede niet: Hoe zullen dese luyden dan andere onderwijsen, dat


henluyden selfs onbekent is? anderen geven, dat sy selfs ontberen? of anderen brenghen, daer sy selfs niet geraken en moghen? Noch roemt hē elc op’t naeuste de waerheyt Gods te weten, niet anders dan of hem de verholentheyt Gods alleen, ende niemant anders, te verstaen gegeven waere, ende men die wt henluyden (als alleen vol zijnde vandē Geest der waerheyt) soude moetē halen. Dit maect dan datter onder dese blinde secten ende hovaerdige sotten altijt twisten zijn, daer elck sonder ophouden den anderen kettert, godloost ende lastert: 1 1 Prover 13. ende also wil den Duyvel den Necker altijt schelden. Waerlijck het en is niet so sorgelijc eenen Beere, diens jongen berooft zijn, 2 2 Prov. 17. te gemoeten, als soodanige sotten, die in heure eygen sotheyt betrouwen.

Van de gheboochsame ootmoedige Conscientie.

Het eenentwintichste Capittel.

Maer de Hoovaerdige werden uyten stoele ghestooten, ende d’ootmoedighe daer teghen veerheven. Dese zijn voorwaer al verheven, al waren sy oock in alder menschen, ja en heur selfs oogen, int alderdiepste des afgrondts, aenghemerckt God daer mede in woont, die alle hoocheyt onthooght, met zijn onbedenckelicke Majesteyt. Dese alderhoochste Majesteyt, woont by den alder-vernedersten by de ghebroocken van geest ende by den 3 3 Esai 57. ootmoedigen van herten, ende maeckt die in hem gebenedijt, levendigh, want sy hem van desen Hemelschen meester als geboochsame weecke pot aerden laten kneden, handelen ende draeyen, nae zynen believen: sy laten hem het steenen herte benemen, ende krygen daer voor vanden Heere wederomme een vleesschē herte, daer geen menschen, maer des Heeren vinger de Godlijcke wet inne schrijft, so dat sy in zyne gebodē wandelen, ende zynen (niet heure eygen verzierde) gerechticheyt onderhouden. Is dat niet een salighe wisselinghe, daermen sotheydt om wijsheyt, doodt om leven, verdoemenisse om salicheyt, ende dē duyvel om God vermangelt? Alsoo geeft de genaden-rijcke God dese zyne ootmoedige, geboochsame en goetwillighe dienaren, een leerlijc herte, 4 4 3.Reg.3. omme te mogen onderscheyden tusschen goet en quaet op dat sy ‘tbekende quaet myden, ende ‘tbehaechlicke goet aenclevē, tot henluyder zielen salicheyt, ende tot eere van den Alderhooghsten, diens lust is te genesen ende levendigh te maken. 5 5 Prov 16. Ist dan niet beter met desen sachtmoedigen, zich also te buygen ende vernederē, onder de mogende hant Godes, ende des selfs jonger te zijn, met navolginge der sachtmoedicheyt Christi, dan metten hoveerdigē sotten een verleyder der blinden te wesen, ende den roof der ongerechtiger leeringe of ketteryen onder den blinden uyt te deylen? Ist niet beter zijn eyghen sotheyt te wantrouwen, ende Godes wijsheyt na te volgen, dan door waen-wijsheyt (‘twelck de grootste dwaesheydt is) hem selven met veel anderen, eeuwigh te bederven? Die zijn verstant mistrout die twijfelt: die twyfelende soect na t’oordeel ende verstant, ende die soecker vint, als hy maer soeckt daert is, dat is, in Christo Jesu, buyten den welcken geen salicheyt gevonden noch verkregen en werdt: maer die daer blint sijnde, waent te ziē, diens blintheyt blijft, want hy niet en twyfelt, soect noch en vint. 6 6 Math. 11. Waeromme en leeren wy van onsen eenigen Meester niet ootmoedich ende goedertieren van herten worden? Waeromme betrouwen wy onse sotheydt, boven de Godtlicke wijsheydt? Isser oock eenighe andere oorsaecke, dan dat wy noch d’een noch d’ander, te weten, noch ons selven noch Gode, en kennen? kennē wy dan noch goet noch quaet, waeromme dorven wy soo vermetel in alder eyghenzinnigheyt ende hertneckicheyt, onse sotte opinien warachtigher oordeelen, dan de wijse alwetenheydt Christi: O hoe vele beter ist metten Publicaen van verde (dat is, diep onder Gode vernedert zijnde) d’oogē niet dorven ten hemele op beuren, ende de borst met vuystē van berou der voorgaender misdaden staende te vermorwen, ende te segghen: Heere, weest my sondaer ghenadigh, 7 7 Proverb 3. dan metten vermetelen heyligh-schijnenden Pharizeo hemselven te rechtvaerdigen: 8 8 1 Petri 5 Den ootmoedighen gheeft de Heere zijn ghenade, maer den verachters bespot hy. Salich is de mensche, 9 9 Proverb 28 die altijt in vreesen ghehoorsaem is, maer die een wederspannigh ende hardt gemoet heeft, valt in jammer ende schanden.

Eynde.

"""Ware beschrijvinghe der conscientien,"" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."