II. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Proeve van de Heydelberghsche catechismo,"" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."
"""Proeve van de Heydelberghsche catechismo,"" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."


PROEVE Van de Heydelberghsche CATECHISMO, omme te verstaen
Of die voort ghecomen is uyte Godtlijcke Schrift, dan wt het menschelijcke vernuft.
Wtghegheven tot allemans oordeel ende waerschouwinghe door
D.V. Coornhert.

Deut. 11. 18. 19
Soo neemt nu dese woorden ter herten ende in uwe zielen, ende bindet die tot een teecken op uwe handen, op dat zy zijn een denckteecken voor uwe ooghen. Ende leertse uwe kinderen, op dat zy daer op trachten, als ghy in uwen huyse zit.

1. Corinth . 4. 4.
En wilt niet oordeelen voor den tijdt.

1. Thes. 5. 21.
Proevet alles, ende behoudt dat goedt is.


[afbeelding Coornhert]

t’AMSTERDAM

By Iacob Aertsz. Colom, Boeck-vercooper op’t Water in de vyerighe Colom, Anno 1639.


[leeg]


Den Edelen vermoghenden Hooghachtbaren ende voorsienigen Heeren Gecommiteerden inde vergaringh der Staten van Hollandt, wert gewenscht in Religions saken een Salomonische wijsheyt, om te oordeelen, welck daer zy de rechte moeder, door der selver.

Dienstwillighen Coornhert.

IN de vergaderinghen der menschen vindtmen gheen dingh soo goedt, ten mach metter tijt sulckx verarghen, dat het beteringhe behoeft, dat blijckt aen de Apostolische kercke selve; Die was oprecht ende suyver inde leere; Daer in quamen ooc, inder Apostolen tijden al wolven, ja Antichristen. Dese brachten inde kercke een schadelijc verderf, ’twelc grootelijcx aenwies met aenwas van tijde. Sulcx is ooc wel gemerckt by vele vande ouden, ende onder die selven oock de alder-Catholijcxte, als Gregorius, Bernardus ende andere soodanighe meer. Waer na ’tquade soo merckelijck wert vermeert inde kercke, dat oock de boeren (nae’t spreeck-woordt) dat konde mercken. ’tWelck nochtans des kerckx Voochden soo weynigh wilden mercken, dat zy oock (als zy nu aldermeest berispelijck waren) niemandts berispen meer en wilden lijden; Maer den berispers haerder grover dolinghen het swaert, den strick ende de vlammen soo jammerlijck als onschuldelijck deden lijden, tot dat haer bloedighe tyrannije, des volckx goedighe ghedult overwan. Doe wierp de verstoorde heffe den bodem van’t vat daer henen. Dat ghevalt ghemeenlijck int laetste metten verdoolden, als zy door grouwelijc ontsich hen self benemen de eenighe hope van beteringhe, te weten het vry ende waerachtich berispen. Want de mensche is gheen alwetende Godt, ende mach daeromme dolen. 1 1 NOTA Welck vruchtbaer, nut, ja noodigh berispen, ghemeenlijck wert uyt geweert onder eenen goeden, maer valschen schijn, namentlijck om ’tverstoorenvanden uyterlijcken kercken-vrede wech te nemen. Rechts of die Leeraers in dat ampt waren bestelt, niet om wackerlijck te strijden teghen den Ketteren; maer om weeldelijck te rusten in wellustigheden des buycx. Over sulck grouwelijck ontsich ende straffe teghen het berispen vande kenlijcke dolinghen hebben wy veel al hooghlijck gheklaeght. Alsoo wy ’tselve hielden (soo’t oock inder waerheydt is) voor een onlijdelijcke tyrannie ende godtloosen dwangh inde conscientien. Desen dwangh beschildert de Heer van Plessy meesterlijck in zijn tractaet vande kercke. Want daer ghelijckt hy den berisper vande ghebreecken der kercken by eenen, die ziende int heymelijck in een stede een brandt aengaen, of den vyandt op de wallen klimmen, brant of alarme roept; ende daerom vande Overheyt dier stede niet alleen niet bedanckt maer ghedreycht of mishandelt wort; ende seyt daer by dat sulcke Overheydt te houden zijn voor luyden, die metten vyanden heymelijck bestandt hebben. Wat nu by den ouden is gheschiedt, dat mach oock by ons gheschieden; Ia het sal gheschieden spoedelijck, voorhoetdtmens in Godes name niet spoedelijck en voorsichtelijck, daer mede, datmen op’t hooghste vermijdet in sulck verbodt van noodtlijcke ende nutte berispinghen der ouden voetstappen nae te volghen. Want de jongen zijn soo wel menschen als de ouden waren; ende moghen daerom soo wel dolen, als de ouden ghedoolt hebben. Soo behoeven dan, oock de jonghen mede rechte vrunden, welcker berispelijcke wonden, hen nutter zijn dan der vyanden pluymstrijkerich kussen ende lecken. Soodanich vrundt mach hy de kercke verstrecken, die de kercke zijnre tijden ondersoeckt, of zy inde leere ende anders oock hodut de ghedaente vande Apostolische kercke. Dese bevindende dat zy daer af is geweecken, berispt de Voochden der selver kercken, ende soo die daer na niet en willen luysteren, waerschout hy anderen voor sulcken kercke. Sulcx schrijven de Predicanten tot Delft dat Luther ende Zwinghel ghedaen hebben in haren tijden, ende dat oock elck Christen mensche schuldigh is sulcx te doene. Oock sie ick met open oogen dat de kercke, die haer noemt Ghereformeerde, afgheweecken is vande Apostolische leere, ende dat in hooftsaken. Derhalven ick doende dat elck Christen schuldigh is te doen, hebben de Hoofden vande voorsz. kercken tot Delft daer af vermaent in Augusto anno 1579. ende my selve aengheboden te bewijsen dat haer Catechismus oock inne heeft menschen leere. Welcke Hoofden in plaetse van bereyt te zijn om teghen yeghelijck redene te gheven van haren gheloove, hebben sulcx spottelijck veracht, my ghedreycht met d’Overheydts macht, ende my meer schamperlijck dan Christelijck ’tselve afgheslaghen, soo de onderteeckeningen Arnoldi ende Donteclocx noch by my wesende mogen betuygen. Derhalven ick verstaende voor alsdoe gedaen te hebben ’tgene ic doe schuldig was te doene voorts sweech,


verwachtende met opmercken waer henen der Predicanten doen sich soude strecken, dit sie ick nu te strecken om alleen in gheloovens saken over allen anderen te ghebieden, ende sich selfs Heeren te maken over elck mans geloove. Want zt met haer opentlijc schrijven in druck te kennen gheven, dat henluyden mishaeght de vryheydt, dat elck soude mogehen ghelooven dat hem belieft. Salmen dan (gaet haer voornemen voort) oock yet anders moeten ghelooven, dan dat dese nieuwe Heeren des gheloofs wel sal ghelieven? daer toe streckt oock hunluyder voornemen met het verbodt val alle andere, ende invoeringhe van heluyden Catechismum alleen inden ghemeenen schoolen. D’anderen souden haest volgen. Welck hunluyder voornemen soo inden ghemeenen schoolen. D’anderen souden haest volgen. Welck hunluyder voornemen soo inden dwange des geloofs, als int vergiften vande teerdere verstanden der joncheyt, ick niet minder, maer veel meerder schadelijc hebben geacht, dan een vyantlijcke inval ofte verderflijcke brant in een goede stede. Also achte ickx nu ter tijt, of anders nemmermeer, daer tegen brant of alarme te roepen, tot waerschouwinghe vande Politique Overheyt ende ondersaten, tegen desen smokenden brandt ende heymelijcken inval der vyanden inder kercke. Als die gheen reden en hadde tot hope van eenighen vrucht meer te moghen doen by den voorsz. kerckelijcken luyden of Predicanten, met mijn schrijven ofte vermanen. Welck mijn doen ten gemeenen besten streckende in d’alderbeste ende noodighste saken, ick niet en mach gelooven my qualijck afghenomen te moghen worden: als die in desen gebruycke de vryheyt in gheloovens saken, wesende wel een vande wenschelijcxte vruchten by ons door’t schelijck ende bloedigh oorloch in den Nederlanden verworven zijnde: welcke vryheydt onder ander oock daer in bestaet, datmen in saken des gheloofs bescheydelijck ende vrymoedelijck sonder vreesen van straffe, tot nut van sijnen even-naesten, de waerheyt mach uytspreken. Dit doe ick hier nu met ghetrouwer ernst, niet alleen aen allen ghemeenen Landtsaten, maer oock mede aen u mijnen E. vermogenden ende voorsienign Heeren selve; op hope of der selver Godtvruchtige wijsheydt geraetsaem mochten vinden in desen alderwichsten sake niet voort van d’ander partije die ick my bekenne te wesen, tegen den voorgemelden Catechismum ende tegen allen den genen diese voor oprecht willen beantwoorden. Bereyt zijnde, soo dit mijn kort geschrift niet en vernoeght, om V. E. het oordeel wat te doen op schuyven, ende soomen my wil ghehoor verleenen (niet voor eenighe partidighe Commissarisen, welcker rappoort weynigh is te betrouwen, maer voor V.E. ooren selve, dient oock alles aengaet) my breeder daer op tegen den voorstanders deses Catechismi te verklaren. Op dat immers in soo hoochwichtighen handel niet en werde, jae ten minsten niet en schijn te werden, gheoordeelt sonder ghehoor van partije ende sonder ware kennisse van saken. Ooc mede op dat, so die Ministeren desen heuren Catechismum niet en konnē verschoonen van veel lelijcke vlecken ende vuyle onsuyverheden; henluyden, als die ooc geen vermogen hebben haer sendinge wettelijck te bewijsen, geen geloove meer en werde gegeven hebben haer sendinge wettelijck te bewijsen, geen geloove meer en werde gegeven tot verdruckinge van alle andere Religien; maer dat zy anderen neven haer lijden, ter tijt die Heere self daer inne sal voorsien door zijnen Engelen met gewisse uytroedinge van’t onkruyt; op dat menschen sich sulcx voor den tijt van selfs onderwindende, sich niet swaerlijcken besondigen tegen den Heere met u uytroedinge vande goede terwe. Want het noch niet lange geleden en is, dat de onwijse yver des Overheyts, Gode gemeynt heeft een dienst te doen int dooden vanden Iongheren Christi. Daer voor wil de genadige Godt behoeden V. Edele vermogende hoochachtbare ende voorsienige Heeren, in welcker scherm sih beveelt.

Der selver onderdanighe ende dienstwillighe

D.V. Coornhert ,


Eerste stuck

Catechismus 4. Vraghe.

Wat eyscht de Wet Godts van ons? Antwoorde. Dat leert ons Christus in eener somma Matth. 22. Ghy sult liefhebben Godt uwen Heere van gantscher herten, van gantscher zielen, van gantscher ghemoede, ende van alle krachten, dit is het eerste ende het grootste ghebodt, dat ander is desen ghelijck: Ghy sult uwen Naesten liefhebben, als u selven. Aen dese twee gheboden hanget de gantsche Wet ende Propheten.

5. Vraghe.

Cont ghy dit al volcomentlijck houden?
HIer op doet die Catechismus antwoorden Neen ick segghende voor redene: Ick ben van natueren ghneycht Gode ende mijnen NAesten te haten. Van dese redene sal ghehandelt werden in ij. ende iij. stucken, ende come nu opt ondersoec van dese antwoorde, Neen ick. Ist dat de Catechismus daer by verstaet een onherboren mensche ick en meyne niet dat yemant verstandich zijnde dē Catechismum daer in sal berispen, maer veel eer toestemmen. Ghemerckt soodanige luyden, (soo lange sy soodanich blijven) die voorsz liefde gheensins en mogen hebben.
Maer meynt de Catechismus daer mede oock allen herboornen menschen niemande uytgesondert, 1 1 Vrage 60. ende 114. alsmen siet jae: soo salmen moeten segghen tselve niet warachtich te wesen, ende dit door naevolgende met veel meer andere redenen.

1.

Daer is onderscheyt tusschen wercken, die onmoghelijck, die swaer ende die licht vallen om te doene. Dats onmoghelijck is, geschiet nemmermeer, maer de twee laetste moghen wel gheschieden, te weten die swaerlijck, maer dese lichtelijck. Nu is Christi ghebodt Christi last. De geboden Christi zijn niet swaer, 2 2 1. Joan. 5. 3 Mat. 11. 30 seydt d’Apostel Joannes, maer (soo Christus selve mede seydt) licht, ende besluyte daeromme alsoo: Alle wat inder waerheydt niet swaer, maer licht is om te volbrenghen, dat mach wel, ja oock lichtelijck geschieden. De gheboden Christi (daer onder het voorneemste is dit ghebodt vande liefde tot Gode ende den Naesten) zijn niet swaer, maer licht om volbrenghen. Soo blijckt nu dat dit ghebodt vande Liefde met alleen niet onmoghelijck, ooc niet swaer, maer licht is om te volbrenghen.
Hier tegen seyt de Catechismus opentlijck sulcx onmogelijck te zijn. Soo blijckt dat de Catechismus opentlijck leert tegen die naecte ende clare woorden Christi.

2.

D’Apostel Johannes schrijft alsoo: 3 3 1. Joan 2. 5. Maer soo wie zijn woordt hout, in hem is waerachtelijck de liefde Godes volmaect.
Hier aen bekennē wy dat wy in hem zijn. Dat d’Apostel hier, by die woorden, maer soo wie sijn woordt houdt, niet anders en verstaet, dan soo wie sijn woort of gebodt ghehoorsaemt ende volbrenght, en meyne ick niet dat yemant sal wederspreecken, daeromme ick tselve onnoodich acht te bewijsen. Maer daer hy seydt van volmaeckte liefde, eyscht wat verclaringhs van onderscheydt tusschen de Goddelijcke ende menschelijcke volmaecktheydt, oock van welcke d’Apostel hier spreeckt, de Goddelijcke mach niet toenemen, maer de menschelijcke wel. Niet vande Goddelijcke, maer vande menschelijcke liefde spreeckt hier d’Apostel. Dese heeft haer wasdom, ende oock haer volmaecktheyt: soo nochtans, dat die onvolwassenheyt of onvolmaecktheyt van de liefde, soo weynigh den mensche daer inne sy is, vande volmaeckte saligheydt berooft: als die onvolwassenheydt (om soo te spreecken) ofte onvolmaecktheydt des mansheyts in een kleyn kindeken sijn volmaeckte menschelijcke ledē hebbende, desselvens volmaeckte menscheyt berooft. Sulcx dat, ghelijck dat kindeken in sijn jonckheydt comende kleyn te sterven, so wel als een volwassen man een volmaeckt mensche is. Alsoo mede, daer ware liefde tot Gode inden gheloovighen is, of sy schoon cleyn is, als de mensche comt te sterven, de mensche soo wel volmaecktelijck een kindt Godts ende saligh is, als een man in Christo: ende soude oock sulck kindt langher levende, soo wel den volcomen ouderdomme Christi bereycken, als de mannen in Christo die bereyckt hebben. De volmaecktheyt vande menschelijcke liefde totten Naesten, die soodanigh is als des menschen liefde is tot Gode (daer de liefde totten NAesten uyt werdt gheboren) beschrijft de Heere met dese woorden: Grooter liefde en heeft niemant, dan dat yemant sijn leven geeft voor den Naesten. 4 4 Joan 15. 23 Dese voorschreven woorden ons Heeren, dat niemant grooter liefde en heeft etc. worden oock soo wel verclaerdt van Augustino, dat ick die, als beter ghedaen zijnde dan icx vermach ende niet als een ghetuyghe, hier hebbe moeten stellen, ende dit noch te meer, om te betoonen dat ick in desen niet nieus en segge, ende staet Augustini segghen alsoo: Dat nu soodanighe liefde totten Naesten gheweest is inden Apostolen, die om haer Naestens zielen te winnen haer levē willigh inden doot


gegeven ende verloren hebben, is soo kennelijck dat het gheen bewijsinghe en behoefdt. Immers d’Apostel Paulus, 1 1 Rom. 9. 3. om de zielen vā zijn Broeders na den vleesche te mogen winnen, wenste niet alleē syn lijflic leven verlorē, maer ooc sijn ziele verbannen te zijn van Christo, die hebben dan oock dese liefde ghehadt, boven de welcke geen grooter en is nae de woorden Christi selve. Dit is dan de menschelijcke volmaecktheyt inde liefde. Hier teghen seydt de Catechismus dat sulcke volmaeckte Liefde in niemandt en mach zijn. Soo leerdt in desen dan oock de Catechismus teghen de clare woorden Christi ende Pauli, ende midts-dien teghen de clare waerheydt.
Het is volmaeckte liefde 2 2 Expos. August. in Epistol. B. Ioan. tract. 5. Fol. 131. b dat ghy bereyt zijt te sterven voor den broeder. Dese heeft de Heere bewesen dat in hem was, als hy voor allen (menschen) sterf, biddende voor de ghene van de welcke hy ghecruyst wer, ende seggende: Vader vergevet hen, want sy en wetē niet wat sy doē. Maer heeft hy dat alleen ghedaen, soo en was hy geen Meester, indiē hy geen Leerjongers en hadde. De Leerjonghers hem navolgende hebben dat ooc gedaen. Stephanus werde ghesteenigt, ende seyde met gebogen knyen: O Heere en rekent henluyden dese sonde niet. hy hadde lief die gene daer van hy gedoot werde, want hy sterf voor henluyden. Ghy hoort den Apostel Paulum, ende ick (seyde hy) sal gegeven worden voor uwe zielen. 3 3 2 cor. 12. 15. Dese wasonder den genen voor de welcke Stephanus bat, als hy van henluyder handē sterf. Daeromme is dit een volmaecte liefde, als yemant soo groote liefde heeft, dat hy bereyt is voor den broederen te sterven. In desen is de liefde volmaect. Maer is zy terstont als sy wert geborē volmaect heel volmaect. zy wert geboren, om valmaect te worden; als zy geboren is, soo wert zy ghevoet; als zy ghevoet wort, soo wert zy versterct;als zy versterct wort, so wort sy volmaect; als zy totte volmaectheyt is gekomen, wat seyt zy? Want Christus is mijn leven, ende sterven is my gewinne. 4 4 Phil. 1. 21. Ick wensche ontbonden ende by Christo te zijn, ’twelck my oock beter ware: maer het is meer noodt inden vleesche te blijven om uwent wille. Hy wilde leven ter liefden vande ghene, om der welcker willen hy bereydt was te sterven. Soo verre spreeckt hier Augustinus, Laet ons nu comen ter saecken. Want uyt die woorden, niet Augustini, maer des Apostels selve, moetmen nu vastelijck besluyten alsoo:
Alle gheloovighe inde welcke waerachtelijck (niet Imputativelijck) de liefde Godes volmaeckt is, die houdt Christi woordt ende ghebot vande liefde volcomelijck. Want de liefde is de a onderhoudinghe der gheboden Gode, 5 5 a 1 Joa 5. 3 b Rom. 13. 8. 10. de b vervullinghe des Wets, ende de bandt des c volcomenheydts. 6 6 c Col. 3. 14 Inden Apostel Johanne ende meer andere gheloovighe sijnre tijden, was (soo hy self ghetuyght inden H. Gheest) waerachtelijck (niet Imputativelijck) de liefde Gods volmaeckt.
Soo moetmen besluyten dat eenige geloovighen het ghebodt Christi van de liefde volcomelijck moghen onderhouden. Hier teghen seydt de Catechismus opentlijck dat sulcks niet en mach gheschieden. Dus leerdt de Catechismus opendtlijck naeckte onwaerheydt, teghen die clare texten der Godtlijcker Schriftueren, metten welcken over-een comt Wolgangh Musculus Dusanus, een wel vanden achtbaerste Schrijvers der Ghereformeerden: die teghen dese menschen Leere des Catechismi erghens schrijft aldus. 7 7 Muscul. Dusa, in Gen cap. 22. 5. Obser. j. Hy seydt hier aldus: Alsoo waer dit gheloove (Abrahams) regneert in des ghelovighen ghemoede, daer is oock het aldervastelijckste voornemen van onderdanigheydt; ende daer is een onverwinnelijc hert des menschen tegen alreleye versoeckinghen Godts, Sathans, des vleeschs, des werelts &c. Volcht: Voor een die soo ghemoet was, en wasser niet swaers int ghene dat Godt geboden hadde. Onsluyden schijnen zijne wercken swaer, om dat wy noch op’t alderverste af zijn van zijnen gheloove. Waer inne het ons gaet, alst gaet metten siecken, dient wonder gheeft dat de ghesonden soo begeerlijc zijn tot eten ende drincken, ende soo wacker om te wercken. Die dinghen en zijn den ghesonden niet swaer, soo zy den siecken schijnen te wesen; den welcken oock selve het eten, dincken, ende wercken niet swaer en soude zijn noch lastich, soo zy ghesont waren. Op ghelijcker wijse soudē wy’tgene wy af verwonderen inden Heylighen, als oft swaer ende lastich om doen waer, ooc self mede licht te zijn bevinden, by aldien wy ghemoet waren als zy. By veelen wert ghetwistet of Godt ghebiet onmogelijcke ende sware, dan moghelijcke ende lichte saecken. Men stelle ons daer een gheloovigh man als Abraham was, ende ghy sult segghen, dat Godt hem niet en beveelt dat swaer ende lastich zy. stelt ons wederom voor een vleeschelijck man, de crachten des geloofs ontberende; alsoowat hem billichs ende rechtvaerdighs wert bevolen, hy sal roepen dat het swaer ende onmoghelijck is om te doen. Indien de Heere eenen met eenen hatelijcken gheest ghequelt zijnde, beveelt zijn even-naesten te lieven als sich selve: Dit ghebodt sal hem onmogelijck zijn om te volbrenghen. Maer ghebiedt Godt het selve eenen gelovigē mensche metten geest der liefden begaeft sijnde, geen ding en sal hē mogē lustiger sijn


noodtlijcken ghevolghe van dien waerachtigh: soo is onwaerachtigh dese leere des Catechismi, loochenende sulck volkomelijck volbrengen van’t gebodt der liefden. Maer is oock dese leere waerachtigh, so moet mede waerachtigh zijn, dat gheen mensch ter werelt, oock geen gheloovige Jesum Christum waerachtelijck kendt, ende dat mitsdien geen Christen op aerden en is.

7.

Wt Augustino seydt Kalvijn mede naecktelijk, 1 1 Respon. cont. Piggium de lib. arb. fol. 123. Ezec. 30. 27. Dat Godt den geloovigen belooft ghesamentlyck te maken, dat zy sullen doen’t gene hy beveelt te gheschieden. Dit en is niet Augustijns ende Kalvijns, maer oock Godes segghen selve. Ick sal maken dat ghy in myne gheboden sult wanderen, ende myne rechten sult onderhouden ende doen. Nu is dit ghebodt Christi van de liefde oock het gebodt Gods. Ghelooftmen dan dat God als waerachtigh, ghetrou, ende almachtigh wesende, sulcke zijne beloften volbrenght in den gheloovighen: soo moetmen ghelooven dat dese Catechismus seggende sulcx onmoghelijck te zijn, onwaerachtelijcken ende onghetrouwelijcken leert. Wilmen den Catechismo dese onwaerheyt ende ontrouheydt niet toeschrijven: wie salmense anders, dan den ghetrouwen ende waerachtighen Gode moeten teoschrijven? dat waer blasphemie teghen Gode.

8.

Inde Commentarien op’t sevende vers. 2. Tim. 2. 7. schrijft Kalvijn, Dat de gheboden ons te vergheefs ghegheven souden zijn, indien ons Godt niet en verleende kracht omme die te volbrengen. Ist nu waerachtigh dat niemant, oock gheen gheloovige, macht van Gode heeft om dit ghebodt Godes van de liefde, soo hy dat ghebiedt, dat is volkomelijck, te houden: wie sal uytte voorsz Calvijns wel ghesyede woorden niet moeten besluyten, dat dit ghebodt vande liefde Gods ons te vergheefs is ghegeven? voeght dit oock wel voor de Goddelijcke wijsheydt, die niet altoos en doet te vergeefs? wilmen dan Gode niet berooven van zijne eeuwige wijsheydt, men sal moeten bekennen dat Godt den Gheloovighen bidders oock wijsheydt, liefde, ende krachte gheeft, om dit zijn ghebodt te volbrengen, ende dat dese Catechismus sulcx loochenende leert dinghen die onwaerachtigh ende Gods-lasterlijck zijn.

9.

Daer sietmen dan Kalvijns leere opentlijck strijden tegen de leere des Catechismi, als oock tot seer vele andere plaetsen, ende namentlijck in zijne Institutien daer hy met 2 2 Inst. iij. 82 Augustini woorden wel ytdruckelijck seyt also: Het geloove verwerft, dat de Wet gebiet. Nu ghebiedt de Wet Christi hier soodanige liefde, als voor inden Catechismo wort verhaelt. Die wert dan oock door’t geloove by den Gheloovighen van Gode verworven. Diese door’t geloove verwerven, die hebbense. Diese hebben, die houden door haer dit gebodt vande liefde. Dit seyt de Catechismus onmogelijck: daer zijn nu de Catechismus ende Kalvijn weder tegen malkanderen. Immers de Catechismus tegē de H. Schrifture selve. Die seydt also: 3 3 1. Joā. 5. 15 Ende wy weten dat hy ons hoort, soo wat wy oock bidden. Waarom dat? Om dat het de Meester heeft belooft seggende, 4 4 Joā. 14. 18 Soo wat ghy sult bidden in mynen name, dat sal ick doen. So moetmen hier niet alleen d’Apostel Sanct Jan, maer oock den Heere Chrsitum selve logen-straffen: daer inne dat die inden geloove, oock na den wille Christi biddende dat Godes wille in ons gheschiede, 5 5 1 Joā. 5 . 14 Mat. 20. 20 te weten zijn wille ons gheopenbaert in dit ghebodt vande liefde sulcks niet en verwerven, ende dan sal de Catechismus hier waerheyt leeren: Of wilmen Christum niet logen-straffen, men sal openbaerlijck moeten logen-straffen desen Catechismum: als neen leerende tot het ghene Christus selve stantvastelijck ja seydt.

10.

Niemant van alle ware Gheloovigen sal ontkennen dat de alwijse Godt niet altoos vergeefs en werckt. Elck moet bekennen dat (om yet te volbrenghen) wille sonder macht vergeefs is. So sullen nu veele Geloovighen gaerne bekennen, dat zy wel hebben de wille om dit ghebodt Godes vande liefde te volbrengen: maer dat zy de macht niet en hebben. De wille (seydt d’Apostel) werckt God. Werckt die dan oock niet die macht om’t ghewilde te volbrengen: sal dat werck Godes van de wille te wercken niet vergeefs zijn? dat te gelooven streckt weynich tot die eere Godes. Maer so en hout de H. Schrift niet. Want daer betuyght Godes Gheest van Gode selve door Paulum, dat Godt is die daer werckt het willen ende het volbrenghen nae den goeden wille, 6 6 onleesbaar die hy gheschapen heeft in den mensche (soo eenighe) of na zijn selfs goede wille ende welbehaghen, soo andere dat uytleggen, d’welck hier doch beyde alleens komt ende krachtelijck betuyght dat de Gheloovighen door Godts in-werckinghe van wil ende machte, dese Wet Godes vande liefde waerlijck ende vokomelijck houden ende volbrengen. Teghen dese so klare ende ware Schrifture leert opendtlijck die duystere ende onwaere Catechismus : wien ismen hier schuldigh te ghelooven? also leert hier die Catechismus niet alleen onschriftelijcke, maer wederschriftelijcke saecken. Waer in haer oock opentlijck teghen is Meester jan Kalvijn 7 7 Comm. Phil. 2. 13 in zijn Commentarien op dese spreucke totten Phillippensen, segghende dese woorden onder anderen: Hy (God) vol-voert dan tot haeren eynde die goede affectien die hy ons heeft inne ghegeestet of geinspireert: opdat zy niet onnut en souden wesen, soo hy oock belooft door den Propheet Ezechiel: Ick sal maken dat zy in myne gheboden wanderen. 8 8 Eze 11. 20. So moet dan oock noch (nae Kalvijns uytlegginghe self) die goede wille om dese gheboden Godes vande liefde te volbrengen, onnut zijn ende vergeefs, indien in geen Gheloovighe van Gode oock het volbrenghen werdt ghewacht, soo dese Catechismus leerdt: of dese Catechismus leerdt hier onwaerachtighe dinghen, die teghen Godts eere, teghen der menschen heyl, ende teghen die heylighe Schrifture strijden.


11.

Wat ghelooven is beschrijft Johannes Kalvinus seer wel met dese woorden: 1 1 Harmo. Luc. 1. 45. Ende daer uyt verstaen wy wat gelooven is: te weten als wy over-een stemmen met Gode tot ons sprekende: ende wy voor seer ghewis houden ’tghene hy ons belooft te doene. Is dit ghelooven, soo en mach geensins ghelooven heeten, alsmen twijfelt of Godt oock doen sal ’tgene hy ons belooft. Vele minder mach het ghelooven heeten, maer wel een volmaeckte ongeloovigheyt, daermen seydt onmoghelijck te zijn, ’tgheen opentlijck blijckt ons van Gode belooft te zijn. Opentlijcken blijckt ons van Gode belooft te zijn: dat hy sal onse herten besnyden, sulcks, 2 2 Deut. 30. 6.
dat wy den Heere onsen God sullen lief hebben uyt gantscher herten ende uyt gantscher zielen. Dit spreeckt Godt tot ons menschen, dit belooft Godt ons menschen. Stemmen de makers des Catechismi hier inne met Gode overeen? of twijfelen zy maer slechtelijck aen dese so troostelijcke beloften Godes? neen vryelijck, maer loochenen sulcks opentlijck moghelijck te wesen. Wat machmen hier uyt doch anders besluyten, dan dat de makers van dese Catechismo self (zy zijn dan geweest wie zy willen) ongheloovigh zijn gheweest? Met het voorsz als meer dan genoegh zijnde tot bewijs vande openbare onwaerheydt vande leere des Catechismi in desen stucke, meynde ick daer van te gaen tot het tweede stuck. Maer wetende hoe diep dese soo seer schadelijcke leeringe gewortelt is inde herten van veelen, sonderlingen vande gene die veele houden van de leere Calvini, wiens boecken in alle gemeyne talen mest gelesen worden, ende met wiens meyninghe inde hooft-saecken als vande Predestinatie, Erfsonde, ende Iustificatie (’ twelck hier me voornemelijck wert ghehandelt) met meer anderen, dese Catechismus over-een stemmende is: hebbe ick hier af niet willen gaen tot het tweede stuck, sonder noch eerst te stellen een deel besluyt-redenen uyt Kalvini schriften, tot bewijs dat dese Catechismus soo opentlijck strijdet tegen de leere Calvini, als Calvinus teghen hem selve ende teghen de gantsche H. Schrift doorgaens is strijdende, in de sake van’t onderhouden der geboden Godes ende Christi.

12.

Op des Apostels woorden: Ende ghy weet dat hy is verschenen, 3 3 i. Joan. 3. 5 op dat hy soude wech nemen onse sonden, commenteert Calvinus also: 4 4 1. Joā. 3. 5 Comm. Hy (sanct Ian) maeckt zyn bewijs-reden alsoo: Dat de ghene die niet op en houden van sondighen, vernielen de wel-daedt Christi ende maecken die onnut. Nu leert dese Catechismus dat niemant volkomelijck de gheboden Christi mach onderhouden. Dit niet onderhouden of doen dat Christus ghebiedt is sondighen. Van dit sondighen en houdt dan niemandt op, oock de alderheylighste niet, nae de leere deses Catechismi, die maer een kleen beginsel der gehoorsaemheyt hebben, Cate. 114. So volght nu dat noodtlijck besluyt, dat oock d’alderheylighste Gheloovers van dese Catechismo, de wel-daedt Christi vergheefs maeckt ende onnudt.

13.

Wt Augustini woorden schrijft Calvinus ’tgene volght: 5 5 Inst ij. 59. Adam was ghegeven de ghenade dat hy in’t goede mochte staende blyven, indien hy wilde; maer ons wert gegeven dat wy willen, ende dat wy met de wille de begheerlijckheydt moghen verwinnen. Hy hadde dan het vermoghen, soo hy hadde ghewilt, maer niet het willen, dat hy’t vermochte. Maer ons werdt ghegeven het willen ende het vermogen. De eerste vryheydt was te mogen niet sondighen: maer de onse is veel grooter (dat is) niet te moghen sondighen. Dat seyt Kalvijn uyt Augustijn. Hier leeren die beyde metten Apostel Sanct Jan j. Brief 3. cap. verset 9. Datter zyn die niet moghen sondighen. Alsoo leert de Catechismus hier opentlijck onwaerheyt dat alle Geloovigen noch altijdt moeten sondigen, ende dit tegen Calvijns, Augustijns ende des Apostels so klare ende naeckte woorden.

14.

Opte woorden Pauli: Want die doodt is, die is gherechtvaerdight vande sonde, 6 6 Rom. 6. 7. Comm. Calvin. schrijft Calvijn ditte: Dits een bewijs-reden ghenomen uytten eygenschappe ofte ghevolge vander doodt. Want naedien de doodt te niete doet alle de werckinghen des levens: soo moeten oock wy die de sonde doodt zijn, ophouden van te doen de werckinghen, die de sonde, als zy noch leefde, dede. Naedien nu de Catechismus leert dat oock doe alderheylighste Gheloovige noch altijdt sondight: soo moet noodtlijck volghen uyt die woorden, niet alleen Calvini, maer oock des Apostels selve, dat niemant vande heuren de sonde doot en is. Want een doode werckt of doet niet altoos. Is dit waer (alst nootlijck volght) so en is oock niemant van hen allen gherechtvaerdight vande sonde, niet alleen nae de waerheyt inde verlossinghe, maer oock niet nae haren waen inde vry-spreeckinghe ofte quijt-scheldinge. Want sodanige gestorven luyden, ende niet die de sonde noch altijdt leven, vande sonde zijn gerechtvaerdight.

15.

Henricus Bullingherus met Augustini tonge sprekende seydt, 7 7 Dec. iij. Sermo. ij. Fol. 200. Dat de ghenade Godes door Christum maeckt: niet alleen dat zy (de Gheloovighe) door haer onderwijs verstaen wat sy behooren te doene: maer oock mede dat sy met liefden door de in-werckinghe der genaden doen, ’tgene sy verstaen.
Nu mach niemant loochenen datter Geloovighen zijn, die door Godts genade ende desselvens onderwijs verstaen, dat zy Gode ende den Naesten nae Christi bevelen behooren lief te hebben. Soo mach oock niemandt loochenen datter oock zijn Gheloovighen die door in-werckinghe vande selve ghenade Godes oock doen, ’tghene zy verstaen, dat is Gode ende den Naesten nae Christi gebodt lief te hebben. Want anders en soude Godt in niemanden wercken 8 8 Phil. 2. 13. soo wel het vol-brenghen vanden goeden wille, als de goede wille. Die dan oock vergheefs ghewracht soude zijn in de Gheloovigen, van Gode: Die als wesende de wijsheydt selve, niet altoos te vergeefs en doet.


Hier teghen leerdt de Catechismus opentlijck. Soo strijdet zy oock openlijck teghen de leere Bullingers, Augustini, jae oock des Apostels Pauli selve.

16.

Kalvijn opten woorden: 1 1 Rom. 13. 14 Maer doet aenden Heere Iesum Christum, ende ghy en sult des vleeschs besorginghe tot begheerlijckheyden niet volbrengen: Commenterende, 2 2 Comm. Calvin. schrijft dese woorden: Nu, bekleet te zijn met Christo, beteeckent hiet dat wy aen allen zijden omringhet zijn ende voorsien met de kracht zijns geestes. De welcke ons maeckt bequaem ende proper tot alle wercken van heyligheydt. Dat seydt Kalvijn. Nu moet elck kennen, dat het werck van Gode ende den Naesten nae den ghebode Christi lief te hebben, oock is een werck van heyligheyt. Is dit seggen Kalvini waerachtigh, so icks moet houden, als over-een stemmende mette gandtsche H. Schrift: soo moet volgen dat, ten minsten, yemandt van die Christum aenghedaen hebben, bequaem zijn ende proper om dit werck van heyligheyt, te weten Godt ende den Naesten lief te hebben, nae Christi ghebodt te volbrenghen. Maer dan leerde de Catechismus nwaerheyt, daer inne, dat zy seyt alle Gheloovige door die verorven natuere daer toe soo onbequaem te wesen ende te blijven al’t leven door, dat niemandt dit ghebodt Christi mach volbrengen. Wil dan oock yemandt segghen dat de Catechismus hier waerheydt leert: soo moet oock waerheydt zijn dat niemant, oock gheen van alle Gheloovigen, Christum aenghedaen heeft: ende dat mitsdien niet alleen Kalvijn, maer oock d’Apostel liegen, daer aen, dat yemant Christum mach aendoen.

17.

Daer d’Apostel seydt dat die uyt Gode is 3 3 1. Joan. 3. 9 gheboren niet en mach sondigen, seyt Kalvijn in zijn Commentarien hier op dese woorden: 4 4 Calvinus Comm. Want hy (Sanct Johan) en leert niet alleen, dat wy mogen het sondighen laten (of niet sondighen) maer dat de beroeringhe des H. Gheests van soodanigher grooter kracht is, dat hy ons nootsakelijck onderhout in een vaste ende gheduyrighe onderdanigheydt vande rechtvaerdigheyt.
Dit gheschiet nae Kalvijns voorsz leere inden uyt Gode herboren menschen. Soo blijckt uyt dese leere Kalvini, dat die uyt Gode herboorne menschen alles volkomelijck onderhouden dat Godt ende Christus ghebiedt, ’twelck is dese liefde tot Gode ende den Naesten. Dit weder-spreeckt dese Catechismus. Soo volght hier uytte nu oock vastelijck dat in desen de Catechismus weder-spreeckt Meester Jan Kalvijn ende oock den Apostel selve, van dat die uyt Gode herboren is niet en mach sondigen.

18.

Inde Institituionibus Kalvini leestmen 5 5 Inst. ij. 53 by hem uyt Augustino gheleert te zijn ’tgene volght: Des menschen wille-keure (seydt Augustinus) werdt soo gheholpen, dat zy niet alleenlijck en weet watmen moet doen, maer oock dat zy doet ’t ghene dat zy weet.
Van deser ghelijcke spreucke Augustini by Bullingher aenghetoghen, is hier voor 15. war gheseydt, daerom ick sonder meer daer af te segghen nu kome op de volgende woorden Kalvini uyt Augustino, ende zijn dese: Daeromme als Godt leert, niet door de letter des Wets, maer door de ghenade des Gheests, soo leert hy in sulcker wijse, dat elck ’tghene dat hy gheleert heeft, niet alleen sulcks kennende siet, maer oock dat hy’t willende begeert, ende dat hy’t doende volbrenght. Dit zijn Kalvini ende Augustini woorden gantschelijck over-eē komende met Christi woorden: 6 6 Joan. 6. 4. Alle die’t vanden Vader ghehoort ende gheleert heeft, die komt tot my. Dat is mede niet anders gheseydt, dan dese twee hier voor segghen, te weten dat die van Gode self (niet vande letter) gheleert werdt, die en weet niet alleen dat hy tot Christum behoort te komen, maer hy komt tot Christum. Dat is, hy weet niet alleen wat hy behoort te doen, maer hy doet datte. Nu leert de Catechismus dat niemandt en volbrenght dit ghebodt Christi vande liefde. So en volbrenght dat immers ten minsten niemandt van al die dese leere des Catechismi ghelooven. Soo zijn zy dan oock gheen van allen van Gode geleert. Dat is, zy hebben’t geleert datmens behoort te doen niet door de ghenaede des Gheests, maer alleen door de letter des Wets. Soo zijn sulcke dan oock alt’samen niet dan letter-knechten, ende dit nae’t ghetuygh van heuren Kalvino selve, nae’t getuygh van Augustino, immers oock nae’t ghetuygh vanden Heere Jesu Christo selve: teghen welcker drie de Catechismus openbaerlijck strijdigh is. Soude dat noch al zijn een christelijcke leere?

19.

Eyndtlijck, om met achterlatinghe van groote menichte deser ghelijcke stucken, te komen aen’t tweede stuck by my hier om te handelen voorgenomen, soo leestmen by Johannem Kalvinum geschreven te zijn ’t ghene hier van woorde te woort navolght: Wy sien nu wat het is Christum te versaken (te weten) 7 7 Comm. 1. Ioan. 2 22. soo dick ende menighmael alsmen hem beneemt, die dinghen die eygentlijck tot zyne persone behooren. Wat dinghen sullen dit nu zijn? Dat verklaert de selve Kalvinus daer na opten selven Epistel met dese zijne woorden: 8 8 Comm. 1. Ioan. 3. 5. Want het officie Christi is de sonden wech te nemen, ende tot dien eynde is hy expresselijck ghesonden van zynen Vadere. Het is nu sulcks dat wy door’t gheloove de kracht Christi deelachtigh worden. Daeromme moet het nootsakelijck zyn, dat so wie daer gelooft in Christo, ghesuyvert zy vande sonde. Voort alsoo elwaerts is gheseyt, dat Iesus Christus de sonden wech neemt overmits die expiatie ende voldoeninge door de offerhanden zijns doots, ten eynde sy ons voor Gode niet toe-gerekent en souden worden, so neemt Sanct Ian op dese plaetse dit woort, wech nemen van sonden, anders. Ende hy verstaet dat Christus de sonden wech neemt wesentlijck ende metter daet. Om dat onse oude mensche door hem ghekruyst is, ende dat zijn geest door berouwe doodet onsen vleesche, met zijne quade begeerlijckheyden. Daeromme en mach de loop ende ’tbeleyt van de text niet lyden, dat dit beduyt werde vande quijtscheldinge. Want (so ick hebbe geseyt) hy


maeckt zijn bewijs-redenen: dat de ghene die niet ophouden van sondighen, de weldaedt Christi vernielen ende onnut maken. Dat alle zijn Calvijns eyghen woorden. Laet ons sese nu voeghen op des Catechismi woorden, opte vrage: Cont ghy dit (te weten ’tgebodt Christi vande liefde tot Gode ende den Naesten) al volkomelijck houden? Neen ick. Daer by de Catechismus verstaet dan niemant van de Gheloovighen, oock d’alderheylighste niet, sulcks mach onderhouden. Want meyntmen dat daer mede niet, soo is hier af tusschen ons geen geschille, ende verstae ick den Catechismum dan qualijck, door des Cathechismi schult, die sulcke meyninge doorgaens uyt druckt meer dan duysterlijck. ier wil ick vraghen of sulck niet volkomelijck houden van dit ghebodt Gods ende Christi, sondighen is dan niet? seytmen my neen, soo machmen’t ghebodt Godes overtreden sonder te sondighen. Dit is openbaerlijck Libertijnsch. Men sal my dan antwoorden Jae. Soo moetmen my dan oock mae dese leere des Catechismi Jae segghen daer toe, dat niemant van alle Gheloovigen oock d’alder-heylighste niet, ophoudt van sondighen. Dit sal gaerne my toe-ghelaten werden ende gheseyt, by alle de ghene die de leere deses Catechismi houden voor oprecht ende waerachtigh. Maer ongaerne ja geensins en sullen my sodanige luyden toe-laten, ’tghene uyt dit segghen ende uyte voorschreven woorden Calvini te samen ghevoeght zijnde nootsakelijck moet volghen. Vraeghdy watte? Dat alle de Gheloovers van dese Catechismo, als die nemmermeer ophouden van sondighen, de weldaet Christi vernielen ende onnut maecken. Souden dat noch al Christenen zijn? Predicanten moghen zijn? ende aen-voerders totte wel-daden Christi moghen zijn? Wie mach dat gheloven? Wt het gene by Calvijn gheseyt is, daer met hy over een komt mette gantsche H. Schriftuere ende uyt de leere voorschreven deses Catechismi, volght noch een leelijck monstrum dat niet min grouwelijck en is. Want dat Jesus ghekomen is als een Salighmaecker om zijn volck salich te maecken van heuren sonden, ghetuyght d’Euangelist opentlijck, 1 1 Mat. 1. 21. seggende oock klaerlijck dat hem daeromme de name Jesus, (dat Salighmaker heet) is gegeven. Hoe nu dese Jesus zijn volck van dese sonden saligh soude maken, volgens de Prophetien daer van door den Propheten voorseyt, leetmen by den Euangelist Lucam met dese woorden: Soo hy (Godt) heeft ghesworen onsen vader Abraham, 2 2 Luc. 1. 73. dat hy ons soude gheven dat wy bevrijt zijnde vande handen onser vyanden sonder vreese hem souden dienen in heyligheydt ende rechtvaerdigheydt, die hem behaeghlijck is alle de daghen onses levens.
Die woorden alle daghen onses levens, en lijden gheensins datmense draeye op’t leven hiernamaels. Die woorden Heyligheyt ende Rechtvaerdigheyt die hem behaeghlijck is, en machmen oock gheensins trecken op halve, gestuckelde oft volkomen heyligheyt ende rechtveerdigheyt: immers oock geensins nae de Commentarien by Calvijn selve in zijn Harmonie op dese plaetse geschreven. Oock mede niet Bullinghers uytlegghinghe deser woorden in zijn negende Sermoen van zijn iiij. Decade. Immers nae de woorden Christi selve gheensins, houdende Ist dat u de Sone vry maeckt, 3 3 Joan. 8. 16. Joan. 8. 36. soo zijdy waerlijck vry. Want waerlijck en is niet waenlijck, somens nu meest poocht te crommen. Men siet oock uyte voorsz woorden Calvini op’t 5. verset van’t iij. cap. van Joannis j. Brief, dat hy dit vry-maecken Christi van sonden, of van de sonde wech te nemen (t’welck hy daer Christi ampt seydt te zijn ende dat te recht) niet en verstaedt van’t quijdt-schelden ende niet imputeren, maer van’t wesentlijck ende metter daet wech nemen de sonden. Dat is dan Jesus ampt, 4 4 1. Joan. daer toe is hy ghekomen, ended at is van hem gepropheteert. 5 5 Comm. 1. Ioan. 2. 22. Nu schrijft Calvijn (so hier voor is ghesien) dat zy Christum versaken, die hem benemen die dinghen die eyghentlijck tot zijnen persone behooren. De Catechismus beneemt Christus suclke ware ende volkomen verlossinge, als hier voor is bethoont, zijnen persoone eygentlijck als Jesus of Verlosser toe te behooren. Daer uyt besluydt ick krachtelijc, ende waerachtelijck, dat de Catechismus Christum versaeckt.

Besluyt van dit eerste stuck.

BY het ghene hier voor is gheseydt wert noodtlijck ende vastelijck besloten, dat uyt dese voorschreven leere des Catechismi moeten volghen vele soo lasterlijcke als leelijcke stucken, als namentlijck (so dese leere des Catechismi waerachtigh waere, als neen) dat 1. Christus met zijne 2. Jongeren (ick swijghe Calvijn, Bullinger met heure Jongheren) onwaerachtigh souden moeten zijn, 3. dat gheen gheloovigh mensche op aerden de vrese Godes en heeft, 4. dat geen gheloovigh mensche saligh mach wesen, 5. Christum en heeft, 6. waerachtelijck en kent, 16. nochte aengedaen en heeft: Ende volghens dien dat 12. 19. alle Gheloovigen Christi weldaet onnut maken, 11. Jae oock dat niemant ghloovigh is, 13. dat niemant quijt-scheldinghe van sonden heeft, 15. dat Godt in niemanden en werckt het volbrenghen nae den goeden wille, 8. 10 . zijn gheboden te vergheefs gheeft, 7. Ja dat Godt ontrou is in zijne beloften, 18. ende dat alle ghelovers dese Chatechismi letter-knechten zijn, 19. Immers dat zy Christum versaecken. Soudet dan niet een seer onbehoorlijcke saecke zijn, dat sulcke ongheloovighe luyden allen menschen regulen des gheloofs voorschrijven souden, 6 6 Nota. ende dat noch sodanighe die dan elck ghehouden soude moeten wesen zijn kinderen (diemen meest als hem self lief heeft) te laten leeren inden ghemeen scholen: often minsten ghenootsaeckt wesen de selve buyten ter scholen senden, of een School-meester in zijn huys te onderhouden? dit en vermach elck niet.


Tweede stuck.

Van de boete of beteringhe over de sonde ende ’t verderf Adams gheschiet door onsen Heere Iesum Christum voor alle’r menschelijcke geslachte.

1. a

DE Godlijcke Schriftuere getuyght dat Jesus Christus van God dē Vader is inde werelt gesonden, op dat de werelt door hem soude a behoudē wordē. 1 1 a Joan. 3. 17 Joā. 12. 47 Daeromme wert hy gebenedijt oock ghenaemt een Salighmaker des b werelts: 2 2 b Joā. 4. 42 1. Joā. 4. 14 dat is niet van eenige by-sondere personen ofte volcken: maer in’t al-ghemeyn een Saligh maecker alder menschen. 3 3 1. Tim. 4. 10. Soo ghenerael of al-ghemeyn verstaen opte voorsz plaetse dese oorsaecke van Christi toecompste inden vleesche, oock Joannes Kalvinus, Rodolphus Gualterus, ende meest alle d’andere van henluyder religie zijnde selve. Immers de Euangelist ghetuyght naeckt ende claer, 4 4 Mat. 18. 11 dat de Heere Christus selve seyt ghecomen te zijn, omme saligh te maekn ’t geen datter was verloren. Vraechtmen niet watter verloren was ende verdorven: te weten Adam alleen met Eva, of in hen beyden alle de gantsche menschelijcke nature ende midtsdien alle menschen van Adam natuerlijck ghecomen zynde? Men sal my het laetste antwoorden. Dit ben ick seecker. Maer hier uyt ende uyt de voor-ghemelde oorsaecken vande mensch-wordinghe ende name Jesu Christi moetmen oock seker zijn: dat hy niet alleen wille, maer oock macht heeft ghehadt omme ’t ghene hy toe is inde werelt ghecomen te volbrengen. Wat sal dat anders zijn dan de verloren of verdorven nature wederom te ghnesen of te recht te brenghen? Is dit gheschiedt ende volbracht: hoe moghen alle menschen nu noch gheneycht zijn om Godt ende ons Naesten te haten? Dit leert nochtans de Catechismus. Seydt die waerheyt? Hoe sal’t waer zijn dat Christus een Salighmaker is vande wereldt jae van alle menschen? Hoe sal hy weder gevonden ende te recht gebracht hebben, ’tgene was verloren? Namentlijck (so men nu leert) de goetheydt der menschelijcker natueren?

b

Men sal my moghelijck antwoorden, dat wy in sulcker voeghen saeligh ghemaeckt zijn, dat de quade gheneyghtheyt tot Gdt ende den Naesten te haten, ons om Christi voldoeninghs wille niet en wert toe-gherekent, maer gheacht wert of sulcks in ons niet meer en ware, hoe wel dat die nochtans in ons blijft. Maer dat de antwoorde niet oprecht en is, blijckt aen twee hooft-saken behalven meer andere. Want voor eerst soude dan Christus Jesus daer inne wesen een Salighmaecker ende Geneser, niet van alle menschen, oock niet van de gantsche menschelijcke natuere, maer alleen vande Gheloovigen ende haere natuere. Immers hare verlooren ende verdorven natuere soude dan noch oock niet ghevnoden noch ghenesen zijn. Ghemerckt inde selve (soo de Catechismus leert,) noch al blijft de oude verdorven ende quade gheneghentheydt, om Gode ende den Naesten te haten.

c

Ten tweeden soude de salighmakinghe, vindinghe, ende beteringe des Salighmaeckers Jesu Christi gheschiedt inde menschelijcke natuere, in gheender wijsen soo krachtigh zijn, als de verdoemenisse, het verlies, ende verderffenisse Adams daer inne gheweest soude zijn. Want vraghe ick of dat verderf ende verlies Adams door zijn sonde inde menschelijcke natuere gheweest zy, niet volkomelijck ende dat noch waenlijck ende toe-reeckentlijck alleenlijck: of dat het daer was volkomelijck, waerlijck ende (om soo te segghen) wesentlijck: men sal my segghen dat het daer volkomelijck, oock niet waenlijck maer waerlijck inne was. Vraghe ick dan of de salighmaeckinghe ende beteringhe van ’t quaede in de menschelijcke natuere, door de rechtvaerdigheydt Jesu Christi daer inne is gheworden volkomelijck ende oock waerlijck ende wesentlijck: men sal my antwoorden, neen, gheensins volkomelijck, ende dat noch maer waerlijck ende toe-reeckentlijck. Sal’t sich daer niet naecktelijck openbaren dat Adam een mensche, niet in wille zijnde om hem selve, veel min de gantsche menschelijcke natuere te verderven, ende des selfs goetheydt te verliesen, alsulcks door een eenighe sonde gantschelijck, waerlijck, ende wesentlijck heeft vermoghen ende volbracht: ende dat daer teghen Jesus Christus, God ende mensche, ghekomen zijnde om de wereldt ende alle menschen saligh te maecken: ende ’tghene dat veroren was, namentlijck de goetheydt vande menschelijcke natuere te vinden, ende het verderf van dien te verbeteren: sulcx met zijn gantsche leven, niet dan doorgaende rechtvaerdigheydt wesende, niet en heeft vermoghen te volbrenghen? Soo doende maecktmen Adam machtigher om te verderven, dan Jesum Christum om te ghenesen: soo dat Adam te recht dan magh ghenaempt worden een verderver des wereldts ende aller menschen inder waerheyt: maer Jesus Christus een Salighmaker des werelts ende alder menschen, niet inder waerheydt, maer alleen in een waen ende toe-rekeninge. Soude dat oock strecken tot prijs ende groodt-makinghe van onsen waeren Salighmaker Jesu Christo? Ick en meyne niet datmen dien victorieusen, heerlijcken, ende al-moghenden Heylandt schandelijcker lasteringe mach aen-doen. Wantmen daer deur de sonde Adams veel grooter, krachtiger, ende overvloediger maeckt,dan de ghenade Christi.


d

Maer hier toe werdt opentlijck neen geseyt by M. Jan Calvijn, ende dat te recht, daer hy commenteert op des Apostels woorden: 1 1 Comm. hom. 5. 15. Dat de ghenade in Christo in meerder overvloedigh is gheweest, aldus dese consequentie: en soude niet qualijck te propoost komen, alsmen seyt: indien de val Adams geweest is van soo grooter kracht van soo veele volcks te verderven ende vernielen, dat de gratie Godts veele meer krachts sal hebben om veele saligh te maken. Want dat stuck is geheel seecker dat Iesus Christus al veel machtiger is om de menschen te behouden, dan Adam is om te bederven.
’Twelck, ft oock Calvijn, jae niemandt en hadde geseydt, in sich self soo openbaren waerheydt is, dat niemandt soude derren daer teghen segghen, dat Adam machtigerzy om te verderven, dan Christus om te genesen. Sucx volght nochtans nootlijck uyt dese leere des CAtechismi, houdende dat nu noch na de verlossinghe in Christo geschiet, alle menschen van naturen geneyght zijn Gode ende den Naesten te haeten. Daer mede werdt opentlijck gheloochent dat Christus Jesus waerlijck (doch wel waenlijck) zijn soude een Salighmaecker des werelts ende alder menschen. Oock dat hy ghevonden ende ghebetert soude hebben ’t ghene in de menschelijcke natue verloren ende verdorven was, so men leert. Dit schijnt so naeckteljck te strijden teghen de H. Schrifture, teghen de eere Christi ende teghen de klare woorden Calvini selve: dat icks niet niet mogelijck en achte voor den Vaders of voorstanders van desen Catechismo, den selven hier af wettelijck te verantwoorden.

2.
Op het xxv. verset van’t Lxv. Capittel Isaie commenterende schrijft Meester Jan Calvijn alsoo: 2 2 Calvinus Comm. Isa. 65. 25 Naedien Christus alle dingen wederomme in zynen state ende ordeninghes al restitueren: daeromme beteeckent hy (de Prophete Isaias) dat de verwoestinghe die daer nu is de meschelycke dinghen wech genomen dal worden inde toekomste Christi. Hier meyndt Calcijn de al-ghemeyne toekomste Christi ten joncksten daghe int oordeele: of hy meyndt metten Chiliasten een toe-komste Christi in een duysendt-Jarich rijck op aerden: of hy meynt een toe-komste Christi in elcke Gheloovige bysonder: of hy meynt de toe-komste Christi inden vleesche gheschiedt over xvc. Lxxxij. Jaren. Den joncxsten dagh en meynt hy niet, want daer sullen de Bocken ende Schapen van malkanderen ghescheyden worden, ende gheen wolven of leeuwen meer zijn, dats verde van te samen te weyden. Hy hout d’opinie van’t duysent-Jarighe rijck voor keterije. Dus meyndt hy de toe-komst Christi oock niet. Soo moet hy hier verstaen een vande twee laetste toe-komsten Christi. Meyndt hyse in een Geloovige op sich selve alhier, so moet dan in sodanigen de restitutie geschiet zijn. Maer dit mach hy niet met recht meynen, ghemerckt dat maer een bysondere of particuliere restitutie soude zijn in weynigh Geloovigen: ende niet een al-gemeyne ende generale restitutie van alle de menschelijcke dingen. Nadien Kalvijn self mede hout, dat een verwoestinghe gekomen is door Adams sonde inde menschelijcke nature ende in alle menschelijcke dingen. Wat anders soude hy hier moghen verstaen wederom in zijnen state ende ordeninge gerestitueert te sullen worden, dan de algemeyne menschelijcke nature ende menschelijcke dingen? die heeft Christus dan weder in zijnen state ende ordeninge gerestitueert. Is dit so: so en mach oock nu niet meer daer inne gebleven zyn de verwoeste verderfnisse van geneychtheyt om Gode ende den Naesten te haten. Of men sal moeten segghen dat Jesus zijn ampt niet oprechtelijck en heeft volbracht, ende mitsdien gheen waerachtigh Jesus, dats Salighmaecker en is.
3.
Opte ghenesingen vanden Lazarus door aen-roeringe Christi, commenteert Calvijn alsoo: 3 3 Harmo. Matt. 8. 3. Ende ten is gheen wonder, nadien hy (Iesus) onsen vleesch heeft willen aennemen, ten eynde hy ons soude reynigen van alle sonden. Daermen al seyt, en wert niet uyt-genomen. Adams sonde met desselvens verderf ende smette werdt hier onder dan oock begrepen. Men mach oock niet loochenen, dat Christus heeft wil ghehadt om te volbrenghen, ’tghene daer toe hy onsen vleesch heeft aengenomen, te weten ons te reynigen van alle sonde, ende midtsdien oock van Adams sonde met desselvens aencleven, als smette, wonde ende alles. Want God ghewoon is de wonde soo volcomelijck te genesen, 4 4 Jer. 20. 17, 33. 6. datter oock gheen lijck-teecken meer en blijft. So volcomentlijck genas oock Christus na den lichame den Lazarum daer op Kalvinus dit voortsz seyt. Nadien nu Jesus wille heeft ghehadt om alle onse sonden, ende daer onder oock Adams sonde met desselvens aencleven gantschelijck te genesen: soo moetmen belijden sulcx te zyn gheschiet: ofmen moet Christi almogentheyt, ende volgens dien oock zyn Godheyt loochenen.
4.

Niemandt den Christen naeme noch maer voerende en sa ontkennen dat Christus gecomen is als een geestelijcke Medecijnmeester om de zielen te genesen. Immers oock Kalvijn selve schrijft sulcx naecktelijck. De selve schrijft mede, dat, ghelijck het lichaem, 5 5 Harmo. Mat. 11. 4. Calvijns Inst. ij. 48. soo lange het d’oorsaecke der siecten in sich besloten zijnde, de selve noch voedet, geensins gesont en mach genaemt worden, of schoon de smerte noch niet en quelt: also mede de ziele, so lange zy noch vol is van sodanige siecten der sonden, geensins en mach gesont geacht worden. Dat nu gheneyghtheyt om Godt ende den Naesten soo te haten, die die belet inden menschen te doen dat Godt beveelt, te weten dese liefde tot God ende den Naesten te hebben, sonde is, ende een sieckte der zielen, en verach niemant te loochenē vanden Gereformeerdē: de zulcke aengeboorne quade genegentheyt voor sonde self houdē, ofmen die al schoon nemmermeer en bewillighde. Dese quade geneychtheyt of sieckte der zielē, leert de Catechismus, nu noch gebleven te zijn in alder menschē zielen na de komste ende salvinge metten dierbaren bloede Christi, de ware


Medecijn-meester der zielen: so volght nae dese leere des Catechismi, dat dese Medicus Jesus niet waerachtelijck gesont gemaeckt en heeft, niet alleen de siecke of ghewonde maenschelijcke nature niet, maer oock mede niet, de ziele van een eenigh mensche op aerden. Eert dan dese Catechismus dien waren Medecijn-meester der zielen al waerdelijck? mach de ziele oock ghesont ghenaemt worden van sonden of quaetheydt, daer inne noch blijft steecken sodanighen wortele van gheneyghtheyt om Gode ende den Naesten te haten, dat zy nemmermeer mach aflaten te sondighen int laten van’t ghene haer te doen bevolen is? soude dat een waerachtighe genesinghe zijn? waer heeftmen ghelesen dat Jesus yemanden nae den lichame maer ten halven heeft ghenesen? nerghens. Soude hy ghebenedijt dan sulcx minder vermoghen inder menschen zielen dan in haer lichamen.

5.

Dat en schrijft bylo Kalvijn niet, 1 1 Harmo. Mat. 12. 29. maer gheheel anders daer hy seydt: Dat alle weldaet by Christum bethoont aenden lichamen, heft hy ghewilt datmen sal trecken opten zielen. Daeromme heeft hy in’t verlossen der menschen lichamen van de Tyrannie des Duyvels bethoont, dat de Vader hem hadde ghesonden tot een Verlosser, om wech te nemen de gheestelijcke Tyrannie die hy (de duyvel) exerceerde over de zielen. Dat zijn Kalvijns woorden. Laet ons nu onder-soecken of dese verlossinghe oock gheschiet is door Christum in den zielen.
Gheen ziele over welcke de duyvel noch soo tyranniseert overmidts zijn hatelijcke vrucht van gheneychtheydt om Gode ende den Naesten te haten, dat hy niet en mach volkomentlijck onder-houden ’tgebod Christi vande liefde tot Gode ende den Naesten, en is door Christum verlost van de gheestelijcke Tyrannie des Duyvels.
Aller menschen, oock der ghelooviger zielen, zijn (soo de Catechismus leert) noch altijt soo gheneyght om Gode ende den Naesten te haten, dat zy’t ghebodt Christi vande liefde tot Gode ende den Naesten niet en moghen volkomelick houden.
Soo volght nu nootlijck na de leere deses Catechismi, dat noch gheen ziele (oock der Ghelovigen niet) door Christum verlost en is vande geestelijcke tyrannie des Duyvels.
Sulcks moet ontwyfelijck volghen uyt dese voors leeringhe deses Catechismi, ende midtsdien oock mede een van beyden, te weten, dat Jesus niet en is inder waerheyt Jesus, dat is een Salighmaecker, oock gheen waerachtigh Medecijn-meester der zielen, als die noydt een eenighe ziele (veel minder alle) waerlijck saligh ende ghesont en heeft gemaeckt. Of wilmen dese blasphemie van Christo Jesu niet segghen, men sal moeten segghen dat de Catechismus onwaerheydt leert, daer aen, dat der menschen natuere nu noch soo gheneyght is Gode ende den Naesten te haten, dat niemant, oock de Christ-ghelovighe niet, dit ghebodt Christi vande liefde volkomentlijck mach onder-houden.

6.

Hier sal my moghelijck yemant teghens komen metten Catechismus selve, ende seggen dat ick die calumniere. Ghemerckt het soo verde van daer is, dat de Catechismus Christo de oneere soude willen aendoen, dat de selve ter contrarie nopte achthiende vraghe: 2 2 Catechis. Vraghe 18. Wie de Middelaer is, antwoordt Aldus: Onse Heere Iesus Christus, die ons tot een volkomen verlossinghe ende gherechtigheydt gheschoncken is. Ende seyt voorts opte 19. Vraghe: Dat sulcks int Paradijs geopenbaert, door de Patriachen ende Propheten belooft, door d’offerhanden voor ghebeeldet, ende ten laetsten door den eenighen gheboornen Soone vervult is. Dat schijnt nu wel verde (mach hier voorts yemandt segghen) van Christo sulcken oneere aen te doen als ghy hier voorstelt. Want daer staet niet simpelijck van een verlossinghe ende rechtvaerdigheydt, maer van een volkomen verlossinghe ende rechtvaerdigheyt. Daer staet oock niet dat die noch eerst voor een deel sal gheschieden, maer dat die vervult is. Wat vervult is en ghebreeckt byloo niet altoos aen. Op dese teghen-worp antwoorde ick aldus:
Gheen mensche die wille heeft om yet te doen ende sulcx niet en vermach, overmits yemant anders zijns machtigh zijnde hem belet zijn wille te volbrengen, is volcomelijck verlost vande tyrannije zijns ouden Heeren.
Alle Christ-gheloovighe heeft wille om’t ghebodt Christi vande liefde tot Gode ende den Naesten volkomelijck te onder-houden, ’twelck hy nochtans niet en vermach overmits de aengheboren natuere, soo de Catechismus leert, van ghenegentheyt om Gode ende den Naesten te haten, hem sulcks belet te volbrenghen.
Daer uyt blijckt nu dat de leere dese Catechismi gheen Christ-gheloovigen, volkomelijck verlost is van de tyrannie zijns ouden Heeren.
daer uyt dan mede volght dat Jesus Christus geen waerachtigh Verlosser noch Salighmaker en soude zijn, als die noch noyt yemant waerlijck, maer alleen waenlijck int niet toe-rekenen, verlost soude hebben vande tyrannije der sonden, onder welcke (soo de Catechismus mede leerdt) Adam ons allen niet waerlijck of toe-rekentlijck, maer waenlijck ghebracht ende verbonden soude hebben: Sulcx dat hier noch al mede Adam machtiger soude zijn geweest om alle’t menschelijcke gheslacht te verderven ende onder der sonden tyrannije te brengen ende te houden: dan Christus is om al’t menschelijcke geslacht, ja een eenigh mensche te ghenesen, ende vander sonden tyrannije, dwangh, ende gebiet te verlossen. Alle’t welcke opentlijck streckende is tot schandelijcke lachteringhe van onsen Heere Jesu Christo, de ware ende niet gewaende Heylant, Salighmaker, ende Verlosser des werelts ende alder menschen.

7.

Men mach inde commentarien Kalvini sien gheschreven te zijn, dat niet qualijck te propoost souden komen op’t xv. verset van dit 5.Capittel totten Romeren dese woorden: 3 3 Rom. 5. 15. Indien de val Adams gheweest is van soo grooter kracht van so vele volcx te verderven ende te vernielen: dat de gratie Gods vele meer krachts sal hebben om velen saligh te maken: want dat stuck is gheheel seker, dat Iesus Christus al veel machtiger is om den menschē te be-


houden, dan Adam is om te verderven. Daeromme besluyte ick hier uyt dese woorden Kalvini ende uyt de voorghemelde woorden des Apostels Pauli alsoo, Alle wat Adam door zijn eenighe sonde ofte val vermoghen heeft om’t gantsche menschelijcke gheslacht te verderven ende verdoemen, ’twelck zijn meyninghe noch voor-nemen niet en was: dat, jae meer heeft Jesus Christus die een Salighmaecker des werelts is, ende om de werelt saligh te maken is ghekomen, oock door zijne doorgaende ende volmaeckte gherechtigheyt vermogen, om’t gantsche menschelijcke gheslachte saligh te maken.
Adam heeft vermoghen door zijn eenighe sonde ofte val de verderffenisse ende verdoemenisse te brenghen over alle menschen. Soo volght nootlijck dat oock Christus vermoghen heeft de ghenesinge ende saligheyt, of (soo d’Apostel seyt) de salighmakinge des levens te brenghen over alle menschen.
Immers Paulus d’Apostel seydt met naeckte woorden dat sulcks gheschiet is, te weten soo wel dat de salighjeydt door Christum, als de verdoemenisse door Adam gekomen is, niet over eenighe Ghelovighe of Ongheloovighe, maer over alle menschen. Dit en wil de Catechismus met heuren Gheloovers niet verstaen ghesproken te zijn van een verdoemenisse ons opkomende door navolginghe Adams int gheloove, maer door een algemeyne straf Adams kinderen. So moet oock de rechtvaerdigh-makinghe des levens niet opkomen eenige door navolginghe Christi int gheloove, maer door een alghemeyne ghenade Godes in Christo over Adams kinderen. Want soo’t eene geschiet, also geschiet oock het ander, seyt d’Apostel. Is nu des Apostels segghen werachtigh (wie mach daer aen twijfelen?) soo moet onwaerachtigh zijn des Catechismi segghen: dat wy noch altsamen na de rechtvaerdighmakinge des levens door Christum verworven, altijt van natueren gheneyght zijn om Gode ende onsen Naesten te haten: ende mitsdien nemmermeer soo en geraken tot de rechtvaerdigh-maeckinghe des levens, dat wy’t ghebodt Christi van de liefde volkomelijck moghen onder-houden. Ende dan droomt oock Kalvijn, segghende dat de gratie veel meer machts heeft om velen saligh te maken, dan de sonde om veelen te verdoemen. Want dan zijnder gheen recht saligh ghemaeckt door Gods ghenade in Christo, ende zijn dan alle menschen te recht verdoemt door de sonde Adams. Ende dan, te weten als de Catechismus hier recht leert, soude de besluyt-reden Pauli moeten staen alsoo:
Niet alle wat Adam vermogen heeft door zijn eenige sonde om ’tgantsche menschelijcke gheslacht te verderven, en heeft Christus vermoghen door zijn stadighe gerechtigheyt om ’tgantsche menschelijcke gheslacht saligh te maecken.
Adam heeft vermoghen door zijn eenighe sonde ofte val, de verdoemenisse ofte verderf te brenghen over alle menschen niemandt uytghenomen.
Soo volght nootlijck dat Christus niet en heeft vermoghen door zijn stadighe gherechtigheyt, de ghenesinghe ende saligheyt te brengen over al het menschelijck geslacht, maer alleen over weynigh Gelovigen. Also dese besluyt-reden nootljc volgt uyt de lere dese Catechismis, alsoo is zy openbaerlijck teghen de klare woorden Pauli ende teghen de waerheydt selve. Maer willen die den Catechismum voor-staen segghen door Adams eenighe sonde sonder yemants navolginghe van Adam ende eygen ongheloof de verdoemenisse ghekomen te zijn over allen menschen: zy sullen oock moeten seggen door des eenighen Christi gherechtigheydt, die rechtvaerdighmaeckinghe des levens, sonder yemants navolginghe va Christo ende yegen gheloof, die rechtvaerdighmakinge des levens gekomen te zijn over alle menschen. Is dit, soo is de leere des Catechismi onrecht int segghen dat wy nu noch van naturen gheneyght zijn Gode ende den Naesten te haten. Maer willen zy hier nier aen, soo moeten zy niet alleen teghen Calvijn, maer oock tegē de gantsche Schrift Adam machtigher maecken om veele te verderven, dan Christum om veele te ghenesen. Dat waer Christum opentlijck ghelastert.

8.

Noch schrijft d’Apostel Paulus: 1 1 Rom. 5. 20. Waer de sonde overvloedigh gheweest is, daer is de ghenade veele overvloedigher gheweest. Dit is gheschiedt, te weten de overvloeyinghe ende mitsdien het verderf der sonden in Adam alleen, ende oock inden ghenen die hem in’t sondighen naevolghden: of in de menschelijcke gheslachte. Niet in Adam ende zijnen navolghers alleen, houdt de Catechismus met heure vaderen, maer in de menschelijcke natuere ende mitsdien in alle het menschelijcke gheslachte, heeft de sonde ende ’t verderf overvloeyet. Want seydt de Catechismus (maer nerghens de heylighe Schrift) de menschelycke natuere hadde ghesondight. 2 2 Nota.
Wel-aen, laet ons dat so nemen, soo moet hier uyt dese leere des Catechismi ende uyt 3 3 Vraghe 16. de voorsz woorden Pauli noodtsaeckelijck werden gemaeckt dit besluyt: Waer de sonde overvloedigh is gheweest, daer is de ghenade veele overvloedigher gheweest, sulcks dat mitsdien de sonde daer voorts niet meer mach wesen. Inde gantsche menschelijcke natuere, ende mitsdien in alle het menschelijcke gheslachte, is de sonde (segghen die den Catechismum voorstaen) overvloedigh gheweest. So is oock de genade inde menschelijcke nature ende alle menschelijcke geslachte noch overvloedigher geweest, sulcks dat mitsdien de sonde daer voorts meer niet en mach wesen. Stemmen zy dit toe, soo weder-spreken zy haer leere in de Catechismo vande natuere om Gode ende den Naesten te haten. Weder-spreken zy dit: so weder-spreken zy den Apostel ende sullen dan moeten segghen also:
Niet al waer de sonde is overvloedigh geweest, is oock de ghenade veel meer overvloedigh gheweest.
In de menschelijcke natuere is de sonde overvloedigh gheweest.
Dis is inde menschelijcke nature de ghenaede niet overvloedigher gheweest. Wie siet niet dat sulck segghen valsch is, den Apostel loochent ende de ghenaede Christi kleynder maeckt ende onmachtigher, dan Adams sonde?


Derde stuck.

9. a

Eyndtlijck de Catechismus leert alsoo: 1 1 Vraghe 16. Waerom moet hy een waerachtigh ende oprecht mensche zyn? Antwoorde: Om dat de rechtvaerdigheyt Gods vorderde, dat de menschelijcke nature, die ghesondight hadde, voor de sonde betaelde: ende dat een mensche selve een sondaer zijnde, niet en konde voor anderen betalen. 2 2 Vraghe 17. Waeromme moet hy t’samen een waerachtigh Godt zijn? Antwoorde. Op dat hy uyt kracht zijnder Godtheydt den last des toorns Gods draghen, ende ons de gerechticheydt ende dat leven verwerven ende weder gheven mochte. Dat leerdt alles de Catechismus.

b

Dat de Catechismus hier een onschriftlijcke wijse van spreken ghebruyckt, heb ick voor gheseyt, gemercktmen nergens sulcx, of daer sulcx uyt volght, en leest inde heylige Schrift. Nature is wat anders dan Adam. Heeft de nature ghesondight, soo en heeft Adam niet gesondight, maer de nature. Waer toe nu sulcks soude strecken, gheve ick den vroeden liever te bedencken, dan icks hier voor alle mans ooghen soude ontdecken.

c

Maer laet ons hier nemen als of de nature hadde gesondight, soo de Catechismus leert, soo vallen hier inne te bedencken twee saecken, te weten wat nature het was, die voor de sonde betaelt heeft: ende van’t blijven vande schulde ende straf na de betalinge.

d

Vraghe ick hier wat natuere het was, die voor de sonde soude betalen, te weten de verdorven ende sondighe, of een ander natuere? de Catechismus antwoordt naeckt ende klaer, dat het de Rechtvaerdigheydt Godts vorderde, 3 3 Vraghe 7. ende 8. dat de menschelijcke natuere die gesondight hadde, voor de sonde betaelde, die was nae de leere des Catechismi soo verdorven, dat zy onbequaem is tot eenighen goede. Oock gantsch verkeert ende vermaledijdt. Daer uyt men moet besluyten ’tgene volght:
Alle wat verkeert, vermaledijt ende onbequaem is tot eenigē goede, dat en mach niet betalē voor de sonde ’twelck goet doen is.
De menschelijcke natuere was (so de Catechismus leert) verkeert, vermaledijt ende onbequaem tot eenighe goede.
Soo volght dat de menschelijcke natuere niet en heeft moghen betalen voor de sonde, ’twelck goet doen is.

e

Heeft dan Christus onse menschelijcke natuere die self verkeerdt, vermaledijdt ende sondigh was, oock onbequaem tot eenighen goede, aenghenomen: soo en heeft hy in de sondighe ende verkeerde natuere niet anders dan sondighen vermogende, de gerechtigheydt niet voldaen noch betaelt. Want met sondighen en machmen de gherechtigheydt niet voldoen of voor de sonde betalen. Heeft Christus dan oock een ander suyvere ende heylighe, ende niet onse besmette ende sondighe natuere aenghenomen (so Menno qualijck heeft gheleert) soo en heeft niet de menschelijcke natuere die ghesondicht hadde, maer een ander natuere voor de sonde betaelt, ende dan seydt de Catechismus hier gheen waerheydt.

f

Het tweede, dat hier te bedencken valt, 4 4 Antw. opte Vrag. 1. 40. 56. 79. 86. 37. 16. was van’t blijven van de schult ende straffinge na de betalinge. Want gelooft de Catechismus ontwijfelijck dat Christus voor 5 5 Adam als bekeerdt ende ghelovigh. Adams sonde volkomentlijck gheboet ende zijn schulde voldaen heeft: hoe machmen geloven dat de rechtvaerdighe (swijge barmhertighe Godt de Vader Jesu Christi) nae sulcken volkomen boete ende betalinge noch soo schrickelijck vertoornt, oock over de aengheboren sonde I(dat Adams sonde is soo de Catechismus seyt) 6 6 Nota. 7 7 Vraghe 20. dat hy noch gelijck-wel die door een rechtvaerdigh oordeel tijdelijck ende eeuwelijck wil straffen. Ghelooft wederomme de Catechismus dit waerachtich te wesen, te weten dat Godt oock de aengheboren (dat noemt zy Adams) sonde nu noch ghelijcke-wel nae de volkomen boete ende betalinge door Christum daer voor gedaen, tijdelijck ende eeuwelijck wil straffen (soo de selve Catechismus mede opentlijck seydt:) hoe mach de Catechismus daer beneven geloven dat God rechtvaerdigh (ick swijge versoent ende barmhertigh) is? of is’t rechtvaerdigheyt twee boeten ende twee betalingen voor een eenighe sonde ende schult te eyschen ende te nemen? Alsoo moet volgen uyt dese leere des Catechismi, soo die waerachtigh is, een van beyden, te weten dat Christus de schulde ende sonde Adams niet volkomentlijck en heeft betaelt ende gheboet: of dat Godt niet rechtvaerdich en is. Maer want dit beyde onwaerachtighe, valsche ende Godtlasterlijcke saken zijn: en mach ick geen van beyden gheloven, maer wel dat de Catechismus hier leerdt saecken die onwaerachtigh ende Gods-lasterlijck zijn.
g
Seytmen hier, al ist soo dat de verdorven quaetheyt ons noch aengeboren wert na de voldoeninghe Christi ende noch in ons blijft, soo en wort die ons Gheloovighen niet toegerekent, maer ons om Christi voldoeninge willen quijte geschonden: want dan en heeft noch de menschelijcke natuere in Christo (laet my schoon dese wijse van spreken voor goet laten door gaen) voor de sonde Adams niet volkomelijck gheboet ende betaeldt door de menschelijcke natuere. Gemerckt dan noch in allen anderen niet gheloovigh zijnde de schulde, ghelijck als of daer niet voor geboet ende voldaen ware, toe-gerekent wort. Immers de straf selve, te weten de aengheerfde quaetheydt ende verkeertheydt die tot alle goet onbequaem is, jae om Gode te haten gheneyght is, blijft noch na’t seggen vande Catechismo niet alleen inden onghelovigen, maer oock inden Gheloovigen, ja herboornen al dit leven langh selve. Machmen hier oock eenighe volkomen boete ende betalinge in mercken? vryelijck neen. Oock gheensins


na’t oordeel Kalvini selve. Want die seydt wel uytdruckelijck: 1 1 Insti. ix. 96. Ist dat Godt noch straf eyscht over de sonde, soo en heeft ons Christus niet altoos ghebaet. Dese blijvende straf nae de voldoeninge, boete, ende betalinge Christi voor Adams sonde, jae voor alder werelt sonde, leert de Catechismus opentlijck, daer hy seydt, Dat Godt hem (noch) schrickelijck vertoornt oock over de aengheboorne sonde, ende dat hy die tijdelijck ende eeuwelijck wil straffen. Soo volght na dese leere des Catechismi ende de woorden Kalvini, dat Christus ons niet altoos en heeft ghebaet. Dat heet Christus versaecken, verwerpen, ende gantschelijck wech nemen. Daer sietmen nu in desen stucke de Catechismus strydigh teghen Meester Johan Kalvijn, teghen haer selve ende tegen de Goddelijcke Schrifture.
Alsoo volght nu uyt de voorschreven stucken dat men nae dese leere des Catechismi (soo die waerachtigh ware) soude moeten geloven ende houden, 8. dat Paulus d’Apostel onwaerheyt gheschreven soude hebben. 1. c. Dat Adam machtigher is geweest om verderven, dan Christus om te genesen. 9. f. Dat God onrechtvaerdich 1. a. is, dat Christus 6. niet en is een Salighmaker des werelts noch vander 1. b. gheloovige natuere, dat Christus 9. e. een ander natuere dan d’onse heeft aenghenomen, Item dat Christus noyt ziele waerachtelijck heeft ghenesen, 5. noyt ziele van de Duyvels tyrannije verlost heeft 9. g. dat Christus ons niet altoos gebaet en heeft, 3. ende dat Christus, niet en is almachtigh. Alle welcke stucken soo nootsaeckelijck uyt het segghen van dese Catechismo, Kalvini ende andere Ghereformeerden moet volghen, als elck van de selve weder-schriftelijck valsch ende lasterlijck is.

Derde stuck.

Van de boete ende beteringhe over de sonde ende ’tverderf Adams, gheschiedt door onsen Heere Iesum Christum voor zijne Gheloovighen.

1. a

SAlmen recht verstaen wat beteringe door Christi boete is geworden: men moet eerst verstaen wat verderf door Adams sonde is gewordē. Dit verderf stelt Bullinger inde uytwissinghe van den beelde Godes, welcke uytwissinge hy noemt de erf-sonde 2 2 Deca. iiij. Sermo. x. Fol. 16. 9. hate tot Gode, onconde Godes, sotheyt, ongerechtigheyt &c. ende boosheyt &c. Ende Kalvijn die selve korter beschrijvende, seyt dit te wesen sodanighen verdorvenheyt onser natueren, dat zy is, niet alleen ydel van alle dat goedt is, 3 3 Inst. ij. 13 maer oock mede soo vruchtbaer van alle quaden, dat zy (daer in) niet en magh ledigh wesen.Daer teghen beschrijft Kalvijn het beelde Gods daer af Moyses verhaeldt, te wesen een oprechtigheyt ende onnoselheyt van de gheheele ziele: 4 4 Comm. Col. 3. 10 in sulcker wijse dat de mensche als in een spieghel representeert, de wijsheyt, de rechtvaerdigheyt ende de goetheyt Godes.

b

Nadien nu het Beelde Godes als wesende een representatie van de wijsheyt, rechtvaerdigheydt, ende goetheydt Godes, het platte tegen-deel is van der verdorventheyt der natueren ofte het beelt Adams, ’twelck de Gereformeerden stellen te zijn sotheydt, onrechtvaerdigheydt, boosheyt ende meer andere quaden: soo ist soo onmoghelijck dat dese quaeden stadelijck blijven souden inde ziele, daer inne het beelde Godes komt met zijne goetheydt: alst onmogelijck is dat de lucht stadelijck duyster soude blijven in de welcke de Sonne met hare klaerheyt komt. Dese meyninghe drucken oock klaerlijcken uyte dese eyghen woorden Kalvini: 5 5 Comm. 1. Ioan. 3. 6. Te vergheefs roemtmen de kennisse ende ’tgheloove Iesu Christi indien het nieuwe leven daer mede niet en is versaemt. Want alsoo waer Christus regneert, en is hy geensins ledich: maer hy thoont opentlijck de macht ende kracht zijns Gheests. Nu ist ghseydt dat zijn eyghentlijck werck is de sonde te verjagen, min noch meer, dan de Sonne doet verdwynen de duysternissen door zijn klaerheyt. Ende werden wy hier wederomme gheleert, hoe levendigh ende hoe vol werckelijcke kracht is, die kennisse van Iesu Christo, ghemerckt zy ons transformeert ofte verschept in zijn beelde.

c

Wt dese woorden Kalvini te samen ghevoeght mette woorden des Catechismi datmen’t ghebodt Christi vande liefde niet volkomentlijck mach onder-houden, overmidts wy van natueren gheneycht zijn Gode ende den Naesten te haten, moetmen vastelijck besluyten ’tghene volght:
Waer Christus regneert daer verdrijft hy de sonde, gelijck de Sonne door haer klaerheyt de duysternissen verdrijft, dat is gantschelijck.
In gheen mensche op aerden en wert de sonde gantschelijck verdreven, ghemerckt die daer inne blijft int niet volbrengen van’t ghebodt der liefden.
Soo volght nae dese leeringhen Kalvini ende des Catechismi, dat Christus in gheen mensche op aerden en regneert.
Is dit waer, soo en heeft Christus gheen gheestelijck rijck op aerden noch kercke. So en is der gereformeerden kercke oock gheen kercke Christi, maer niet dan een valsche kercke, dats een, men moet daer en boven uyt het gheen voorschreven staet noch besluyten alsoo:
Gheen mensche inden welcken hier noch al’t leven deur blijft de vrucht van’t oude beeldt des sondighen Adams, en wert hier heel vernieut indē beelde Christi: in alle menschen blijft hier noch al’t leven door de ghe-


Aengaende nu de verresen mensche, die is (seyt Beza) gantschelijck vernieut, voor soo veele aengaet de qualiteyten: wat is dit anders te seggen dan dat de oude aengeboorne (soo hy’t noemt) ende sondighe qualiteyten gantsch doot zijn in desen verresen mensche, in den welckēdan niet meer en leeft yet van de oude, maer alleen nieuwe qualiteytē: sulcx dat dese soude mogen seggen metten Apostel, Ick leve nu niet meer maer Christus in my, 1 1 Rom. 6. 2. ende soo hy elwaerts seyt: Hoe souden wy die de sonde zijn ghestorven, daer in noch leven? Hy wil seggen ’tis onmogelijck. Dese meyning druckt Beza selve wel klaerlijck uyte op dese plaetse, noemende dese gheestelijcke verrijsenisse te wesen het derde effect, werckinghe ofte vrucht van Christo in ons woonende, die ons een nieuwe krachte ingheestet, na dat de verderfnisse onser natueren gedoot is. Dat zijn Beze woorden. Moetmen hier mede niet vastelijck sluyten dat in sodanighen verresen mensche in Christo, inden welcken Christus leeft, de gheneghentheyt om Gode ende den Naesten te haten doodt is? Die besluyt-reden sal staen alsoo:
In geen mensche daer der naturē verderfnisse doodt is, en magh zy yet altoos meer doen, ende mitsdien oock geensins den mensche gheneghen maecken om Gode ende den Naesten te haten.
In alle herboren mensche die gheestelijck is verresen ende in den welcken Christus leeft, is de verderfnisse der natueren doot.
So blijckt nu dat in gheen herboren mensche die gheestelijck in Christo is verresen ende inden welcken Christus leeft, der natueren verderfnisse yet meer mach doen, ende mitsdien oock gheensins gheneghen mach maken om Gode ende den Naesten te haten.
Wt alle’t welcke ick besluyte dat de Catechismus qualijck leerdt daer aen, dat alle Gheloovighe al’t leven deur noch ghenegen blijft om Gode ende den Naesten te haten: Of dat Beza hier onwaerheyt leert in zijne beschrijvinghe vande weder-gheboorte der Christenen, in alle hare drie deelen: of (seyt de Catechismus ende oock Beza neyde int gheen voorsz staet waerheyt) datter niet een herboren mensche en is nochte en mach wesen ter werelt.

4

Int voorghemelde Boeck vande bekentnisse des Christelijcken gheloofs schrijft de selve Beza oock dese woorden: 2 2 Confes. Fid. Cap. iiij. dist. x. Fol. 38. Maer want wy door den gheloove met Christo vereenight hem inghelijft ende in hem ghewortelt oock inghegriffelt zijn, in den welcken (Christo) onse natuere vander eerster ooghenblick af dat hy was ontfanghen inden lichame der Maghet Marie, met een vele volre-heyligh-makinghe vernieut is gheweest, dan zy voormaels was, als zy (te weten onse natuere) in Adam was gheschapen &c. Dat zijn Beze eygen woorden. Laet ons nu sien wat daer nootlijck ende waerachtelijck uyt besloten moet worden, te weten ditte:
Het quaedt dat niet en is in een natuere die minder heyligh is, en mach niet zijn in een natuere die meerder heyligh is.
In Adams natuere, soo die was van Gode gheschapen, die minder heyligh was dan ons nature nu is, sedert dat Christus inden lichame der Maghet Marie is ontfanghen gheweest, en was niet dat quaet dat hy geneyght was om Gode of zijnen Naesten te haten.
Soo volght nootlijck dat dit quaet, te weten de gheneyghtheydt om Gode ende den Naesten te haten, niet en mach zijn in onse natuere, die (nae’t segghen Beze) vele heyligher is dan Adams gheschapen natuere was, als wesende vernieuwt met een vele volre-heyligh-maeckinghe.
Alsoo moet hier mede onwaerheyt leeren, of de Catechismus, of Beza: of Christus heeft min machts gehadt om de natuere by Adam verdorven, weder te vernieuwen in volre-heyligheyt: dan Adam heeft ghehadt om die te verderven in volle sondelijckheyt.
Maer dat luyt boven alle dinghen lasterlijck van Christo, dat hy gebenedijt, die God ende mensch is, niet en soude hebben mogen volbrenghen ’tghene hy expresselijck om is ghekomen inden vleesche, namentlijck den verdorven ende gewonden ja gestorven goede natuere, soment nu noempt, te beteren, te genesen ende int goede levendigh te maken.
Want dat Christus ghestorven ende een Verwinner verresen is tot dien eynde, 3 3 Confes. Fid. Cap. iij. dist. 24 Op dat alle verderfnisse ghestorven ende begraven, ende wy in een nieu gheestelijck ende eeuwigh leven vernieut souden zijn, schrijft Beza self naeckt ende klaer. So blijckt uyt dese woorden Beze oock naeckt ende klaer, dat de verderfnisse ghestorven is ende begraven. Wat gestorven is ende begraven en werckt noch en doet niet meer. Wat niet en werckt noch en doet, en werckt noch en doet niet quaets. Wat niet quaets en werckt noch en doet, en mach niet quaedts veroorsaecken. Quaedt ist soo gheneyght te zijn om Godt ende den Naesten te haten dat de mensch het ghebodt Christi vande liefde niet en mach onderhouden: dit en mach de gestorven begraven verderfnisse in den Gheloovighen (daer de doot ende begravenisse des verderfnisse is) niet veroorsaecken. Dus mach de Gheloovighe dit ghebodt Christi vander liefden onderhouden. Dit alles loochent de Catechismus, dit alles volght nootlijck uyt de voorsz woorden Beze. Ten waer dan dat die hier teghen wilde segghen dat Christus niet en heeft vermoghen te volbrengen ’tgene hy toe ghestorven ende als een Verwinner is verresen, namentlijck op dat alle verderfnisse (lieve wat quaet blijft hier buyten ghesloten ende levendigh?) ghestorven ende begraven soude zijn.
Maer dit en magh Beza niet segghen, gemerckt hy plat het tegendeel seyt, te weten, 4 4 Confes. Fid. Cap.i iij. dist. xij. Dat Christi kracht om ons voor Gode te heylighen, sonder alle ghelijckenisse te boven gaet de krachten des verderfnissen (der natueren) om ons te besmetten. Is dit waer, soo heeft Christus uytghericht ’tghene daer toe hy is ghekomen, soo is de verderfnisse doot, immers ten minsten inden herborenen, inden welcken de verderfnisse ghestorven is ende begraven. Soo mach de gestorven verderfnisse in sulcke herboornen dan oock niet meer ghenegentheyt wercken om Gode ende den Naesten te haten, ende het onderhouden van ’tghebodt Christi vande liefde geensins beletten. Soo leert de Catechismus hier dan menschen leere ende loghen teghen de leere Godes ende de waerheydt.


6.

In dese (nu dick ghemelde) bekentenisse des gheloofs schrijft Beza oock dat het van noode was, 1 1 Conses. Fid. cap. iij. dist. x.j Datter waere een waerachtigh mensche, inden welcken de ruijne (of vervallinghe) gebetert zijnde, het menschelijcke geslachte Gode versoent soude werden. Daer stelt Beza voor een middel totte versoeninghe van’t menschelijcke geslachte (niet van Jode of Heyden, van Jan of Pieter, maer van’t menschelijcke gheslachte) de beteringhe van de vervallinghe die voor de versoeninghe moeste gaen. Dese beteringhe van de vervallinghe is in Christo gheschiet, of zy is niet gheschiet. Seytmen dit laetste, so zijn wy alle, Gheloovighen soo wel als Ongelovigen, in alle het menschelijcke geslachte, noch onversoent met Gode. Dit maghmen niet segghen sonder het bittere lijden ende den smadelijcken doot Christi, ydel, vergheefs ende gantsch onvruchtbaer te maecken. Dit waer blasphemie tegen Christum. Seytmen dan het eerste, te weten dat de beteringhe vande vervallinghe of verderfnisse in Christo is gheschiet (datmen wel moet segghen wilmen Christum niet versaken) so en mach daer geen verderfnisse meer wesen. Wat niet en is en werckt niet quaets, noch en veroorsaeckt niet quaets. Soo moet nu de Catechismus of heure Bou-meesters belijden qualijck geleert te hebben van sulcke by-blijvende vervallinghe of verdorventheyt int menschelijcke gheslachte, ten minsten inden herboornen) daer deur wy alle gheneghen souden zijn om Gode ende den Naesten te haten: of zy sullen moeten loochenen dat Godt den menschelijcken geslachte door Christum versoent is, ende mitsdien Christum metten Joden versaeckende een ander Versoender ende Salighmaker moeten soecken.

7.

Seyt hiet yemandt wel waer te zijn dat Christus de verdervinghe ghebetert heeft, doch inder toe-rekeninghe alleenlijck, maer niet waerlijck, soo dat de verdervinghe noch wel blijft, oock inde natuere zijnre geloovighen, maer en wert hem sulcx uyt ghenaden in Christo niet toe-gherekent: die moet dan mede segghen dat Adam de goetheyt der natueren wel verdorven heeft, doch maer inde toe-rekeninghe, ende niet waerlijck: of hy sal moeten segghen dat Adam een mensche niet willende de goetheydt der natueren verderven, sulcx niet waenlijck maer waerlijck heeft vermoghen, ende dat Christus willende de verderfnisse der naturen beteren, sulcx niet waerlijck maer alleen waenlijck heeft vermoghen. Dit luyt lasterlijck van Christo, ende is hier voor uyt Beza ende anderen valsch ghebleecken.

8.

Soude oock yemandt hier willen segghen dat dese verderfnisse onser natueren niet waenlijck maer waerlijck is ghebetert door Christum, doch maer voor een deel ende niet int gheheel, alsoo dat hy de gheneyghtheyt om Gode ende den Naesten te haten noch heeft laten blijven inder natueren, ende dit niet alleen in de alghemeyne natuere van alle’t menschelijcke gheslacht: maer oock inde natuere van den Gheloovige nu al herboren zijnde in Christo: desen sal opentlijck teghen spreecken ende loochenen niet ick alleen, maer oock Meester Jan Kalvijn selve met my tot verscheyden plaetsen, daer van ick hier maer stelle dese eenige, als meer dan ghenoegh daer tegen zijnde. Sijn woorden zijn dese: 2 2 Calvinus Comm. in Esaia capit. 35. verset. 5. ende 6. Daeromme werden inde ghene die sich tot Christum hebben bekeert, alle de deelen der natueren, die eerst haer ampt niet en mochten volbrenghen, in haer gheheel gherestitueert. Hoe mochtment naeckter ende klaerder seggen, dan’t by Kalvijn daer wert gheseyt? daermen alle de deelen van de natuere seyt, wert daer niet de geheele natuere gemeynt? wie verstaet niet dat alle de deelen eens dincx het gheheele dingh maeckt? Wil yemant der Gereformeerden hier inne Kalvini teghen spreken, dien sa lick vraghen of Adam alle de deelen, of maer eenighe deelen ende eenige niet vande natuere hadde bedorven. Wat gheldet hy sal my antwoorden alle de deelen, ende dat die noch niet ten halven maer gantschelijck by Adam verdorven te zijn gheweest.
Soo gheve ick nu hier allen onpartijdigen verstanden te bedencken, wat eere men Jesum den Salighmaker des werelts ende alder menschen aen doet, alsmen seydt, dat hy maer eenighe deelen ende die noch niet volkomelijck en heeft gerestitueert, ende die noch niet in allen menschen, maer alleen inden ghenen die sich tot Christum hebben bekeert: ende dat daer teghen Adam in allen menschen, oock in die hem niet deur’t naevolghen der sonden tot hem Adam hebben gekeert, alle de deelen der natueren bedorven soude hebben volkomelijck. Sulcx leerdt de Catechismus. Daer tegen is hier Kalvijn, ende daer tegen is doorgaens de H. Schriftuere. Ende dese leere des Catechismi soude noch moeten heeten Godts woordt? Dats soo verde van daer, dat die met waerheyt in desen blijckt te wesen der menschen onwaerachtich woort. Dat seggen Kalvini machmen stellen alsoo:
Aller menschen natuere welcker deelen alle alsoo gheheel zijn gherestitueert dat zy moghen volbrenghen haer ampt, die mach Godes ghebodt ghelijck volbrenghen, alsoo sulcx haer ampt is.
Aller menschen natuere die sich tot Christum hebben bekeert, is in allen deelen soo gheheelijck gherestitueert, dat zy haer ampt ghelijck moghen volbrenghen.
Soo blijckt dat de natuere aller bekeerden tot Christum soo geheelijck in allen deelen is gherestitueert: dat zy moghen geheelijck het ghebodt Godes volbrengen. Ende noch moet hier uyt Kalvijns woorden besloten worden alsoo:
Alle natuere waer af alle deelen zijn gherestitueert uyt het quade of verderf int goede ende gesontheyt, is soo gheheel goet, ende ghesont, dat daer niet quaedts of verderfs meer inne en is.
De natuere van alle de ghene die sich tot Christum hebben bekeert, is in alle deelen gherestitueert uyt het quaede ende verderf int goede ende ghesontheyt.
Soo volght hier uyte dat de natuere van alle de ghene die sich tot Christum hebben


bekeert, soo gheheel goet ende ghesont is, 1 1 Adam is bekeerdt ende gheloovigh geweest, ergo self in zijn gheheel gherestitueert. datter niet quaets noch verderfs meer inne en is. Is dit nu waerachtigh, soo en mach niet waer zijn het seggen deses Catechismi, houdende dat alle menschen noch gheneyght zijn van natueren om Gode ende heur Naesten te haten, want dat quaet ende verderf is. Soo moeten de vaders van desen Catechismo bewijsen dat Kalvijn in sulck zijn segghen ghedoolt heeft: of zy moeten segghen dat sich gheen Gheloovighe tot Christum en heeft bekeert: of zy moeten bekennen dat zy selve hier groflijck ghedooldt hebben.

9.

De selve Kalvijn schrijft noch ter voorsz plaetsen opte Propheet Isaie van Christo aldus: 2 2 Comm. in Isaiam Cap. 35. vers. 5. ende 6. Want buyten hem (Christus) ontberen wy alle goede dinghen, of zy zijn in ons sulcks verdorven, datse niet recht moghen gebruyckt werden: hier van heeft Christus een volkomen ghetuyghnisse ende bewijsinghe gegheven, als hy de Stommen de sprake, de Blinden ’tghesichte, ende den Lammen ende Creupelen haer volle krachten heeft wederghegeven. Maer ’tghene hy dede aenden lichamen, was maer een beteeckeninghe der dinghen, die hy overvloedigher ende vele beter bewijst aen onse zielen. Dat zijn Calvijns eygen woorden. Daer uyt ick sluyte alsoo:
Alle wat Christus inde ghesont-makinge aenden lichamen der menschen heeft bewesen, dat heeft hy overvloediger ende vele beter ghedaen aenden menschen zielen.
Inde ghesont-maeckinghe van der menschen lichamen heeft Christus metter daet bewesen dat hyse wilde ende mochte, ja oock dat hyse heeft volmaecktelijck ende niet ten halven of maer voor een deel ghenesen.
Soo blijckt nu dat Christus die zielen overvloedigher dan den lichamen, dats niet ten halven ofte maer voor een deel, maer volmaecktelijck heeft willen, heeft moghen, jae heeft ghenesen. Is dit waerachtigh, ’twelck niemant en mach loochenen, dan die niet alleen Kalvijn int voorsz zijn wel segghen wil loochenen, maer oock die Christo zijn eere opentlijck wil verminderen: soo is oock onwaerachtigh dese leeringhe des Catechismi datter noch sulcken smettelijcken wortel van de sieckte der zielen altijdt blijft inden Gheloovighen, Dat zy gheneyght zijn om Gode ende den naesten te haten.

10.

Hier by komt noch dat Meester Jan Kalvijn elwaerdts schrijft met dese woorden: 3 3 Harm. Mat. 11. 4. fol. 214. Maer hy (Christus) roert sonderlinghen een plaetse in’t 35. Capittel van Isaia ende een ander int 61. op dat Sanct Ians Iongheren souden verstaen, dat het ghene de Propheet gheseyt hadde nopende het Rijcke Christi, gheschiet was ende vervult. In d’eerste plaetse is behelst de beschrijvinghe van’t Rijcke Christi onder’t welcke Godt belooft dat hy sal wesen soo mildt ende ghenadigh, dat hy hulpe ende remedie sal doen teghen alle sieckte. Ende en is niet te twijfelen, of hy en spreeckt daer vande gheestelijcke verlossinghe van alle quaeden ende van alle ellendigheyden. Maer Christus heeft door uyterlijcke teeckenen bethoont dat hy was gekomen als een geestelijck Medecijn-meester om de zielen te ghenesen. Dat zijn Kalvijns woorden, daer uyt machmen vastelijck besluyten aldus:
Alle wat door den Propheedt Isaias voorseyt was van’t Rijcke Christi, daer aen en is niet te twijfelen of het en is door Christum (immers inden Gheloovigen) gheschiet ende vervult.
Ten is niet te twyfelen of de Propheet Isaias en spreeckt in zijn 35. capittel vande gheestelijcke verlossinghe van alle quaden ende van alle ellendigheyden.
So is oock niet te twijfelen, dese gheestelijcke verlossinghe van alle quaeden ende van alle ellendigheyden, en was door Christum inden Gheloovighen gheschiedt ende vervult.
Wie door Christum gheestelijck is verlost van alle quaden ende van alle ellendigheyden, die is oock verlost vande gheneghentheydt om Gode ende den Naesten te haten, als een gheestelijck quaet ende ellendigheyt wesende.
Alle Gheloovighen zijn gheestelijck door Christum verlost van alle quaden ende van alle ellendigheyden.
Soo volght dat de Ghelovigen oock verlost zijn gheestelijck van de gheneghentheyt om Gode en den Naesten te haten. Is dit niet, so is Christus geen ware Medecijn-meester der zielen: of is hy datte, soo heeft hy niet ghetrouwelijck zijn bootschap volbracht daer toe hy was ghekomen, namentlijck om de zielen (soo Kalvijn wel schrijft) te ghenesen. Een van beyden moet waer zijn, indien dese Catechismi segghen van die by ghebleven wortel van der zielen sieckte, te weten ghenegentheyt om Gode te haten, waerachtigh is. Maer beter ist te houden dat het seggen des Catechismi hier onwaerachtigh is.

11.

Want is volkomen ghenesinge der crancken een rechte eere des Medecijn-meesters, het qualijck of ten halven genesen moet zijn schande wesen. Is de gheneghentheyt om Gode en den Naesten te haten niet een quale jae sieckte der zielen? Leert de Catechismus niet opentlijck dat die noch al’t leven deur blijft inder Gheloovighen zielen? so en is dan niet een Gheloovighe volkomentlijck ende gantschelijck genesen. Soude dat tot eere van onsen Medecijn-meester der zielen Jesu Christo moghen strecken? Ick weet wel dat de Catechismus sulcke halve of ghestuckelde ghenesinghe Christi inde zielen der Ghelovigen leert, ende sulcke half ghenesene voor ghesonden acht. Maer dit niet met Kalvino, want die daer opentlijck teghen schrijft, daer hy seyt aldus: 4 4 Inst. ij. 48. Ghelijck het lichaem niet en mach ghesont geseyt worden, soo langhe dat d’oorsaecke ende de materie vande sieckte noch in sich besloten zijnde voedet, of al schoon de pyne noch niet en quelt: alsoo en mach oock de ziele niet ghesont gheacht worden, soo lange hy noch is vol kranckheyden van sodanige ghebreken. Daer spreeckt Kalvijn van de ghebreecken by den Apostel Rom. 3. verhaelt. Wt dese woorden Kalvini volght vastelijck ditte:
Gheen ziele daer inne noch is quaedtheydt


of sonde (‘twelck der zielen sieckte is) en mach niet recht ghesont gheseyt worden.
Gheen ziele en isser te wereldt van alle menschen, oock vande Gheloovigen, of daer en is noch inne de gheneghentheyt om Gode te haten oock den Naesten, ‘twelck quaet is, soo de Catechismus leert.
Soo volght nae dese leere des Catechismus dat gheen ziele ter werelt, oock der Gheloovighen zielen niet, met recht ghesont moghen gheseydt worden. Is dan gheen ziele recht ghesont, soo en heeft Jesus der zielen Medecijn-meester gheen ziele recht ghenesen: soo en is dan oock Jesus gheen recht Medecijn-meester der zielen. Dit volght vast uyt des Catechismi ende Kalvijns segghen, ende dit is een openbare lasteringhe Christi, dats verde van te zijn een waere, Euangelische ende ghesonde leere.

12.

Laet ons voorts horen wat meer vande ghenesingher der gheloovigher zielen gheleert wert by Meester Jan Kalvijn: Die schrijft daer af alsoo: 1 1 Inst. ij. 47. De ziele en wert niet herbooren als daer eenigh deel in wert ghebetert, maer als zy gheheel wert vernieut. Wt dit segghen Kalvini ende uyte leere des Catechismi dat in alle menschen, oock gheloovighen, altijdt noch blijft een oude gheneghentheydt om Godt ende den Naesten te haten, machmen soo hier volght vastelijck sluyten.
Gheen ziele en wert herboren als daer eenigh deel in wert ghebetert, maer als zy gheheel wert vernieut.
Alle ziele, oock der Gheloovigen, blijft in eenigh deel onghebetert ende onvernieut soo langhe de mensche hier ter wereldt leeft. Daerom en wert gheen ziele, oock derGheloovighen zielen niet, herboren soo langhe de mensche hier ter werelt leeft.
Want alle ziele inde welcke yet quaedts of outs inne blijft, en wert niet hooren in dese werelt.
In alle zielen, ja oock der Gheloovighen, blijft hier ter werelt noch altijdt dat quaet ende sonde van gheneyghtheydt om Gode ende den Naesten te haten. Daer by blijckt nu datter nemmermeer eenige ziele en wert herboren inde werelt.
Na dien nu volghens des Heeren woorden niemandt het Rijcke Godes en sal sien dan die herboren is, ende hier ter wereldt niemant en is herboren: soo moet volghen nae de leere deses Catechismi, dat gheen mensch op aerden, gheloovighe noch ongheloovighe, het Rijcke Godes sien ende saligh worden sal. Daer blijckt nu de leere deses Catechismi geen Euangelische leere of blijde bootschappe, maer een treurige ende vertwyfelde leere.

13.

Henricus Bullingerus schrijft erghens: 2 2 Deca. iij. Sermo. 9. fol. 150. ver. dat Iesus ons heeft bevrijet, voor soo veele als wy slaven waren. De Catechismus met heure makers ende gheloovers houden, dat wy alle gheheelijck ende volkomelijck niet ten halven ofte in deel slaven waren van de sonde. So moet oock nootlijck volgen, dat Jesus (ten minsten zijne Gheloovighen) oock vande slavernije der sonden verlost niet ten halven ofte int deel, maer int gheheel ende volkomelijck. Daer dit gheschiet en blijft geen geneyghtheyt om Gode ende den Naesten te haten, sulcx datmen daer noch altijdt een slave blijft der sonden: daer inne dat niet moghen die volkomelijck ‘tghebodt Christi vande liefde onderhouden, door sulck ghebreck ende niet onderhouden, noch altijt moet sondighen.

14.

De selve Bullinger seyt ter voorsz plaetse oock aldus: 3 3 Deca. iij. Sermo. 9. fol. 150. Want alle sonden heeft hy (Christus) wech ghenomen ende zijnen Gheloovigen afgereynight Wat waerachtelijck wechghenomen wert, dat en is daer na niet meer daer’t eerst was. Alle sonden (dats niet dese of die sonde) heeft Christus wech ghenomen uyt zijn Gheloovighen. Soo volght dat in sulcke Gheloovighen daer inne de wechneminghe van alle sonden door Christum waerachtelijck is gheschiet, gheen sonde altoos meer en is. Sonde is daermen uyt geneyghtheydt om Gode ende den Naesten te haten, Gode den Naesten niet lief en heeft na den bevele Christi. Soo volght dat dese sonde oock in eenighe Gheloovighen Christi sulcx is wech genomen, dat die daer niet meer en is. Is dit waer, soo is dese leeringhe des Catechismi niet waer.

15.

Daer mede leestmen by den selven Bullingher dit gheschreven te zijn. Daer door heeft hyse ghegheven de alder-vrijste gave des 4 4 Deca. iij. Sermo. 9. gheests, soo dat de kinderen Godes vrywilligh ende van selfs sich onderworpen de Goddelijcke wille ende doen dat de Heere wil. Hier uyt volght nootsaeckelijck ditte: Wie het gene doet dat de Heere wil, die en sondighet niet. De kinderen Godes doen dat de Heere wil: dus volght dat de kinderen Godes niet en sondighen. Daer teghen leerdt dese Catechismus dat alle Gheloovigen noch al ‘tleven door sondigen, overmits zy niet volkomelijck en onderhouden ende doen ‘tgeen dat de Heere wil in dat ghebodt vande liefde. Dus strijdet de Catechismus daer inne opentlijck teghen Bullingerum.

16. a

Wy en zijn niet alleen door Christum wederomme 5 5 Respons. ad defen. Castellio. f. 85. &c. ghestelt in onse gheheel: maer wy hebben oock meer ontfanghen door de ghenade uyten tweeeden Adam, dan wy inden eersten (Adam) door de natuere hadden verlooren. Dat schrijft Theodore Beza. Wilmen dit niet lijden gheschiet te zijn inde gantsche menschelijcke natuere, ende mitsdien den eersten Adam machtigher om verderven, dan den tweeden (Christum Jesum) om genesen maecken: men sal’t my ten minsten moeten toe-laten gheschiet te zijn in eenighe recht-ghelovige kinderen Godes. Is dan hen-luyder natuere weder in haer gheheel gherestitueert: hoe mach eenighe sieckte, verderf of quade gheneyghtheydt om Gode ende den Naesten te haten in haer natuere zijn ghebleven? Want dese quaede natuere en was niet in Adam voor zijnen valle.


Is dit in niemanden geschiet, hoe sal Beza hier mogen waerheyt schrijvē? maer schrijft hy hier waerheyt, hoe mach de Catechismus plat anders leerēde, waerheyt daer aē leerē?

b

Hebben wy dan oock meer onrfangē door de ghenade vanden tweeden Adam, dan wy inden eersten nature hadden verlooren: so moeten wy (laet dit noch maer genomen worden vande kinderen Godes) tē minsten oock dat in ons hebbē, dat Adam in sich hadde. Adam hadde macht om’t gebod Godes volkomentlijck te onderhouden, ende niet te sondigen. Soo moeten wy nu oock (ten minsten de kinderen Godes) macht hebben in Christo om’t gebodt Godes volkomelijck te onderhouden ende niet te sondigen. Hebben wy oock meer dan Adam eerst hadde uytten genade vanden tweedē Adam ontfangen: so moeten wy immers ten minsten oock so vele hebben als Adam eerst hadde. Adam hadde eerst volkomen gesontheyt ende ware onnoselheyt: so moeten nu oock (ten minsten eenige kinderen Godes) hebben volkomen gesontheyt ende ware onnoselheyt. Want zy dat hebbende, noch niet meer en hebben dan Adam en hadde. Hebben dan eenige kinderen Godes volkomē gesontheyt, so en mach in henluyden oock gheensins wesen de doodtlijcke sieckte van sulcke genegentheydt om Gode ende den Naesten te haten: dat zy nemmermeer ‘tghebodt vande liefde volkomentlijck volbrengen mogen, ende mitsdien noch altijt sondighen moeten. Hier is de Catechismus al mede so plat tegen Bezam, dat of d’een of d’ander moet onwaerheyt leeren.

17.

De voorsz quade genegentheyt om Gode ende den Naesten te haten, stelt de Catechismus inde nature, de welcke daer maeckt (soo die seyt) dat niemandt en mach volkomelijck ’t gebot Christi vander liefde Godes onderhoudē. Nu schrijft Calvijn op des Apostels woorden Col. 3. 10. Aengedaē hebbende den nieuwen (mensche) die daer is vernieut inde kennisse Godes, na’t beelde des gheens die hem heeft geschapē: ’t gene hier na volgt: 1 1 Comm. Col. 3. 9. De nieuwe mensche is de ghene die daer is herschapen, in onderdanigheyt des rechtvaerdigheyts door den geest Christi: of het is de nature die gheheelijck is vernieut door den selven geest. Dat zijn Calvijns woorden, daer uyt besluyt ick ‘tghene volght:
Alle mensche die herschaen is door Christi Geest in onderdanigheyt des rechtvaerdigheyts, en is niet meer ōrechtvaerdig int niet onderhoudē der gebodē Christi vande liefde.
Alle nieuwe mensche is sulcx door Christi Geest herschapen, so Calvijn selve leert.
Soo volght dat alle nieuwe mensche niet meer onrechtvaerdigh is int niet onderhouden der geboden Christi vande liefde.
Is dit waer, oock des Apostels woorden dat die uyt Gode is gheboren niet en sondight 2 2 1. Joan. 3. 9 nochte en mach sondigē: so moet onwaerachtich wesen ’gene de Catchismus in harē ingang leert opte 5. vrage. Ten anderē besluyte ick hier uyt Calvijns voorsz woordē ditte:
Alle nature die door Christi Geest geheelijck is vernieut, is gantsch vry ende gereynicht van alle’t oude quaet dat in haer was, ende voorneemlijck van de geneyghtheyt om Gode ende den Naesten te haten.
Alle nature des nieuwen menschen is sulcx geheelijck door dē Geest Christi vernieut als voorsz staet, na’t seggen Johans Calvini.
Daer uyt besluydt ick dat alle nature des nieuwen menschen gantsch vry ende ghereynight is van alle’t oude quaedt dat in haer was, ende voorneemlijck vande geneyghtheyt om Gode ende den Naesten te haten.
Ende hier uyt moet volgen een van beyden. Te weten datter geen mensche ter werelt is, inden welcken de voorsz vernieuwinghe des inwendigen menschen door den Geest Christi is geschiet, so datter ter werelt niet een nieu mensche en is. Of zijnder sodanige (welck niemant en sal derren loochenen) so moet volgen dat dese leeringhe des Catechismi, van dat alle menschen noch altijt geneygt is (door den in-blijvenden aert des ouden mensches) om Gode ende den Naesten te haten, openbaer valsch is ende onwaerachtich, als strijdende niet alleen tegen Calvijns leere, maer tegen de gantsche H. Schrifture.
ALsoo is hier int ondersoecken van dit derde stuck mede geblekē so uyte woorden des Catechismi, als uyt Calvijns, Beza ende Bullingers eygen woorden, oock uytte H. Schrift selve: dat de Vaders ende Voor-standers van dese Catechismo sullen moeten bekennē in dese antwoorde opte vijfde vrage groflijck gedoolt te zijn: of zy sullen moeten seggen dat Christus in geen mensche 3 3 1. 5. hier en regneert, 4 4 2. dat het beelde Christi in geē mensche heel is vernieut, dat God door Christum den menschelijcken geslachte niet en is versoent: 5 5 6. dat Adam machtiger is om verderven dan Christus om genesen, 6 6 7. ende dat Christus niet en heeft moghen volbrengen ’tgene hy om is gekomen inden vleesche. Of zy sullen moeten bekennen (’twelck doch hier voor oock is bewesen) dat de ghenegentheydt om Gode ende den Naestē te haten, niet en blijftinden mensche, 7 7 23. die gantsch vernieut is door de weder-gheboorte, oock mede dat de natuere der bekeerden tot Christum niet quaets 8 8 4. 5. 8. 9. 10. 12. 15 25. 26. meer in haer en heeft, maer gheheel goet is, ende datter kinderen Godts zijn, die niet en sondighen.

Vierde stuck.

Van’t wel-bidden ’t welck behoeft vast betrouwen van verkrijghen.

OPte 117. Vrage houdende: Wat behoort tot sulck een gebedt dat Godt aengenaem zy ende van hem verhoort werde, is het derde stuck van de antwoorde ’tgene hier na volgt: Ten derden dat wy desen vasten gront hebben, dat hy ons gebed, niet tegenstaende dat wy sulcx onweerdig zyn, om des Heerē Christi


willen seeckerlijck wil verhooren ghelijck hy ons belooft heeft.
Item opte 120. wert geantwoort onder anderen oock ditte: 1 1 Catechis. 129. Vrage Namentlijck dat God onse Vader door Christum geworden is, ende dat hy ons veel weyniger afslaen dal het gene dat wy hem met rechten geloove bidden, dan onse vaderen ons aertshe dingen ontseggen. Ende opte Vraghe achter ’tVader ons, Wat verstaet ghy by daat woordt Amen: hout de antwoorde ditte: 2 2 Catechis. Vrage 129. Dat is het zy also. Waer door ick betuyge dat ick in mijn herte door dē H. Geest versekert ben, dat my de Hemelsche Vader om Christus willen verhoort heeft. Hier in stemt net dese Catechismo over-een Meester Jan Kalvijn, commenterende op d’Apostel Sanct Jacobs woorden also: 3 3 Calvin. Com. Iacob. 1. 6. Hy (d’Apostel) wil dan, dat wy sulcx sullen versekert zijn van ’gene Godt ons eenmael heeft belooft: dat wy’t niet wederomme in een twijfele trecken, of wy verhoort sullen zijn dan niet. Oock noch een weynigh daerna schrijft hy also: 4 4 Calvin. Com. Iacob. 10 Daeromme so laet ons houden dat beginsele: dat de Heere onse ghebeden niet anders en verhoort, dan als wy gewisse versekertheyt hebben, dat hy ons sal verhooren. Ende elwaerts: 5 5 Inst xv. 9. Wat gebedt soude doch dit zijn? O Heere, ick twijfele of ghy my sult willen verhooren &c. Volght: Daeromme moetmen met beyden handen vast houden dese seeckerheyt van het begheerde te verwerven, de welcke ons de Heere met zijn stemme beveeldt, ende alle Heylighen met haer exempelen leeren, ist dat wy niet te vergeefs en willen bidden. Want dat ghebedt is Gode aenghenaem, dat uyt sulcken vermetelheydt (op dat icks soo segghe) des geloofs wert ghebooren, ende op een onversaechde seeckerheydt des hoops is ghegrondet. Dat zijn Kalvijns woorden.

2.

Van’t bidden met twijfele.

Alle’t ghene hier voor, ’tzy by den Catechismum als by Kalvinum staet beschreven van’t wel bidden, dat het nootsaeckelijck behoeft vast betrouwen van verwerven, houde ick met henluyden voor waerachtigh: als ghegront zijnde op ende gantschelijck overeen stemmende mette Goddelijcke Schriftuere, die ick in allen ghelove ontwijfelijck. Daer uyt dan oock nootlijck volght dat het qualijck bidden moet zijn, daermen bidt met twijfele. Seker nadien ons bidden alleenlijck siet op de milde genade Godts, die niemant en mach verdienen, soo en achte icks niet qualijck gheseydt van Kalvijn, 6 6 Calvin. Com.1.Ioan. 5. 16 dat de twijfelachtigheyden aende ghenade Godes zijn vol blasphemien: dat hy beveynsdelijck biddet, die de beloften niet en ghelooft: dat de (twijfelachtighen) onwaerdigh zijn yet te verwerven: dat der Papisten leere valsch is, dat zy seggen datmen moet bidden met twijfele ende met onseeckere wane van’t ghene daer af sal worden: 7 7 Inst. xv. 8 dat Godt wonderlijck wert ghetercht door ons mistrouwen, als wy niet van hem begeeren een genade, die wy niet van hem en verwachten. Immers Beza seydt wel klaerlijcken, 8 8 Con. Fid. Cap. iiij. Art. 16. Dat het ghebet sonder gheloove niet anders en is dan sonde. Dit alles houde ick mede met henluyden voor sulcks, want dat alles tuyght de H. Schrift.

3.

Daer sietmen nu uyt den Catechismo selve, oock uyt Kalvijn ende Beza, dat het wel bidden moet gheschieden met vast betrouwen van’t ghebedene te verkrijghen: ende dat het ghebedt met twijfele quaet is, een terginghe Godes, ende sonde. Laet ons nu sien wat de Catechismus leert bidden, ende hoe de gene die de leere des Catechismi ghelooven nootsakelijck moet bidden, so langhe haer gheloof sodanigh is, daer uyt dan ontwijflijck sal blijcken dat zy niet alleen sonder vast betrouwen, bidden, dat zy twijflijck bidden: maer dat zy soo gantsch ongeloovigh bidden, dat zy self onmogelijck houden om verkregen te worden, ’tghene zy om bidden aenden Heere.

4.

Inde antwoorde opte 124. Vraghe des Catechismi, leestmen ditte: 9 9 Catechis. Vrage. 124. Vwen wille gheschiede opter aerden als inden Hemele. Dat is: Geeft dat wy ende alle menschen onsen eyghenen wille versaken ende uwen wille, die alleen goet is, sonder eenigh teghen-spreken gehoorsaem zijn, op dat alsoo een yeghelijck zijn ampt ende beroepinghe soo ghewillighlijck ende getrouwelijck magh bedienen ende uytvoeren, als de Enghelen in den Hemele doen. Dat seyt de Catechismus.

5.
Nu en mach niemandt loochenen Godes 10 10 Deut. 4. 1. 5. 6. 13, 5. 31. 6. 1. 3. 7. 11, 8. 1, 15. 5., 26. 16, 28. 1. ect. mat. 28. 20. wille te zijn, dat wy sullen onderhouden ’tghene hy ende Christus ghebiet, want daer toe ghebiedt hy ons sulcx. Het is oock Godes wille dat wy’t ghene hy ons ghebiedt, soo als hy dat ghebiet ende niet anders, sullen onderhouden: dat is, het is zijn wille dat wy zijn gebodt sullen onderhouden niet voor een deel of ten halven, maer gheheelijck ende volkomelijck. Vraghe ick hier den Catechismo ofte der selver voorstanders, of eenigh mensche hoe ghelovigh hy zy in Christi (niet zijn eyghen) kracht, het ghebodt der liefden van Gode ende Christo ons gheboden, oock na den wille Godes die alleen goet is, dat is volkomelijck ende sonder weder-spreken van gheneyghtheyt om Godt ende den Naesten te haten, mach onderhouden: wat sal hy my antwoorden? Neen. Nochtans leert de Catechismus op dit ghebedt van uwen wille gheschiede, alle sulcx als voorsz staet bidden, namentlijck dat wy so wel bidden om te mogen volkomentlijck onderhouden dit gebodt vander liefden, als alle andere zijne gheboden, die ontwijfelijcken Godes wille zijn dat inden Ghelovighen sullen gheschieden. Die haer leert hier inne gheloven, die bidden dan oock in dit ghebedt dat zy’t ghebodt Godes ende Christi van Gode ende den Naesten lief te hebben, na Godes wille, dat is gheheel ende volkomelijck, moghen houden. Hebben dese bidders in dit bidden den vasten 11 11 1. a. gront dat Godt heur ghebedt om Christi willen seeckerlijck sal hooren? gheen dingh minder. 12 12 2. b. Bidden zy dit opter Catholijcken wijse twijfelachtigh? Neen mede niet. Want niemant en twijfelt aen’t ghene hy onmogelijck acht. Nu houden dese bidders nae de lere des Catechismi, het verkrijgen van dat ghebedt voor onmoghelijck, dats wat erger ende meerder dan twijfelijck bidden uyt


mistrouwen. Want die’t voor onmogelijck hout ’t ghene Godt belooft te gheven, die loghen-straft den waerachtighen Belover Gode in zijne beloften. Want die belooft ons te geven,Dat hy onse herten sal besnijden, 1 1 Deut. 30. 6. soo dat wy hem sullen lief hebben uyt alle onse herten ende uyt alle onse zielen.Dits mede zijn ghebodt, dit is mede zijn wil dat gheschiede in ons,niet ten halven maer volkomelijck. Om dit geschieden van zijnen wille bidtmen in desen ghebede: ‘twelck een ghebedt is na Christi wille opte belofte Godes, 2 2 Joan. 5. 14. dat so wat wy bidden nae zijnen wille, dat hy ons sal verhooren. Nu en moghen gheen der Gheloovers dese Catechismi gelooven dat het mogelijck is om verkrijgen ‘tgene zy om bidden. Is nu het twijfelijck bidden sonde ende vol blasphemien: wat sal dit onghelovigh bidden zijn, of ist geen onghelovigh bidden, daer de bidder Gode bidt om saken, die hy seyt onmogelijck te zijn om werden?

6.

De Catechismus seydt, 3 3 Catechis. 124. Vrage. Dat de biddende, uwen wille gheschiede, Gode bidden om ghehoorsaemheyt sonder alle weder-spreken: op dat alsoo een yeghelijck zijn ampt ende beroepinge soo gewillighlijck ende ghetrouwelijck mach bedienen ende uyt voeren, als de Engelen inden Hemele doen. Ick meyne immers dat alder Gelovigen ampt is ende beroepinge zijns Soons a even-beelt gelijck te worden 4 4 a Rom. 8. 26. tot b gehoorsaemheyt, 5 5 b 1. Pet. 1. 2 dats tot c onderhoudinge 6 6 c ende. 26. 18. alle zijnre geboden, 7 7 d Eph. 14. ende d heyligh ende onbevleckt te zijn voor zijnen ooghen inde liefde. Want sulcx ende dierghelijcken meer getuycht openbaerlijck de Goddelijcke Shriftuere. De Enghelen (van de goeden wert hier ghesproken) bedienen gewillighlijck, ghetrouwelijck ende volkomentlijck sonder eenigh ghebreck heur ampt. Soo bidden dan oock dese Ghelovers vande Catechismo om volkomen ende Enghelsche gehoorsaemheyt Godes. Dese loochent de Catechismus mogelijck te zijn om verkrijgen. Soo houden oock sulcke Bidders onmogelijck om verkrijghen, ‘tgene zy hier om bidden. Dats dan oock niet twijfelijck, maer gantsch sonder gelove, niet inder waerheyt, maer inde logen gebeden. Terchtmē so doende den milden Gever alre goeden gaven niet?

7.

Onder meer anderen leerdt de Catechismus oock bidden also: 8 8 Cat. fo. 38. Ende dat wy niet meer in onse sonden, maer hy in ons ende wy in hem leven. Dit is geschiet inden ghenen die daer sprack, Ick leve, niet ick nu, 9 9 Gala. 2. 20. maer Christus leeft in my. Dit leven Christi inden Geloovighen, seyt Kalvijn (neven meer anders) te wesen, 10 10 Comm. Gal. 2. 20. Als hy ons regeert door zijnen H. Geest ende alle onse werckinghen beleedet. Dit leven Christi is in niemanden dan die eerts self ghestorven zijn ende heur vleesch ghecruyst hebben, 11 11 Gal. 2. 18. soo Paulus daer oock seyt van hem selve, Dat hy met Christo was ghekruyst, 12 12 Gala. 5. 24. ende daer na oock, Dat die Christi zijn, haer vleesch met zijnen lusten ende begheerten gecruyst hebben: ‘twelck is (soo Marlorat. seyt) Dat de oude mensche met zijne vruchten is in haer gedoot ende begraven. Wat doot is ende begraven, dat en leeft niet meer. Wat niet en leeft, dat en doet niet altoos meer, ende wat niet en doet, dat en doet niet quaets, noch en sondight niet meer. Soo leert dan de Catechismus hier biddn om niet meer te sondighn. Die en sondight niet die daer laet het verboden quaet ende doet het geboden goet. Daer d’oude mensche doodt is ende begraven, daer en leeftmen niet meer in onse sonden, maer Christus leeft daer met zijn gherechtigheyt ende de Gelovige in hem. Hier wort dan Godts gebodt volkomentlijck in Christo volbracht. Hierom leert de Catechismus bidden. Dit seyt de Catechismus dat in niemanden en mach worden. So leert dan de Catechismus haer Gheloovers niet alleen twijfelijck, maer onghelovigh bidden, dat is, hy leert bidden om te verkrijgen dingen die hy seyt dat niemant en mach verkrijgen. Soude dat oock niet wel zijn een bidden met sulck mistrouwen, datmen van Gode begheeren een ghenade diemen van hem niet en verwacht? dat noemt Kalvijn geen bidden maer eē wonderlijck tergen Godes?

8.

Opte woorden en leyt ons niet in versoeckinghe 13 13 Catechis. 127. Vrage. maer verlost ons vanden quaden, leert de Catechismus bidden: Wilt ons doch behoeden ende stercken door de kracht uwes H. Gheests, op dat wy in desen gheestelijcken strijt niet onder legghen, maer altijt stercken wederstant doen. Wie dat verkrijght die doet door de kracht des H. Geests altijt stercken wederstant. Die altijt stercken wederstant doet, en wert in geen aenvechtinge verwonnen. Wie niet verwonnen en wert van den quaden, die en sondight niet. Wie niet en sondight, die hout het ghebodt Godes volkomentlijck. Hierom bidden de Gelvovers van dese Catechismo. Dit seggen zy onmogelijck om verkrijghen ende om werden te zijn. Sy bidden dan ongelovigh sonder alle hope van te verkrijghen ‘tgene daer zy om bidden: so en verwachten zy dat niet van Gode, maer teghen Gode wonderlijck. Makende alsoo haer ghebedt tot sonde.

9.

Int Mogen gebed leert de Catechismus heuren jongheren alsoo: 14 14 Catechis. fo. 50. vers. Ende bidden u dat ghy ons wilt stercken met uwen H. Geest, die ons voortaen geleyde, dat wy desen dach (mitsgaders alle de daghen onses levens) mogen besteden tot alder gherechtigheydt ende heyligheydt. Wat nu dese heyligheyt ende gherechtigheyt (daer dit ghebedt op schijnt te tuyghen, Luce 1. 75. beschreven) is, verklaert Kalvijn met dese woorden: 15 15 Cal.Har. Luc. 1. 76 Het is buyten twijfele (‘twelck oock Plato self niet en was verborgen) dat het woort van Heyligheyt, behelst, alle’t gene wy Gode schuldigh zijn, omme te aenbeden ende te eeren zijn Majesteyt, soo dat uytghedruckt is inde eerste Tafel des Wets. Het woort Gherechtigheyt, streckt sich tot alle behoorlijckheydt der liefden, &c. Dat seydt Kalvinus. Nu ist oock buyten twijfele dat sulcke Heyligheydt ende Gerechtigheydt in haer behelsen volkomen onderhoudinghe alder Godtlijcker gheboden. So ist mede buyten twijfele dat Godt ons sulcks belooft, jae ghesworen heeft te gheven in Christo, 16 16 Luc. 1 74 75. Soo dat wy van onser vyanden handt zijnde, hem sonder vreese sullen dienen in Heyligheyt ende Gherechtigheyt die behaegh-


lijck is (niet den menschen, maer) Gode, ende dit (niet huyden ende morgen niet, maer) alle de daghen onses levens. Op dese belofte Godes leerdt dese Catechismus om sulcke volkomen onderhoudinge van de gheboden Godes bidden. Sulcke volkomen onderhoudinge vande gebodē Godes bidden. Sulcke volkomen onderhoudinge der geboden Godes loochent de Catechismus moghelijck te zijn om verkrijgen. So leert de Catechismus hier al mede bidden, niet met twijfele, maer met sekerheyt van niet te mogen verkrijgen, met een openbare loocheninge vande Godtlijcke waerheyt, ende mitsdien met sonde, met terginge ende met blasphemie tegen Gode.

10.

Waer blijven hier de woorden Kalvini op des Enghels woorden tot Zachariam? 1 1 Cal. Har. Luc. 1. 37. De bewijs-reden sal also staen: God hevet geseyt ende belooft, hy sal’t dan oock doen. Want men en moet geen onmogelijckheyt allegeren tegen zijn segghen. Ende hier allegeerde de Catechismus met zijn Voorstanders ende Gelovers opentlijck onmogelijckheyt tegen Godes seggen, Ja tegen Godes eet-sweeren. Waer blijft hier Kalvinus leere dat Godt ons nerghens beveelt om te bidden dan om’t 2 2 Inst. viij. 209. Inst. ij. 51. gene hy oock wil geven? dat het geloove verwerft ‘tgeen de Wet gebiet, immers dat het de wet daer toe gebiet, op dat het geloove soude verwerven ‘tgene by de wet is bevolen? Immers waer blijft hier de groote versekertheyt die de Catechismus selve leert datmen int bidden moet hebben? wat seydt de selve opte beduydinge van’t woort Amen? Het sal waer ende seker zijn. Want mijn gebedt veel sekerder van Gode verhoort is, dan ick in mijn herte gevoele dat ick sulcx van hem begeere.

11.

Isser verwertheyt (logentael ende wederspreecken inde werelt, ick acht dat het dit moet zijn. Want op déen plaetse seyt de Catechismus dat het onmoghelijck is om gheschieden: ende op d’ander, dat hy sekerder is dat haer gebedt van Gode verhoort is, dan dat hy gevoelt dat hy’t van hem begeert. Of soude hy hier wel meynē dat hy’t niet en begeert, om dat hy’t verkrijgen onmoghelijck hout? Is dit, so is dese leer van bidden niet dan een beveynst ende schijn-bidden vol spotterije ende blasphemien. Of soude hy wel meynen met sulck seker van Gode verhoort te zijn, dat hy haer bidden wel hoort, maer ‘tgebeden niet en geeft: meynt de Catechismus dit, soo gebreeckt dat aen Godes ongetrouheyt in zijn beloften of aen der bidders ongeloovigheyt. T’eerste waer Gods-lasteringe. Maer t’ander mocht wel waer zijn. Want sulcke mistrouwers van de beloften Gods bidden om genade of gaven die zy van den belovere Gode, niet en verwachten noch hopen te vercrijgen. Soude dat noch moeten heeten recht bidden? Het mach recht vloecken, recht spotten, ende recht lasteren zijn. Ist dan wonder dat soodanighe bidders de gaven van onderdanigheyt ontberen? Immers het waer wonder ende teghen Godes aert dat zy’t verkreghen.

12.

Want dese bidders zijn ongeloovigh, 3 3 Cal. Har. Luc. 1. 45 Als niet over een stemmende met Gode die tot henluyden spreeckt, ende houdens voor onmogelijck (dats min dan voor seer seecker) dat Godt doen sal, ‘tgene hy ons belooft te doen. Dit is het rechte tegendeel van’t gene Kalvijn noemt geloven: 4 4 Cal. Har. Mat. 2. 13 Christus (seyt Calvijn) en bekent niet voor Gheloovigen, dan de gene die sekerlijck zijn geresolveert dat Godt heurder ghenadigh is, ende die niet en twijfelen, of hy en sal haer gheven ‘tghene dat zy begeeren. Houtse Christus dan niet voor Ghelovigen die twijfelen of hy haer oock haer begeeren asal geven: sal hyse voor Gelovigen houden, die openbaerlijck weder-spreecken, loochenen, ja onmoghelijck houden, dat Godt hen sal geven, ‘tgene hy henluyden te geven heeft belooft, ja met eenen eer besworen? Nadien nu Kalvijn op dese plaetse den Catholijcken seyt betoovert te zijn met een duyvelsche rasernije om dat zy sulcx in twijfele stellen: wat salmen seggen vande makers ende Gheloovers van dese Catechismo, die Godes beloften in twijfele stellen, 5 5 Nota. ja diese seggen onmoghelijck om geschieden? Seker soo’t eenige menschen gheoorloft mochte zijn om Catechismen te maken, om regulen des gheloofs te maken, ende om wetten over aller menschen conscientien te maecken: men souden ’tselve met eenighe reden schijnen moghen te ghedoogen van luyden die self ghelovigh, Godt verstandigh ende eenvuldigh oock gesondt zijn inde leere: maer wie eenigh oordeel hebbende van Godtlijcke saecken, sal sulcx moghen lijden van luyden die self zijn onghelovich, onverstandigh, dubbelt ja verwert ende op’thooghste onghesont inde leere Christi?
Sulcke sietmen hier te wesen dese maeckers ende voorstanders dese Catechismi, als die daer selve wel leeren datmen moet bidden 1. met vast betrouwen van verkrijgen, 2. sonder eenighsins daer aen te twijfelen. ’Twelck sonde is: ende des niet tegenstaende niet alleen sonder vast betrouwen van verkrijghen, oock niet met een swacke twijfelachtigheyt, maer met een stijf-sinnige ongheloovigheyt leeren bidden om dingen die zy opentlijck segghen dat niemandt en mach verwerven, als namentlijck om 4. 5. volkomen jae 6. Enghelsche onderdanigheyt, om den doot der sonden ende het 7. leven Christi in henluyden, om stadighe ende victorieuse 8. wederstant der sonden, ende heyligheyt ende 9. gherechtigheyt die Gode self behaeghlijck is. Rechts of Godt den Gheloovighen niet en wilde 10. geven ’tgene hy beveeldt dat zy om sullen bidden, ende allegherende opentlijck 16. onmoghelijckheydt teghen de beloften des almoghenden, bidden zy om’t ghene zy niet veropen te ghenieten: zijn ongheloovigh ende maecken (soo veel in henluyden is) den waeren Godt loghenachtigh ende ontrouw in zijne beloften.

Kort besluyyt van’t Boecxken.

AEnghmerckt dan hier vooren is bewesen uyten woorden des Catechismi, uyten woorden Kalvini ende andere genaemde Gereformeerden, ende uyten woorden der Godlijcker Schriftueren selve dat dese Catechismus qualijck leert van de onderhoudinge der geboden Godes, insgelijcx van de genoeghdoeninghe door Jesum


Christum gheschiet voor, oock sonderlingen voor den ghelovigen menschen, sulcx dat het selve openbare lasteringe tegen Jesum Christum is streckende, ende oock den menschen leerdt bidden, sonder betrouwen, jae sonder ghelove (hoewel hy inde schijn niet dan van betrouwen ende gelooven handelt, maer hypocrijtelijck ende verwerdelijck teghen hem selve) ende mitsdien oock sonder verkrijgen van’t ghene men om biddet, ’twelck meest is doodinghe van onse quaetheyt ende leventmakinghe van Godes goetheyt door Christum in ons, sulcx dat hy zijne Gheloovers sonder ware veranderinghe ten goeden laet blijven stekende in heuren ouden huyt ende sonden: So moet ick houden dat de selve Catechismus een menschen leere is, een valsche leere is, ende een so schadelijcke leere is, dat alle menschen sich daer voor als voor dootlijck venijn der zielen, behooren te wachten: ende dit ter tijdt toe dat yemant kan bewijsen metter heyligher Schriftueren, dat ick in dit mijn oordeel van de Catechismo dole. ’Twelck hoorende ick bereyt ben van sulcke mijne dolinghe te wijcken ende de leere des Catechismi (als my die oprecht sal ghebleken zijn) met hert, ghemoet ende ziele toe te stemmen.

De Institutie van D. Calvinus hier voren aengheroert, is, die int Latijn ghedruckt is tot Geneven Anno 1550.

"""Proeve van de Heydelberghsche catechismo,"" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."