II. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Dolingen des catechismi, anderwerven blijckende in des selfs beproefde proeve."" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."
"""Dolingen des catechismi, anderwerven blijckende in des selfs beproefde proeve."" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."


Dolingen des Catechisme, anderwerven blijckende in des selfs beproefde proeve,

(Int Boeck Wederlegginghen ende de Censuren of Berispingen van Arent Cornelisz. Reynier Donteclock ende Joannes Gerobulus)

Naectelijck voor ooghen ghestelt door D. V. Coornhert.

Ecclesiastes 10. 12. 13.

Der dwasen lippen verderven hen selven, het beginsel zijnder woorden is dwaesheyt, ende het laetste zijns monts is d’alderquaetste Dwalinghen.

[afbeelding]

T’AMSTELDAM,

By Iacob Aertsz. Colom, Boeck-verkooper, wonende op’t Water, inde Vyrighe Colom, Anno 1630.


[leeg]


AEN DE

E. Hoogh-achtbare, Hoogh-geleerde ende voorsienighe Heeren, mijne Heeren van den Hooghen Rade, midtsgaders seeckere Ghedeputeerden eenigher Steden in Hollandt, eertijdts by den Heeren Staten Ghecommitteerden ter Schickinghe van de aenghevanghen Disputatie in den Haghe.

BOven yemanden anders is mijnen E. Hooghachtbaren ende Eersamen Heeren best cond, hoe dat der Disputatien af-scheydt, uyten voor-ghemelder begonnen Disputatie Anno 83. niet en was om wech te blyven, ende den handel so solemnelijck begonnen, te laten steken, maer om binnen twee of drie weken weder in den Haghe te verschijnen ende ’t ghespreck, tot Godes eere, des Landts ruste, ende der Lantsaten heyl te volvoeren opter begonnen, of beter wijse by mijnen E.E. Heeren te ordonneren. Mede acht ick onder-ghenoemde, mijne E. ende Hoogh-achtbare Heeren van den Hooghen Rade niet onbekent te sijn, hoe ick mijne schriftelijcke antwoorde, volghens het voorsz. onse af-scheyt binnen de bestemde acht dagen na de selve sandt aen u mijn Hoogh-achtbaere Heeren (van welcx ontsang ick de recepisse van mijnder Heeren Griffier Gnitz noch by my hebbe) omme den Predicanten; Disputanten; terstondt over gesonden te werden. Die korts daer na met heur teghen-schrift, daer op in den Haghe weder verschijnen souden, omme ons beyder schriften, ten aenhooren der Heeren Gecommitteerden voorsz. opentlijck voor den volcke, in teghenwoordigheydt der Disputanten, aen wedersijden ghelesen, ende metter disputatie voort-ghevaren te werden, na de Schickinghe by mijne Heeren daer op te stellen. Ende houde ick mijne E. ende Hooghachtbare Heeren, daer beneven noch niet vergeten te wesen, dat ick een maent of ses weken na het voorgemelde af-scheydt; ende siende de Predicanten achter blijven; wederomme inden Haghe ben verscheenen, V.E. Hoogh-achtb. tot beschrijving der Predicanten aensochte, ende ’tgunt in mijn vermoghen stondt, dede tot vol-voeringhe van de begonnen Disputatie, die doe alleen dooor ’t achter-blijven der voorsz. Predicanten is achter gebleven, sonder dat zy te dien eynde, daer na oyt weder sijn verschenen geweest, gemerct aen mijnder sijden so weynigh eenigh gebreck is bevonden gheweest, dat ick oock te Meye Anno 1584. de hope van des voorsz. ghesprecx


volvoerighe, niet moghende laten vallen, mijn wooninghe tot Haerlem opbrak, inden Haghe een huys huerde, ende daer met mijn krancke Vrou ende ghesinde. quam meeter woone, als die niet en conde gelooven, of de Predicanten souden sich ten laetsten noch eens bedaren, de groote schandale van sulck heur achter blyven vermijden, ende wederomme verschijnende ter aengevangene Disputatie, de selve teghen my volvoeren, ende dit noch te minder, gemerckt my onmogelijck was te vermoeden (soo ’t noch is) dat de H.H. Staten dese wichtighe saecke tot Godes eere ende condt-makinghe der waerheydt, ende vernoeginghe der Landtsaten, souden hebben doen beginnen, sonder voornemen van deselve te doen vol-eyden. Maer sijn de Predicanten, niet tegenstaende alle sulckx eyndtlijck ende gantschelijck, so niet alleen u Hoogh-achtbaerheyt, maer oock eenen yegelijck bekent is, achter gebleven: sonder te achten op de groote argernisse haerder Leere, ende krachtigh vermoeden van der selver doolinge, dat daer door by den Landtsaten stondt te beduchten, ’t welcke oock, so zy inder daedt selve bevinden, daer uyt is gevolght. Omme welcke heure ghegeven argernisse yet te moghen versachten, zy in druck hebben laten uyt-gaen een schrift Wederlegginghe, of *Catechista* ghenaemt, waer inne sy mijnen name ontrouwelijc misbruyckende, heuren gepersoneerden Coornhert na heuren sinne teghen mijn verstandt doen spreken, ende heur sake so bottelijck self verargen, dat ick wel siende dat ghemeene verstanden heur grove onwaerheyden licht conden mercken, dat selve schrift gheen antwoorde (hoewel die al ten vollen by my was geschreven) en hebbe willen gewaerdighen in druck, maer ’t selve by my verdruckt, insgelijcx mede der selver Delfsche Predicanten Wroegh-schrift van my aen de Heeren Staten, ontrent thien of twaelf daghen voor den aenvang der voorsz. Disputatien, by heur in druck uytghegeven, ende oock hier en boven dese min gheschreven antwoorde op des onwijsen I. Grobbelaers gedruckt boecxken, die tot noch ongedruckt is gebleven, eensdeels in aenschou vanden tijdt, als ooc van de hope by my sijnde, dat mijn ruftigh ende stille swijghen, heur onruftighe ende onwijse sinnen wat soude moghen stillen, doen bedaren, ende heur qualijck, ja onverantwoorde wederschriftelijcke Leere, wat minder poghen souden met macht te doen voorstaen, gemerckt zy niet alleen, maer alleman opentlijck conde mercken, dat zy die met gheen waerheydt en connen beschermen. Maer vindende my selve in sulcke mijne hope mede gantschelijk bedroghen, ende siende de tijden eenighsins ten besten verandert te sijn, oock mede dat de voorsegginghe der Stede Leyden, ende ooc de myne van dat eenighe haerder Leere hoofden


aert ende voornemen tot verstooringhe van de ghemeyne ruste, waerachtigh is bevonden inde geschiedenisse tot Leydē, Vtrecht, Medenblick, &c. daer door zy d’Overheydt alhier meer dan ghenoegh voor heur selve gewaerschout hebben, sich te hoeden voor ’t eynde, daer eenighe na trachten, namentlijck Haer voeten te doen kußen van de ghene die sy schuldigh zijn onderworpen te wesen: so en hebbe ick niet langher tot heur landt ende luyder verderffelijcke onrust, met goeder Conscientien moghen rusten, maer heur schurfde ende schaedelijck leere, noch breeder ende naeckter dan oyt, moeten ontdecken, so op dat zy eens uyr schaemten souden moghen rusten van het gantsche landt te ontrusten, als oock op dat sodanighe, des te claerder ghekent sijnde, by d’Overheydt ende ’t volck des te min gheloofs souden hebben om des Overheyts macht te misbruycken , ende der Landtsaten zielen in verderffelijcke Dolinghen te houden, of te leyden: Ende daeromme u E. Hoogh-achtb. Hoogheydt voorsz. oock Eersame Heeren Gecommitteerden dit selve mijn gheschrift willen toe-eyghenen, ten eynde de selve sal moghen sien, dat het begonnen stuck van de ghehoorsaemheydt Godts niet alleen oorsake is gheweest van mijn berispen des Catechismi: maer dat ick veele meer andere grove ende schadelijcke Doolinghen in de selve, ende oock in eenighe Predicanten sagh: daer voor ick de Landtsaten hadde te waerschouwen, ende dit ten eynde u E.E. souden moghen benaerstighen aen den H.H. Staten den voortgang van de begonnen Disputatie, of ten minsten dat de selve souden moghen verstaen de noodtlijcke ende wettelijcke oorsaken, om die onwaere leere voor dat zy is bekent te maecken, om Landen ende Luyden voor deffelfs schadelijck verderf te waerschouwen.

Geschreven door uwer E. dienst-willighe
D. V. Coornhert. eeren dhwdthwrthbHeeren GecommitHeHeerenHeerekkkkkkkmmmmmmmm999999999999999999999999999999999999999999999999999999999999999999999999kkkkkkkkkkjjjjjlllllkkkkkkkjjjj\\\\\


Kort betoogh
Aen mijne E. Hoogh-achtbaere,
Geleerde ende Voorsienighe H.H. Commißarisen in de sake
der Predicanten ende Coornhert, nopende de Leere
begreepen in den Nederlandtschen
Catechismo

NAdien de Pedicanten van Delft in heurluyder Remonstrantie aen de H.H. Staten van Hollandt, op Coornherts Brief voor’t Boecxken van de Proeve des voorsz. Catechismi in druck onlanckx uytghegheven, veel meer een Libel fameux, dan een Remonstrantie ghelijck wesende, hem Coornhert beswaeren met verscheyden Calumnien, ende onder anderen oock metten namen Pelagij ende Celestij, ende dit ter saken van’t voorsz. Boecxken, heeft hy Coornhert niet moghen laten voor dat selve deelken oors, dat voor hem in desen noch mach open sijn, met dit cort Schriftgen voor ooghen te stellen eenighe plaetsen, ende eenighe maer aen te wijsen, niet tot bewijs van sijne Coornherts saecke, maer tot bewijs dat hy in de hooft-sake van’t geschille in den Catechismo niet en Pelagianiseert, maer gantschelijck Augustiniseert, Ieronimiseert, Cyprianiseert, Basilianiseert, &c. ende dat mistdien die Predicanten in sulck calumnieren, gheensins en Christianiseren.
Omme ’t welck met weynigh woorden te doen, staet te mercken het geschille, of Status quæstionis alhier niet anders te wesen dan ditte: De Catechismus ende die Predicanten leeren dat men ’t gebodt Godes vande Liefde niet volcomelijc en mach onderhouden, ende dit opte vyfde vrage met een openbaere Neen. Daer teghen seyt Coornhert Ia. Laet nu hooren wat Augustinus hiet op seyt, te weten ditte.
Want die daer segghen dat de mensche in desen leven mach wesen sonder zonde 1 1 De peccatorum meritis contra Pelagian. lib. ij. cap. 6. , en machmen niet terstont met een onbehoedtsame vermetelheyt teghen staen. Want lochenen wy (hen)sulcx te vermogen, soo sullen wy afbreck doen, des menschen vrye Wille, die dat willende begeert, ende die kracht of barmhertigheyt Godes, die dat helpende volbrengt.
Maer een ander questie ist, oft mach sijn: een ander, oft is: een ander indient sijn, waerom dat het niet en is: ende een ander, niet alleen of daer yemant is, maer oock of daer t’eenigher tijt yemant mach wesen, die gantschelijck noyt eenighe zonde heeft ghehadt.
So nu my in dse vierledighe questie ghevraeght worde, of de mensche in desen leven mach wesen sonder zonde: ick sal belyden dat hy’t mach wesen, door de genade Godes, ende sijnen vryen wille, niet twijffelende, of de vrye wille self en behoort ooc totte genade Gods, dat is tot de gaven Gods, niet alleen op dat die (vrye wille) zy, maer oock datse goet zy, dat is, dat zy bekeert werde om de gheboden Godes te doen. Ende also en toont de genade Godes, niet alleen watmen moet doen, maer zy helpt oock dat het ghene zy getoont heeft, mach geschieden, of werden, &c.
Volght na eenighe schriftelijcke tuyghnisse tot bewijs van dit voorsz. by Augustinum ingevoert, noch ditte:
Door dese ende andere ontallijcke meer getuygnissen, en mach ick niet twijffelen, dat God een mensche yet onmogelijcx geboden soude hebben, of dat Gode omme te helpen ende te doen worden ’t ghene hy ghebied, yet onmogelijck soude wesen. Ende midtsdien vermach de mensche van Gode geholpen sijnde, sonder zonde wesen indien hy wil.
Dat schrijft Augustinus, ende dit noch teghen den Pelagianen selve. Dit


gelooft Coornhert so wel als Augustinus, ende met hem de H. Schrifture selve: Dit wederspreken de Catechismus ende Predicanten. Wie hen beyden Pelagianiseert of Augustiniseert hier in dit stuck, ’ t welck nu het eenige geschil is tusschen Coornhert ende den Predicanten.
De selve Augustinus seyt noch opentlijck alsoo: 1 1 De temp. serm. lix. Ve. j.
Men moet dan weten dat Christus ons geboden heeft, niet onmogelijcke, maer volmaekte dinghen, die van David volbracht sijn teghen Saul ende Absalon. Daer seydt hy’t oock volbracht te sijn van Stephano ende Paulo, &c.
Item noch: Want door dien aldervastelijckste wordt gelooft dat Godt, 2 2 De natura & gratia contra Pelagianos cap. 69. die rechtvaerdigh is ende goed, gheen onmoghelijcke saken en heeft moghen gebieden: so worden wy vermaent in lichte saken wat wy doen, ende in sware saken, wat wy bidden sullen. Want alle dinghen sijn voor de liefde licht, den ghenen die Christi last licht is, 3 3 Math. 11. 1. Joan. 5. of zy alleen (die Liefde) is self die last licht is, na dat woort: Ende sijn Geboden en sijn niet swaer, &c.
Ende noch sprekende vande Liefde totten vyanden (het swaerste gebod inde gantsche Schrift, by elck een geacht) schrijft hy also: 4 4 Sermo de temp. lxj. of iij. Maer sal yemant seggen: Met geene reden en mach ick mijn vyandt lief hebben. In alle de Schrift seydt Godt dat ghy sulckx vermooght. Aenmerckt nu wien men behoort te gelooven? of u, of Gode? Daeromme, nadien de waerheyt niet en mach liegen, so laet nu de menschelijcke broosheyt hare ydele verontschuldiginge varen. Want hy niet onmogelijcx en heeft mogen gebieden, overmits hy rechtvaaerdigh is: noch hy en sal dan mensche niet verdoemen om ’t geen hy niet en heeft moghen vermyden, overmidts ny goedertieren is. Wat aerselen wy te vergeefs? Niemandt en weet beter hoe veele wy vermoghen, dan die self ons het vermogen heeft gegeven.
Soo veele uyt ontallijcke meer andere plaetsen, hier te lang, zy hier ghestelt uyt Augustino, om te comen tot Ieronimus, wiens seggen Coornhert hier stelt uyt Calvijn met dese woorden:
Dat wy d’onderhoudinge des Wets onmogelijck geseyt hebben te wesen 5 5 Inst. iij/ 94 (schrijft Calvijn) staet nu met weynigh woorden te verclaren ende met een oock te bevestighen. Het placht gemeenlijck d’alderongeschicktste Sententie te schijnen, sulcx dat oock Ieronimus die niet en heeft getwijfelt te Anathemiseren.
Aengaende Cyprianum, die schrijft naectelijck, dat de Wet Gods ons niet en gebiet dat onmogelijck is, ja oock niet dat streng is. 6 6 De Baptismo Christi Ghy gebiedt my (seyt hy) Heere dat ick u sal lief hebben, dat behoor ick, ende dat vermach ick te doen. Ende ghy gebiedt my dat ick u geheel inwendigh ende uytwendigh onderworpen zy. Ende van den Naesten gebiedt ghy my, dat ick hem nae mijn mate sal omhelsen. Ick danke u aldergoedertierenste God, want dat ghy van my eyscht, hebdy eerst my gegeven.
Ende Basilius Magnus leert rond uyte, dat wy van alle de geboden (Godes) die krachten, als ons ingeplant sijnde, hebben: 7 7 de Institutione monachali regula Cap. ij. op dat het ons niet swaer en soude sijn, ende als of daer wat nieus van ons verwacht worde, ende wat vreemts: Ende wederom, op dat ons geen oorsaecke en soude schijnen te sijn gegeven ons te verheffen, indien wy waenden dat hy ons Gode wat soude worden opgeoffert, dat wy niet van hem in de scheppinge onser natueren ontfangen en hebben.
Volght noch: Wy hebben ’tgebodt ontfangen van Gode lief te hebben. De ziele draeght in sich ingeplant de krachte der Liefden, haer van Gode ingeplant sijnde, &c.
Ende daer na sprekende vande Liefde totten Naesten, Cap. iij. Ibidem, zeyt, dat Godt het zaedt deser Deughden in ons heeft gezaeyt, ende dat hy daeromme de vruchten van dien van ons begeert.


Dit corte Schrift houdt Coornhert genoegh, om allen onpartydighen verstanden te betonen dat hy niet nieus noch niet Pelagiaens in desen gevoelt tegen den Catechismum, maer in alle dit over een stemt met Basilio, Cypriano, Hieronimo ende Augustino (behalve veele andere Vaders, ooc Concilien) die sulcx eygentlijck veel al selve schrijft tegen den Pelagianen. Ende dat de Predicanten van Delft, mitdien geen Christen aert toonen in’t voorsz. heur Libel fameux.
D.V. Coornhert

Aen den Christelijcken ende goet-vvilligen LESER

T’sal eenighe moghen vreemt schijnen dat dit Boecxken, daer inne de Heydelberghsche Catechismus beript wordt van Dolinghe, nu in druck uyt comt, overmidts den Autheur langhe Iaren overleden, ende in den Heere ontslapen is. Dan ingesien sijnde dat eenighe Iaren langhe verscheyden boecxkens by sommighe Predicanten ende andere eenighe met ende eenighe sonder Naem in druck sijn uytgegeven, daer inne desen Autheur; namentlijck D.V. Coornhert, naer sijn doot, met veele sware beschuldiginge wert belast (hoe wel t’onrecht, ende teghen de waerheyt) ende voornemelijck voor een geswooren vyand der waerheyt ende der Gereformeerde Kercken deser Nederlanden, behalven dat oock onlancks R. Donteclock (die Coornhert by sijn leven wel teghen gesproken, maer van gheen doolinghe en heeft connen overtuygen) ende nu oock Doctor Franciscus Gomarus den voorsz. Coornhert noch niet en connen laten berusten, ja Gomarus beschuldight ende maeckt sijne medebroeders verdacht dat sy hare voeten in Coornherts schoenen willen steecken, eveleens of het groote zonde quaet ende ongeoorloft ware yet te ghevoelen ofte toe te staen ’t ghene in Godes Woordt ghegrondtfest is, als Coornhert sulcx maer mede en hadde geseyt ofte gevoelt. Soo en sal’t dan den Leser so vreemt niet vinden, dat die boecxkens by hem in sijn leven gemaeckt, niet om sijn leven goede Theriakel gereet ghemaeckt heeft) maer op datmen de waerheydt van sijn eyghen werck, claerlijck voor ooghen stelle, als daer toe oock met so menighfuldighe boecxkens naer sijn doodt geport sijnde. So dient oock dit boecxkens bysonder nu ten desen tijden op dat de Predicanten der Gereformeerde Religíe ’t selve in handen hebbende, ende sonder partyschap ofte vooroordeel lesende, moghen sien wat hy in den voorsz. Catechismo te berispen gehadt hebbe, daeromme ooc de Disputatie inden Haghe, met consent van sijn Princelijcke Excell. hooghloft. memorie, ende de E. MOG.Heeren Saten van Hollandt ende Westvrieslandt begonnen, doch deur de Predicanten naergelaten ende onvoleyndt gebleven is, niet tegenstaende deur de Predicanten naergelaten ende onvoleyndt gebleven is, niet tegenstaende by hem ’t selve so by Requesten als Remonstrantien met alle behoorlijcke reverentie verscheyden male versocht is gheweest, waerom hy oock sijn huys tot


Haerlem opgebroken ende met sijn Krancke Huysvrouwe inden Haghe te vergheefs metterwoone gecomen is gheweest, ende dewijle by de E.E. Grootmogende Heeren Staten Generaal deser vereenighde Nederlanden, op’t aenhouden der Predicanten, sekere tijdt geleden geconseteert is, dat een Synodus Nationael in dese Provintie sal gehouden worden, daer inne nde Confeßie ende Catechismus der Nederlandtsche Kercken sal worden gerevideert. Soo ist redelijc ende billijck dat scherpelijc werde ondersocht of daer in eenighe menschelijcke Dolingen moghen wesen begreepen, om gebetert te werden. Daer toe dient dan dit boecxken van Coornherts berispinghe, die niet in de Windt gheslaghen, maer wel ondersocht ende geexamineert behoort te werden, als die hier inne gedaen heeft, dat elc Christen mensche (naer de bekentenisse der Predicanten selve in druc) onverbeurt mach doen, schuldigh is te doen ende behoort te doen, soo hy bevindt dat de Gemeynte sijnes tijdts afgeweken is vande gesonde Leere, ende hy onsuyverheyt daer inne bevindt, op dattet door middel van de ghene die de Ghemeynte bevolen sijn, mach gebetert werden. Tot welcken eynde de voornoemde Coornhert ooc in den Iare 1589. deur Everardum Predicant binnen der Goude sekere Schriftelijcke aenbiedinghe om de begonnen Disputatie te voleydighen inden Synodo aldaer ghehouden, ghesonden heeft: die hem op den vierden September des selven Iaers wederom gegeven is, segghende datse met hem niet te doen hadden, maer so hy yet wilde, dat hy soude loopen aen de Heeren Staten, &c. Ende so dan by hem in sijn leven gedaen, is ’t ghene eerlijc, Christelijcende prijselijc is: ende die van het voorsz. Synodo niet en hebben willen doen ’t ghene sy schuldigh waren, weygerende de voorsz. hare Leere ter proeve te stellen, ende wijsende de voornoemde Coornhert aen de Heeren Staten. So staet het nu de Synodo Nationael toe, so wanneer ’t selve by de E. E. Groot Mog. Heeren Staen Generael uytgeschreven sal wesen, daer op te letten, de Dolingen ende Onsuyverheyden wech te nemen, ende de Fauten te verbeteren, op dat alle de Wereldt blijcke dat sy alleen ’t Woordt Godes de eere bewijsen die betaemt, ende haer niet en ontsien hare Leere meer en meer daer naer te conformeren ende reformeren.

         D.V.C


D. V. Coornhert

Wenscht met rechter herten u Arent

ende Donteclock beter verstandt ende herte


ICK heb gelesen u Boeck, ghenaemt Wederleg van de Proeve uwes Catechismi. ’t Is oock al by my beantwoort, nu al meer dan een half Iaer geleden. Doch sonder meeninge van ’t selve voor alsnoch in druck uyt te geven, maer so gelegen tijt daer mede te beyden, dat ick (of die des last sullen hebben nae mijnen overlijden) sal connen bemercken, dat het uytgeven den ghemeen Lanta-saken onschadelijck, maer nut sal moghen wesen. Voorwaer u luyder wijse van doen, hebbe ick wel verstaen, ende de selve so duydelijck ontdeckt, dat oock de partijdighste aenhanghers uwer opinien wel sullen moghen verstaen: met wat menichfuldigher buygingen der H. Schrifturen, grove Dolinghen ende platte Strijdigheyden, dat selve onwijse boeck doorgaens vervult is. Dit hebdy te verwachten, het zy dat ick den voorbeschreven tijt beleve, of na mijnen overlijden: ende dit heeft wel konnen vermoeden u Saravia, den welcken (ende niet u luyden) in den Hagde teghen my de woorden te voeren toebetrout was: de looflijcker dan ghy beyden heeft connen bedencken wat ick daer op soude konnen antwoorden: daeromme oock hy (dien’t immers betaemde, maer u beyden in sijn leven niet) hem wel ghewacht heeft sulck u schrijven te ondertekenen. Of ghyl. beyde nu ooc self gevreest hebt, dat ic u so luttel antwoort schuldigh soude blijvē op dit u leste schryvē, als op voorgaende onbedachte schriften, en ooc namentlijc op uwe Redenen tegen ’t Boecxken van den Aflaet Christi, daer ghy’t Hemelwerck op hebt ghekreghen, ende dat ghy mitsdien van nieus in uwe wel-verschulde beschaemtheydt soudet vallen, dat mooght ghy beyde selve weten, niet ick, dien ghy groote redene hebt gegeven tot sulck vermoeden, by soo verde het waerachtigh is, ’t gunt my uyt verscheyden geloof-waerdighe luyden voor gecomen is: te weten datter benaerstight soude sijn onderteeckende acte, van my in de gevangenisse te doen werpen, so wanneer ick eenighe schriften meer in druck uytgeve tegen u luyder leere. Maer want ick sulcx qualijck mach ghelooven waerachtigh te wesen, om redenen hier na volgende: ende ick sulcx oock niet heel en mach yoor ydel houden, ten aenschou van den persoonen die my sulcx aengegeven ende oock doen aengheven: so dient desen Zendt-brief aen u beyden, dien ick, ’t gheen hier af is, niet verholen te sijn en mach houden: om de waerheydt van desen te moogen weten uyt u beyden: die u gelaet uwen handel wel in ’t licht te moghen staen, ende gheen duysterlingen te wesen. Ghy en sult hier niet vragen (so ick vermoede) tot wat eynde ick die begeere te weten: gemerckt desen handel sonderlingen immers alleen mijnen persoon is betreffende. Want seker so derhalve op my eenige sake also waer beslooten: soo soude ick volle kennisse daer af hebbende, die sodanigh moghen bevinden, dat ick die, of gehoorsamen of niet gehoorsamen soude moeten: na dat mijn conscientie betuygen soude sulcx behoorlijck of onbehoorlijck te wesen. Nopende nu mijn redenen van niet te gelooven. dat sulcke acte buyten mijn kennisse op my verworven soude wesen, sijn twee voornemelijcke, behalven meer andere. D’een is, dat ick wel can verstaen dat sulcx niet en can verworven sijn sonder ’t versoeck vanden Voorvechters uwer Leere. Deser en hebbe ick noch gheen andere vernomen, dan u beyden, die alleen (behalven Daneum, die wech is) met gedruckte Schriften tegen de mijne, u leere heeft bestaen te verdedigen. Nu hebt ghy beyde in een Libel fameux aen den Staten in druck tegen my uytgegeven, gestelt dese uwe eygen woorden:


VVy bekennen wel gaerne, dat van oudts grove dwaelinghen in de Christelijcke Kercke ingebroken sijn, ende dat niet min hooghelijck te prijsen is den yver ende ghetrouwigheydt der ghenen diese bestraft ende gesocht hebben wech te nemen: als de uytfinnigheydt der gheenre die teghen haer vermaners sijn opgestaen, is te verfoeyen. Even gaerne belyden wy oock dat in de Gereformeerde kercke so wel valsche leere can inkruypen, alsse in de oude kercke ingekropen is. Ende staet over sulcx nu so wel, als eertyts, op de leere te letten. In de welcke so yemant onsuyverheyt bevindt, hy onverbeurt de selve mach ende behoort aen te wysen.
Dat sijn uwer beyden eyghen woorden van woorde te woordt. Daer mede bevestigt ghyluyden Martijn Luthers, V. Zwinglij, Calvini, Beze, &c. berispen vande gebreken inde Roomsche Leere met gedruckte boecken voor wel ende behoorlijck gedaen te sijn. niet teghenstaende sulcx by Keyseren ende Koninghen op dootstraffe verboden wert: welck verbieden uwe Leeraeren voor een openbare tyrannye hebben gescholden, ende voor een tyrannighe dwang inder conscientien. Waer af wy hier te Lande nu bevrijt sijnde, noch gheen Wetten en hebben die verbieden, uwe Leere van dolingen te berispen. Also hebbe ick sulcx opentlijc ten exempel van Luther ende andere ghedaen, hoewel zyluyden meest teghen openbaer verbodt, maer ick sonder alle verbodt van de Overheyt. Immers ick heb sulck mijn berispen op u Catechismum, oock aen den Staten van Hollandt selve verthoont een deel Maenden, al eer ick dat liet onder ’tvolck comen. Die hebben eyndtlijck ons beschreven tot een openbare Disputatie inden Haghe. Sy wert begonnen maer niet voleynt. Door u luyder (niet door mijn) achter blyven, die tot volvoeringhe van dien in den Hage was gaen woonen. Dat u achter blijven quam door dien, nu uwe wiecken gheproeft waren, ghy u selve, of ten minsten de H. Staten u luyden, so wel niet, als te voren, genoeghsaem bevonden, om u leere met eenighen schijn van waerheyt te moghen antwoorden, so lichtelijck staet te vermoeden. Want anders en waer dat groote werck nimmermeer begonnen geweest en soo slechtelijck te laten steken. Nu en was dat stuck van de onderhoudinghe der geboden Godes, daer af wy inden Haghe begonsten te handelen, alleen niet die eenighe onsuyverheyt die ick sagh in u Leere te wesen, maer houde de selve oock niet min groflijck te doolen in de Iustificatie, in de Predestinatie, inde toerekenende Gerechtigheyt, in’t Ketter-dooden, ende in ander meer stucken, so ghy self wel weet. Dit mach ick met u beyder eygen handen betoonen. Geeft my dit alles niet groote reden om niet op u te konnen vermoeden dat ghyl. sulcken acte benaerstigt soude hebben? Ghyluyden, seg ick, die self niet al te eerlijck uyt de begonnen Disputatie sijn achter gebleven? Die self in druck seght dat in u Leere oock dooling mach inkruypen? Die self opentlijck schrijft, dat elck sulcx siende onverbeurt mach,jae behoort aen te wijsen? Aen d’ander sijde u vermach ick sulcke onderteeckenighe van Evangelische Overheyt oock geensins ghelooven, sonder u luyder versoeck geschiedt te moghen wesen: ten waer dan sake dat zy sulck berispen uwer Leere in’t generael met openbare Placcaten eenen yegelijcke, of my alleen in’t particulier openbaerlijck, of ten minsten by insinuatie bedecktelijck verboden hadden gehadt. Maer dit is noch geen van beyden geschiet, also veel Overheyden uyt versochtheydt te wijs sijn, dan dat zy sulcx bewillighen of doen souden. So en hebbe ick noch int bysonder, noch veel min in’t algemeen gheen Wet van u Leere in druck niet te mogen berispen. Iffer oock overtredinghe daer geen Wet en is? Bysonder in dese sake, daer af ghy beyde; uwer Leere voorstanders; in druck segt, dat het yegelijck onverbeurt mach doen, ja behoort te doen? Wat soude dan sulcke verborghen ondertekeninge doch anders wesen dan verholen stricken om een onschuldighe te vanghen? Soo en mach ick dan oock in gheender wijsen gelooven sodanighen acte over mijnen persoone stilswijghende geonderteeckent te wesen: ten waer men met sodanighen


eenighen acte des Keysers ende Konings tyrannijcke Placcaten noch voor heyligh ende goet wilde doen achten by dit werck, ghemerckt die doch opentlijck alle man met heur Placcaten waerschouden wat luyden ende wat daden, oock op wat wijse zy wilden straffen. Daer ter contrarie sulcke bedeckte ondertekeninghe onder een openbare schijn van toe-latinghe d’aldersorghlijckste tyrannye is die men ter werelt mach bedencken. Soude niet eer gelooflijck schijnen dat het licht duyster is, dan dat onse diergekoghte vryheyt so haest in sodanighen dwang soude sijn verandert? Daer hebdy mijne redenen van mijn niet konnen gelooven, dat sodanigen acte over mijnen persone ghetekent soude sijn: desgelijcx de redenen van dat ick sulck waerschouwen niet gantschelijc en mach verachten. Ghyluyden sult dan Christelijck doen indien ghy my de waerheyt van desen in trouwen rondelijck verwittight. Dit begheer ick mits desen ernstlijck aen u met vertrouwen van hier inne niet geweyghert te sullen wesen op dat ick ’t selve gewisslijck wetende my daer na magh aenstellen, ’tzy met gehoorsamen of anders, na ’t getuygh mijn’s gewetens, so voor is geseyt. Maer so ick in dit mijn goet vertrouwen op u beyden moghte bedrogen worden: so suldy weten datmen door sulcke acte niet altoos voorderen, maer wel op ’t alderhooghste hinderen mach de verbreedinghe van uwe Leere. Want indien sulcke acte bestaet in reden, ende niet teghen Godes bevelen, soo ben ick in meyninghe in’t alderminste niet daer teghen(al en weet ick haer inhouden niet) te doene. Maer so ghy straffe houdt, van doen ’t gheen dat God te doen gebiedt: so en dencke ick noch om gevangenisse, noch om doot (God alleen weet wat ick in sijn kracht dan soude vermogen) te laten om menschen verboden, ’t gheen Godt te doen verbiedt. Ende dan soude mijn stomme gevangenisse of onschuldigh sterven meer vruchts doen, tot afbreck van uwe leeringhe, vol grove dolingen sijnde: dan hondert boecken die ick daer van in druck soude moghen uytgeven, ende dan soude al de werelt verstaen, datmen schijnende om des Lants privilegien ende vryheyt te vechten: de selve opentlijc vernielt met my ergens gevangen te voeren, ’t welck oock niet gedooght magh worden by den Regheerders ende Raden tot Haerlem, sonder meyneedigh te worden aen de Previlegie van de Stede Haerlem, by henluyden beswooren voor te staen. Boven dat is alleman bekent, dat ick beroerende mijn borgelijcke leven een onstraflijcken wandel voere. Soude dan voor den volcke oock yet lichter om verstaen wesen, dan dat men my sulcx aendede tegen recht ende privilegien, alleenlijck om u Leere berispt te hebben, om de waerheyt gheseyt te hebben? om sake van mijn conscientie? Dan suldy waerachtigh doen blijcken te wesen mijne Prophetie in rijm voor mijne Toelatinge by my uytgegeven al over vierthien Iaren, houdende:
Elck wil des anders geloof regeeren,
Dit doen, diemen voormaels sagh leeren
Dat sulcx den Christenen niet betaemt.
Maer so ootmoedigh was heur gedacht
Alst noch onder ’t cruys lagh sonder macht
Nu thoonet sijn macht onbeschaemt.
Sulcx aen my doende soudy ’t net voor den ooghen der Vogelen spreyden, u Leere door ’t vervolgens verdachtheyt noch meer te schande brengen, den volcke self voor u selve waerschouwen, allen goethertigen uwe Leere vyant doen werden: der Romanisten Leere in heur tyranne door u naevolginge van dien bevestighen, jae heyligh doen schijnen met u openbaer behoorlijc ende geoorloft seggen te sijn, ’t geen dat ghy self met verholen Wetten benaerstight te doen straffen: Ende u selve also mede als zyluyden hebben gedaen, een uytbraeksel der Nederlanden te maken. Daerom indien ghy niet in eenen verkeerden sinne ende blintheyt en sijt overghegheven.


so neemt dit ter herten. Wort wijs, ende verschoont u Ghemeente. Dat verleene u Godt, dien ghy wert bevolen van u dienstwillighe

D.V. Coornhert.


D. V. Coornherts doen in desen handel.

DIe toont onlochbaerlijck, dat de Predicanten selve bekennen in druck, dat in haer Leere oock gebreck mach insluypen, so wel alst in d’oude gedaen heeft.
Dat de Predicanten seggen, dat elck Christen mensch daer inne onsuyverheyt siende, sulcx onverbeurt mach ende behoort aen te wijsen: ja dat elek die schuldigh is te straffen aen den ghenen die de Gememeynten bevolen sijn.
Coornhert siet grouwelijcke vuyligheyden in der Ghereformeerden leere. Hy straft die, ende wijstse den Predicanten aen, ende dat behoorlijck, oock wettelijck, als doende ’t selve oock by wille, ende ter ordonnantie van de H.H. Staten selve.
Soo doet dan Coornhert hier inne dat elck Christen mensche onverbeurt mach doen, schuldigh is te doen, ende behoort te doen: ende dit alles na der Predicanten segghen selve. Ende is mitsdien sijn doen eerlijck, Christelijck ende prijselijck.
In een Brief aen my uyt Delft vanden 15. november 1577. Want dewyle wy hebben de Apostelsche gesonde leere, de rechte instellinghe der Sacramenten, den waren Godsdienst, ja ooc de forme van een Christelijcke Ghemeynte in den Woorde Godes vervatet ende voorgebeeldet, so is het eenen yeghelijcken Christen geoorloft de vergaderinge ende Gemeynte sijns tijts daer nae te examineren, ende te sien of sy daer mede over een comt.
So hy bevindt dat de Gemeynte sijns tijts vande gesonde leere afgeweken is, den waren Godsdienst vervalscht, de Sacramenten in afgoderye verandert heeft: so en ist hem niet alleen geoorloft, maer hy is ooc schuldigh sulcke misbruycken te bestraffen, ende den ghenen die de voorsz: Gemeynten bevolen sijn, daer van te waerschouwen: op dat het door haer middel moghte gebetert worden. Dit heeft Lutherus ende Zwinglius ten eersten gedaen. Ergo so en hebben sy niet meer gedaen dan een gemeyn Christen geoorloft is &tc. Ende int voorsz. valsch Wroegh-schrift aen den Staten, genaemt Remonstrantie, onderteyckent Arnoldus ende Reginaldus Donteclock, ende gedruckt Anno 1583. tot Delft by Aelbert Henricxz. seggen zy also: Even gaerne belijden wy ooc dat inde Ghereformeerde Kercke, soo wel valsche leere can in-cruypen, alße in de oude Kercke gecroopen is, ende staet over sulcx,


nu sowel als eertijds, op de leere te letten: in de welcke so yemant onsuyverheyd bevindt, hy onverbeurt, de selve mach ende behoort aen te wijsen.
Ick dan grove ende onlydelijcke dolinghen in uwen Catechismo vindende, hebbe de selve de Predicanten van Delft voorsz. eerst aengewesen by beslooten Missiven, oock by monde, ende daer na, de selve loey ende onhandtsaem bevonden hebbende, aen den Heeren Staten selve, ooc aen den Synodum, den vierden September 1589. ende hebbe daer aen gedaen dat elck gemeyn Christen te doen schuldigh ende geoorloft is.

Aen den Hooghen Vader
DES LICHTS .

Tot dit voorghenomen werck behoeve ick wijsheydt, O Hemelsche Vader, in’t voorstaen van uwe Heylighe Waerheydt. Is die over mijn sijde, soo wilt my ghenadelijck, in’t kondt maken der selver, een mondt gheven, ende wijsheydt, die mijn wedersakeren niet en moghen wederstaen, ende dit volgens de beloften uwes eenighen Zoons, tot eers van uwen grooten Name, tot schande van de Loghen, ende tot minderinghe van Dolinghen. Dan suldy my u Dienaer oock wel trouwelijck wapenen met geduldigheyts kracht, in’t ghenieten van ’t hatelijcke Loone, dat de lieve Waerheydt ghewoon is te ontfanghen van des Werelts Schijndeughden. So oock erghens inne uwe Waerheydt mach sijn (buyten mijn weten) by mijne Wedersakeren, so wilt, O Vader, henluyden verleenen wijsheyt, my ter schanden, de waerheydt ter eeren, ende den eenvuldighen te nut.

AMEN.   

"""Dolingen des catechismi, anderwerven blijckende in des selfs beproefde proeve."" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."