II. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Dolingen des Nederlandtschen catechismi"". Eerste deel."
"""Dolingen des Nederlandtschen catechismi"". Eerste deel."


DOLINGEN
Des
Nederlandtschen Catechismi:
Blijckende
In des selfs twee-mael beproefde PROEVE.

Eerste Deel. A.

Of d’Antwoorde des Catechismi opte vijfde Vraghe, niet anders dan opten Onherboren Mensch en can gheduydet worden.

1.

Joannes Gereboldus of Grobbelaer (so hy mach heeten) of Arent ende Reynier, Predicanten tot Delft .

Van de alghemeyne ordenen des Catechismi.

De eerste Censure:

Over de vyfde, ende ’t begin der Antwoorde op de selve.

DE Catechismus geleert hebbende, dat wy onse ellendigheyt kennen uyt de Wet Godts, endde at ’tgene de Wet Gods van ons eyscht, 1 1 Dat de Catechismus in de vijfde Vraghe, soo wel van den Herborenen als vanden Onherborenen Mensche handelē soude. ons van Christo in eener summa gheleert wordt, (namelijck: Ghy sult lief hebben God uwen Heere van gantscher herten, van gantscher zielen, van gantschen gemoede, ende van alle krachten: Ende, ghy sult uwen Naesten liefhebben, als u selven) vraeght voorts aldus: Condt ghy dit al volkomelijck houden? Ende antwoort daer op: Neen. Hier van is mijn ronde Bekentenisse, waer’t dat de Catechismus daer by verstonde een onherbooren Mensche, dat ick niet en meyne, dat yemandt verstandich zijnde, den Cat. daer in sal berispen. Maer ter contrarie segghe ick, dat de Catechismus daer mede oock alle herborene Menschen meynt, niemant uytghesondert. Daeromme moet men wijder segghen, ’t selve niet waerachtigh te zijn: Ende volghens gheve ick de werelt te bedencken, na dien de Catechismus gheen vijf Artijckelen heeft konnen af-handelen sonder dwalinghe, watter dan al dwalingen moeten zijn in de andere Cxxiiij. Artijckelen ofte Vraeghen, die tot het eynde des Boecxkens toe ghehandelt werden.

Antwoorde. Dat de Catechismus hier alleen spreeckt vanden onherboren ellendigen Mensche, 2 2 Bewijs dat tselve alsoo niet en is. die noch buyten Christum ende de verlossinghe staet, ende niet van allen Menschen sonder onderscheyt, blijckt naecktelijck uyt dese navolghende stucxkens.

Ten eersten, uyt de alghemeyne af-deylinghe des Catechismi, die in de tweede Vraghe ende Antwoorde ghemaeckt wort.

Daer na, uyt den Tijtel des eersten deels, ghestelt voor de derde Vraghe, die aldus luydet: Van des Menschen ellendicheydt.


Wijder, uyt de achtste Vraghe ende Antwoorde. 1 1 A. j. Deel. 3. De Vraghe is dese: Maer zijn wy alsoo verdorven, dat wy gantschelijck onbequaem zijn tot eenighen goede, ende gheneycht tot allen quade? Waer op geantwoort wert: Ja wy, ten zy dat wy door den Gheest Gods wedergebooren worden. Alwaer men ziet, dat uytdruckelijck een onderscheydt gemaeckt wordt, tusschen den herborenen ende onherborenen mensche.
Eyndlijck, 2 2 4. men can oock dit selve daer uyt af-nemen: Dat eerst voor de twaelfde Vraghe, desen Tijtel, van des Menschen verlossinghe, ghestelt wordt. Want dit is een claer bewijs, dat daer eerst een beginsel ghemaeckt wordt, om vanden herborenen Mensche te handelen: sulckx dat dese Antwoorde (Neen ick) oock ten dien aenzien, niet anders, dan op den onherborenen Mensche can gheduydet worden, sonder merckelijcke verkeeringhe der naeckte ordene des Catechismi. Ende volghens, laet het dese Censor soo leelijck ligghen in het beginsel zijner Berispinghen, dat de ghene die daer over comen, lichtelijck oordeelen sullen, hoe weynich waerheyts van de reste te verwachten is.

De tweede Censure:

Over de Reden, in de selve vyfde Antwoorde vervatet.

2.
Coornhert.
Onnoodigh was dit lang verhael, op dese vijfde Vraghe van dat daer mede gheen herborene ghemeynt en soude zijn. Want hoemen’t kromt of buyght, so brenght die antwoorde Neen, sulcke redene vande geneygtheydt tot Godt ende den Naesten te haten met sich: dat daer onder oock zijn begreepen uwe alder-heylichste ofte herborene Menschen, daer van u Catechismus handelt in de 114. Vraghe. Of handelt de Catechismus daer niet vanden Herborene? Ende oock opte 60. Vraghe. Daer u gherechtvaerdighde op antwoordt: Dat hy noch steets tot alle boosheydt is gheneghen.

3.
Wat was daer doch aen gheleghen of ick die hier, dan daer aen taste? Hadde ick voorghenomen of belooft mijn Proeve te beginnen, ende te schrijven nae u goedt-duncken? Of haddet ghy voor al ongaerne berispt geweest, in dit stuck van de Ghehoorsaemheyt der Wet Godes? Ick vermoede wel Jae. Ghemerckt niet lichters voor u luyden te mercken is, dat u leere boven veele andere grove Dolinghen, in dat stuck voornamelijck, wederschriftelijck ende schadelijck is.

4.
Dit betoondy niet duysterlijck inde naestleste 3 3 Wederlegging. b. iij. verso. zyde uwes Wroegh-schrifts aen den H. H. Statē, daer ghy uytberst met dese woorden: 4 4 De Predicanten waren liever erghens in heur Catech. berispt gheweest, dan int artijckel vande heylighmakinge. VVat is oock d’oorsake, waeromme hy voor hebbende den Catechismum te bevechten, begint vanden artijckel der heylighmaeckinghe, ende der ghehoorsaemheydt der wet Godes, die hy teghen den Catechismum sustineert perfectelijc van een geloovigh mensche in dit leven onderhouden te konnen werden, daer hy doch wel andere Articulen noch heeft te bestryden, anders dan om eenige daer door meer tot hem te trecken, ende de kercke in roere te stellen?

5.
Dat zijn, Arnolde ende Reynier Donteklock, uwer beyder woorden. Nu weet ick waerachtelijck: dat ghy mist int vrymoedich seggen dat van sulcx mijne oorsake gheweest soude zijn, om de kercke in roere te stellen. Maer of yemandt missen soude, soo hy vermoede u oorsake van my sulckx aen den Heeren Staten op te dichten, op dat hare E. E. sulck u Wroegh-schrift gheloove ghevende, my als een verstoorder van u uyterlijcke kercken-vrede, met gevangenisse of aen den lijve straffen soude (volgen u aengeven daer voor aen hare E. E. gedaen) 5 5 Justificatie der Stede Leydē. H. J. ende ghy mitsdien verlost soudet mogen zijn van onse, doe aenstaende Disputatie, en weet ick niet, al vermoeden veel sulcx niet sonder oorsake.

6.
So mooghdy nu weten, dat ick in desen handel u Catechismum heb willen aengrijpē op dese twee plaetsen teffens: Eensdeels om des Neens redene voorsz. ende eensdeels om dat die redene oock onder sich behelst die luyden, die verhaelt werden inde Antw. opte 114 ende 60. Vragende en hebbe daerom niet verkeert 6 6 Siet de b. Censu. b. verso. A. 355. des Catechismi ordene, die ic doch niet was ghehouden te houden.

7.
Want even so waerachtigh het is dat een onherboren Mensche, sulcx blyvende, niet en mach hebben de Liefde, inde vijfde Vraghe beschreven: even so onwaerachtich is des Catechismi redene van de antwoorde: Neen: te weten, dat hy van natueren gheneycht soude zijn, om Godt ende den Naesten te haten.

8.
Of hebdy macht sulckx Mette H. Schrift te bewijsen: so bestaet dat. U luyder simpel seggen en moet men in so wichtighen handel niet ghelooven: noch veele minder die spreucken uyter Schrift teghen haer eyghentlijcke zinne daer by ghestelt: als gheen van vyven sulcx luydende nochte met-brengende. Maer wat ick daer teghen metter heyligher schrift bewesen hebbe in’t schrift van de Vreemde zonde, daer door dese uwe Catechismale neen blijckt onwaerachtich, hebdy nu al over lang mogen zien, maer niet mogen wederleggen.
9.
Nu en loochent ghyluyden des Catechismi leere niet te wesen dat ooc uwe alderheyligste (dese houdy immers voor Herborene) dit gebodt vande Liefde niet volkomelijc en mach volbrenghen. By wat redene? by een ander dan d’antwoorde seyt opte voorsz. vijfde vrage? Neen, maer by de selve. Of wijst ons (kondy) een ander.
So en is oock de selve redene van sulck belet niet minder onwaerachtich aldaer in de 114. ende 60. Vraghe, inden Herborenen: dan voor opte vyfde in den Onherborenen. Sy hebben dan beyde een selve redene. Heb ick dan niet groote redene ghehadt, de selve onwaere reden van beyde plaetsen, op d’eerste voorvallende plaetse, beyde te samen met een berispen teffens onwaerheyt te doe blijckē?


Dat moghte daer gheschieden met eene moeyte. 1 1 A. j. Deel. Want opte voorsz. antwoordt van de vijfde vraghe, treffe ick des Catechismi doolinghe soo wel in den Herborenen, als in den onherborenen. Want ick wel merckte, dat, so ick daer bewees die aengebooren hatelijcke gheneyghtheydt niet te zijn in den onherborenen: dat my dan onnoodigh soude zijn inde 114. ende 60. Vrage te bewijsen dat zy niet en is inden Herborenen.
Maer soo en ist niet over d’ander zyde. Want al schoon bewesen hebbende dat sulcke gheneychtheyt niet meer en is inden herborenen: so haddet ghyluyden noch moghen segghen daer uyt niet te volghen, dat d’onherborenen, 2. saken in een werck afgedaen, ende mitsdien recht oordentlijck in desen gehandelt.
Daer mooghdy zien (teghen u waene) dat die antwoorde, Neen, sonder ordeninghs verkeeringe te recht by my geduydet, is oock opten Herborenen: ende dat ghy meynende my te bespotten, als of ick ’t so leelijck liet legghen in’t beginsel mijnder berispinghen, datter weynich waerheyts van de reste waer te verwachten, niet my, maer u self spottelijck bespot: ende oock wat omsichtigheydt van u is te verwachten, die hier ’tgunt wel gestelt is, quaedelijck berispt.
Want ick hebbe doen blijcken int gemelde schrift vande Vreemde zonde in druck Anno 84. uytgegeven, dat de Catechismus inde reden opte vyfde Vraghe swaerlijck doolt, ’twelck hier na noch meer sal blijcken. Nadien nu de aengebooren hatelijcke genegentheyt voorsz. niet en is in den Onherborenen: Hoe mach die zijn in den Herborenen? De wedergheboorte en machse niet brenghen in den mensche daer zy niet in en was door zijn eerste geboorte. Die verbetert, maer en verarght niemant.
Is zy daer niet in, zy mach in henluyden de volkomen ghehoorsaemheydt Godts van der Liefden so luttel beletten: als de manckheydt, die niet en is in den Mensche, hem het recht gaen mach beletten. So lang heeft my dit u ydel ende onnut gheschil opten dorpel des handels staende, belet ende op-ghehouden.
Dat de splinter by u, Grobbelaer, of Arent ende Reyer, in mijn oog, nopende d’ordeninghe uwes Catechismi verkeert te hebben, daer niet inne en was, is nu ghebleken: ende hier blijckt nu van sulcx de balck self in u luyder ooghes o grof, datse niet te verberghen en is, te steken.
Want het beginne mijnder Proeven, jae mijn eerste bewijs-rede van ons hooft-geschille, te weten, of men de wet Godes van Christ in eender somma geleert oock mach volbrenghen, verberght ghy by nae in’t achterste uwes boeckx, niet teghenstaende die in mijne Proeve voor aen staet, ende in de alder eerste sluyt-reden wert bevonden. Doch so’t u gelieft heeft nu achter te stellen, so gelievet my die nu weder voor in zijn oude plaetse te zetten: daer’t oock in u luyden Wederlegh (ghedruckt Anno 85. voor aen was ghestelt pag. 22. 2 2 Wederlegh. Al wat in der waerheydt niet swaer, maer licht is om volbrenghen, dat mach wel, jae oock lichtelijck geschieden.
De gheboden Christi (daer onder het voornaemste is dit ghebodt vande Liefde tot Godt ende den Naesten) zijn niet swaer, maer licht om volbrenghen.
Soo blijckt nu dat dit Ghebodt van der Liefden liefden niet alleen niet onmoghelijck, oock niet swaer, maer licht is om te volbrenghen.

10.
Ghy Arent ende Reynier onder verklaeringhe, 3 3 Wederleg. Pag. 23. doet uwen Catechista daer (pag. 23.) antwoorden: Nu stae ick u dit besluyt gheheel toe. VVant het niet en strijdt teghen ’tghene de Catechismus seyt. Nae sulck u beken merckte ghyluyden wat daer volghde uyt sulck u toestaen van sulck mijn besluyt, te weten dit:

11.
Alle wat licht is om te volbrenghen, dat mach men licht, oock volkomeijck houden.
Christi gheboden vande Liefde zijn licht om volbrenghen, soo oock de Predicanten opentlijck bekennen.
Men mach dan de Geboden Christi van de Liefde licht, oock volkomelijck houden.

12.
Dat was nu volkomelijck mijn segghen teghen u Leere in ons hooft-geschil na mijnen wille bekent: soo dat my niet altoos noodich was meer van mijn aensegghen te bewijsen, tot blijck van de onwaerheyt uwer leere. Daeromme ghyluyden te laet bemerckende dat u des waerheydts eenvuldighe kracht u luyden uwes ondancx sulcx te vroeg hadde uytgheperst, bestont ghy de openbaerlijcke bekende waerheydt weder in te haelen, ende dit binnen het xij. naestvolghende liniken, met dese woorden: 4 4 Pag. 23. Maer ick ontkenne u plattelijck het eerste deel.

13.
Wat eerste deel? Van mijn sluyt-reden die ick teghen u hadde ghestelt, of van de sluytreden die ghy daer self dicht, ende my beveelt dat ick die, nae u goedt-duncken teghen u soude stellen? Watte? Of ghyluyden teghen my in u ghevanghenisse zittende soudet disputeren: Soudet niet een onschamelheyt zijn my te beveelen: als ghy wat teghen den Catechismi wilt besluyten, soo moet ghy aldus toe-gaen? Nu ben ende was ick niemandts ghevanghen, maer berispte met waerheydt so’t nu hier noch blijckt) u leere: ende ghy bestaet my te leeren ende te beveelen hoe ic mijn aensegghen teghen u moet bewijsen? ’t Zijn onghehoorde dinghen. Maer laet ons zien hoe ghy my sulcks te doen beveelt, ende eerst, op wat waerheydt ghy sulcks grondtvestet.

14.
De Catechismus seyt, 5 5 Wederleg. Pag. 23. dat de herborenen, in dit leven de Geboden Godes niet volkomelijck konnen onderhouden, ’twelck de staete onser questie is. Dat zijn Arent ende Reynier uwe woorden, hoort nu de mijne.


15.
Coornhert seyt dat ghy in die drie regelkens schrift drie openbaere onwaerheyden sight, een int toedeon, een int afdoen van des Catechismi woorden, ende een int vervalschen van den state onser question. U beyder segghen voorsz. mooghdy niet bewijsen. Wie mach die logens bewijsen waerheyt te wesen? Hoort nu mijn bewijs van mijn voorsz. segghen.

16.
Die woorden, in dit leven, en seydt de Catechismus niet, die voeghdyer toe, ende segt daer inne onwaerheyt. Ende nadien de Catechismus spreeckt van de Liefde tot Godt ende den Naesten (welcke Liefde ghy niet en vermaent, maer seght generalijck: de gheboden Godes) soo treckt ghy sulckx af van des Catechismi woorden, ende seght daer oock onwaerheyt, want hy van de gheboden der Liefden sonderlingen spreeckt, al d’anderen behelsende.

17.
Nadien nu door sulck u af ende toedoen, tot ende van des Catechismi woorden, deselvens zinneb y u luyden gantschelijck wort verandert, so moet oock noodtlijck veranderen den staet der rechter questien tusschen ons. Ende daer blijckt nu de derde openbare onwaerheydt (op dat ick gheen loghen en segghe) by u voort-ghebracht in uwe drie regelen schrifts.

18.
Want uyt sulck u draysel spindy een ander staet onser questien dan wy in der waerheydt hebben. Onse staet was, volgens de woorden des Catechismi selve in de vijfde Vraghe: (kondt ghy dit al volkomentlijck houden?) Of men de gheboden Christi van de Liefde daer verhaelt, volkomentlijck can houden. Dit mooghdy niet ontkennen. Want uwe ghedruckte Catechismen, ende mijne ghedruckte Proeven, getuyghen sulcx opentlijck. Lochent die voorsz. loghenen, ende ziet na zotte gheloovers.

19.
Daer teghen betuyght u ghedruckte Wederlegh mijns Proefs opentlijck, dat ghy daer by verziert die woorden: In dit leven. Dese uwe so openbaere ontrou in so Goddelijcken ende wichtighen saecke, en mooghdy immers niet ontkennen, in voorsz. toedoen, afdoen, ende veranderen den staet van onsen gheschille.

20.
Lieve seght doch, verdiendy daer mede de meesterschap int ghebieden over my, hoe ick u Leere behoor aen te vechten? Niet tegen uwe eyghen verzieringhen, ende uwen eygen ghepersoneerden Coornhert, maer teghen mijn besluyt most ghy u leere verantwoorden. So teghen u eyghen schaduwe vechtende, en verwindy u wedersake niet. Siet nu hoe qualijck dat ghy u Catechismus hier pooght te onderstutten, in’t beginne van mijn aenroeren.

21.
Seecker nadien ghyluyden (die voorvechters vā u leere wilt zijn) so weynig schroomt onwaerheydt te doen drucken teghen u selfs ende mijne ghedruckte schriften, die al swijghende u beschamen: soo wondert my niet meer, dat eenighe uwer mede-Predicanten tot verscheyden plaetsen vande Preeckstoelen af so openbaere verzieringhen van my dorven den volcke predicken.

22.
Het blijckt immers hier opentlijck dat ghy weder hebt derren ontkennen (behalven dese naest-verhaelde drie stucken) ’tgheen ghy my al gheheelijck hadt bekent. Want alle gheheel, behelst alle, ende elck van zijne deelen. Mijnre voorsz. gheheele besluyt-redens drie deelen, zijn Major, Minor, ende Conclusie. Alle die deelen staet ghy my daer toe. Dat toestaen neem ick aen, ende daer blijct nu onwedersprekelijck dat ick u Catechismus wel ende te recht berispt hebbe.

23.
Heb ick dan u Catechismum te recht berispt, so blijckt aen dat u toestemmen, soo leert ghyluyden met uwe onwaere Catechismo onrecht in heure onghesouten woorden, 1 1 Col. 4. 6. niet een letterken van dit u nieu by-voeghsel (te weten hier in dit leven) vermanende noch int vraghen, noch int antwoorden. Maer ghestelt hebbende een onbepaelde vraghe, is de antwoorde oock onbepaelt, simpelijck Neen houdende, ende seydt niet Neen ende Ja, te weten Neen hier in dit leven, maer Ja in den Hemele.

24.
Nu begrijpt dese alghemeyne ende onbepaelde Neen, datmens oock niet volkomelijck en mach houden hier na in den Hemele. Dit wederspreeckt ghyluyden naecktelijck, segghende datmense daer sal houden volkomelijck. Mooghdy nu oock hier noch al mede ontkennen dat u Catechismus onwaerheyt leert? Want die seydt Neen, daer ghy Ja toe seght. So moet de Loghen altijdt sich self wederspreken.

25.
Bovendien heb ick ontwijffelijck int Hemel-werck bewesen, datmen de gheboden voorsz. na dit leven in den Hemele niet en sal hebben, veele min houden. Soo is dan des Catechismi Antwoorde: Neen: in allen ghevalle onwaerachtigh: ghemerckt ghy doorgaens selve bekent, datmen de voorsz. gheboden volkomentlijck sal onderhouden.

26.
Want nadien in’t selve Hemel-werck (dat ghy u wel wacht met antwoorde te bejeghenen) is ghebleken sulcx niet te sullen geschieden hier namaels inden Hemele: so moet dat gheschieden hier in dit leven op der Aerden, of na den doodt int Vagevyer. Van’t Vagevyer en houdy niet, maer spot daer mede. Ten mach dan oock daer niet gheschieden, maer hier opter Aerden in dit leven. Daer toe zeydt de Catechism. ende oock ghyluyden Neen. Daer toe zeyt dan de Catechism. ende oock ghyluyden onwaerheyt.


Siet mannen dit moght ghyluyden oock self wel mercken. Daer inne behoorde ghyluyden de waerheyt boven u eyghen eere gesocht te hebben. Dit hebdy niet ghedaen. Ende dit houden veele verstandighe d’oorsake te zijn, dat ghy met het eyschen van veele onnoodighe definitions, afwijckinghen, ende extravaganten een Penelopisch webbe van dit eerste (al afgheweven) argument soo wijdt-loopigh disputerens hebt veroorsaeckt.

28.
Alhoewel nu klaerlijck by my de gheheele sake, namentlijck datmen wel mach de gheboden Christi van der Liefden volkomentlijck houden: ttwelck de Catechismus met Neen daer toe te antwoorden tegen de waerheydt loochent: Daer door ick mijn berispen ten vollen oprechtelijck ende wel gedaen te zijn hebbe bewesen, sonder tot yet voorders ghehouden te zijn: so moghte ick voort des aengaende mijn ruste houden, ende met goede redene op alle uwe naklanckige redijt-schriften wel gheheel stille swijghen.

29.
Maer want ick nu noch soo wel wete, als int beginne dese handels, wat verderffelijcker Dolinghen des halven in dese uwe Catechismus steecken: so hebbe ick nu noch van nieus weder niet willen op uwen nieuwen Echo stille swijghen (hoewel onghehouden) ter liefden van mijnen even Mensche: om u beyden met uwen gheperforeerden Grobbelare op’t stichtelijckste my doenlijck is. te antwoorden.

30.
Gerobulus, of Grobbelaer (soo hy mach heeten) of Arent ende Reynier Predicanten, seydt in dit nieu Boecxken als volght:

De Schriftuere seyt claerlijck, 1 1 Joan. 5. 17 ende 12, 47 ende 4, 42. dat Christus in de Werelt gecomen is, op dat de wederlt door hem behouden soude werden. 2 2 1 Joan. 4, 15 1 Tim. 4, 10 Dat hy een Salighmaecker der Wereldt is, ende aller Menschen. 3 3 Dat Christus de gheheele menschelijcke Nature gebetert ende weder opgerecht heeft ende volghens valschelijck geseyt wort, dat de mensche van nature geneygt is God ende zijnen Naesten te hatē. Dat hy ghekomen is om saligh te maecken ’t ghene verlooren was: Waer uyt ick besluyte, dat de geheele Menschelijcke Natuere van hem (in der daedt ende niet door toerekeninghe, waerlijck ende niet waenlijck) ghebetert ende weder opgherichtet is. Want anders soude Christus soo machtig niet zijn om te behouden, als Adam ghemaeckt wordt om te verderven. Ende volghens ist onwaerachtigh, dat (ghelijck in den Catechismo gheseydt wordt) alle Menschen van Natuere gheneyght zijn, Godt ende haeren Naesten te haeten.

31.
Nadien het gheen list te derven dat ghyluyden mijn woorden daer ghy teghen schrijft, so na u believen verkortende, mijn besluyts kracht verberght: soo en wil ick mijn Schrift die plompheydt niet laten derven, dat ick ’t selve, soo’t in mijn Proeve staet, voor ooghen stelle: ghy, of ten minsten Lesers diens oogen noch gheen partyschap heel verblindt en heeft, sullen te beter mogen daer van oordeelen.

Proeve.

32.
De Godtlijcke Schriftuere ghetuyght dat Jesus Christus van Godt den VAder ghesonden is in de werelt, op dat de wereldt door hem soude a behouden worden. 4 4 a Joan. 3. 17 Joan. 12. 47 Daeromme werdt hy gebenedijt, oock ghenaemt een Salichmaecker des b werelts: 5 5 b Joan. 4. 42 2 Joan. 4. 14 Dat is niet van eenighe bysondere persoonen ofte volcken: MAer int alghemeyn een Salighmaecker alder menschen. 6 6 2. Tim. 4. 10 Soo generael of algemeyn verstaen op de voorschreven plaetse dese oorsaecke van Christi toekomste in den vleesche, oock Johannes Calvinus, Rodolphus, Gualterus, ende meest alle d’andere van henluyder religie zijnde selve. Immers de Euangelist ghetuyght naeckt ende claer, dat de Heere Christus selve seydt ghekomen te zijn, omme saligh te maecken ’t gheen datter was verlooren. Vraeghtmen hier watter verlooren was ende verdorven: te weten Adam alleen met Eva, of in hen beyden alle de gantsche menschelijcke nature, ende mitsdien alle menschen van Adam natuyrlijck ghekomen zijnde? Men sal my het laetste antwoorden, Dit ben ick seker, Dat die antwoorde niet oprecht en is, blijckt aen twee hooftsaken, behalven meer andere. Want voor eerst soude dan Christus Jesus daer inne wesen een salighmaker ende geneser, niet van alle menschen, ooc niet van de gantsche menschelijcke nature, maer alleen vande gheloovighen ende verdorven natuere soude dan noch oock niet ghevonden noch ghenesen zijn. 7 7 Mar. 18. 15 Ghemerckt in de selve (soo de Catechismus leert) noch al blijft de oude verdorven ende quaede gheneghentheydt, om Gode ende den Naesten te haten.

Ten tweeden, soude de salighmakinghe, vindinghe, ende beteringhe des Salighmakers Jesu Christi gheschiedt in de menschelijcke natuyre, in gheender wijser soo krachtigh zijn, als de verdoemenisse, het verlies, ende verderffenisse Adams daer inne gheweest soude zijn. Want vraghe ick of dat verderf ende verlies Adams door zijn zonde inde menschelijcke natuere gheweest zy, niet volkomelijck, ende dat noch waenlijck ende toereeckentlijck, waerlijck, ende (om soo te segghen) wesentlijck: men sal my seggen dat het daer volkomelijck, oock niet waenlijck, maer waerlijck inne was. Vraghe ick dan of die salighmakinghe ende beteringhe van ’t quaede in de menschelijcke natuyre door de rechtvaerdigheydt Jesu Christi daer inne is geworden volkomelijck, ende oock waerlijck ende wesentlijck: Men sal my antwoorden neen, gheensins volkomelijck, ende dat noch maer waenlijck ende toereeckentlijck. Sal’t sich daer niet naecktelijck openbaeren dat Adam een mensche niet in wille zijnde om hem selve, veel min de gantsche menschelijcke natuere te verderven, ende desselfs goetheydt te verliesen, alsulcx door een eenighe zonde gantschelijck, waerlijck, ende wesentlijck heeft vermoghen ende volbracht: ende dat daer teghen Jesus Christus Godt ende Menschen ghekomen zijnde om de Werelt ende alle Menschen saligh te maecken:


ende t’gene dat verloren was, 1 1 A. j. Deel. namentlijck de goetheydt vande menschelijcke natuere te vinden, ende het verderf vandien te verbeteren: sulcx met zijn gantsche leven, niet dan doorgaende Rechtvaerdigheyt wesende, niet en heeft vermogen te volbrengen? So doende maecktmen Adam machtiger om te verderven, dan Jesum Christum om te genesen: soo dat Adam te recht dan mach ghenaemt worden een verderver des werelts ende alder menschen inder waerheydt: maer Jesus Christus een Salighmaker des werelts ende alder menschen, niet inder waerheyt maer alleen in een waen ende toerekeninge. Soude dat oock strecken tot prijs ende grootmakinghe van onsen waren Salichmaecker Jesu Christu? Ick en meyne niet datmen dien victoriosen, heerlijcken, ende almoghenden Heylandt schandelijcker lachteringhe mach aen doen: want men daer deur de zonde Adams veel grooter, crachtiger, ende overvloedigher maeckt, dan de ghenade Christi.
Maer hier toe werdt opentlijck neen gheseyt by M. Jan Calvijn, ende dat te recht, daer hy Commenteert op des Apostels woorden, dat de genade in Christo in meerder overvloedich is gheweest, aldus: 2 2 Comm. Rom. 5. 15. Dese consequentie en soude niet qualijck te propoost komen, alsmen seyt: indien de val Adams gheweest is van soo grooter cracht, van soo veele volcx te verderven ende vernielen, dat de gratie Gods veele meer crachts sal hebben om veele salich te maecken. VVant dat stuck is gheheel seker, dat Jesus Christus al veel machtiger is om de menschen te behouden, dan Adam is om te bederven.
’Twelck, of oock Calvijn, ja niemandt en hadde gheseydt, in sich self soo openbaren waerheydt is, dat niemant soude derren daer teghen segghen, dat Adam machtigher zy om te verderven, dan Christus om te genesen. Sulcx volght nochtans nootlijck uyt dese leere des Catechismi, houdende dat nu noch na de verlossinghe in Christo geschiet, alle menschen van natueren gheneycht zijn Gode ende den naesten te haten. Daer mede wert opentlijck gelochent dat Christus Jesus waerlijck (doch wel waanlijck) zijn soude een Salichmaker des werelts ende alder menschen: oock dat hy gevonden ende ghebetert soude hebben t’gene inde menschelijcke natuere verlooren ende verdorven was, soomen leert. Dit schijnt soo naecktelijck te strijden teghen de H. Schriftuere, teghen de eere Christi ende teghen de clare woorden Calvini selve: dat icxniet mogelijck en achte voor den Vaders of Voorstanders van desen Catechismo den selven hier af wettelijck te verantwoorden.

33.
Grobbelaer of Arent ende Reynier.

Antwoorde. Dit rijmt gantsch niet: 3 3 a. iiij. 16 Insonderheydt t’gene in forme van Reede, tot bevestinghe van’t besluyt deser Censure gheseyt wordt, 4 4 Valscheyt deses Besluyts uyt de onghelijckheyt der verdervinghe ende genesinghe. ghemaeckt door een teghenstellinghe Christi ende Adams, hoewel nochtans dat dese Berispers ghevoelen niet en is, dat de Nature der Menschen door Adam verdorven soude zijn.

34.
Coornhert.

De redenen ja de clare tuyghnissen der H. Schrifturen, my verbiedende soodanighen verderf der menschelijcker naturen, als ghyluyden leert, te gelooven, hebdy al over langhe moghen sien in druck, onder den name van Vreemde sonde, Schulde ende Straffe. Dits de wortel daer inne wy meest oneens zijn, ende de gront daer ghy u leere op bout: sulcx dat ghy sonder die eerst uytgheroyt te hebben, u gantsche leere, immers inde hooftstucken van u toerekende gherechticheydt, heylichmakinghe of ghehoorsaemheydt eyghen ende ghevangen wille ende verdoemelijcke Predestinatie, by gheen omsichtich mensch mach voor goet verstaen, noch min aenghenomen worden. Waerom en bestady dat niet te doen?

35.
Grob. of A. ende R.

Want de verdervinghe heeft een gheheel andere nature, 5 5 a. iiij. 22.dan de ghenesinghe ende salichmakinghe.

36.
Coornhert.

Dat is recht gheseyt: want sy zijn elck ander gants teghen of contrarie, als sterven ende levendich worden: ende is dan noch de salighmakinghe krachtigher dan t’verderven.

37.
Grob. of A. ende R.
Dewijle de verdervinghe uyt Adam gheschiet 6 6 a. iiij. 25. door de propagatie ende natuyrlijcke gheboorte: de ghenesinghe ende salighmakinghe uyt Christo door den gheloove.

38.
Coornhert.
Ghyluyden houdt u oude ghewoonte, ende houdt u simpel segghen, voor vast bewijsen. Waer hebdy bewesen ,dat de verdervinghe uyt Adam gheschiet door de propagatie? nerghens. Meyndy datmen u woorden voor Gods woort (om dat ghy u leere ende glosen Gods woort derft noemen) magh aennemen? Dats noch verde te halen. Ghy most sulck u seggen bewijsen: ende u in desen wijser, dan Augustinus was, te zijn bewijsen.

39.
Want die hier inne gheen uytkomste siende, begeert daer in hulpe aen Hieronimum, ende seyt ten laetsten alsoo: 7 7 Epist. 28. Alhoewel niemandt door wenschen mach waer doen worden, t’geen niet waer en is: nochtans soude ick wenschen (mocht het zijn) dat dese meyninghe (te weten vande propagatie) mochte waer zijn: alsoo ick oock wensche, indien sy waer is, dat sy van u alderclaerlijcxst ende onverwinnelijckst beschermt mochte worden,


40.
Dat schrijft Augustinus (die van u Calvijn ghepresen wort voor d’alderghetrouste uytlegger inder kercken leeringhen) 1 1 Inst. xviij. 24. Hier. sup. Eccl. cap. 12. 7. tot Hieronimum: die hy oock in dese sake immers wijser ende machtigher moeste houden dan sich selve (niemant vraeght zijn onwijser of onvermoghender om raet of hulpe) welck Hieronimus, als plat een ander ghevoelen hebbende dan Augustinus, wenschte waerheydt te wesen, ende dan ghy hier vermetelijck voor waerheyt uyt spreeckt, schrijft: dat de zielen niet vande Ouderen met de lichamen ghezaeyt, maer datse van Gode gheschapen worden.
Ist niet een groote vermetenheyt soo stoutelijck te spreken in so wichtighen sake, sonder schriftuyrlijck bewijs? Ghy bekent selve in u Replijck van de Erf-zonde in gheschrift vj.iij. dat ghy daer af inde heylige Schrift niet sekers en vint met uytghedruckte woorden.

41.
Houdy nu met u Leeraer Calvijn soo veel van Augustino: soo kent met Augustino Hieronimum hier inne wijser te wesen dan u selven, ende wenscht met Augustino dat dese uwe leere, die ghy niet weet waer te zijn, waer mach worden, dat ghy eer wenschen dan hopen, ick swijghe verkrijghen sult moghen. Immers dit anderen leerende, eer ghy’t selve verstaet, wederspreeckt ghyluyden self twee uwer vernaemste Leeraren, namentlijck Theodorum Besam, ende Henricum Bullingerum, 2 2 Beza epist 41. Bulling. doc. 4. Serm. 19. die beyde wel uytdruckelijck schrijven, dat onse zielen haren oorspronc ende herkomste niet en hebben uyt ofte van Adam. Wildy sulcx meer, soo meuchdy sien int boecxken vande Vreemde Sonde voorsz.

42.
Van u vermetel naeckt segghen sonder bewijs, datmen niet voor Gods woort en mach aennemen, oock dat het jeghendeel blijckt, ende dat noch by den uwen selve, is soo veel al ghebleecken alhier (ick laet staen inde Vreemde Sonde boven ghemeldt) dat u luyden daer mede meer dan te veele den mont ghestopt is. Des niet te min neemt noch dit navolghende overtalligh bewijs.

Dat de verdervinge Adams geschiet door de propagatie ende natuyrlijcke geboorte.

Eerste Doolsproke der voorschreven Predicanten.

45.
Coornhert.

EEn van beyden moet ghy seggen, te weten dat de menschelijcke nature (daer af spreeckt hier mijn Proeve, ende niet van Jans of Pieters nature) in Adam door’t gheloof vande loghen der venijgen Slanghen, 3 3 Gen. 3. 5. 6. ende niet door lijflijcke gheboorte (hy was noyt van moeder gheboren) eerst verdorven is gheweest: ende dat de selve alsoo mede inden selven Adam door’t geloof vande vande waerheydt des gheneselijcken Serpents: 4 4 Num. 25. 9 Jesus Christus: ende niet door lijflijcke geboorte (noyt was mensch van Christo gheboren) genesen is geweest.

46:
Of ghy moet segghen dat de menschelijcke nature in Adam niet door’t gheloof vande loghen der Slanghen, maer door natuyrlijcke gheboorte uyt de Slanghe eerst verdorven is gheweest: maer dat de selve menschelijcke nature in Adam niet door natuyrlijcke gheboorte uyt Christo, maer door’t gheloove ghenesen is gheweest. Segdy het eerste, so soudet int jegendeel elck int zijn ghelijck, maer seghdy het laetste, soo soudet gants onghelijck te wercke zijn ghegaen.

47.
Seghdy ’teerste, te weten dat het over weder zijden door’t gheloof ghelijck toe is ghegaen in Adam: soo moet ghy oock segghen dat noyt niemandts menschelijcke nature door natuyrlijcke geboorte van Adam en is verdorven gheweest: 5 5 Oze. 6. 7. maer dat elck hem selve, als Adam dede, verderft door zijn eygen ongheloovigheyt. Dit segghende, moet ghy oock selve segghen, dat dese uwe leere onwaerachtigh is, met alle ’ t ghene dat op die onwaere grondt is getimmert.

48.
Maer soudy daer aen niet willende het laetste segghen, te weten, dat het niet alsoo te wercke en gaet met het verderven, als met het ghenesen voorsz. (soo ghy oock seght) te weten dat het verderf in Adam is ghekomen, niet uyt zijn ongheloove, maer uyt zijn natuerlijcke gheboorte, ende ’t ghenesen desselfs komt uyt den geloove: so suldy noch al mede moeten segghen, dat de Menschelijcke natuere in Adam selve noyt en is verdorven gheweest: of ghy sult moeten seggen dat Adam van Gode met sulcken verdorven natuere gheschapen is gheweest: of ghy sult ons een verdorven moeder moeten wijsen, daer af hy verdorven ghebooren is gheweest: of dat hy vande Slanghe, of van den Duyvel natuerlijck ghebooren is gheweest.

49.
Seghdy een van dese drie laetste stucken, so is u de gantsche Schriftuere teghen, ende ghy teghen de waerheyt. Bewijst dat ick hier doole, of belijdt met my de waerheydt, dat in Adam de Menschelijcke natuere noyt verdorven is gheweest, veele min alle ’tmenschelijcke geslachte in of door Adam. Siet so blijckt u voorsz. Dool-sproke onwaerachtich te wesen: Want sulckx noch in ons, noch oock in Adam noyt en is gheschiedt.

50.
Grob. of Arent ende Reynier. 6 6 a. iiij. 26.
De ghenesinghe ende slaighmakinge uyt Christo door den geloove.


51.
Coornhert.
Dat en is nu niet, als het naest-voorgaende, een onware Doolsproke: maer het is een ware ende rechtleydende sproke. Hier met self bewijsdy u naestvoorgaende sproke onwaerachtigh te zijn. So weynigh siet ghyluyden wat ghy seght. Oock tuyght de H. Schrift selve dat het een niet anders dan t’ander, elck in zijn teghendeel en komt inden mensche, namentlijck des doots verderfnisse doort ongheloof, ende des levens saligheyt doort geloof.

52.
De doodt komt inden mensche door geen ander middel, 1 1 a Genes. 3. 8 Luc. 15. 24. Ezec. 18. 20. Isa. 59. 2. dan door s’menschen a afkeer von Gode, die b leven is van des menschen ziele. 2 2 b Deut. 30. 20. Matt. 4. 4. Alsoo en komt wederomme het leven der zielen niet inden mensche dan door s’menschen c toekeer tot Gode. 3 3 c Isa. 45. 22. Zach. 1. 3. Luc. 15. 24. Ezech. 8. 32. Nu is dees afkeer van Gode zonde, want sy komt uyt ongheloove, also weder de toekeer tot Gode rechtvaerdigheydt, als komende uyt den geloove. 4 4 d Rom. 14. 23,

53.
Alsoo quam Adams zonde ende verderf uyt ongheloof, dats uyt een geestelijcke ende onnatuyrlijcke gheboorte in’t quade ten doode: ghelijck mede zijn gherechtigheydt ende ghenesinghe quam uyten gheloove, dats uyt een gheestelijcke ende onnatuyrlijcke, maer Godlijcke geboorte int goede ten leven. Adam en heeft ons zijn gheloove ende geestelijcke leven, dat hy int kinder-teelen hadde, niet aengheerft: veele minder zijn vorighe ongheloof ende geestelijcke doot, die hy doe niet meer en hadde nochte in hem en was, als hy kinderen wan.

54.
Men erft noch zonde noch deughde door lijflijcke geboorte vanden anderen: maer dese komen in elck mensche door zijn eyghen ongheloof of gheloof: anders moesten altijdt komen, soo wel niet dan deughdelijcke kinderen van deughdelijcke, als zondighe kinderen van zondige ouderen. Dit bevint sich daghelijcx meest recht anders, oock tuyght sulcx de Godlijcke Schrifture.

55.
Soo quam vanden quaden a Ochosia, 5 5 a 4. Reg. 8. 27. 2. de goede Joas: vanden onvromen b Achas de 6 6 b 4. Reg. 16. 1. 2. vrome c Ezechias ende wederom van hem de boose d Manasses: 7 7 c 18. 3. 8 8 d 21, 2. Item vande godloose e Amon, de Godsalige f Josias, 9 9 20. 10 10 f 22. 2. 25 maer daer teghen van hem de godloose g Jochaz. 11 11 g 23. 32. Immers van een selve geloovighe h Adam, quamen een rechtvaerdighe Abel ende de broeder-moorder Cain. 12 12 h Gen. 4. 1. 2 Mach dan oock yet warachtigers blijcken dan dat geen i deuchde noch zonde en wort aenghebooren, 13 13 i Ezech. 14. 16. 18. 20. maer dat sulcx alleen gheschiet door den geloove of doort ongheloof?

56.
Grob. of Arent ende Reynier.

Waer uyt lichtelijck af te nemen is(ghelijck dan oock de Catechismus, 14 14 a. iiij. 27. achtervolghende t’Woordt Godes, elders uytdruckelijck leert) dat niet alle Menschen wederom door Christum salich worden, als sy door Adam zijn verdorven gheworden: maer alleen de ghene, die hem door een oprecht gheloove worden inghelijft, ende alle zijne weldaden aennemen.

57.
Coornhert.

Waer uyt lichtelijck af te nemen is, dat de Catechismus uytdruckelijck teghen het uytdruckelijcke woort Godts leert, dat alle ghevallen menschen die wederomme door Christum saligh worden, op ghelijcker wijsen Christum door’t gheloof worden inghelijft, als sy Adam doort ongeloof waren inghelijft. Wat anders tuyght oock naecktelijck d’Apostel? Rom. 5. 18.

58.
Grob. of Aernt ende Reynier.

Daeromme soo maghmen wel vry segghen, 15 15 a. iiij. 34. dat het anders met de verdervinghe Adams toegaet, als met de salighmakinghe Christi.

59.
Coornhert.

Dat meughdy so vry, als sonder schaemte seggen, sonder, ja teghen de H. Schrift, soo nu is bewesen. Maer wanneer suldy’t moghen vastelijck ende warachtelick bewijsen? Hoort nu wat ick vry mach segghen, ende dat met vast bewijs, dat by u behoort te gelden. 16 16 Instit. ij. 10. Ghyluyden hout met u Calvijn dat het van Gode sulcx is gheschickt geweest, dat de gaven, die hy inden eersten mensche hadde verleent, hy de selve, soo wel voor den sijnen als voor hem selve soude hebben oft verliesen.

60.
Nu leert ghy volghens dien, dat Adam door zijn ongheloof de oprechticheydt ende 17 17 Cate. ghesontheydt zijnre menschelijcker natuyren voor hem ende voor ons heeft verlooren ende verdorven. Soo seght nu dan mede dat Adam door zijn geloof sulcx weder volkomelijck voor hem ende voor ons allen heeft gevonden ende verworven.

61.
Of wildy daer niet aen, soo seght dat dese uwe ende Calvini leere onwaerachtich is: maer dat Adam zijne gaven alleenlijck voor hem self ende niet voor ons ontfanghen ende verlooren heeft ghehadt. Maer dan ontsinckt u oock u heele verzierde gront, van dese uwe ghewaende Erfzonde ende Erfstraf: gemerckt Adams zonde alleen hem, ende niet de menschelijcke nature, veele minder ons gheschadet heeft. Dat moght ick seggen, ende dat moght ick bewijsen uyt u eyghen leere.

62.
Grob. of A. ende R.

Maer men magh gheensins daer uyt besluyten, 18 18 a. iiij. verso 1.dat Christus onmachtigher is


om saligh te maken, dan Adam om te verderven.

63.
Coornhert.

Dat suldy nu mogen vernemen, watmen uyt dat u segghen noodtlijk moet besluyten, te weten:

Dat het ongheloove krachtiger werckinghe heeft int quade dan t’geloof int goede.

II. Doolsproke der Predicanten.

64.

GHyluyden seght selve dat de ghenesinge ende salighmakinghe in Christo gheschiet uyt den gheloove. 1 1 In u tweede schrift aē my vande Erfzonde. fol. 77. 79. Ghy beyde bekent oock selve, dat Adam gheloovigh, jae oock herboren was. Adam gheloofde Godes waerheyt in zijne beloften, ende dat was gherechtigheydt: soo wel als zijn ghelooven van des Serpents loghen zonde was.

65.
Door dit zijn ongeloof (soo ghy leert) verderf hy terstont volkomelijck. 2 2 A. 101. 185. etc. Soo is hy wederom door zijn gheloof terstont volkomelijck ghenesen. Kendy dit, soo is de leere uwes Catechismus onrecht. Onkendy’t so maeckt ghy t’ongheloof in zijn werckinghe krachtiger int verderven, dan t’gheloof in zijn werckinghe van genesen.

66.
Daer hebdy een nootvolghelijck besluyt dat niet schriftmatigh en is uyt u voorschreven segghen, wesende t’zaedt van d’ander, die ghy schijnt te meynen datmer niet wijder uyt en mach besluyten, te weten na sulcke uwe leere.

Dat Adam machtiger was om te verderven, dan Christus isom saligh te maken.

III. Doolsproke der voorschreven Predicanten .

67.
GHyluyden leert, dat Adam zijn nature volkomelijck heeft bedorven. Maer dat Christus Adams nature niet alleen niet volkomelijck, maer dat hyse niet altoos, en heeft genesen, betoondy met u leere: dat Adam ons allen noch aengheerft soude hebben volkomen verderffenisse. Dit mocht niet zijn, soo sulcx noch niet volkomentlijck in Adam ware geweest. Soo heeft dan Christus niet aloos want verderf van Adams natuyre ghenesen ghehadt.

68.
Nu was Adam oock self herboren, 3 3 Voor 64. na u luyden eygen leere. Was in Adams natuyr niet altoos ghenesen na zijn wedergeboorte: daer en is in uwe gheloovighen na haer wedergheboorte niet altoos van’t verderf heurder naturen ghenesen. Ende hier blijckt dan dat in u luyden soo weynich als inden Herboornen Adam die hatelijcke geneychtheydt ghemindert of yet af ghenesen is. Doch blijckt in allen ghevalle (na dese uwe leere) houdende dat Adam het volle verderf van zijn nature al t’menschelijck gheslacht heeft aengheerft, dat sulck vol verderf noch was in zijn natuere sonder yet aen ghenesen te zijn.

69.
So bekendy self oock doorgaens dat Christus ghekomen is om de menschelijcke nature weder in als te recht te brenghen: Immers wel uytdruckelijck in u luyder Wederleg. pag. 64. l.24. ende 66. li. 10. etc. hier uyt besluyt ick dit.

70.
Van twee die wat voor hebben elc int zijn, om te volbrenghen, moetmen ontwijfelijck de machtichste bekennen te wesen den ghenen die daer volbrenght, boven die niet en volbreght, t’gene hy wil. Laet ons nu noch al schoon nemen (alst niet en is) of Adam wil hadde gehadt om de gantsche menschelijcke natuere (alst niet en is) of Adam wil hadde gehadt om de gantsche menschelijcke natuere (daer onder is zijn eyghen met aller zijnre afkomste nature oock begrepen) volkomelijck te bederven. Ick vraghe of hy dat volbracht heeft dan niet? Volkomelijck, sullen my t’meeste deel van uwe Leeraren of Schribenten antwoorden.

71.
Nu vraghe ick mede of Christus alle de menschelijcke natuyre, soo wel ons aller als Adams, immers ten minsten, der ghelovigher ende onder die oock Adams natuere selve volcomelijc heeft genesen? Ghy moet neen seggen, ja oock dat van Adams natuere self niet altoos en is ghenesen gheweest: soo uyt het geen nu voorseyt is, bewesen is: te weten uyt het aen-erven van’t volkomen bederven, t’welck hy (soo’t in hem yet gemindert waer gheweest) niemant volkomelijk, maer alleen zijn overghebleven rest, aenghe-erft en mochte hebben.

72.
Nadien dan Adam volkomentlijck heeft verdorven de gantsche menschelicke natuyre, dat is al t’menschelijcke gheslacht (soo ghy leert) hoewel hy des gheen wille hadde: ende daer teghen Christus wille hebbende om dat verderf der natuyren van al t’menschelijcke gheslacht te ghenesen, ende in alles te recht te brenghen, ende niet een eenigh menschen natuyre van dat verderf ghenesen en heeft ghehadt: wie sal niet moeten bekennen uyt sulcke uwe leere nootlijck te moeten volgen, dat sy Adam toeschrijft meer machts om te verderven, dan Christum om te ghenesen?


73.
Grobbelaer of Arent ende Reynier. 1 1 a. iiij. verso 4.

Hier tegen strijdt gantschelijck niet, t’gene uyt de H. Schrift in de Censuere geallegeert wort: Als namelijck, 2 2 Antwoorde op de spreuckē inde Censure aenghetogen. dat Christus een Salighmaker is van alle menschen, etc. Want dese spreucken brenghen gantsch niet mede, dat alle Menschen sonder onderscheyt door hem saligh worden: Maer alleen, dat zijn Offerhande ende betalinghe voor de zonde, ghenoeghsaem is, om alle Menschen, indiense zijne ghenade aennamen, tot de salicheydt te brenghen.

74.
Coornhert.

Is in Adam vermidts zijn ongheloofde gantsche menschelijcke natuyre gantsch verdorven (soo ghy leert) buyten ons alder toedoen, doe wy noch niet en waren: soo is oock vermidts zijn gheloof de gantsche menschelijcke natuyre in hem gants ghenesen, buyten ons toedoen, doe wy noch niet en waren. Want hy was, na u selfs seggen ghelovigh, 3 3 Voor 64. ende nam daer door oock Christi ghenade aen. Was in Adam self gantschelijck de verdorven natuere dan ghenesen: hoe mocht hy ons een verdorvene natuere, die in hem niet meer en was, aen-erven?

35.
Grob. of A. ende R. 4 4 a. iiij. verso 13. Item wederleg. pag. 67.

Ende voorwaer, indien men dese opinie inruymen wil, dat alle Menschen, ende een yeghelijck van dien, door Christum gherestitueert ende ter saligheydt ghebracht worden, 5 5 Ongheschicthedē uyt des Berispers voorgeven volghende. soo mach men met eenen wel segghen: Dat daer niemandt sal verdoemt worden: Item, dat daer noch Helle noch straffe hier namaels sal wesen, maer alleen een eeuwich ende salich leven. Welcke dinghen vele te ongherijmt ende lasterlijck zijn, dan datse eenen,die slechts den Christelijcken Naem draeght, eens behooren in den sin te komen.

76.
Coornhert.
Niet ick, maer ghyluyden seght dat alle menschen in Adam sonder heur eyghen wil of werck zijn bedorven. Soudet u so vreemt luyden of men seyde dat alle menschen in Christo sonder heur wil ende werck daer af waren ghenesen? soo soudet u oock vreemt duncken (maer my niet) dat Christus Godt ende Mensche, willende alle Menschen saligh maecken van dat verderf Adams (daer af spreken wy) ende daer toe inde werelt gekomen zijnde, dat soo volkomentlijck heeft moghen genesen: als Adam niet wesende dan een natuyrlijck mensche, ende niet willende hem selve, veele min alle menschen verderven, sulcx heeft volkomelijck moghen doen. Soo eert ghyluyden den Medecijnmeester Christum.

77.
Lieve seght doch, schroomdy dan niet voor den menschen soodanighe ongeschickte Absurden voort te brengen? Of schoon sulck verderf inde menschelijcke natuere ware geweest: ende of dat gantschelijck door den waren Arts, Christum, waerlijck uyt de natuere wech ghenomen ende ghenesen ware gheweest, soo doorgaens u eyghen leere self uwes ondancx mede brenght: soude dan niemant verdoemt worden? Souder dan naemaels Helle noch straf wesen? waer uyt soude dat moeten volgen?

78.
Of no schoon alle menschen die opter aerden leven soo vry waren van Adams verderf (soo ghy’t noemt) als Adam self was voor zijnen valle: souden sy dan niet soo wel als Adam, inde selve vryheydt met hem staende zondighen, 6 6 Oze. 6. 7. oock wel schuldigh ende verdoemelijck mogen worden? Heeft Adam mogen vallen sonder Erfzonds verderf, of quade exempelen ende leeringen: waerom souden sy in eenen stant met hem staende ooc niet moghen vallen ende zondighen? Of hebben sy min aenloxelen tot zondigen als Adam hadde? Als sy veel tijdts van onwijse Ouders, sotte Voetsters, lichtvaerdighe Speelgenoten, eersuchtighe, gierighe ende verdorven Schoolmeesteren, 7 7 B. dist. 635. etc. valsche Leeraers ende veel quade exempelen a van elck aengevoert worden ten quaden, 8 8 a 3. Reg. 14. 16, 15, 26. 23. 53. verdorven worden ende heuren zonden erven imitando (dats deur navolginghe dat de ware Erfzonde is:) 9 9 Rom. 5. 12 Ende dit soude (quansuys) sulcke lasterlijcke dingen zijn. O onschamele sotheyt.

79.
Grob. of A. ende R. 10 10 a. iiij. vers. 1. 23.

Het dient oock tot bewijs van dit valsch voorgheven t’eenemael niet, 11 11 Dat die woorden Pauli, Roma. 5. 18. tot des Berispers opinie gantsch niet en dienen: ende van het recht verstandt der selver. dat tot den Romeynen gheschreven state: Gelijck dan door een misdaet de schult ghecomen is, op allen Menschen tot verdoemenisse: Also ooc door een rechtvaerdichmakinghe, is de weldaet overvloedich gheworden, op alle Menschen, tot rechtveerdinghe des levens. Want Paulus leert met dien spreuck alleen, dat door de rechtveerdicheyt Christi de weldaet over alle Menschen ghecomen is tot rechtveerdighmakinghe des levens: Maer hy en seyt geensins daer by (twelck men nochtans daer uyt soect te besluyten) dat sulcx geschiet zy sonder onderscheyt van Geloovige ofte Ongheloovighe. Daeromme soo moet met t’woordeken, Alle, niet voorder duyden, dan dat d’Apostel daer mede aenwijsen wil, dat, gelijck alle menschen uyt Adam de verdoemenisse halen: also oock alle menschen, die aen Christum gelooven, ende hem zijn ingelijft, uyt hem scheppen de rechtveerdichmakinge des levens. De selve gelegentheydt heeft het oock met de woordekens, Gelijck, ende Also, die mede vanden Apostel in dese plaetse ghebruyckt worden. Want die bereeckenen oock alleen, dat de rechtveerdichmakinge des geloofs door Christum comt, ghelijck de verdoemenisse door Adam: Maer sy en brengen gheensins mede, dat sulcx juyst op de selve wijse, ende over alle menschen int ghemeen soude gheschieden, soo dat men die op een volkomen ghelijckheydt soude moghen duyden.


80.
Coornhert.

d’Apostel maket aen weder zijden in als ghelijck. Ghy pooght het onghelijck te maken: maer te vergeefs: want hoe ghy’t draeyt ende buyght, ten wil niet schicken. Want treckt ghy Adams zonde op de menschelijcke nature (so ghy doet) waer suldy Christi rechtveerdicheyt anders mogen trecken, dan mede op de menschelijcke natuere?

81.
Neemdy de verdoemenisse door Adams zonde gekomen te zijn op alle menschen buyten heur eyghen ongheloove: hoe meughdy laten de rechtveerdichmakinghe Christi te verstaen op alle menschen buyten heur eygen geloove, sonder Adams misdaet krachtiger te maken int verderven, dan Christi rechtvaerdichmakinge int genesen?

82.
Maer verstaetmen hier dat gelijck Adams verdoemenisse oock komt op alle menschen die door’t ongheloof den ouden Adam aentrecken, navolghen ende inghelijft worden: dat oock alsoo mede Christi rechtvaerdichmakinghe komt op alle menschen, die door t’gheloof den nieuwen Adam, Christum, aentrecken, navolgen ende ingelijft worden: so ist over allen zijden gelijck, soo ist ooc gelijc met d’Apostels klare woorden selve, ende soo ist gelijck met de gantsche sinne van de heele Bijbele.

83.
Wat soude ons porren in sulcke ongelijcke verwerringhe ons self te verstricken: daer men soo effene, eenvuldighe ende volkomene gelijckheyt heeft met des Apostels woorden, ende met het alghemeen verstant der Godlijcker Schriftueren? Maer want hier van nu ghenoegh is gheseyt voor den onpartijdighen: ende voor u luyden meer dan u partijdighe kijf-lust magh beantwoorden is gheseyt ende bewesen in mijn Vreem zonde (ij. boeck cap. viij. sec. 4. 5. 6. etc.) soo en lust my niet meer dickmael het gheseyde te segghen: mijn burse eensaem ende magher zijnde, en vermach oock niet u luyder ghemeene burse int boecken laten drucken, na te volgen. Dus mooghdy, believet u, ter plaetsen voorsz. in de Vreemde zonde ghenoech hier af leesen.

84.
Grob. of Arent ende Reynier. 1 1 a. v. I. 17.

Even so weynigh can desen Berisper helpen, 2 2 De spreucke Rom. 5. 20. oock te vergeefs teghen den Catechismum ghebruyct. t’gene int selve Capittel aen het 20. versken wijder geseyt wort: Waer de zonde vermeerdert is, daer is de ghenade veel overvloediger geweest. Want d’Apostel leert aldaer niet, dat over al daer de zonde overvloedigh is gheweest, daer oock de ghenade veel overvloediger geweest is. Maer hy seyt blotelijck: Daer de zonde overvloediger is geweest, etc. ende spreect vanden genen, inden welcken de zonde gemeerdert wort door’t inkomen des Wets, waer van hy recht te vooren int selfde versken vermaent hadde. Wanneer namelijck de Menschen de Wet hoorende, ende midtsdien den wille Gods te beter verstaende, nochtans daer tegen doen, twelck hen streckt tot meerder zonde. Nu ist ghewis ende seker, dat dit gheen plaetse en heeft, dan in den oudt-jarighen alleen: als die de Wet Gods hooren verkondigen. Daerom oock dese woorden op de gantsche menschelijcke natuere niet getrockē mogen warden. Maer dit is eygentlijck de sin daer van, dat de ghenade Gods vele overvloediger verschijnt in den mensche, wanneer hy na het inkomen der beschrevener Wet Gods (dewelcke hy overtredende hem selven schuldiger ende strafbarer heeft ghemaeckt) sich nochtans bekeerende door des Heeren genade, van de sware schult ende straffe verlost wort.

85.
Coornhert.
Over al behoeftmen scherpe vijghebladeren, om u gladde glippericheyt wel te vaten. Hier soeckt ghy al mede de knoop in een biese: Hier moet t’gunt d’Apostel ghelijck stelt over wederzijden, al mede onghelijck wesen. Maer wat gheleerde Mannen zijn u luyden in dese uwe Sophisterie niet teghen?

86.
Erasmus, ja oock u Marlorat, segghen, ubi, ibi, u Calvijn seyt, la ou, y: Castellio, quo eo: de Zurchers, wo, do: ende het Nederlantsch, waer daer. Wat is dat doch anders gheseyt, dan al waer dit is gheweest, daer is oock dat gheweest? Ende men soude u kleyn heylighgens in gheleertheyt, boven so veele ende soodanighe Mannen, hier inne ghelooven, ende dat noch tegen den aert van alle ghemeene talen? Hoe anders soude doch yemant twee Menschen, die d’een t’allen plaetsen langer waer gheweest, dan d’ander daer gheweest waer, verstaenlijck moghen uytspreken, dan mette woorden, waer Jan langhe is gheweest, daer is Pieter noch langer gheweest?

87.
Hier maect ghyluyden nochtans veel feests of, met een ghesochte, maer niet gevondene, onderscheyt. Wel-aen, ick wilt kort maken, mijn recht ende voordeel te buytē gaen, ende u tegen de waerheydt toelaten dese uwe onware hgloose, daer dan uyt sal moeten volgen (laet sien of ghy’t sult konnen verdadinghen) t’gene volght:

Dat de sonde voorts meer mach zijn ende blijven daer de genade overvloediger is dan de zonde was.

IIII. Doolsproke deser Predicanten .

88.
ICk sie u glose, die na ghewoonte d’Apostels woorden niet na zijnen, maer na uwen sinne duydet. Ick sie oock u ontrou die mijne woorden draeyt na u goetduncken


teghen mijn verstant. Want men mach niet alghemeender spreecken, dan d’Apostel daer spreeckt, soo nu gesien is. OOck handelt hier mijn Proeve in’t tweede stuck vande ghenesinghe niet vanden oudtjarighen, of vanden kinderen, maer vande genesinghe der gantscher menschelijcker natueren. Daer siedy u argelist. Siet nu oock u plompheyt.

89.
Ghyluyden bekent dat Adam geloovigh, jae oock herbooren was (hier voor 64.) Die herbooren is, 1 1 a Joan. 1. 12 heeft Christum a aenghenomen ende in zijn herte b woonende door’t gelove. 2 2 b Eph. 3. 17. Nu en machmen Christum: 3 3 c Col. 2. 3. de c Tresorier des Godtlijcken wijsheydts niet scheyden van alle de d volheyt der Goddelijcheydt, 4 4 d Col. 2. 9. want die in hem woont. Soo mach dan niemant Christum hebben in sich woonende, sonder oock in sich te hebben de volheyt der Goddelijckheyt. Die hadde Adam dan oock in hem als herbooren wesende ende Christum in zijn herte hebbende.

90.
Alhoewel Adam nu maer een zonde hadde bedreven, soo leert u Calvijn nochtans, dat in Adam zijn sonde met desselfs verderf soo overvloedich was, datse hem beroofde van al zijn Godlijcke a gaven, 5 5 a Instit. dist 7. 10. 46. ende hem vervulde met alle boosheyt, immers dat onse gantsche nature self niet is dan al seen b zaedt der zonden, 6 6 b 51. 12. 13. ja de begeerlijckheyt selve. Waer mede wel over een stemt d’antwoorde op des Catechismius viij. vrage.

91.
Nadien hy Calvijn, ende oock ghyluyden met hem doorgaens leert, dat wy sodanigen, niet halven, maer volkomen verderf der menschelijcker natueren aengheerft hebben van Adam, 7 7 Instit. ij. 94.
dat wy in hem niet half maer heel doodt zijn: soo meughdy niet onrkennen dat Adam also self mede alles goedts ydel ende daer teghen alles quaets ende verderfs vol ende overvloedigh was. Want zijn afkomste en mocht van hem niet aen-erven, dan dat self oock in hem was.

92.
Inde menschelijcke natuyre Adams is dan na u luyder leere de zonde overvloedigh gheweest. Inden selven Adam (vermidts Christus in hem herbooren zijnde, was met zijne onafscheydelijcke volheydt des Goddelijckheyts) is de genade (niet half soo veele, noch ooc maer juyst so overvloedigh, maer) veele overvloediger gheweest.

93.
Mooghdy nu eenich Mensche vroet maken, dat in een selve lucht, daer in de swarte duysternisse soo overvloesich was, datter geen licht altoos in scheen, noch blijvē mach: eenighe duysternisse, hoe kleyn die oock zy, na dat klare glantse der sonnen lichte noch veele overvloediger inde selve luchte is ghekomen: soo suldy oock den mensche wel konnen vroet maken, dta het licht mette duysternisse, 8 8 a Cor. 6. 14. 1. Cor. 10. 21 ende Christus met Belial ghemeenschappe mach hebben, ended at volgens dien in een selve Adam, in wien nu Christus woonde met zijne overvloedigher ghenade, noch soodanighen verderf ende sonde over is ghebleven, om de selve zijne nakomelinghen aen te erven.

94.
Gaet ende seght nu mannen dat my het 20. vers. Roma. 5. niet en mach helpē tot vernielinghe van u ghedichte gheneyghtheydt om God ende den Naesten te haten, die ons (soo ghy leert) van Adam natuyrlijck aenghebooren soude zijn. Lust u meer, ghy moghens ghenoech vinden int seste Capittel des derden boecx vande Vreemde Sonde, onder t’opschrift, Of Adam selfs ghenesen is gheweest: ende voorts door dat heele boecxken.

95.
Grob. of Arent ende Reynier.

Andersins indien men dit al generalijck wil nemen, 9 9 a. v. verso 7. sonder eenige restrinctie, soo sal men moeten segghen, naer luydt der woorden (Over al daer de zonde overvloedigh is, etc.) dat alle menschen, gheen uytghenomen, veel meerder ghenade verkrijgen, dan sy oyt souden ghehadt hebben, ende sal voorts niemant verdoemt zijn. Ende nochtans staen de woorden Pauli vast, ende is waerachtich, dat de ghenade veel overvloediger is geworden, dan de zonde.

96.
Coornhert.
Pauli woorden staen vast, maer de uwe als de sneeu inde Sonne. Dese Loereley Echo of weerklanck is voor (76. 77. 78.) al te vollen ghestilt. Want hier handelen wy niet van onse eyghen zonden, daer mede elck de verdoemenisse self verschuldet: maer van Adams eene zonde ende t’verderf, daer door (na u luyder leere) ghekomen inde menschelijcke natuere. A. 267.

97.
Ick bekenne u gaerne, dat niemandt veroemt en sal zijn om Adams, maer elck om zijn eyghen zonde. Dit getuyght God selve door zijnen Propheet met dese klare woorden: 10 10 a Ezech. 18. 20. 17. Deut. 24. 16 4. Reg. 14. 6. 2. Par. 25. 4. De ziele die zondicht, die sal sterven, de sone a en sal des vaders misdaet niet dragen. Zijn wy nu Adams kinderen, soo en sullen wy gheen van allen Adams misdaet dragen, 11 11 b Gal. 6. 5. 8 Ezec. 18. 20. 14. 13. 20. Joan. 5. 29. Prov. 9. 12. Mat. 16. 27 noch daerom verdoemt zijn, maer sullen altsamen onse b eyghen last draghen, ende nae onse, c niet na een anders wercken loon ontfanghen.

98. 12 12 c 2, Cor. 5. 10 Galat. 6. 8. Joan. 5. 29. 2. Par. 6. 23. Ezech. 14. 13. 20, 18, 20. 30, 33, 12, 20, 7, 27. Exod. 32. 33. Jere. 32, 19, 17, 10, 31, 29 Rom. 2. 6. 14. 12. Nu. 16. 22. Genes. 7, 1, 18, 23. Mat: 16. 27 Luc. 6. 38. 3. Reg. 8. 32. 39. Job. 24. 11. Psal. 61, 13, Col. 3, 24, 25
Menichte vindtmer van sulcke klare ende uytghedruckte sproocken altsamen sulcx met brengende: soude hy dan niet sot zijn die uwe ghedraeyde ende verwerde dichtinghe daer teghen gheloofde? Ist ongheschicktheyt te segghen (so ghy’t hier kalt) dat niemant om Adams sonde verdoemt sal zijn? so ist oock ongheschicktheydt datmen spreke t’geen dat de H. Gheest klaerlijck spreect inde Schriftuere.

99.
Wel aen, is t’geen dat uyt mijn penne komt so ongheschickt in u luyder oordeel, soo laet het u niet ongheschickt zijn, dat gevlooten is uyt de penne van u Calvino: ende dat noch


uyt het schrijven Augustini, by hem gehouden voor d’alder-ghetrouste uytleggher der Kerckelijcker leeringhen, die seydt also: 1 1 Voor. 40.

100.
Adam was die gave ghegheven dat hy in’t goede moghte staende sijn ghebleven, 2 2 Insti. ij. 59 soo hy wilde: ons wort gegeven dat wy willen, ende met die wille de begheerlijckheydt overwinnen. Hy hadde dan’t vermoghen indien hy wilde, maer niet het willen, op dat hy soude moghen: ons wordt ghegheven het willen ende het moghen: maer d’onse is veele grooter, niet te moghen zondighen. Maer op dat hy (Augustinus) niet soude gewaent worden te spreken vande volmaecktheyt na d’onsterflijckheyt, soo neemt hy sulck vermoeden wech een weynigh daer na. So seer (seydt hy) wordt door den H. Geest ontsteken der Heylighen wille, dat zy daerom moghen, om dat zy so willen; Ende dat zy daerom willen, om dat het Godt werckt, dat sy so willen. 3 3 A. 185. &c Alle dit schrijft u Calvijn.

101.
Onder soodanighe Heylighen is Adam, als herboren zijnde (so ghy leert) 4 4 A. 64. self mede een geweest. So is dan oock self in hem de ghenade niet alleen overvloedigher gheweest de zonde: maer oock veele overvloediger dan zijn eerste vryheydt ende deughden (die ghyluyden in Adam verziert.) 5 5 D. A. Pred. f. 118. Door welcke overvloedighe ghenade niet alleen de aengheborene zonde ende verdorventheyt, maer oock de daedelijcke zonden wech ghenomen werden, soo ghyluyden leert op Rom. 5. 17. 16. etc.

102.
Wat mach men vastelijcker, krachtelijcker ende waerachtelijcker uyt yemandts woorden besluyten, dan ick hier besluyte uyt u luyder ende Calvini (ja oock Augustini) eyghen woorden? Wat mach men oock besluyten dat meer over een stemt met het alghemeen verstandt der Godtlijcker Schriftueren? Ende wat mach men bedencken dat krachtelijcker te schande maeckt, dese uwe Catechismale leere van geneghen te zijn om Gode ende den Naesten te haeten? Mach sulcken quade vruchte voort-comen uyt sulcken goeden boom als Adam selve was nae zijnen val, ende voor zijn kinder-teelinghe?

103.
Grob. of Arent ende Reynier.

Soo verre ist van daer, dat Christus niet so machtich soude zijn om te behouden, 6 6 a. v. verso. I. 16. als Adam geweest is om te verderven. Want alle die der selver deelachtich worden, hebben daer door vergiffenisse aller haerer zonden, oock der verdorvenheyt die haer aenghebooren is.

104.
Coornhert.

Die der ghenaden Christi deelachtich worden, hebben daer door verghevinghe (maer niet wech-neminghe) van de aenghebooren verdervinghe Adams: maer Adam so haest als hy des Serpents ongherechtigheydt deelachtigh werdt, hadde hy terstondt (niet inde toe-reeckeninghe, soo ghy leert, maer) inderdaedt volkomen verderf zijnder, ja der gheheelder Menschelijcker Natueren. Lieve, overweeght hier eens, of ghyluyden soo doende, Sathans fenijn niet krachtigher en maeckt om verderven, dan Christi medecijn zijns dierbaere bloedts om genesen?

105.
Grob. of A. ende R.

Door de selve ghenade wordt heurlieder nature vernieut, 7 7 a. v. verso. I. 21. ende de zonde in hem ghedoodt.

106.
Coornhert.

Door de zonde was Adams gherechtigheydt met alle de deuchden, die ghy segt eerst in hem geweest te zijn, teffens ende terstondt volkomen in hem ghedoodt: maer door de genade Christi en werdt de zonde in niet een van alle Herborenen in desen gantschen leven volkomelijck ghedoodt, so ghy’t leert. 8 8 VVederl. pag. 50. Wie maeckt nu u leere krachtigher in zijn werckinghe: de ghenade Christi, of de zonde Adams?

107.
Grobbelaer. of Arent ende Reynier.

Door de selve worden zy eyndelijck opgeleyt, 9 9 a. vers. 23. tot volkomen Heylicheyt in’t ander leven, die zy in der eeuwicheydt niet konnen verliesen.

108.
Coornhert.

Adams eenighe zonde bracht hem ende oock alle ’t gantsche mesnchelijcke gheslacht 10 10 Siet. 90. (so ghy leert) terstondt tot volkomen zondelijckheydt in desen leven: maer de ghenade van Christi gantsche leven, dat niet en was dan loutere heylicheyt, en heeft niet een eenig Mensche hier ghebracht tot volkomen heylicheydt, maer sal dat noch eerst doen nae desen int ander leven, soo ghlieden droomt: mooghdy dan noch leeren dat Christi ghenade machtigher is om ghenesen, dan Adams zonde om te wonden? Ja ghy wel, maer dat u leere loghenachtich, als plat anders in den grondt wesende.

109.
Grob. of A. ende R.

Maer hier uyt en volght gheensins, 11 11 a. vers. 26. dat die gantsche menschelijcke natuere (ghelijck de Censor besluyt) door Christum weder op gherecht is: jae selfs niet dat eenigh Mensch in dit leven van de verdorvenheyt der natueren gheheel ontslagen werdt, dewyle hy van langher handt gheraecken moet tot den staet van niet meer te zondighen.

110.
Coornhert.
Adam gheraeckte tot den staet van niet meer te moghen goedt-doen, jae oock wy


altsamen in hem (soo ghyluyden leert) ende 1 1 A. j. Deel. ende dan niet van langhsamer hant, maer snellijck met een eenighe daet inden Paradijse: Daer tegen leert ghy, dat Christus sulcx werct so traghelijck van langhsamer handt, dat niemant tot die onzondelijcke staet gheraeckt in dit leven. Eertmen Christum soo doende oock rechtelijc na zijn hooghverdiende waerdicheyt.

111.
Nadien ghyluyden dese by blijvende zondelijckheydt bouwet opter natueren verorventheydt, emde ghy Aernt ende Reynier in u schijn-wederlegh uytdruckelijck ontkent, 2 2 pag. 64. 19. 20. dat Christus de natuere volkomelijck weder oprecht in dit leven, so ghy hier mede doet, so hebbe ick niet mogen laten boven t’geen hier voor staet (dat doch anders ghenoegh soude zijn, die uwe doolinge noch wat breeder voor ooghen te stellen in dese uwe Doolsproke, wesende een noodt-oghreden vande voorsz. uwe leere, dat niemant in dit leven in als en is verlost vande verdorvenheyt der menschelijcker natueren.

Dat de leere des Catechismi, ende heure Voorstanders houdende dat Christus de natuere niet volkomentlic weder op richtet in desen leven, Iesum Christum daer mede niet versaeckt.

V. Doolsproke der Delfsche Predicanten.

112.

VVAt het is, Christum te versaecken, schrijft Calvijn met dese woorden: 3 3 Comm. I. Ioan. 2. 22. VVy sien nu wat het is, Christum te versaken, (te weten) soo dick ende menighmael alsmen hem beneemt de dinghen die hy eygentlijck heeft in zijnen persoone.

113.
Nu seght ghy Arent ende Reynier beyde 4 4 Wederlegh. pag. 64. 24. dat Christus verschenen is, om de menschelijcke natuere weder in als te recht te brenghen. T’gene daer toe Christus is verschenen, dat is zijn ampt, ende heeft dat eygentlijck in synen persoone.

114.
Dit voorsz. zijn ampt volbrenght Christus hier inder tijdt, of hier namaels int ander leve. Niet hier in dit leven seghdy ter voorsz. plaetsen. 5 5 Wederlegh. pag. 64. 20. 21. Hy doet het dan int ander leven, te weten, hy brenght dan de menschelijcke natuere weder te recht (niet in eenich deelken van Pieter of Jan, of de gheloovighen, maer) in als, soo ghy selve schrijft.

115.
Sal nu dit quaet of dese verdorvenheydt in als weder te recht ghebracht werden, het selve quade sal ter plaetsen moeten zijn daer’t soude gheschieden: te weten int vaghevuyr, of inde helle, of inden hemele. Niet int vagevuyr, want dat loghendy te wesen: In den Hemele en salt quaet niet mogen komen. Ten mach daer dan oock niet gheschieden. Dat sulcx inde Helle oock soude geschieden, en mooghdy self niet ghelooven.

116.
Soo en sal dan dat quaet vander menschelijcker natueren verdorvenheyt na desen leven oock niet in als (ja niet in een gelovige in den Hemele, novh ongheloovich inde Helle, dats verde van in als) te recht gebracht worden. Ten sal in desen leven oock niet volkomelijck in een eenich mensche, soo ghy leert, weder te recht ghebracht werden.

117.
Nochtans seghdy self Christum om dit te doen verschenen te wesen: ende is midtsdien een eyghenschap van zijnen persoone. Dat beneemdy hem (voor so veele in u luyden is) met de voorsz. leere uwes Catechismi. Ontkennet nu, mooghdy, dat ghyluyden met uwe Catechismale leere Jesum Christum versaeckt. Of wijst ons een vijfde plaetse, behalven de wereldt, hemele, vaghevuyr of helle, daer Christus de menschelijcke nature in als (dats volkomelijck) weder re recht sal brengen.

118.
Grob. of A. ende R.
Wt welcken allen den aendachtigen Leser wijder lichtelijck afnemen kan, hoe onghegront het is, t’gene dese berisper ons soeckt toe te dichten aengaende de toerekeninge ende den waen.

119.
Coornhert.

Alsoo. Dat sal d’onpartijge Leser doch konnen mercken, te weten, 6 6 a. verso. v. 33. hoe onghegront ende onwarachtich al dese uwe leere vande voorghemelde uwe verdorventheyt is, maer oock al t’gebou by u luyden daer op ghetimmert, voornemelijck u eygen wille, u waengerechticheyt ende u verdoemelijcke Predestinatie, so ghyluyden die leert, als altsamen op desen driftighen gront des zinckel-zants uwer verdorven natuere (so ghy die leert) alleenlijck steunende.

120.
Grob. of A. ende R.
Rechts of wy leerden, 7 7 a. v. verso 36. Item wederleg pa. 27. 28 ende 114. dat de menschelijcke natuere alleen in den waen ende schijn, ende niet in de daet ende waerheydt weder opgherecht ende genesen worde. Want wy en leeren gheensins, dat de natuyrlijcke quade genegentheydt teghen Godt ende onsen Naesten, voor ende na even seer in ons blijft, ende doch om Christi wille ons niet toegherekent wordt: Maer onse leere is, dat die voorsz. quade genegentheydt, die in onse natuere steeckt, metter daet, door de werckinge des Geests Gods, meer ende meer ghetimmert wort. Hoewel wy om der onvolcomenheyt wille, die hier noch altijdts by ons is, voor Godt niet anders bestaen mogen, dan in Christo, om wiens wille hy ons onse gebreeckelijckheydt ende zonde niet toerekent. In summa: Wy schrijven Christo soo wel


toe die kracht, 1 1 A. j. Deel. om ons inder daet te vernieuwen, als Adam om te verderven, al ist dat de vernieuwinghe op een ander wijse toegaet, dan die verdervinghe toegegaen is.

Dat dees Predicanten met heur toe-reeckeninghe niet leeren een waen-ghenesinghe ende waen-gerechtigheyt, maer een ware ghenesinghe ende ware gherechtigheyt.

VI. Doolsproke der Predicanten .

121.
Coornhert.
HIer comen wy nu op een doolinghe uwer leere, nerghens nae vande minste wesende, namentlijck op uwe waen-gherechtigheyt. Sy komt oock voort tot veele plaetsen in u boec VVederleg genaemt, dies ick die hier eenmael sal af-handelen. Dese uwe waen-gerechtigheyt by u luyden meest uyt-ghesproken onder de Namen van toe-reeckeninghe int stuck vande genesinge, beteringhe of weder-oprechtinghe der menschelijcker natueren in Adam verdorven wesende, soo ghyluyden dat leert, doorgaens noemt ende mede voort komt, om dese uwe onghesonde leere staende te houden.

122.
Ende want u grondtvest door desen gheheelen handel in’t wederspreken van de ware ende volkomen onderdanigheydt Godes in desen leven nergens anders op en steunt dan op de verdorventheydt van de gantsche menschelijcke natuere in’t voort-erven van een genegentheyt om God ende den Naesten te haten ’twelck ghyluyden selve segt te wesen zondelijcheyt, so dat daer door niemant, ooc gheen van alle Herboornen, in desen leven gantschelijck het zondighen mach laten: so moet men nae sulck u segghen dat quaedt of dese zondelijckheydt houden te wesen de blyvende oorsaecke van aller zielen zieckten, ’tzy dan meer of min.

123.
Gelijc wederom de gerechtigheyt of’t goede d’oorsake is van de ghesontheyt aller zielen, daer inne zy waerachtelijcken is ghekomen. Welcke dan oock soo luttel de voorsz. zondelijckheyt inden zielen laet neven haer blijven: als int lichaem geen zieckte en mach blijven, daer waerachtige gezontheyt binnen is gekomen. Want twee so strijdige saken mogen niet te saemen teffens blyven in een plaets: dit zietmen klaerlijck by den Apostel vraghende: 2 2 2. Cor. 6, 14. VVat gemeenschap heeft de gerechtigheyt met d’ongerechtigheyt? Dese ghemeenschap sulcker strijdiger saken leert ghy in desen leven blijvelijck in den Herboornen, ende dit teghen sulcke claere ende naeckte woorden Pauli: metten welcken ick hier sulcke uwe leere wederspreke.

124.
Eenigh ding waerachtelijck ye hebben, is sulckx teghenwoordelijck machtigh zijn, so datmens dadelijck ghebruyckt of mach ghebruycken na des hebbers wille. Soo en ist niet eenigh dingh te hebben inder hopen. Want wat men nu al heeft teghenwoordelijck, en mach men niet hopen te verkrijghen soo en mach men wederomme niet teghenwoordelijck hebben, ’tgene men noch te verkrijghen mach hopen. Het eene is nu al, ’t ander sal noch worden. Dese en moghen niet beyde teffens zijn.

125.
Datmen hier in de Menschelijcke natuere (ghenomen die verdorven waere geweest, so ghy dat leert) heeft ware ende volkomen genesinghe, vermits de ghenade onses waeren Medecijn-meester Jesu, gheschiet wesende in zijns lijdens voldoeninghe, houde ick, soo ghyluyden wel hebt moghen lesen in mijn tafelken van de Justificatie, daer ick des menschen vernieuwinghe stelle in Godts barmhertighe vry-maeckinge van’t quade, ende milde beschenckinge van’t goede: overmits quijt-scheldinghe der zonden, wechneminghe der ongerechticheyt, beschenckinghe van ware (niet toe-rekentlijcke) vryheyt ende gerechtigheyt: Maer ghyluyden houdt datmen die genesinghe, rc. noch niet en heeft (te weten waerachtelijck nae de voorsz. verclaeringhe) segghende datmense eerst int ander leven dadelijck sal hebben of gebruycken.
126.
De voorneemlijckste reden van dit u ghevoelen 3 3 Reden Wederlegh pag. 66. zie ick te zijn, dat u luyden niet en blijckt (soo ghy seght) dat Christus de zielen volkomelijck in desen leven wil ghenesen, of oyt sulcx aen yemanden gedaen heeft. 4 4 Wederlegh pag. 66. Nu bekendy dat een verdorventheyt is gecomen inde menschelijcke natuere: Ghy bekent daer by, 5 5 Pag. 66. dat Christus ghekomen is om de natuere wederom op te rechten, jae in als te rechte te brenghen. 6 6 Pag. 64. Hier toe blijckt nu dat Christus wille heeft ghehadt om de natuere (te weten de verdorvene) te ghenesen, 7 7 Calvijn Comment. in Isai. 35. 5. 6. of weder op te richten. Want men mach niet lochenen, of hy heeft wil ghehadt om te doen, ’t gheen hy om is ghekomen. So staet hier voorts te bezien of hy wil heeft ghehadt om volkomelijck int gheheel, dan maer int deel onvolkomelijck de menschelijcke natuere te ghenesen hier in desen leven.

127.
Dat Christus wil ghehadt heeft om ’tgeen verdorven was, in Adam, te weten, de gantsche menschelijcke natuere volkomelijck te ghenesen, 8 8 Pag. 66. en ontkendy niet, soo ghy u ghelaet: maer ontkent dat u soude blijcken dat Christus sulckx hier in desen leven heeft willen doen, of aen yemanden ghedaen heeft, dit (seghdy) sal gheschieden hier nae in’t ander laven. Maer daer en sal der Godtloosen Menschelijcke Natuere (’t minste deel der selver niet wesende) niet volkomelijck ghenesen worden, ten waer men wilde houden, dat Godt hen in’r ander leven weder goedt soude maecken, om eeuwelijck verdoemt te laeten


blijven. 1 1 A. j. Deel. Dit luyt qualijck. Nadien dan de volkomen genesinge der gantscher menschelijcker natueren hier na niet en sal gheschieden: ende na dien ghy self bekent dat Christus is ghekomen om die weder op te richten of te ghenesen: ende volghens dien heeft willen doen: soo moet ghy nu Christi almoghentheyt lochenen, of u eyghen woorden, dat hy ghekomen is om de natuere wederom op te richten ende in alles te recht te brengen, te weten de natuere die ghevallen was int gheheel, soo ghy leert, ende niet ten halven of maer voor een deel. Of bekent dat Christus heeft willen hier in dit leven de menschelijcke natuere volkomentlijck ghenesen.

128.
Men seyt ende tis waer, dat hy de best is die best doet. Waer meest goetheydt is, daer is meest wil om goet te doen. Waer men meest goet doen wil, daer moetmē meest goets, soo daer gheen macht en ghebreeckt. Goet doen is den ellendigen te ontfarmen. 2 2 Psal. 134. 8, 9. In dit werc van ontfarmen wert God meest ghepresen, ende gheseyt dat zijn barmherticheyt streckt over alle zijne wercken. Soo blijckt de meeste goetheydt daer oock te wesen daer de meeste barmherticheyt blijckt.

129.
Over d’ander zijde verstaetmen oock licht de quaetste te wesen, die altijdt het quaetste wil ende (daer hy mach) doet in’t verderven. Sathan als een Leeuw des menschen verderven willende ende soeckende, 3 3 1. Pet. 5. 8, heeft in Adam de gantsche menschelijcke natuere in dit leven willen verderven ende heeftse verdorven, soo ghy seght dat blijckt. Christus en heeft noyt een eenigh menschen natuyr hier willen gantschelijck ghenesen noch genesen, soo ghy seght u sulcx niet te blijcken: Hier uyt mooghdy nu niet ontkennen vastelijck te blijcken, dat (na dese uwe leere) Sathans quaetheyt in’t verderven, verde boven Christi goedicheyt in’t genesen de grootste blijcket. Recht anders bleeck Godes goetheydt aen zijn willen ende aen zijn almoghentheydt int volbrenghen vande verlossinghe Israels volkomentlijck uyt de slavernye van Egypten: grooter dan Pharaons quade wil ende vermoghen om Israel onder zijn tyrannie te houden. Men mach oock niet loochenen dat hy t’middel wil, die het eynde wil. Gelijck als hy t’ghenesen volkomelijck wil, die de ghesontheyt volkomelijck wil, waer toe het voorsz. ghenesen het middel is. Het eynde daer toe Christus in den vleesche heeft gheleden, is, opdat wy hier inder tijdt soo gantschelijck souden af laten van zonden, 4 4 1, Pet. 4, 1, 3,
dat wy voorts het overblijfsel ons levens souden leven na de wille Godes. Nu en mach gheen mensche, noch in sich behoudende eenighe overblijfselen vande gheneyghtheydts sieckte om Gode ende den Naesten te haten: hier soo volkomentlijck het quade laten, ende t’goede doen alsoo Godt dat wil gedaen hebben, nochtans heeft Christus inden vleesche gheleden, ten eynde wy Godt soo volkomelijck souden ghehoorsamen t’overblijfsel ons levens, dats hier inder tijdt. Dit en mach niet hier gheschieden sonder eerst het middel daer toe te hebben. Dit middel is ware ende volkomen ghenesinghe, vande voorsz. hatelijcke gheneyghtheydts sieckte. Soo heeft Christus dan oock wil ghehadt om ons hier inder tijdt volkomentlijck te ghenesen.

130.
Men moet bekennen dat Christus heeft ghewilt de gheheele menschelijcke natuere hier inder tijdt volkomentlijck ghensen, ende dat hy’t daerom heeft volbracht. Want zijn wille blijckt, dus machmen t’geschieden niet loochenen, sonder zijn almoghentheydt te loochenen. Van welcke zijne wille boven t’gene hier nu is gebleken, noch meer sal blijcken, daer ick dencke te bewijsen dat Christus is een Salichmaecker des werelts. Ende konne nu op uwe redenen, waer by ghy ontkennen wilt een waen-genesinge te leeren, wesende dese, te weten, overmidts ghy leert dat het quaet oock j. ghemindert wort: 5 5 1. dat de toerekeninghe oock soude zijn een volkomen ij. genesinge, 6 6 2. ende ghy midtsdien niet en leert dat hier gheen ziel recht en wort iij. genesen: 7 7 3. maer dat sulcx iiij. allencxkens gheschiedt, 8 8 4. ende dat doch alle kinderen Godes in haer gheheel zijn v. gherestitueert. 9 9 5.

131.

Ick hadde u luyden aengheseyt ende bewesen u leere te zijn, 10 10 Proeve ij. stuck j. bewijs. dat inde menschelijcke natuere de beteringhe alleenlijck inden waen ende niet volkomelijck door Christi weldaet is gheworden, dit neemdy oevel, seggende: 11 11 Wederleg. pag. 62. Hier inne doedy ons groot onrecht. U redenen van dien zijn daer, te weten, U leere te wesen dat de quade gheneyghtheyt ghemindert ende het overblijfsel niet toegherekent en wort. Waer van ick hier na oock wil handelen. Nu ga ick voortsz. mijn aensegghen waerheyt te zijn bewijsen.

132.
Laet ick u hier u voorschreven segghen toegeven als oft alsoo ware, So bekent ghy nochtans, niet tegenstaende sulck minderen ende niet toerekenen, datter noch totter doot toe yet overblijft vande quaetheydt ofte zondelijckheydt des voorsz. hatelijcke geneyghtheyts. Dese zondelijckheydt is oorsake van der zielen sieckte, t’welck is quaetheyt. Nu seyt u Calvijn, dat so lange der sieckten oorsake noch blyft inden mensche, hy niet met waerheydt ghesont ghenaemt mach worden. Dit is soo kenbare waerheyt dat ghy’t self hebt moeten bekennen. Insgelijcx schrijft Musculus Dusanus: 12 12 Musc. com. Mat. 22. 37. Dat hy niet en mach ghesont syn, die niet en heeft ware ende volmaeckte ghesontheydt. U Catechismus leere hout inne, ende ghy leert: 13 13 Wederleg. pag. 74. ende 68. 62. 67. 69. Dat in allen herboornen tot der lyflicker doot toe noch blyft de verdorven nature (oft schoon minder mochte syn) ende de gheneyghtheyt om God ende den Naesten te haten, waer door sy verhindert warden God ende haren Naesten volkomelick lief te hebben. Soo blijft der sieckten oorsaeck al t’leven door. Soo en heeft hier noch niemant ware ende volmaecte ghesontheydt: ende en mach daerom hier niemant ghesont zijn, noch met waerheydt ghesont ghenaemt worden. Nu noemdy uwe gheloovighen mede ghensen of ghesont te zijn. Dat is dan niet inder waerheydt maer waenlijck. Ick heb daerom


waerheyt gheseyt u leere te zijn, dat de nature ghenesen soude zijn alleenlijck in de waen ende schijn.

133.
Want ghy en leert gheensins dat om Christi wille de quade gheneyghtheydt uyte natuere van eenighe van u gheloovighe in desen leven volcomelijck wert wech-ghenomen, maer datser noch altijt in steeckt, al ist wat minder, ende mitsdien oock ghebreckelijckheydt ende zonde, die haer niet toe-ghereeckent en wordt, dat is, heur zondelijcke zieckte werdt niet volkomelijck ghensen, maer ghemindert, soo dat zy noch zieck blyven, maer wat minder, ende dat wert heur niet toe-ghereeckent. Lieve al waert schoon (so ghy seght) minder zieckte dan te vooren: Is daerom de minder zieckte geen zieckte? Is zieckte ghesontheyt? Jae nae u nieuwe verkeerde tale, maer niet na d’oude ware tale. Soo hebben uwe gheloovighen een waere kleyner zieckte, maer een ghewaende volkomen ghesontheyt.

134.
U tweede reden was: 1 1 ij. dat het niet toe-rekenen, te weten het vergheven, oock soude zijn een volkomen ghenesinghe, vande verdorventheyt. Die wordt oock inde Schriftuere (segdy) ghenaemt een ghenesinghe ende 2 2 Wederleg. Pag. 68 reyniginghe (waer toe ghy voort-haelt Psal. 103. 3. Ende 1. Johan. 1. 9) die volkomelijck gheschiedt in dit leven. So haest als wy ons oprechtelijck tot Godt bekeeren, soo dat ons God niet eē eenige zonde meer toe en reeckent, ende dit mach oock een volkomen ghenesinghe ende reyniginghe genaemt werden. So spreeckt ghyluyden, maer al dit u segghen is al vernielt in mijn naest-voorgaende bewijs, dat in niemandt volkomen ghenesinghe en mach zijn, in den welcken noch blijft d’oorsake vande zieckte, soo dese uwe toe-reeckentlijcke ghenesinghe de selve noch laet blyven tot des lichaems doodt toe, nae u eyghen daer op volghende segghen, int ontkennen van’t dadelijcke wech-nemen der verdorventheyt voor de lichamelijcke doodt. Dus en mach u dese toe-reeckeninghe niet verschoonen van dese uwe Leere van waen-ghenesinghe. Want wat ding mach niet anders dan’t in der waerheyt is genaemt worden? een gichtighe mach sulcx blyvende oock ghesont ghenaemt worden. Maer dese onware benaminghe en neemt niet inder waerheyt wech de waere pijn noch zieckte.

135.
Behalven dat sulcx meer dan ghenoegh is tot wederlegh van dese uwe waen-reden van niet toe-reeckeninghe, so segghe ick daer op noch alsoo: Ghyluyden leert self dat Adam herbooren was. 3 3 Catechis. Antw. opte 60. Vrage. So hadde Adam sich oprechtelijck bekeert. Adam hadde dan oock doe terstondt so volkomen vergevinghe van zijn zonde, dat hem God die niet meer toe en reeckende. Waer Godt waerlijck vergheeft, ende gheen zonde meer toe en reekent, daer neemt Godt terstondt metter daedt de straf wech. Ist (seydt Calvijn) dat Godt de zonde noch straft, soo reeckent hyse toe. 4 4 Instit. ix, 48 VVat soude seyt hy noch) Christus ons ghehaet hebben, 5 5 49. so daer noch straf voor de zonden ghe-eyscht worde? Is dit also, als over een stemmende mette H. Schrift by Calvijn self daer toe inghevoert: 6 6 Jere. 31, 44 Ezec. 18, 22, Isa. 33, 17 Mich. 7, 19 Psal. 31, 2 so was der naturen verdorventheyt, als wesende zijnder zonden straf, soo waerachtelijck uyt Adam self wech ghenomen, dat hy ons die niet en mogt aen-erven. Dit houdy voor valsch. So houdy dan dat de straf, 7 7 Voor dist. 40 het verderf ende de zieckte (of’t schoon wat minder ware) in allen menschen ter doodt toe blijft. Soo is niemandt in der waerheydt, maer alleen uwe geloovighen in de waen ghenesen.

136.
So hebbe ick u dan van sulcke uwe waenghenesinghe waerheyt aengheseydt. Wat houdt u leere dan doch anders, dan Godt vergheeft met woorden, maer hy straft noch metter daedt? Adams zonde verderft ons waerlijck, maer Christi ghenade gheneest ons waenlijc. Van Adam hebben wy waerachtighe zondelijckheyt: maer van Christo hebben wy een gewaende heyligheyt.

137.
Lieve seght doch, mach onse waen der dinghen natuyre veranderen? 8 8 Joan. 8, 42 Moght der Phariseen waen, dat zy saghen, heurder zielen ware blindtheyt in ghesicht veranderen? Of mach de waen, van wat te weten, maecken, dat zy, die noch niet en weten, 9 9 1 Cor. 8, 2.
oo men weten soude, sulcke heur waen-weten in waerachtigh weten veranderen? Dits onmoghelijck. Nochtans pooght ghy den Menschen vroedt te maecken dat dese uwe ghewaende ghenesinghe, een waere ghenesinghe soude zijn.

138.
Wt dese tweede reden mercktmen oock licht d’onwaerheydt van de derde, 10 10 iij. daer ghy ontkent te leeren dat hier gheen ziele recht en wordt ghenesen. 11 11 Voor. 109, rc Dit u ontkennen steunt op uwe voorsz. minderinghe ende niet toe-reeckeninghe van’t verderf, recht of dat oock eenighsins een recht ghenesen moghte heeten. Maer men ziet in beyde de voorsz. uwe waen-redenen, dat sulcks onwaerachtich is. Laet het minderen, laet het niet toe-rekenen vande hatelijcke geneyghtheyt zieckte maecken, dat de zieckte minder zy, jae datse sonder wroeghen zy (dat acht ick by den Libertijnen eenighsins, maer gheensins by den Godtvreesenden moghelijck) maer mach sulcks daer door maecken dat sulcke quaedtheydt daer niet meer en zy? Soo dat de zieckte hier gansch ghenesen zy. Seghdy dat, soo zijn wy’t haest eens. Maer wat wederspreeckt ghy hartneckigher? Soo wederspreeckt ghy u selve hier opentlijck in’t ontkennen dat u Leere houdt, dat gheen ziele hier ter werelt recht ghenesen soude.

139.
Nopende uwe vierde reden, van de daedelijcke uyt-dryvinghe der zonden: 12 12 iiij. wy spreecken van der natuyren verdorventheyt 13 13 Wederleg. pag. 105, 106 Daer af seghdy u leere te zijn dat Christus de gelovigen allencxkens vernieuwt, ende daer over doende is, soo langhe de gheloovighe hier op aerden leeft. Wel aen, heeft Christus in yemanden hier op Aerden dit werck van vernieuwen ende volkomentlijck ghenesen volbracht? Neen suldy segghen, maer Christus is daer over doende tot des ghe-


loovigen lijflijcken doot toe. 1 1 A. j. Deel. Soo en heft Christus dan noch yemant inder waerheyt heel vernieuwt of ghenesen, maer is over alle gheloovighen hier noch altijdt doende. Dat is gheseyt, de Medecijn-meester is aen alle zijne siecken om heur te ghenesen doende, tot dat sy alle sterven: maer hy gheneest nemmermeer hier eenighe vande Siecken onder zijn handen legghende.
Eert ghyluyden Jesum onser zielen Medecijn-meester soo oock al recht waerdelijck?Ist Christo al eere van hem te leeren, dat hy door zijnen Heylighen Gheest het werck wel kan beginnen, oock daer inne volharden tot des lichaems doodt toe: maer sulcx niet en kan noch en wil voleynden, soo dat niet hy, maer wel de lijflijcke doot dat werck alleen kan voleynden ende opmaken? Dat is u leere. Soude die noch moeten een ware, ende niet ghewaende ghenesinghe leeren Soo soude de Beudel met afkoppen wel Menschen van de tantsweer ghenesen.
140.
Wy en willen immers der menschen goetwillicheyt ende vermoghen niet hooge stellen dan Godes. Men vint wont-artzen die goedtwillichlijck de ghewonde bestaen te ghenesen, ende de selve oock volkomelijck ende waerachtelijck ghenesen, soo men alle daghe voor ooghen siet. Godt wi; ons door zijn goetheyt in Christo volkoemlijck ende waerachtelijck ghenesen. Christus bestaet dit ghenesen, maer noch Godt noch Christus en ghenesen niet een eenighe ziele volkomelijck ende waerlijck, maer alleen voor een deel, ende midtsdien maer waenlijck in desen leven. Godt begint dit ghenesen in desen leven, sonder dat waerlijck ende ten vollen te voleynden: maer Adam of de Satan door Adam, heeft het wonden niet alleen begonnen, maer oock in desen leven waerlijck ende volkomelijck moghen voleynden,. Dat te ghelooven streckt niet tot prijs vande barmhertighe ende almoghenden Gode, noch tot eere van onsen Salichmaecker Christo, noch oock gheensins totter Menschen salicheydt. Ende dit soude een ware ghesonde ende Christelijcke leere zijn? Wie kan’t ghelooven?

141.
Ten laetsten seghdy dat alle rechtgheloovighen 2 2 VVederlegh. pag. 113. kinderen Godes, in haer gheheel gherestitueert zijn door Christum, niet teghenstaende sy’t in hare persoonen noch niet besitten, overmidts sy nu de heele restitutie doort gheloof in Christo al besitten.Dit bestaet seer wel (seghdy,) jae Mannen even soo wel, of yemandt hier noch quaet zijnde seyde, Ic besitte nu de volmaeckte goetheyt al in Christo die inden Hemel is. Is de ongherechticheyt des verdorventheyts noch blijvelijck in u, hoe mooghdy u selven Vroet maken dat de gherechticheydt Christi in u soude wesen? Hebben dese twee ghemeenschap met malcanderen? Onmoghelijck ist om ghelooven, dat rechte ongheloovighe (daer sy moeten voor ghehouden worden, die Godes beloften niet en ghelooven) van hier vant quade verlost te worden, hopen souden moghen om naemaels de vurcht te besitten van de gherechticheyt, die sy hier als onmoghelijck te verkrijghen niet en ghelooven.

142.

Al dit voorsz. u seggen rust meest alleenlijck op u bloot segghen sonder Schriftuyrlijck bewijs, nu brenghdy ten laetsten eens Schrift voort. 3 3 VVederlegh. pag. 113. Laet ons besien of’t niet dan teghen u opinie is. Ghy seght dat sy (de kinderen Godts) het Ius ofte gherechticheyt nu al ontfanghen hebben van meer goederen, dan sy Adam quijt gheworden waren. 4 4 pag. 114. VVant sy zijn haerlieden verdient ende verworven door’t lijden Christi, inden welcken sy ghelooven. Sy sullen oock sekerlijck inde possessie ofte besit van dien treden tot zijnder tijdt. Tot bewijs van dit u seggen brenghdy inne Christi woorden) 5 5 Joan. 5. 24. wie in my ghelooft die is door ghegaen uyten doot int leven. Maer (seghdy) is daeromme zijn verstant dat de gheloovighen in desen vleesche woonende, 6 6 pag. 113. de volkomen ghenietinghe des levens al ontfanghen hebben, Geensins.

143.
Ende daer met meynende u voornemen al heel wel bewesen te hebben, seghdy dat ick my selve hier bedrieghe, etc. Siet toe Mannen, dat ghy u selve niet en bedrieght. 7 7 2. Cor. 3. 6 1. Ioan. 5. 11. Want so segghende soudy den levendigen kinderen Godes licht doen verstaen dat ghy wel hebt het letterlijcke woort dat doodet: 8 8 Ioan. 1. 4 maer niet Christum self, het woort des levens, dat levendich maeckt. Want mach hier niemant int besit waerlijck het leven hebben (so ghy’t hier drijft) 9 9 Mat. 8. 28 soo en hebt ghyluyden self het leven niet in u, soo moochdy noch self dooden zijn om dooden te begraven: maer gheen herbooren kinderen Godes wesen, ten waer ghy wilde seggen dat oock de kinderen Godts niet en leven, 10 10 1. Ioan. 3. 14 nochte nu al zijn over ghegaen vanden doot int leven. Dit leven (seyt D. Calvijn hier op) woont in allen broederen, die daer lief hebben. Ende seyt Marlorat door een vandē uwen daer op, dat ghelijckmen uyt sekere werckingen merckt dat het lichamelijcke leven tegenwoordich of wech is: alsoo mede gheven de wercken der liefden vant gheestelijcke leven ghetuyghenisse.

144.

Soude dat met u nu heeten, dat Christi verstant gheensins en was, dat de ghelovighen noch inden vleesche woonende al doorghegaen souden zijn int leven? Dat sy’t leven niet hier, maer hier na souden besitten? Ghy siet hier den Apostel Christi ghenoech metten selven woorden ja, daer toe segghen, ende midtsdien zijn selfs geschreven woorden uyt Christi mondt by u verhaelt, verklaren plat teghen u voorsz. meyninghe. Men moet immers desen selven Euangelist door Gods gheest sprekende toe betrouwen, dat hy die woorden uyten monde ons Heeren dese meyninge Christi beter heeft gheweten dan ghyluyden.

145.

Wt dese uwe selfs inghevoerde sproocke blijckt nu klaerlijck teghen uwe meyninghe, dat de herboornen het gheestelijcke leven hier nu al inder daet (ende niet alleen, soo ghy’t


kalt, inder hopen, 1 1 A. j. Deel. oft als een vercreghen recht sonder besitten) besitten, sulcks dat sodanighen nu hier al zijn herboren in desen na der zielen, 2 2 Insit. ij. 47. ende de ziele (soo Calvijn wel seydt) niet en wort herboren als eenigh deel van haer wort gebetert, maer als sy gheheel wordt vernieut. Wat mach anders hier uyt besloten worden, dan dat ghyluyden den menschen van het ware leven ende vande ware vernieuwinghe ende volkomen ghenesinghe der verdorventheyt afwijst tot een waen-leven, tot een waen-vernieuwinghe, ende tot een waen-ghenesinge? Soo doedyse met u de ware ghenesinghe ontberen, die sy eerst inden Hemel verwachten, ende middelrtijt de ware sieckte met smertē ende wroeghen (zijnt gheen Libertijnen) dat is met quaetheyt ende sondighen hier opter aerden ghevoelen ende vande sonde waerlijck beseten zijn. Ist niet recht te houdē voor een droom-ghesontheyt, die niet in heur zielen hier ter werelt, maer buyten heur inden Hemel soude wesen?

146.
Neen (suldy seggen) onse leere is dat Christus 3 3 Wederleg. pag. 97. de wederoprechtinghe der verdorven nature in een yeghelijck geloovige metter daet begint te werck te legghen, ende allencxkens daer inne voortgaet hier in dit leven, tot datse int andere leven gheheel volbracht sal zijn. Neen segghe ick hier mede toe uyt u luyder selfs monden. Men magh u niet ghelooven in dit u segghen van beginnen, ende van’t allencxkens, daer af den gront nu al ontdeckt is, oock geensins dat ghy nu wilt schijnen te houden, dat de heylighmakinge metter daet begint te gheschieden in elcx gheloovighen nature. Want ghy houdt dat sulcx metten waen in des gheloovighen natuyre geschiet, maer waerlijck alleen in Christo buyten der gheloovighen nature.

147.
Want ghyluyden wedersprekende mijn verstant genomen uyten woorden Beze, van dat sulcke heylighmakinghe door Christum gheschiet in der gheloovighen nature, seght dat ons die door ’t geloof wert toegerekent, dat Besa niet en spreeckt van een heyligheyt die daer is inde menschelijcke nature Christi, ende ons om Christi wille wert toegerekent. Item noch dat hy (Beza als oock ghyluyden met ende uyt hem sprekende) 4 4 pag. 94. onse volkomen heylichmakinghe stelt, niet in een suyverheyt, die in onse eyghen persoonen soude woonen, maer die in Christo woonende ons van Godt toegherekent wort. Ende ten laetsten: Maer tis ghenoegh (segdy) alst blijckt, dat Beza van gheen volkomen inwoonende heyligheyt der gheloovighen alhier spreeckt, twelck daer uyt blijckt, overmits hy expresselijck de heylichmakinghe hier stelt in de toerekeninghe.

148.
Daer ende tot ontallijcke veel ande plaetsen sietmen opentlijck dat ghy niet in, maer buyten de gheloovigen stelt, hare volcomen heylighmakinghe, te weten buyten hare, alleen in Christi natuyre. Ja suldy mogelijck segghen, sulcx spreken wy vande volcomene, maer niet vande begonnen heylichmakinge. Maer met wat schijn van waerheyt? Laet ghy oock toe dat sulck begin, in yemanden der herboornen hier voleyndet, soo dat de heylichmakinghe in yemant volkomen zy in desen leven? men weet neen. Want dit wederspreeckt ghyluyden besonder. Soo blijven oock in u alderheylighste hier noch altijt steecken de verdorven ende sondelijcke overblijfselen. Wat duncket u, 5 5 2. Cor. 6. 14. soude Christi gerechticheyt by sulcke Belialsche ongherechtigheyt hier noch al t’leven moeten blijven woonen, ende ghemeenschap daer mede hebben? Maer hoe magh eenigh deelken van Christi ware heyligheyt ende gerechtigheyt waerlijck zijn inden ghenen die noch noyt wille noch opset gehadt en hebben, om Godt na sijnen wille, dats volkomelijck (dat ghy onmoghelijck houdt) maer alleen om Godt na haren eyghen wille, dats maer met halver of ghedeelder herten ende zielen lief te hebben ende te gehoorsamen? Dat ghy sulcke luyden selve zijt, is ghenoech bewesen uyt u selfs woorden: 6 6 Redē fol. 47. Dat niemandt wille magh hebben om te doen t’gheen hy waent of weet onmoghelijck te zijn om te doen. Ende noch bestaet ghy sulck u selfs, of ten minsten uwe onwijse aenhanghers, teghen t’ghetuygh der gantscher Godtlijcker Schrifturen vroedt te maken.

149.
Soo besluyte ick nu uyt alle t’gene voorsz staet, nadien men Christum niet ten halven en mgh hebben noch deelen, nadien men oock Christum soo weynich sonder sijne volmaeckte heyliginge van Adams verdorventheydt ende zondelijckheydt magh hebben, alsmen een deel vande ziele of leven sonder die gheheel int lichaem magh hebben, ende nadien ghyluyden loochent dat yemant van alle herboorne de volkomen heylighmakinghe van Adams verderf in sijn selfs persoon, maer alleen buyten hem in Christo, als een vercregen recht, maer niet inder ware besittinghe hier mach hebben: Dat gheen van alle die dese uwe leeringhe ghelooven, en mogen hebben Christum, noch sijn heylichmakinge inde waerheyt binnen, maer alleenlijck in een wane buyten u luyden, ende mitsdien het dadelijcke gebruyck van Christi heyligheyt ende gherechtigheyt niet warachtelijck en hebt, maer waenlijck waent te hebben.

150.
Soo hebben u geloovers dan niet dan een ware sondelijckheyt, een waengherechtigheyt, een valsche heylicheydt ende een gheschilderde suverheyt. Ist gheen ware verdorventheydt daer men inder waerheyt sondigh blijft, of schoon de sondelijckheyt niet toe-ghereeckent en worde? Wie soude eenen Melaetschen van sijne Melaetscheydt segghen waerlijck ghenesen te zijn: soo een Medicus die Melaetsheyt in hem latende, hem de selve niet toe en rekende? Wat soudet oock den Melaetschen, sijn smertelijcke sieckte behoudende, baten, of hem de gonste eens Overheyts voor gesont achte, ende onder den ghesonden (als mede ghelijck anderen ghesondt schijnende) toeliet te wandelen?


151.
Het is immers een waen-heylicheyt ende schijnheylicheyt die wy wanende te hebben, te bezitten, ende te gebruycken na wille, niet in ons, maer in onsen Medecijn-meester Christo, die buyten ons is ende blijft al ’t leven door. Mach deze hier oock ghenieten de salich-makende beloften van verlost zijnde van zijnre vyanden handen, God te dienen in heylicheyt ende gerechticheyt, die Gode aenghenaem is, 1 1 Luc. 1, 75. (dat is gheen besmette heylicheyt ende gherechticheydt) alle de daghen zijn levens? Hoe mach hy dese hier hebben ende bezitten, als hy die eerst verwacht hier na inden Hemele?
Immers sodanige en geniet geensins de bezittinghe sulcker beloften hier in desen leven daerse van Gode beswooren is ons te gheven. Mach dese sulckx, niet hebbende hier in zijn menscheyt sich gheloof-waerdich Vroet maken dat hyse heeft, om dat zijn Medicus Christus die heeft in zijne menscheyt?

152.
Wat soude doch een krancke helpen dat de ghesontheydt buyten zijn zieck lichaem blyvende, hem van de Medico toe-ghereeckent worde, als of hy die hadde? Even so veele als of een Heere spijse etende zadt worde, ende zijnen dienaer liet vasten, hem toe-reeckende dat hy verzadet waere, als hy noch hongherich bleef als voor? Leerdy also niet dat de heylich-makinghe der menschelijcker natueren in Christo, waerachtelijck is: maer niet in ons, dan dat de heylich-makinghe ons toe-ghereeckent wordt? Jae ghy voorwaer, voorwaer, leerdy sulcken waen, sonder wesen. Wat is dit doch anders dan een valsche heylich-makinghe, ende een waen-ghenesen?

153.
Soudy sulcx euvel nemen, ende voor Calumnie achten, om dat ick dit segghe: so laet het u aengenaem ende waerheyt wesen, om dat het Musc. Dus. seyt: vvie is (seyt hy) so dwaes, dat hy wel te vrede sy, 2 2 Musc. in Mat. c. 5. fol. 83. a . als maer syn Medic. gesont is, niet teghenstaende hy daer en tusschen siec leyt? van wien anders dan van u luyden selve seyt hy sulcx? Wat baet u dat Christi natuyre ghenesen is, als die uwe noch zieck blijft in des verdorvenheydts quaedtheydt? Men seyt dat niemant en hinckt van een ander mans zeer. Maer ghyluyden over beyde zyden hinckende, poocht u selfs vroedt te maeken, dat ghy om een anders (Christi) recht gaen, oock self al hinckende recht gaet. Lieve wat is al dit doch anders dan schijn, waen ende louter bedroch?

154.
Hinckende over beyde zijden, segghe ick na u wane, maer niet na mijn ghevoelen. Want ick houde dat ghy in de waerheydt maer hinckt over een zijde, als niet ghezonts in u hebbende, overmidts u ongheloof, dat geen wil en mach hebben om met gantscher herten, maer niet dan voor een deel Gode te ghehoorsamen. Wat mach sulck ongheloof doch goets of gezonts van Gode verwervē? Ist niet self al zonde (al waert oock het bidden self) wat uyt dē geloove niet voort komt? Wat kan dat doch anders doen, dan (na’t segghen uwes Catechismi selfs, Vraghe 13.) de schulde noch daeghelijcks meerder te maken?

155.
Maer na uwen waen, hinckt ghyluyden al ’t leven door over neyde zyden. Want ghy houdt u selve al ’t leven door deelachtich te zijn, ende ghemeenschap te hebben, voor een deel metter gherechticheydt Christi, 3 3 Siet B. 99. 372. die in u begint dadelijck te werden, ende voor ’tander deel met d’overblijfselen van de zondelijckheyt Adams, die beyde tot des lijfs doot in u blyven. Soude dat nu wat anders moghen zijn dan een hinckinghe over beyden zyden al dit leven door? Ziet of u niet te recht treffen oock u selfs meeninghe ende leere die woorden: 4 4 3. Reg. 18. 2 Hoe langhe hinckt ghy over beyden zijden? Ist Godt de Heere, so volght hem. Wort eenmael of heet of kout, so ghy gheen laeu uytspousel en wilt blyven. 5 5 Apo. 3, 15, 16 Mat. 21, 31.

156.
De naeckte onbeschaemde, maer loghenbeschaemende waerheydt valt alle schijndeuchden hart: al sprack zy niet dan enckele fluweelen woorden, ende al en gheraeckte die maer zachtelijck aen ’t rechte zeer: Dat zy in ’t jeghen-deel met hardt aen-tasten, niet zeer en doet het ghezonde, maer verbonden vingherken. So soude yemandt van de uwen van op een Vrydach vleesch gegeten te hebben gescholden zijnde, al waer’t met d’alder-hardste woorden, hem niet altoos verstooren, al hadde hy sulcx oock niet ghedaen, dan veel eer daerom lachen.

157.
Maer soo men een schijn-deught van zijn gherechticheydt of eer-zucht, die waerlijck in hem waeren, op’t aldersachste maer vermaende, hy sal sich bitter ghelastert te zijn segghen, hy sal’t enckelijck Calumnieren noemen, ende hy sal metter daet toonen dat hy in die lesse Christi van ootmoedicheydt 6 6 Mat. 11. 29 ende lanckmoedicheyt van herten, noyt ghestudeert en heeft: maer toornichlijck roepen, datmen hem sulcx met Calumnie uyt bitterheyt overvlieght. Wat sal dan vallen alsmen sodanighen van d’alder-grootste gebreecken aenroert, al waer’t maer met een kleyn ende sacht woordeken?

158.
Sulcx verwachte ick hier van veelen, om dit mijn waerheyt seggen, niet uyt een bitter maer uyt een beter herte dan zy’t wanen, als die inder waerheydt (mijn tuyghe is Godt) niet tot yemants verbitteringhe, dese waerheyt hier hebbe moeten ontdecken: Maer hoe kan sulcx gheschieden, sonder met woorden, het dingh gelijck zijnde, dat uyt te spreken? Moet men dan in’t ontdecken van der luyden waen-gheloof (’twelck men waen-gheloof noemt) ’t selve niet noodtlijck uytspreecken met soodanighe woorden, datmen daer by verstaen mach ongheloof, indien men henluyden wil ontdecken de waerheydt van haere ongeloovigheyt? Dit hebbe ick hier voor terstondt geseydt by u luyden te wesen. Duncket u daer niet genoeghsaem bewesen, soo mooghdy ’thier nu in dit vast bewijs lesen.


159.

Ten mach niet zijn een gheloovich, immers gheen herboren mensche (dat houdy alleens) die niet in sich en heeft een goede wille. Hy en mach geen goede wille in sich hebben, die gheen wille en heeft om Godt nae zijnen wille (dats volkomelijck) hier in desen leven te ghehoorsamen. Sodanigen goede wille en mach niemandt hebben na u selfs 1 1 Redē fol. 47. openbare bekentenisse) die sulcx hier niet moghelijck om doen te zijn en ghelooft. Dit zijt ghyluyden selve, die dat betoont met u openbaer wederspreecken. Het blijckt dan immers onlochbaer, dat ghy noch niet en hebt een goede wille. Soo bewijst nu dat yemant herbooren of gheloovich mach zijn sonder te hebben eenen goede wille: of bekent de waerheydt, dat ghyluyden zijt ongheloovich.

16.
So hebdy dan oock niet dan een waengeloof ende waengherechticheyt. U segghen inden schijne, als of daer noch eenighe ware gherechtigheydt stucks-wijse of voor een deelken in u began te werden in desen leven, is oock maer een ydele waen selve, ende zijt daerinne oock strijdigh (soo ghy’t meende) teghen uwen Calvijn, uytdruckelijck leerende vander gheloovighen gherechtigheyt aldus: Sy nemen oock aen de gherechticheyt, 2 2 Instit. xvij. 111. maer soodanich alst volck Gods in desen leven mach verwerven, te weten alleenlijck inde toerekeninghe, wantse de Heere door zijn barmherticheydt acht voor rechtvaerdighen. Daer sietmē nu dat Calvijn der sijnen rechtvaerdicheyt stelt inde toerekeninghe alleenlijck: ende niet (soo ghy u ghelaet te willen schijnen) in eenich beginnen van inwoonende gerechticheyt.

161.
Immers Calvinus sich selfs elwaerts breeder hier af verklaert hebbende schrijft also: Hier uyt wert dit oock bewesen, dat wy alleen door, de intercessie Christie verwerven 3 3 Inst. x. 14 dat wy voor Gode worden gerechtbaerdicht. Tweck alleens is, als of gheseyt worde, dat de menschen niet in haer self rechtvaerdicheyt Christi door toerekeninghe met hem gemeen wort ghemaeckt,&c. Ende noemt Calvijn daer voorts te wesen een verzieringhe, datmen hout dat de mensch gherechtvaerdicht wort door t’gheloof, om datmen daer door deelachtich wort des Geests Godes, waer door hy rechtvaerdich wort.

162.
Men leese zijne beschrijvinge des rechtveerdicheyt: 4 4 Inst. x 68. ende men sal daer van waerachtich rechtvaerdich worden in ons door den Geest Godes, niet een woort vindē, maer niet dan van Christi ghenade, versoeninghe, vergevinghe der zonden, ende van Christi gerechticheyt (buyten ons) alsoomen daer mede, oft ons eyghen ware, bekleet is.

163.
Of ghyluyden u dan schoon anders ghelaet, soo is u meyninghe inden gront doch anders niet, dan dat de gheloovighe, sonder dadelijcke gherechticheydt in sich self te hebben, gherechvaerdicht wort door Christi gherechticheydt buyten den gheloovighen in Christo wesende, die hy inden geloove aenneemt, soodat zijn sonden, als of hy die noyt en hadde gedaen, hem niet, maer Christi gerechticheyt, als of hy die gedaen hadde, hem al toegherekent wert. Besiet d’antwoorde op de 60. Vrage uwes Catechismi: 5 5 Cate. vra. 60. ende ghy sult teghen desen uwen voorghewenden schijn van innerlijcke gherechticheyt, bevinden, dat ghy daer inne met uwen Calvijn gantschelijck eens zijt.

164.
Wat doet dese uwe waengerechticheydt, inder waerheydt aenghesien wesende, doch anders, dan of d’onvruchtbare wijnranck seyde: al heb ick niet saps altoos vande ware wijnstock in my, 6 6 Ioan. 15. 2 ende daerom dor ben sonder vruchten te draghen, so heb ick saps genoech inden wijnstock buyten my, daer inne ick vruchtbaer ben ende veel vruchtē voortbrenghe, die my, als of die mijne waren, toegereeckent worden, om dat ick gheloove, dat ick ben inden wijnstock, derhalven my oock mijn dorheyt ende onvruchtbaerheyt niet toegherekent, maer met des wijnstocx vruchtbaerheydt bedeckt wordt: Lieve seght doch met rechten ernst, wat is hier in soodanigen dorren ende onvruchtbaren renck doch anders, dan een ydele waen over weder zijden? Wat is de uwe doch anders?

165.
Om nu met sulcke uwe waengerechticheyt Gode (soo’t schijnt) te eeren ende u self met anderen te bedrieghen, rechts oft Gode een eere waer den onrechtvaerdighen rechtvaerdich 7 7 pr. 17. 15 te oordeelen, soeckt Calvijn hulpe aen zijn voorneemste vyandinne, de allegorie, 8 8 Insti. x. 14 poghende met een schijn-bewijs der voorghemelder plaetsen sulcke waengerechticheyt op te pronckē met een verrucken van waerheyt, ende niet anders dan of Godes alsiende ooghen, nu al met Isaac van ouderdom schemerden, ende ofmen den herten-kender ouder eenen dubbelen huycke selfs mochte bedrieghen, schrijft Calvijn dese woorden.

166.
VVant ghelijck als hy (Iacob) van selfs niet verdient hebbende d’eerste gheboorte, onder t’gelaet zijns broeders schuylde, ende desselfs kleedt (dat d’alderbeste reucke van sich gaf) ter sluyp quam voor zijnen Vader, op dat hy tot zijnen nut, onder een anders persoone de segeninge soude ontfangen: also mede schuylen wy onder de dierbare suyverheydt onses eerstghebooren broeders Christi, omme voort aenschyn Godes te behalen het ghetuygenisse des rechtvaerdicheyts.

167.
Daer opent sich nu de verborgen verholentheydt van dese u luyder waengherechticheydt: door’t afrucken van’t schoone voorhanghsel vande eere diemen wil schijnen Gode aen te doen: daer inne datmen soo doende ons niet dan alle ongherechticheydt,


maer hem alleē alle gerechticheyt toeschrijft, recht of de kinderen Godes dat niet met waerheydt en mochten doen, de ware gherechticheydt dadelijck in sich bevindende, overmidts sy weten wiens de gaven zijn: tot den Heere segghende: Ghy sult ons vrede gevē Heere, want alle onse werckē hebt ghy in ons ghewrocht: ende daer by roepen: 1 1 Sap. 8, 21, Isa. 26, 12, Phil. 4, 13, 2. 13. Psal. 114. 1. Niet ons O Heere, niet ons, maer dijnen name zy glorie. Ende ghelijckt vermetenheydt is Godes gaven (in ons) sich selven toe te schrijven: soo ist oock ondanckbaerheyt die niet te bekennen ende Gode daer mede te eerē door’t wel ghebruycken. Maer den Heere Christo gheschiet kleyn eere, alsmen zijne rechtvaerdicheyt misbruyckt tot een onware ghetuygenisse ende schijn des rechtvaerdicheyts te behalen voor den rechtvaerdighen Gode: om hem den onrechtvaerdighen voor rechtvaerdigh te doen oordeelen onder sulcken bedriegelijcken decxele. 2 2 Pro. 17. 15.

168.
Neen mannen, by Gode is wijsheydt, 3 3 Job, 12, 16, hy kent den bedrieger ende den bedrogene, voor hem machmen niet verberghen, noch hy en wert niet bedroghen door sulcke bedrieghelijckheden. 4 4 13. 9, Maer hy sal komen om d’aerde te oordeelen met rechtvaerdicheyt, 5 5 Psal. 96, 13, ende de volckeren met zijne waerheyt, dewelcke den genen weet rechtvaerdich te wesen die rechtvaerdicheyt doet: 6 6 1, Joan. 3, 7, Maer niet diese niet en doet, dan alleen inden wane meent te hebben.

169.
Voor sulcke alsiende ooghen en sal voorwaer sulck omhanghsel van t’vreemde kleet Esaus de bedeckte ongherechticheydt, die daer waerlijck onder schuylt, niet moghen verberghen: noch de schijn van een gewaende heylicheydt, die niet int herte self en is, niet doen wanen ware heylicheydt, daer inne te wesen. Die’t al siet, die siet oock wel alle onreynicheydt der doode ghebeenten, 7 7 Mat. 23, 27 die in sulcke gheschilderde graven verborghen legghen, hoewel sy voor der menschen ooghen schoon schijnen. Daerom gelijck onse ware Jacob, Christus, zijn eyghen soete reucke van volkomen gerechticheydt in sich selven hebbende, gheen ontleende schijn-gerechticheydt Esaus en behoeft: Alsoo mede hebben zijne ware lidtmaten ooc selve gerechticheyt doende, mede selve door Christi inwerckinghe, in haer ware gerechticheyt ende heylicheydt, die Gode soo aenghenaem is, dat sy gheen bedrieghelijcke schijn-gerechticheydt Esaus en behoeven. Maer dese behoeven alle waen-Christenen: veynsende een Jacobs stemme (van Godvruchticheydt in den mondt) ende hebbende de quaet-doende handen Esaus inder daet: dats nu wel een recht contrary bedroch dan Jacobs was. Maer Godt siet wel watter schuylt onder sulcke Adamijtsche vijghbladeren.

170.
Soudet ghyluyden u noch wel laten beduncken, 8 8 Verkeerde eere doetmē Christum aen. datmen den Salighmaker Jesum meer eere bewijst daer inne datmen houde, dat hy zijne gheloovighen inder waerheydt quaet latende goet doet schijnen, dan of hyse inder waerheyt goet makende goet doet verschijnen, dan of hyse inder waerheydt goet makende, goet doet verschijnen voor den ooghen zijns Hemelschen Vaders? Dat het desen Hemelschen Medecijn-meester tot meerder eere soude zijn, veler siecken sieckten met zijn omghehangen kleet vande gesontheydt zijnder natuyren, gesont te doen schijnen: dan der selver natuyre door ware genesinghe naeckt ende bloot gesont te doen blijcken? Of dat het Christo (de rechtvaerdicheydt selve wesende) loflijcker soude wesen ons alleenlijck mette bekleedinge eens waengerechicheyts van buyten rechtvaerdigh te doen schijnen, 9 9 1. Cor. 1. 30. dan selve in ons de rechtvaerdicheydt wordende, onse zielen inder waerheydt rechtvaerdich voor Godt daer te stellen?

171.
Dit suldy al langhsaem eenigh ware liefhebbers van onsen waren Salichmaecker Jesu konnen vroet maecken. Want al anders, dan van sulcke waen-gerechticheyt getuyght Joannes ter voorgemelder plaetsen, daer hy als sulcke toekomende verleydinghe wel voorsiende op sodanighen verleyders als metten vingher wijst ende seyt: Kinderkens laet u van niemant verleyden: die recht vaerdicheyt doet, die is rechtvaerdich? (hoe, inden waen ende buyten ons so men nu leert? neen, maer) ghelijck als hy rechtvaerdich is. 10 10 1. Joan. 3. 7, Men wil immers niet segghen dat Christus alleen inden waen ende buyten hem rechtvaerdich is. Zijn Christi lidtmaten mede also, hier ter Werelt inder waerheyt rechtvaerdich: soo ist hooch-sorgelijck te vernoeghen met dese uwe waen-rechtvaerdicheydt, ende soo sich selven te wanen een herbooren mensch te wesen, eermen noch weet wat ende hoedanich een herbooren mensche is.

172
Alsoo siedy hier nu uyt het ghene voorsz. staet, 11 11 Onderscheyt tusschen tverderf van Adam ende genesen Christi. soo waerlijck als klaerlijck bewesen te wesen, dat uwe leere inden grondt inne hout dat Adam de heele menschelijcke nature verdorven, maer dat Christus niemants dan alleen zijn eyghen natuyre en heeft gebetert: Dat Adam ons allen hier ter wereldt heeft heeft ghewont, dat Christus hier niemandt en heeft ghenensen. Dat Adam ons inder waerheydt quaet heeft ghemaeckt, maer dat Christus ons inden wane goet maeckt: ende dat Adam ons hier soo volkomene zondelijcheydt heeft aengeerft, datter niet over is gebleven om ons eenighe zonde meer toe te rekenen om Adams wille: maer dat Christus soo onvolkomelijck heylich maeckt, datter voorts altijdt noch heylicheyt gebreeckt, die ons noodich is om Christi wille noch toegerekent te worden.

173.
Daer is mede bewesen dat Sathan stracx ende metter daet na u leere volkomentlijck Adam ende de menschelijcke natuyre ter neder werp: ende dat Christus die begint weder op te rechten, maer dat hier nemmermeer en volbrengt: dat wy ware zonden hebben, maer ghewaende deughde. Ende dat God den gheloovighen de zonde Adams met woorden vergheeft, maer metter daet noch straft ende plaeght. Item dat Adams zonde alle zijne oprechticheyt, maer dat Christi gherechticheydt niet al Adams zonde dade-


lijck heeft vernielt: 1 1 A. j. Deel. sulcks dat soo haest als Adam de sonde began deelachtich te worden, zijn natuere so gants quaet wert, datter niet goets inne over bleef, maer dat inden geloovighen als sy schoon Christi gerechticheyt beginnen deelachtich te werden, haer natuere niet soo gants goet en wert, of daer en blijft noch quaetheyt inne. Sulcx dat Adam zondighende, d’oprechtigheydt terstont al teffens, maer gheloovende de quaetheydt niet al teffens quijt wort.

174.

Soo hadde Adam terstont als hy ongheloovich wert de zondelickheyt niet inde vreese van’t toekomende verderf zijnder natuyren, maer teghenwoordich inde smertelijcke besittinghe: daer teghen en hadde hy gheloovich zijnde de gerechticheyt maer inder hopen opte teoekomende wederbrenginge zijnre natuyren. Als die terstont int zondigen niet alleen viel onder t’verkregen recht der zonden, maer dat sy hem stracx oock innam met dadelijcker besittinghen: maer als hy al gheloovigh was, niet meer hier int leven en verkreegh, dan’t recht totte dadelijcke besittinghe des heyligheydts, die eerst int ander leven soude besitten.

175.

Soo heeftmen hier al t’quade in Adam, 2 2 Valsche genesinge maer t’goede en heeft men hier niet al in Christo, t’verderf ghevoeltmen met smerten, t’genesen want men sonder te gevoelen: de sieckte blijft binnen, de ghesontheyt buyten ons. Ende soo leerdy niet dan een ware zondelijckheyt, maer een ghewaende heylicheydt, goetheyt ende genesinghe.

176.

Is dit alles niet een rechte waengherechticheyt? De Heere make u recht wacker uyt dese droom-ghenesinghe, op dat ghy niet na te langhe ghewaent te hebben, 3 3 Isa. 29. 8. dat ghy hongerich zijnde eet, ende dorstigh zijnde drinct, te spade ontwakende uwen maghe ydel ende u keele dor en bevint tot u eeuwich verderven, dan door waen die het ware wesen doet derven.

177.

Dat alles is de pit, merch ende t’hert van u Euangelie ende de rechte gront van u leere, die prijst inden schijn Christum hoogh: maer versaeckt inder waerheydt de kracht Christi. Want u voorneemste konst sich streckt om den mensche Vroet te maken dat sy Christum hebben, al hebben sy hem niet: dat sy gherechticheyt hebben, al hebben sy die niet: dat sy goet zijn, al zijn sy’t niet, al blijven sy quaet, zondich ende onsalich. Want heure goetheydt, gherechticheydt ende salicheyt is buyten heur in Christo. Die is ende blijft self oock buyten heur, soo langhes y quaet blijven. Want wat gemeenschap heeft de gerechticheydt met de quaetheydt? 4 4 2. Cor. 6. 14 Even soo veel als Christus met Belial. Meyndy dan eenigh deel te hebben met Christo ende zijne Godlijcke schatten, sonder ghemeenschap te hebben met Christo selve? Neen voorwaer: buyten Christo en is gheen salicheydt. Daerom ghy buyten Christo blijvende, en moochdy gheen salicheydt in u hebben waerlijck, maer buyten waenlijck ende in een droom.

178.

Soo beschildert ghy Christum na uwe waen inde herten van uwe gheloovighen, doende hen meynen dat sy hem inder waerheydt hebben. Soo zijn oock de konstichste Schiders de grootste logenaers, doende levendich schijnen heur doode beeldē. Waen-Christenen maeckt ghy, t’geschilderde beelde (maer niet zijn ware levende beelt) maelt ghy in heure opinie. Dat beelt heeft ooghen, maer ten siet niet, handen, maer ten tast niet, etc. Ende ghy maelders van sulcke schaduwelijcke beelden zijt self uwe beelden ghelijck.

179
Waeckt op, waeckt op, 5 5 Ezec. 13. 18. O ghy slaperige waen-Christenen, van dese vrede-peuluwen, die de valsche vrede-predikers als konstighe Schilders ende beschilderde graven onder uwe trage halsen hebben gheleyt, ontwaeckt uyt dese uwe sorgelijcke slaep der sonden, 6 6 Mat. 13. 27. niet anders dan midts inde baren der zee leggende, daer de droncke reden het roeder vanden schepe heeft verloren, 7 7 Pro. 23. 34 ende daer u onaflatelijck zondighen u conscientie geesselt sonder dat ghy’t recht ghevoelt, door dese gewaende niet-toerekeninghe, die den a aflaters van zonden, 8 8 B. dist. 640 641. &c. maer niet den volharders in zonden wert belooft, bruyckt den huyden, den morgen is onseker.

a Eze. 18. 8. 21. 22. 33. 12. 15. 16. 19. Isa. 1. 5. 8. 15. 16. 38. 17. 58. 13. Jerem. 36. 3, 3. 12. 18. 8. Judic. 10. 15. 16. Act. 3. 19. Rom. 8. 4. 4.7. 21. 6. 7. 2. Paral. 30. 19. 19. 2. 3. 3. Reg. 8. 32. Job. 8. 6. Pro. 28. 13. Oze. 2. 17. Matth. 6. 14. Psal. 31. 2, 102. 11. 12. 13. Calvijn Commen. 1. Joan. 1. 7.

180.
Grob. of Arent ende Reynier.

Hoewel nu Christus verschenen is, 9 9 VVederl. pag. 64. om de menschelicke natuere weder in als te recht te brenghen, soo moet ghy nochtans bekennen dat hyse niet onsterffelijck en maeckt, noch van alle miserien en ontslaet in dese werelt, maer eerst inde toekomende werelt.

Wy bekennen met Christo uyt der H. Schriftuere, 10 10 Item pag. 66. dat door Adam een algemeene verwoestinghe inde menschelijcke dinghen, ja ooc een verdorventheyt inde menschelicke nature gekomen is. Item dat de Heere Christus is gekomen om de voorsz. verwoestinge te beteren, ende de natuere weder op te rechten.


Datmen uyt de sterflijckheydt ende miserien mach bewijsen, dat Christus de menschelijcke natuere niet in alles te recht gebracht soude hebben.

VI. b . Doolsproke deser Predicanten.

181.
Coornhert.

CAlvijn schrijft, 1 1 Comm. 1. Joan. 2. 22. ende dat na’t ghetuygh der Schriftueren, dat het is Christum te versaecken, alsmen hem beneemt de dinghen die eyghentlijck tot zijnen persoone behooren. Dit verklaert deselve Calvijn de zonde wech te nemen, als wesende zijn offitie ende te dien eynde van zijn Vader gesonden. 2 2 Comm. 1. Ioan. 3. 5. Ghyluydenselve seght hier, dat Christus is verschenen om de menschelijcke natuere weder in als te recht te brengen. Daer spreeckt ghyluyden nu het rechte contrarie van t’geen ghy stracx hier voor seyde, namentlijck dat Christus daer toe niet en ghekomen. 3 3 Pag. 64. regul. 22. Want hier seghdy opentlijck dat Christus daer toe is ghecomen ende verschenen. Siet hoe eenvuldich u tale is. Daer toe Christus is gekomen om dat te volbrenghen, is Christi ampt, ende dat behoort eygentlijck tot Christi persoone.
Belijt ghyluyden dat Christus sulcx ghedaen heeft? neen ghy, maer lochent dat uytdruckelijck met dese woorden tot my: Daerom en kondy oock niet loochenen, 4 4 Pag. 64. regul. 28 dat Christus in dese wereldt de menschelijcke natuere niet in als weder oprichtet.Dat zijn uwe woorden. Hier uyt besluyte ick nu voor’t eerste dat ghy niet en kont loochenen, dat ghy met sulcke uwe leere Christum ront-uyt versaect, als die hem beneemt t’geen eygentlijck tot zijn persoone behoort, soo hier naest voor is ghesien.

182.
Het wederoprechten vande menschelijcke natuyre in allen, bekendy Christi ampt te wesen, dats nu niet van Pieters of Jans, noch oock niet vander gheloovighen natuere alleenlijck, maer vande gheheele menschelijcke natuyre, die daer is in alle Adams afkomste: Het en is oock niet ten halven of voor eenich deel der selver, maer in als: na inhoudenvan u klare ende uytghedruckte woorden.
Ghy bekent oock wel dat Christus alle sulc volkomentlijck volbrenght: maer niet (hier zijn wy’t oneens) in dit leven. Dit ontkendy, segghende dat het eerst sal geschieden inde toekomende wereldt. Dit staet u te bewijsen, of ghy moet weder loochenen ende segghen dat het nemmermeer en sal geschieden, want gheschiet het niet inde tegenwoordighe werelt, soo ghy seght: t’gheschiet oock niet inde toekomende werelt, so en gheschiet het nerghens nochte nimmermeer.
Bewijsdy hier dat de voorsz. wederoprechtinghe der menschelijcker natueren in als gheschieden sal inde toekomende werelt? Neen ghy niet, immers ghy en bestaet dat oock niet. Wie acht ghyluyden u selve te wesen, datmen in so wichtigen saecke u simpel segghen alleenlijck, sonder alle Schriftuere soude moeten ghelooven? Ick ben altijdt de man niet die u goetduncken so slechtelijck wil ghelooven. Wat recht ghy met dit u segghen uyt? niet altoos. Wat woorden zijn my daer teghen dan anders nodigh? dan te seggen, ick ontkenne sulcx u segghen? Want ten is oock in u macht niet te bewijsen.

183.
Des niet te min so wil ick nu metter daet al ben ick’t niet ghehouden) den nagatijf, of den neen, van sulcx u seggen bewijsen, twelck ick doe aldus: So wie eenich dinck weder in als te rechte sal brengen ende betere, dien is noodich dat geheelijck wederbrenghe in zijnen eersten state daer inne het was voor zijn afval ende verderf.
Christus sal de menschelijcke natuyre in als weder te recht brenghen. Dus ist Christus noodigh de menschelijcke natuere weder te brenghen in haren eersten state, daer inne sy was voor haren afval ende verderf in Adam gheschiet. Voor den afval ende verderf was de menschelijcke natuere volkomen, oprecht, onnoosel ende goet. Soodanich moet Christus die dan maken, soo hyse wederom in als te rechte sal brenghen. Want soo dat niet en gheschiet, soo en volbrenget Christus niet het ghene daer toe ghy selfs seght dat hy is verschenen ende ghecomen, dats om de menschelijcke natuyre in als te rechte te brengen. Twelck segghende soude sulck segger Christum versaken.

184.
Dit seghdy dat Christus doen sal niet in dese werelt (daer hy verschenen ende ghekomen is soo ghy mede seght) maer inde toekomende werelt. Sal nu dit u segghen waerheydt zijn: soo moet oock waerheydt wesen, dat van alle t’menschelijcke gheslachte (ghemerckt in alle t’selve de menschelijcke natuyre is) niemandt en sal verdoemt worden: of ghy moet segghen, dat Godt die in als te recht gebrachte oprechte onnoosele ende goede menschelijcke natuyre, in groote menichte van menschen sal verdoemen.
Het eerste waer tegen de gantsche Schriftuere, ende en suldy niet segghen. Soo moet ghy t’ander nootlijck segghen, te wetē, dat God eeuwelic sal verdoemē in groote menichte van menschen haer menschelijcke natuyre, 5 5 A. 126. 127. &c. die hy door Christum inde toekomende werelt te recht gebrocht heeft in als. Dat waer gheseyt, dat hyse door Christum weder oprecht, onnoosel, ende goet gemaect heeft om eeuwelijck te verdoemen. Dit te segghen ware so onlochbare lasteringe Godes, alst eerste segghen openbare loocheninghe der Godtlijcker Schrift.

185.
Nochtans moet ghyluyden een van beyden segghen, of ghy moet Christum versaken, of ghy moet met segghen dat Christus in Adam selve de menschelijcke nature sulcx in als weder te recht ghebracht heeft, dat hy


weder stondt in zijn eerste oprechtigheydt, ende goetheyt. 1 1 Isa. 1. 18 Ende dat zijn scharlaeckens zonde nu wit was als sneeu, dat zy gantschelijck vergeten was, de schulde quijt geschouden was, de straf wech ghenomen was, 2 2 A. 100. 101, rc dat hem den ringh der volcomender ende eeuwigher trou ende ’tcleedt van onnooselheydt weder aenghedaen was, ende in summa, 3 3 Luc. 15. 22 dat hy weder in zijn oude plaetse ghestelt was: uytghenomen alleen dat door Christum niet ghemaeckt en was, dat het gheschiede niet gheschiedt en was, te weten, dat hy niet ghezondight en hadde, ’t welck niet en moghte zijn. De allusie opten verlooren Zoone voorsz. stelt Calvijn daer op Commenterende self met dese woorden: Men mach hier segghen, sonder de letter te verongelijcken, 4 4 Harmo. Luc. 15. 22 dat onse Hemelsche Vader ons niet alleene onse zonden en vergheeft in sulcker wyse dat hy de gedachtenisse van de selve begraeft: maer gheeft ons oock wederomme de goederen ende de gaeven die wy hadden verlooren, &c.

186.
Dit aldus verstaaen zijnde, 5 5 Joan. 19. 30. sal waarachtelijck ende crachtelijck blijcken volbracht te wesen alle t’ghene den Heere Christo wert toegeschreven in sijn ampt, ende Godt in zijne beloften, te weten, verghevinghe van de schulde in ’t vernielen van’t a Handt-schrift, 6 6 a Col. 2. 14. int verlossen van den b vloecke des wets, 7 7 b Gal. 3, 13 in’t suyveren van den dooden c wercken, 8 8 c Heb. 9, 14 ende int volkomen d vergheven van de zonde, 9 9 d Isa. 53. 3 Jere. 31, 34 ooc gantsche wech-neminghe van de e straf die 10 10 e Isa. 53, 4 de Heere self op sich heeft ghenomen ende ghedraeghen, 11 11 f 1. Pet. 1. 19 die om onse zonden ghewondt ende f ghedoodt is, 12 12 g Isa. 53. 5 daer door wy g ghenesen zijn. 13 13 h Isa. 53. 8 Want hy om ’s volcx zondenvan Gode is h gheslaghen, 14 14 i Isa. 53. 10 zijn leven i ghegheven heeft voor de zonde, so dat Christus sich selve (mach men hoogh-waerdigher rantsoen bedencken?) heeft ghegheven tot een k losgelt, 15 15 k 1 Tim. 2, 6 voor ons allen, tot onser l verlossinghe, 16 16 l 1. Cor. 1, 30 ende ende is midtsdien oock gheworden onse m versoeninghe, 17 17 m Rom. 5, 11 2 Cor. 5, 19 so dat wy door hem met Gode n versoent zijn gheworden. 18 18 n Rom. 5, 10 2 Cor. 5, 18. Col. 1, 20, 22

187.
De verghevinghe van de schulde ende de straffe is gheschiedt door de voldoeninghe Christi van de Goddelijcke rechtvaerdigheydt, in zijn eenighe offerhande. 19 19 Pag. 63. 26 Die bekendy self (wie derf dat lochenen?) genoeghsaem te wesen voor alle menschen soo zyse aennamen. Adam als geloovigh ende herboren (soo ghy beyde oock bekent dat hy was) heeft die dan self oock aenghenomen. De offerhande Christi is oock voor hem ghenoeghsaem gheweest, tot voldoeninghe van de Godlijcke rechtvaerdicheyt, so dat Adam self zijn eyghen schuldt ende straf is af-ghenomen gheweest. Want zeghen ende vloeck niet bestaen in een onderwerp. De vloeck was wech ghenomen, ende de zeghen in de plaetse ghekomen.
Soudy hier uyt meynen te behelpen met het segghen dat Godt wel vergheven heeft door Christum de schulde, maer dat hy de straf niet wech ghenomen soude hebben: soo soudy moeten weder-spreken ende loghenstraffen alle de voorsz. met ontallijcke menighte getuyghnissen der Godlijcker schriftueren. Immers noch boven dien oock uwen eyghen Calvijn selve doorgaens tegen den Catholijcken sulckx openbaerlijck roepende, so hier voor nu uyt zijne Schriften is ghebleecken. 20 20 A. 135, etc.

188.
Ja dat argher is, ghy mooght het volkomen wech-nemen van alle Adams straf niet lochenen sonder Christum te versakē, als die dan zijn ampt niet volbracht en mogte hebben van de menschlijcke nature (die immers in Adam selve was) in als weder te recht gebracht, dat’s Adam weder in zijn eerste oprechtigheyt, onnoselheyt en goetheyt gestelt te hebben. Men mach immers niet geloven dat de lieve ende goede Godt Adam noch altijdt met de wech-ghenomen straf soude hebben willen plaghen, ende dat noch met quaedtheydt selve of verdorventheyt. Want dan en moght hy niet oprecht, onnoosel, noch goedt zijn ghebleven, soo hy nu door Christum weder ghemaeckt was, vermits het in als te recht brenghen van zijn Menschelijcke nature.

189.
Behalven alle dat noch, soo en mooghdy gheensins segghen, dat nae de versoeninghe ende quijtscheldinge die Adam door Christi voldoening is geschiet, in hem eenige straffe over zijne zonde gebleven soude zijn, ooc d’alderminste straffe niet: sonder e vallen in een gruwelijcke lasteringe Godes, of Christi, want ghy sult dan moeten seggen dat Christus dē Vader niet tē vollē voor Adams zonde voldaen en heeft, soo dat daer noch yet aen ghebrack dat Adam met zijn eyghen straf noch boeten ende voldoen moste: of (wildy daer niet aen) soo suldy moeten segghen dat Godt den Vader fel ende onrechtvaerdigh is, als die niet vernoeghende aen de volkomen voldoeninghe Christi, sich noch ander-werven voor een selve misdaedt fellijck ende onbarmhertelijck teghen recht, boven de betaelde schult ende gheleden straf van Adam heeft laten betaelen ende voldoen.

190.
Een van dese twee lasteringhen moet ghy noodlijck van Gode of van Christo seggen: of ghy moet met my bekennen, dat uyten gheloovighen Adam self, door Christi volle betalinghe ende versoeninghe, alle straf sulcx wech was genomen: datter gheen straf altoos, hoedanich die oock soude moghen ghenaemt werden in Adams menschelijcke natuyre meer en is ghebleven, maer dat die in als te recht is gebracht door Christum Jesum onsen Heere. 21 21 a 2 Cor. 4, 18 1 Cor. 15, 38 39, 40, 45. 47, 48 50. Spr. 41, 56

191.
Soo blijckt nu het voorsz. onlochbaerlijck 22 22 b Heb. 12, 6 1 Co. 10, 13 dat de sterflijckheyt ende de miserien niet en zijn een straf over de zonden, 23 23 c Heb. 11, 25 Mat. 16, 24 1 Pet. 3, 18 1 Tim. 2, 15 Psal. 107. Levit. 26. Deut. 28. 2. Cor. 12, 7 Gen. 42, 21 Eccles. 8, 11. 9, 23. Eccles. 5. 4. Exo. 3, 19. maer natuyrlijck so veele de a sterflijckheyt aengaet, oock eensdeels de miserie die oock eensdeels van Gode zijn lieve b kinderen op-gheleyt werden, niet tot straf uyt toorne, maer tot beteringhe uyt liefde, ende tot c oeffeninghe der deugden (diemen in weelde niet en verwerft) oock mede tot voorhoedinghe van’t quaedt ende verderf. Ende den zondaeren tot aflatinghe van heur selfs ghedaen zonden, uyt


vreese van de seeckere straf, so alle zonde haer e eyghen boete is. 1 1 e Sap. 11. 17 Oze. 2. 6.
Ende en moogdy dan noch gheensins uyt de natuyrlijcke sterflijckheyt, noch uyte miserien, soo natuyrlijck als heylsaem wesende, bewijsen dat Christus de Menschelijcke natuyre niet in als en soude te recht ghebracht hebben. Ghemerckt nu onlochbaerijcken blijckt, dat Christus die (in dese werelt daer hy verscheenen ende omghekomen is) al volkomentlijck in als te recht heeft ghebracht in Adam.
Die en moght ons dan oock geen verderf met allen aen-erven: want hy en haddes seve niet meer. Ende blijckt hier oock al mede dat des Catechismis leere onwaerachtich is van de aenghebooren ghenegentheyt, om Godt ende den Naesten te haten, uyt den val van onse voor-ouderen Adam ende Eve, ende volghens dien mede, dat de herborenen in desen leven de gheboden Christi van de liefde hier niet volkomelijck en mach onderhouden.

192.
Dat de ellendicheden ende plaeghen ons door Adams zonde souden op-komen, wert by u luyden ghedoolt om veele oorsaken. Als eerst, om datmen leest dat Godt die (sulcks die zijn) Adam self om zijn eyghen zonden opgeleyt heeft, maer niet zijnen zade. Oock mede, om datmen sulcx mede ziet in den dieren, de welcke noch selve, noch hare voorouders niet gezondicht hebben. Oock quam Adam self in ellende, die hem nochtans niet en was aengebooren. Soo datmen qualijck soude sluyten van yemanden: ziet die is allendich, daer by blijckt dat hem de ellende is aengheboren. Oock en mach men niemant ancxstich of vervaert maken tot onderhoudinghe vande Wet, alsmen hem dreyghen soude met het ghene hem aenghebooren is, ghemerckt hy wel verstaen soude, dat hem sulcx, of hy de Wet overtrade, daer door niet en soude op-komen, also hy’t self van natueren in sich hadde. Men lese het 26. capit. Levit. met het 28. Deut. over d’een zyde niet dan dreyghementen in hebbende. Soude de wijse Godt dan sulcx te vergheefs dreygen? Of soude hy ghebenedijdt alle de weeldighe ende tijdelijcke beloften, daer over d’ander zijde zijnde, niet willen of moghen volbrenghen? Dat soude nochtans moeten zijn, indien ons allen de ellendigheden aengebooren waren. Want wat aengeboren is, en mach ons niet verlaten so lange de Mensche leeft: bleef dan des volckx ellendicheydt oock stadelijck, hoe moghten zy weelde of lust hebben of ghenieten?

193.
Langhe nae Adams val heeft Godt den 2 2 Gen. 16. 10 17. 2, 13. 16, 15. 5, 22. 17, 26. 4, 24, 28. 14, etc. Abraham, Isaack ende Jacob toe-gheseydt vermenichfuldinghe van zade ofte afkomste. Nu vraghe ick u luyden of sulckx in dien tijden was een belofte ende zegheninghe van wat goedts, dan oft was een dreyghemente ende vloecke van wat quaeds? Ghy sult my, meen ick, antwoorden het eerste. Want behalven datmen wel ziet, dat Godt heeft willen zeghenen, ende gheensins vloecken, 3 3 a Gen. 30, 1, 25. 20. 1. Reg. 1, 15. opten voorsz. plaetsen: soo hielt men alsdoende de a vruchtbaerheyt voor wat goets, maer d’onvruchtbaerheyt voor een groot quaet. Daer over sich eenighe Godsvruchtighe personen voormaels hoogh bedroefden. Immers men ziet oock dat de Heere de onvruchtbaerheydt by wijlen over sich eenighe Godsvruchtighe personen voormaels hoogh bedroefden. Immers men ziet oock dat de Heere de onvruchtbaerheydt by wijlen stelt als een straffelijck dreyghement, 4 4 Exod. 23, 16 die hy wederomme belooft wech te nemen van zijnen volcke, 5 5 Deut. 7, 14 als zy hem ghehoorsamen.
Ist nu sulcx als ghyluyden wilt segghen, dat alleen door de zonde onser eerste ouderen alle menschen van aengheborener natuyren zijn niet alleen ellendigh nae den lichaeme, maer boven dien ooc boos en quaet in lijf ende ziele, ydel van alle goet, vol van alle quaet, ja ooc d’eeuwige verdoemenisse onderworpen, so ghyl. leert. Wie sal oock niet moeten seggen dat sulcke beloften Godes, den drie Patriarchen ghegeven, van de vermenighfuldiginghe van sulcken ellendighen, boosen, ende verdoemelijcken af-komste, gheweest zijn niet vrolijcke ofte begheerlijcke beloften, maer treurighe ende verschrickelijcke dreyghementen? Seyt de Heere Christus niet self dat de vrouwen, die inde quade aenstaende daghen souden wesen onvruchtbaer, derhalven saligh souden zijn? Wie sal dan wederomme hier teghens niet moeten achten, dat de vloecken Godts van de ghedreyghde onvruchtbaerheyt, een menschelijcke zegheninghe is gheweest?

194.
U voorstel, dat soo waer ellendigheydt is, dat daer straf moet zijn van voor-gaende zonden, is onrecht, ende dit valsch argument misbruyckten oock de Vrunden Jobs tot meerderinghe zijns verdriets. Want zyluyden aenziende de jammerlijcke veranderinge in so heerlijcken man, wilden hem, overmits zijn deerlijcke ellendigheydt aensegghen, dat hy eenich groot quaedt heymelijck teghen God moste bedreven hebben, daer door hem sulcke onmenschelijcke ellendigheydt hadde overvallen, ende arbeyden om hem te brenghen tot bekentenisse van dien. 6 6 Job 42. 8. Hier teghen was de oprechte Job. Sy luyden doolden, Job hadde recht, soo de opperste Rechter daer na vonniste. Want Job verstondt wel datter noch al meer ende andere oorsaken van de Menschelijcke ellendigheden zijn dan de zonde: te weten, dat zy niet altijt en zijn tot straffinge over eenigh bedreven quaet, 7 7 a Rom. 5, 3. maer ons oock veeltijdts dienen tot a oeffeninghe van gedult, tot b verstandigh worden, 8 8 b Esa. 28. 19 Eccl. 34, 9 ot c kennisse van ons eyghen swackheydt, 9 9 c Job 6. 11. ende van d valsche vrunden, 10 10 d 13. 11 11 e Psal. 25, 2 oock mede tot e beproevinghe, tot f hope, 12 12 f Rom. 5, 4 tot g onderdanicheyt ende anders meer. 13 13 g Heb. 5, 8
Was Job de ellendigheyt tot straf zijnre zonden opgheleydt? Neen vryelijck, maer ’t schijnt dat Godt hem tot een voo-beeldt van ghedulcigheyt ons heeft willen voor ooghen stellen. Godt selve pronckt teghen den Sathan met Jobs eenvuldicheydt, oprechtigheyt, ende Godsvruchtigheyt. Men wil immers van den lieven Godt soo wreeden Tyran niet dichten, dat hem een lust soude zijn den oprechten Job, dien hy prees ende lief hadde, met so veel groote ellendigheydt te quellen. 14 14 Joan. 9, 2 Wie weet oock niet dat de gheboren blinde niet om zijns selfs noch om zijnder Ouderen zonde blindt was, maer op dat de wercken Godts daer door gheopenbaert souden werden? Soo diende de stommigheydt Zacharie tot groot-achtbaerheydt 15 15 B. 615.


van Christi voorlope, etc. Sulcx datter oorsaken ghenoech zijn, daer deut Godt den menschen na den lichame onghemack, doot, ghequel ende andere ellendicheden toesendt, sonder lust te hebben in heur ghequel of straf van heur eyghen of ouders zonden. Gen. 15. 14. Judi. 8. 22. Job. 16. 16. 18. 13. 18. 23. 11. 27. 6. 2. Cor. 4. 17. 6. 4.

195.
1 1 a Jac. 1. 2. 3. 4. 12. Job. 5. 17. Matth. 10. 22. 5, 5, 10, Heb. 11. 6. Gen. 15. 1. 26 Col. 3, 24, 1. Cor. 15, 58 1. Tim. 2, 15
Want Godt wil den croon der eeren ende salicheyt a schencken den verwinner: sonder teghenheydt ende strijt valt geen verwinnen: sonder moeyten, arbeyt, periculen, wonden ende smert en valt gheen b strijt. 2 2 b 2. Reg. 16, 12. 1. Cor. 10, 13 9, 24, 25, 27, 2. Cor. 4, 17, 6. 4. 5, 1, 9, 10 12., 7, 9. Soude hier uyt volghen dat Godt lust heeft of wille om den verwinners te quellen ende te straffen met miseren, wonden ende smerte? Wie sal dat segghen? Wat dan? God wil kroonen ende salighen. Dat geschiet niet sonder strijden met zijn aenkleven. Alsoo wil God niet des strijders gequel of straf, maer salicheyt. Heb. 11. 6. 1. Cor. 10. 13. Also mede Godt stelt ons hier int bolwerck dese ellendigher werelt, daer veel c teghenheyts ende miserie 3 3 c Job 7. 13, 14. 1, heb. 11. 13, 25 Gen. 47. 9, is om ons na de overwinninghe met eeren daer uyt te halen. Dit wil hy, ende dit gheschiet niet sonder oeffeninghe ende kort lijden, wil Godt dit eyghentlijck of ons eeuwich verblijden? 4 4 C. 129.
Soo inde werelt gheen teghenheden ende ellendicheden en waren, waer inne souden de voornemelijckste deuchden, 5 5 Rom. 5, 3, 2, Cor. 12, 9, alst bidden uyt noot, de danckbaerheyt tot God, Psal. 107. de lijtsaemheyt, ootmoedicheyt, gheduldicheyt, de sterckheyt ende stantvasticheyt, hare werckinghe ende oeffeninghe hebben? 6 6 Job. 21, 7, 8 10, 11, 12, Psal. 72, 2, 3, 4, 5, Jer. 10, 1, 2, Eccl. 8, 11, 14 By den beste luyden vintmen die oock wel meest, soo men mach sien aen Abraham, Job, ende meest alle Propheten ende Apostelen, immers aen den H. Christum self, dewelcke in tribulatien hebben gheglorieert. Daer teghen gaet het den godtloosen hier ter werelt meestendeel soo wel, ende schijnen so vry van de lichamelijcke ellendichenden, dat de Heylighen Godes sich bywijlen daer aen stootende, hoogh daer over verwondert ende gheklaecht hebben ghehadt. Daer uyt nu soude moeten volghen, soomen sulcke ellendicheden opten kinderen komende voor quaet ende henluyden tot straf wilde rekenen, dat sy onnoosele ergher straf om heurder Godtloose ouderen zonden souden dragen, dan de Godloose ouders om haer eyghen zonde, als die meest van sulcke ellendichenden vry zijn. Segt nu, luyt dat oock wel na’t ghemeen verstant der H. Schriftuyren? Siet mannen, ick wensche met herten (Godt is mijn ghetuyghe) dat ghy eenmael verstaen wilt hoe ydel uwe grontvesten zijn, daer op ghy een opinie van soo grooten gewichte op bestaet te bouwen.

196.
Nathan seyt tot David 2. Reg. 12. 14. Daerom sal de sone die u ghebooren is, den doot sterven. Daer blijckt dan straf in des kints doot om des Vaders misdaet (suldy segghen.) Maer het was den doot al van selfs onderworpen om Adams (soo ghyluyden hout) misdaet. Soo en was dit kints sterven gheen straf van Davids misdaet: maer wel zijn jonck sterven (dat oock voor’t kint gheen straffe en was, also de kinderkens met een korte ellende, langhe ellendicheyt ende moghelijck d’eeuwige verdoemenisse ontvluchtende, wel ende salichlijck can geschieden.) 7 7 Gen. 5, 24, Heb. 11, 5, sap. 4, 10, 11, Maer dit was een straffe ende quellinghe in David, ghemerckt d’ouders haer eygen straffe over haer selfs zonden met droefheyt over hare lieve kinderen lijden.) Waerom dat? Op dat het volck, wetende Davids zonde, ooc Godes rechtvaerdicheyt verstaen soude, tot wechneminghe vande laster die David sulcken Coninck, Gods name ghedaen hadde: Dese oorsaecke staet daer iick voor, te weten: om dat hy de Vyanden des Heeren hadde doen blasphemeren door dese daet. 8 8 2. Reg. 12. Daerom sal de sone die u gebooren is, de doodt sterven. Daer blijckt dat dese doot (die t’kint doch van selfs eens moeste sterven) verhaest werde tot eere van Godes naem ende gerechticheydt.

197.
Soo en is mede het pijnlijck sterven der jonghe kinderkens gheen straf, want sulcks niet generael is (als oock en is de schaemte ende het pijnlijck baren, soo men in Indien ende elders siet) wanter veel kinderkens van dese werelt verscheyden door een hertvange, verstickinghe ende andere natuyrlijcke toevallen: ja in haren slape door blijven sonder pijne. Maer of het pijnlijck sterven al generael ware, wie sal ons verbieden te ratiocineren aldus: 9 9 Jon. 4, 11, 10 10 Mat. 19, 14 Waer gheen misdaet en is, daer en is gheen straffinghe Gods: 11 11 Num. 14, 29 Inden onnoselen kinderkens en is gheen misdaet: 12 12 Deut. 1, 39, Soo volght nootlijck dat inden onnoselen kinderkens gheen straf en zy, ende midtsdien oock dat henlieden pijnlijck sterven, hen tot geen straf is opgheleyt. Nochte oock het pijnlijc baren. VVant (seyt Augustinus) 13 13 August. in Gen. cont Manich. li. 2. ca. 13 de wijfkensder dieren baren oock hare jonghen met smerten, ende dit is inden selven meer een conditie des sterflijckheydts, dan een straffe der zonden. Daeromme macht oock zijn dat sulcx inden wijven der menschen een conditie zy der sterflijcke lichamen, &c.
Boven al dit machmen vant pijnlijc sterven noch colligeren in deser wijsen: De lieve Godt voorsiende dat de menschen in sware toevallende verdrietelijckheden hem self daer uyt soude wanen te verlossen, door’t swaert, strick, of water, ende alsoo hare onverstandighe ende onrijpe zielen door desen ontijdigheden inden eeuwighen doot brenghen souden, 14 14 Oze. 2, 6 heeft sulcke heure dootlijcke onweghen met doornen willen beheynen, op dat de ancxste van des doodts pijnlijckheyt henluyden daer voor afschricken ende also voor den eeuwighen doot beschermen soude, ende sy behouden mcohten werden: 15 15 Ezec. 33, 11, 18, 32, Jere. 12, 47, 2. Reg. 14, 14 Alsoo Godt der zondaren doot niet en wil, maer dat hy hem bekeere ende leve. Lieve seght doch, wiens redeneringe hier meer streckt tot Godes eere, ende tot het ghemeen verstant der H. Schriftueren? Waer dit dan oock niet de doot pijnlijck ghemaeckt sonder alle straf van voorgaende bedreven zonden?

198.
Maer soude yemant sulcke menschelijcke ellendicheyt immers tot een straf voor den kinderen, alsof hen wat quaets gheschiede, willē rekenen, die slat moeten nemen in heur jonckheyt, vroech stervende: of oock in heur ouderdomme. Neemtmens inde joncheyt,


wat is dat vroegh sterven doch anders dan een spoedighe overgangh uyt de moeyelijckheden deses woestijns in de eeuwighe rust van’t Lant van beloften? Ick en meyn immers niet dat yemandt dit tydelijcke leven 1 1 Job. 7, 13 14, 1. mach lochenen te zijn ydelheydt, moeyten, arbeydt, ende een strijdt? Sulcks korter te hebben dan een ander, soude eer voordeel dan schade, ende eer goet dan quaet schijnen. So ist mede inde onschuldt hiet uyt gheruckt te werden, eer’t jeuchdelijck verstandt sulcks wort bedorven, door’t nae-volghen vande Ouders quaede zeden: dat hen dickmael hoe zy langher leven, beter waere gheweest inder Jeught met een Meulen-steen aen den halse in de Zee gheworpen te zijn. Wat schaede kan de jong-stervende kinderkens dat vroeg sterven wesen, anders dan verseeckeringhe van heur saligheydt? Leven zy dan oock tot heur outheyt toe in armoede, dienstbaerheyt ende andere ellendigheden meer: so hebben zy daer deur meer oorsake ter deughden int oeffenen van lijdtsaemheydt, 2 2 Rom. 5, 3 Jac. 1, 2, 3, 4 die beproeft zijnde hope baert ende tot God leydet, dan oorsake van lijflijcke weelde, die van Godt af-lockt, ende heure nae-volghers in wanhopinghe ende verdoemenisse brenght. Wat is dienstigher tot alle lijflijcke weelde te brengen dan Rijckdommen? Wat is oock bequamer om Godts woort (het broodt des eeuwighen levens) in ons te verdrucken dan de doornstekelijcke Rijckdomme? Siet, so dienen de tribulatien deses levens meer ten goeden dan ten quaden, ende daer teghen de weeldigheden des Lichaems meer ten quaden dan ten goeden. Wat quaedt of straf meughen de ellendigheden doch wesen voor den Kinderen der zondighe Ouderen?

199.
Ende nademael de barmhertigheyt Godes mede inde H. Schrift geopenbaert, so groot is, dat oock de schuldigh Ouderen self, 3 3 Ezech. 18. als zy hen bekeeren, heur eyghen zonden niet en werden toe-ghereeckent: Sulcks dat ghyluyden self daer door ghedronghen zijt gheweest te bekennen, 4 4 A. 179. dat Adams eyghen zonden, nae dat hy bekeert was, hem selven niet en heeft geschaedet totter verdoemenisse, wie sal niet moeten bekennen dat dese uwe leere, houdende dat wy alt’saemen vervloeckt zijn, ende de eeuwighe verdoemenisse onderworpen, niet om onse zonden, die wy niet bedreven en hadden, maer om Adams zonde, die hem self al vergheven, ende de straffe van hem wech ghenomen was, opentlijck strijdet, niet alleen teghen de barmhertigheyt, maer oock tegen de rechvaerdicheyt Gods, die den onschuldighen om des schuldighen 5 5 Prov. 17, 15. schult mette eeuwige verdoemenisse straffen ende den onrechtvaerdigen daer af verlossen soude? want dan souden de kinderen niet nae heuren eyghen, maer na een anders) te weten Adams werck ghestraft worden, ende en souden mitsdien oock niet heur eygen, maer een anders last draghen: ’t Welck gheensins soo en valt in de lijf-straffe der kinderkens, daer elck zijn eyghen doodt sterft, zijn eygen beginne laet eynden, ende zijn eyghen scheydinghe, van’t gene vergadert was, ende van onghelijcker aert is, moet lijden, sonder alle straf, na de alghemeyne schickinghe Godes, 6 6 Heb. 5, 27 Eccl. 41, 6, 5 in de natuyre oock van alle levende Dieren, die noch self, noch heure ouders niet ghezondight hebben, ende des niet te min alle moeten ontbonden worden ende sterven. Want alle wat sichtbaer is, dat is tijtlijck, 7 7 2 Cor. 4, 18 ende mitsdien eyndtlijck ende niet eeuwigh.
Ick hadde oock in’t langhe sonderlinghe bewesen, dat de lijflijcke doodt, die alle menschen onderworpen zijn, niet en is een straf over Adams zonde, maer een natuyrlijcke eyghenschappe der menschen, soo zy oock is in allen sichtbaeren levendighen schepselen. Ende dit met de ghetuyghenisse der Godtlijcker Schriftueren, teghen de ingesloopen opinie der menschen, welcker outheyt niet en vermach teghen de Waerheyt. Maer ziende dit werck te groot werden door der Predicanten boec genaemt Wederleg, ende de Censure ende mijn Proeve, hebbe icks uytgelaten, in voornemen om ’t selve op sich self in den druck te gheven ter eerster gheleghentheydt my moghelijck sal wesen. Maer so ’t selve door ongheleghentheyt langher dan my lief is, moghte aen-loopen, sal, die aen dit mijn segghen moghte twijffelen, vryhertigh daer om komen aen-spreecken, ghelievet hen, my of mijnen erfgenamen, men sal hem toonen ende doen blijcken dat dit mijn seggen waerheyt is.

200.
Grob. of A. ende R.

Want ghelijck een wonde wel subijtelijck 8 8 a. vj. wort geslaghen, maer allencxkens ende metter tijt wederomme gheheelt moet worden: 9 9 Wederleg. 62, 41. ende een krancheyt wel haestelijck aen comt, maer niet so haest verdreven wert: alsoo de verdervinghe door Adam wel schiedelijck ghekomen, maer de ghenesinghe der verdorvenheydt gaet allencxkens toe door de kracht des Geests Christi, ghelijck hier nae noch breeder sal verhandelt ende bewesen wordem.

Dat Adam niet hebbende wil om de heele menschelijcke nature te wonden, sulcx subijtelijck ende volkomelijck heeft vermogen: maer dat Christus wille hebbende om die wonde te genesen, dat niet soo rasschelijck en heeft moghen doen.

VII. Doolsproke der Predicanten.

201.
Coornhert.

VEle seghdy, maer niet bewijsdy: soude dan u bloot kallen, ghenoegh zijn om mijn vast bewijs met klaere Schriftuere te wederlegghen? Ghy merckt selve nu beter neen, dan over drie jaeren in u waen-wederlegh mijnder Proeven, daer uyt ghy nu alle dese voorsz. woorden hebt ghenomen, want daer en staet niet, als nu hier: 10 10 Pag. 62. 141 ghelijck hier na noch breeder sal verhandelt ende bewesen werden.


102.
Want ghy weet selve wel dat met sulcke ghelijckenissen, een sake wel verklaert, maer gheensins bewesen kan werden. Daeromme ghy nu sulck u schrifteloos bewijs, met een onghelijcke, ghelijckenisse, self mistrouwende in dit u boec, daer by stelt belofte van sulcx hier na te bewijsen. Doedy datte? neen ghy, met een eenich woort niet. Meyndy t’volck dan hier oock met een waen-bewijs ende ydele hope te vernoeghen? t’schijnt wel so. ick weet dat niet: maer weet wel dat ghy met dese uwe waen-ghelijckenisse, u waengheloove naecktelijck voor ooghen stelt ende verklaert.

203.
Neemt daer af vast bewijs uyt uwen voornaemsten Leeraer, die met zijn eyghen ende u luyder ongheloovicheydt den heyligen Zachariam t’onrecht beschuldigende, u luyder ongheloof, als met zijn eyghen verwen voor ooghen stellende, het rechte ongheloof eygentlijck beschildert, daer hy schrijft:

204.
D’oorsake dan, vant mistrouwen Zacharie, was, 1 1 Harm. Luc. 1. 18 dat hy blyvende staen opten ordinaris loop der natueren, de moghentheydt Godes niet toe en schreef als hy behoorde te doen. VVant men verstrict ende benaut de wercken Godes te seer: als ons, wanneer hy spreect, des niet teghenstaende, niet en dunckt, dat sulcx mach gheschieden: ten zy dan dat wy waerschijnlick sien na den loop der natueren. Recht of syn hant bepaelt ware, na t’begryp onser sinnen.ofte besloten onder d’ordinaris middelen der natuyrlicker dinghen. Maer ter contrarien is des gheloofs eyghenlicke aert, veel meer te ghelooven, dan de reden ende t’vleesch toestemmen.

205.
Die beschrijvinghe beyde, soo des ongheloofs, als des geloofs, houde ick voor goet, ghy mooghtse niet wraken, sonder Calvijns schriften (daer ghyluyden dickwils te veel op staet) min gheloofwaerdich te maecken. Soo sietmen oock totten Romeynen des geloofs eyghentschap te zijn, 2 2 Rom. 4. 20, 21. dat het niet en siet op ons kranckheyt ende goetduncken, maer op Godes Almoghentheyt ende waerheyt. Daer op schrijft oock u Calvijn, 3 3 Comm. dat wy Gode gheen grooter eere en moghen doen, dan als wy door den gheloove zijn waerheydt bezeghelen.

206.
So seyt ooc d’Euangelist: 4 4 Joou. 3, 33 Die zijn tuychnisse aennam, bezeghelde dat God waerachtich is. Of nu u luyder gheloove sulcx van aert is, ende doet, dan of’t int jegendeel Godes waerheyt stoutelijck logen straft in syne openbare beloften, ende niet altoos en siet op d’almoghentheydt ende waerheydt Godes, maer op u luyder eyghen kranckheydt, goetduncken ende ordinarise middelen, dat Abraham der gheloovighen Vader niet en dede, sal sich int beantwoorden van u voorsz. ghelijckenisse (als oock doorgaens in dit werck) naecktelijck openbaren. Ende hier terstont aldus:

207.
De gront deser ghelijckenissen bevint sich dusdanich te zijn: Wat menschen niet en vermoghen int ghenesen, dat en vermach Godt daer inne mede niet.
Menschen en moghen gheen wonde ghenesen, soo haest als die wel wert gheslaghen.
Daeromme en mach God Adams wonden soo haest niet ghenesen, als die vanden Serpente wel rasch was gheslagen.

208.
Dunct u luyden dat ick hier misse, berispt my. Verstady oock u leelijcke dolinghe hier inne, berispt u sleve. Men handelt hier van de wonde die ghyluydē dichtet inde gantsche menschelijcke natuere gheslaghen te zijn geweest, door een eenighe zonde Adams: ende niet van eenigher menschen wonden, die sy selve door’t langhduyrigh ende dicmael doen veeler zonden ende quade ghewoonte, heur selve hebben gheslaghen.

209. Al ist nu sulcx dat God, 5 5 Jere. 13, 23, 30, 14, 17, Prov. 5, 22, 23, 22, 6. Ephe. 4, 22, 2, 2, 3. 4. Reg. 17, 32, 40. Ps. 72. 7, etc. dien niet onmoghelijcx is, sulcke veroude wonden, voor den menschen ongheneselijck schijnende, ooc wel schielijck kan ghenesen ende oock soo geneest: soo nemen na den loop der natueren sulcke veroude ende vervuylde wonden ghemeenlijck meer tijdts int ghenesen, dan d’anderen.

210.
Maet wat quade of oude ghewoonte mochte in Adam doch wesen door een eenige zijne zonde des ongheloofs? Gheen altoos. Want een bonte-kraey (so men seyt) en maect gheen winter. Dus was oock zijn terstontvoghende eensame deughde int gelooven der beloften ghenoegh, om die eensame zonde zijns ongheloofs gantschelijck te vernielen. Of hevet ware gheloof minder krachts ten goeden, dan’t ongheloof ten quaden?

211.
Seght doch mannen, doe Adam hem selven ende de gantsche menschelijcke natuyre door syn eenighe zonde verderf ende zondigh maeckte, was daer mede de ghesontheyt van hem ende de heele menschelicke natuyre (te weten de oprechticheyt ende onnoselheyt) dadelijck ende volkomelijc ter selver stont gantschelijck wech ghenomen? Ghy moet ja segghen, want so leerdy’t.

212.

So vraghe ick mede: als Christus voor al der werelt zonden, ende daer onder ooc voor Adams zonde voorsz. zijn dierbaer bloedt aen den kruyce stortende, des Vaders, gherechticheyt voldede, t’hantschrift scheurde, den toorn versoende, t’ghene verlooren was weder vant, ende door zijn onschuldige wonden, de wonde Adams (die gheloovich was) 6 6 Isai. 53. 1. Pet. 2, 42, oock ghenas aen den kruyce, was daer mede Adams wonde, zonde ende t’verderf der menschelijcker natueren dadelijck ende volkomelijck ter selver stont, als hy riep, 7 7 Joan. 19, 30 Tis al vervult, gantschelijck wech ghenomen ende volkomelijck ghenesen? Ghy moet neen


segghen, want soo leerdy’t doorgaens ende oock hier teghenwoordelijck.

213.
Hier leyt dan de knoop. So moet ghy nu oock segghen dat Adam niet willende hemself verderven, sulcks terstondt metter daedt volkomentlijck heeft volbracht: ende daerteghen dat Christus willende al des wereldts zonden wech-nemen ende ghenesen, sulcx in niet een eenige mensche en volbrengt in desen leven: ende mitsdien oock dat sulcke uwe leere Adam veele machtigher maeckt om te verderven, dan Christum om te ghenesen. Dunckt u dat noch a; Jesum Christum (der zielen ware Artz) recht waerdelijck ghepresen? Men vindt veel Medecijns die hier menschen van veroude zieckten volkomentlijck na den lichame ghenesen, ’t zy schoon langsaem: ende en soude Christus der zielen Medecijn-meester of niet willen, of niet moghen een eenighe ziele hier in dit leven volkomelijck ghenesen?

214.
Soudet Christo dan een eere zijn dat hy ons zieck laet blyven in desen leven, daer men gezonde wercken moet doen: maer dat hy ons sal ghenesen in’t ander leven, 1 1 Luc. 1. 75. daer men niet wercken, maer stadelijck rusten sal? Dat hy ons laet ontbeeren de beloofde volmaeckte heyligheydt ende rechtvaerdicheyt hier in 2 2 Nota. dit leven, daer men zondighen mach ende zondicht, ende nochtans noodtlijck, om niet te zondighen, behoeft: maer dat hy ons die sal doen hebben nae dese daghen onses levens in’t ander leven, daer men niet en zondicht, noch zondighen en mach, ende mitsdien niet van noode en sal zijn?

215.
Hier en mach u ’t gewoonlijcke sluyp-hol niet helpen in’t segghen dat Godt ons niet en heeft belooft volkomen ghenesinghe der menschelijcker natuyren: want ghy hebt genoodtsaeckt sijnde self al bekent, 3 3 Wederleg. Pag. 64 dat Christus daer toe is verscheenen, te weten, om de menschelycke natuere weder in als te rechte te brenghen. Oock is u benomen den kintschen uytvlucht, dat sulckx niet in desen, maer in’t ander leven soude geschieden.

216.

Ghy mooght dan niet meer ontkennen dat Adams wonde hier in desen leven volkomelijck soude ghenesen worden. Daeromme komende nu wat naerder, laet ghy u na u menschelijck vernuft duncken, dat die genesinghe voorsz. soo rasch of subytelijck niet en mach toe-gaen, als het wonden toe-gingh van der menschelijcker naturen, daer af, ende niet van eygen bedreven zonden, wy nu handelen.

217.

Hier inne toont sich u luyder gheloove van recht contrarier aert dan Abrahams geloove, ’twelck (so gheseyt is) alleen sach op 4 4 Rom. 4, 19, 20, 21. Matt. 21. 21. Jac. 1. 6. 2, 22. des beloovers waerheydt oock Almoghentheydt, maer niet op zijn eyghen swackheydt noch opte ghewoonlijcke middelen: daer ter contrarien u gheloove (soo hier mede blijckt) alleen ziet op de Menschelijcke swackheydt ende de ghewoonlijcke middelen, maer gantsch niet opte Waerheydt noch Almoghentheyt Godes. Is dit gheen rechte ongheloovigheydt, soo en isser gheen ongheloof ter werelt.

218.

Dat nu der menschen ongheloove een hinder 5 5 Mar. 6, 5, 6 Isai. 59, 14 2. Thes. 2, 11 12. is des gheens dat Godt zijn heyl by haer niet en mach wercken (als die ons niet sonder ons en wil saligh maken) getuyght de Goddelijcke Schrift so naecktelijck als menighvuldelijck. Hier af zietmen onder veelen oock dat vermaerde exempel Israels, welcker ongheloovigheyt henluyden belette in’t beloofde Landt te komen.

219.

Christus en moghte oock niet veele wonderdaden a doen in zijn Vaderlandt, 6 6 a Marc. 6, 5 6. Mat. 13, 58 overmits haer ongheloofs wille. So en moghten oock Christi Jongheren selve seeckere aert van Duyvelen b nietuyt-dryven, 7 7 b mat. 17, 20 om haer ongheloovigheyt. 8 8 c Phil. 4, 13 Joan. 14, 12 Mar. 9, 23 Daer teghen is den c gheloovighen alle dinghen moghelijck.

220.
Dit wast oock dat Christus gaf te verstaen tot veelen, hem om ghenesinghe biddende, met dese woorden: 9 9 Nat. 9, 29 Dy gheschiede nae dijnen gheloove. Als of hy wilde segghen, gheloofdy dat ick u mach ende wil genesen, so sal’t in u gheschieden: 10 10 Mat. 9, 22, 17. 19. maer anders sal u omgheloof u mijn ghesondt-maeckinghe beletten. Dit betuyght oock de volkomen ghesontheyt opter daedt volghende: namentlijck dat zy waerachtelijck geloofden, dat Jesus macht ende wil hadde, om henluyden terstondt volkomentlijck te ghenesen.

221.
So leestmen oock dat een Melaetsche biddende tot Jesum seyde: 11 11 Luc. 5, 12. Heere, ist dat ghy wilt, ghy mooght my reynighen. Hy gheloofde wel dat Jesus de macht hadde, maer van zijn wille scheen hy onseecker te zijn. Jesus ziende zijn gheloof van de moghenheydt, maeckte hem oock seecker van zijn wille, segghende: Ick wil, wordt ghereynight. 12 12 Luc. 5. 13. Ende terstondt, dat’s in der selver uren (dit’s niet in’t ander leven hier na) verliet hem de Lazarye.

222.

Maer ghy mannen, indient u saecke ware gheweest, ende so uwe herten uwe leere ghelijck zijn, en soudet niet alsoo, maer recht anders ghebeden hebben en de gheseydt: Heere, wy weten dat ghy wilt onser zielen Melaetsheydt wel volkomelijck ghenesen, want sulcx door u inde H. Schrift is belooft: maer wy en ghelooven niet, dat ghy ’t hier mooght doen: Daeromme, Heere, indien ghy’t vermooght, ghy wilt ons reynighen.

223.
Meyndy, dat ghy Christi’s Almogentheyt niet gheloovende, u oock anders dan nae u gheloove soude gheschieden, ick meen nae


sulck u ongheloove? Meyndy dat de Lazarije uwer hatelijcke gheneghentheydt om Gode ende den Naesten te haten, van u soude wijcken? Voorwaer gheensins.
Christus genas oude, ja ongheneselijcke sieckten aen den lichame in een ooghenblick: soude hem dat onmoghelijck zijn om te doen aen den zielen? Of vallet Godt onmoghelijcker de gheschapen mensh met een woort van een wonde te ghenesen, dan den mensch als hy niet en was, te scheppen? Al veel beter betrouwen op Christi goetwilligheydt ende almoghentheydt dan ghyluyden u hier betoont te hebben, hadde de Heyden, 1 1 Matth. 8. 8. als hy seyde: Spreeckt Heere maer een woort, ende mijn knecht wert ghesont.

224.
Int beginne onser onderhamdelingen wert my van eener (my verdacht zijnde van’t hatelijcke huys der liefden, of H. J.) als met verownderinghe spotlijcken ghevraeght, waeromme ick my doch inde moeyte, ondanck ende ghevaerlijckheyt stelde, van’t bestraffen u luyder leere: ghemerckt die soo gantsch kindisch waer, dat oock kinderen wel verstaen de valscheydt der selver. Daer op ick hem antwoorde, t’is moghelijck, maer ick sie nochtans dat mannen, ja de achtbaerste luyden, deselve gheloove gheven ende voor waerheyt aenkleven.

225.
Voorwaer, als kinderen int verstant dese dinghen leesen ende beantwoort sien sullen, salt niet met recht wonderens waerdich wesen dat bejaerde menschen soodanighe uwe lasterlijcke doolinghen sullen leesens waerdich (ick segghe, niet gheloofwaerdich) achten konnen? Dat sy nu genoegh van dese uwe onwijse bewijsinghe uyt sulcken kindtschen ghelijckenisse in Godtlijcken saken.

226.
Dat segghe ick hier noch in goeder trouwen, waert soo (als ghyluyden my opdicht) dat ick in dese onse handelinghen niet Godes, maer mijn eyghen eere sochte: dat ick my schamen soude tot mijn weder saken gehadt te hebben, niet alleen soodanige kindtsche ende onbedachte luyden, maer ooc t’geselschap van soodanighen oproerschen Superintendent, als u Saravia is: die met de vlucht zijn welverschulde straf heeft gesocht te ontloopen.

227.
Grob. of Arent ende Reynier. 2 2 a. vj. 30.

De derde Censuere:

Over de thiende Vraghe ende Antwoorde.

De Catechismus seyt in de Antwoorde op 3 3 De Catechismus beschuldicht datse leert, dat God de zonde noch straffen wil, voor dewelcke Christus betaelt heeft de Vraghe inhoudende, of Godt sulcke onghehoorsaemheydt ende afval onghestraft wil laten? Dat God hem schrickelijck vertoornt beyde over d’aengebooren ende werckelijcke zonden, ende dat hy die wil, door een rechtveerdigh oordeel, tijdtlijck en eeuwichlijck straffen. Na dit ghevoelen blijft de schult ende straffinghe noch na de betalinghe door Christum gheschiet: t’welck strijdt teghen de rechtveerdicheyt Gods, ende soo veel mede brenght, als of men seyde, dat God noch straffē wil de zonde, voor dewelcke Chrictus geboet ende voldaen heeft. Want d’aengebooren zonde is immers (so de Catechismus seyt) de zonde Adams.

228.
Coornhert.

Doe ghyluyden voor hadt genomen mijn Proeve te wederlegghen, sonder die van woorde te woorde te beantwoorden, of ten minsten heel voor ooghen te stellen (soo ick hier doe) immers ten minsten sonder mijne bewijsredenen, die ghy waende om te stooten gheheel den Leeser voor te draghen: waerom en stelde ghy niet opt kortsten doenlijck, de rechte krachte mijnder argumenten voor u wederlegginghe, op dat de Leser mijn, so wel als u, segghen recht verstaen, 4 4 Ontrou des PP ende dan recht oordeelen mochte?

229.
Maer dat hebdy nerghens ghedaen, u besnoeyen, verslappen ende veranderen mijnre bewijs ende sluyt-redenen na u believen, en heeft mate noch eynde, somen oock noch selve hier (ick stel mijn bewijs ende besluyt daer toe hier eens int korte) met handen mach tasten. Of ghy nu sulcke ontrouwicheyt pleget uyt schaemte van uwer leere onwaerheyt, als wel siende u onmoghelijck te zijn die wel te verdadinghen, ende alsoo den onvoorsichtighen Leesers in u stricken te vangen te houden, wil ick Gode bevelen.

230.

Maer dat weet ick wel dat ghy doorgaens in dit wederlegghen vecht, niet tegen mijne sluytredenen, maer teghen u selfs ghedichte mannekens, die ghy, midts verstellinghe mijnder redenen, u selve teghen stelt: teghen de welcke hoewel noch gheen rechte schaduwen mijnder argumenten wesende, al evenwel nerghens hebtmoghen u leere te recht staende houden. Neemt dan hier af dese eene Proeve, uyt mijn Catechismale Proeve. Die staet also:

231.

Het tweede dat hier te bedencken valt, was van’t blijven vande schult ende straffinghe na de betalinghe. Want ghelooft de Catechismus ontwijfelijck dat Christus voor Adams zonde volkomelijck gheboet ende zijn schulde voldaen heeft: hoe machmen ghelooven dat de rechtvaerdighe (swijghe de barmhertighe Godt, de Vader Jesu Christi) na sulcken volkomen boete ende betalinge noch soo schrickelijck vertoornt, oock over de aenghebooren sonde (dat Adams zonde is, 5 5 Vraghe 20. so de Catechismus seyt) dat hy noch ghelijckewel die door een rechtvaerdich oordeel tijdelijck ende eeuwelijck wil straffen? Ghelooft wederomme de Catechismus dit waerachtich te wesen,
te weten dat God oock de aengeboren (dat noemt sy Adams) zonde nu noch gelijckewel na de volkomen boete ende betalinge door Christum daer voor gedaen, tijde-


tijdelijck ende eeuwelijck wil straffen (soo de selve Catechismus mede opentlijck seydt:) hoe mach de Catechismus daer beneven gelooven dat Godt rechtvaerdich (ick swijghe versoent ende barmhertich) is? Of ist rechtvaerdicheyt twee boeten ende twee betalinghen voor een eenighe zonde ende schult te eysschen ende te nemen? Also moet volghen uyt dese leere des Catechismi, soo die waerachtich is, een van beyden: te weten dat Christus de schulde ende zonde Adams niet volkomentlijck en heeft betaelt ende geboet: of dat Godt niet rechtvaerdich en is. Maer want dit beyde onwaerachtighe, valsche, ende Godlasterlijcke saken zijn: en mach ick gheen van beyden ghelooven, maer wel dat de Catechismus hier leert saecken die onwaerachtich ende Godlasterlijck zijn.

232.
Seyt men hier, al ist soo dat de verdorven quaetheyt ons noch aengebooren wert na de voldoeninghe Christi ende noch in ons blijft so en wort die ons gheloovighen niet toe-gerekent, maer ons om Christi voldoeninghe willen quijt gheschouden: Men en mach daer mede gheensins voldoen. Want dan en heeft noch menschelijcke natuyre in Christo (laet my schoon dese wijse van spreken voor goet laten door-gaen) voor de zonde Adams niet volkomentlijck geboet ende betaelt voor de menschelijcke natuyre. Ghemerckt dan noch in allen anderen, niet gheloovich zijnde de schulde, ghelijck als of daer niet voor geboet ende voldaen waere, toe-gerekent wort. Immers de straf selve, te weten de aen-geerfde quaetheyt ende verkeertheyt, die tot alle goet onbequaem, jae om Gode te haeten gheneyght is, blijft noch nae ’tsegghen van de Catechismo niet alleen ongheloovighen, maer oock inden geloovighen, ja herboornen al dit leven lang selve. Machmen hier oock eenighe volkomen boete ende betaelinghe in mercken? Vryelijck neen. Oock gheensins na ’t oordeel Calvini selve, want die seyt wel uyt-druckelijck: Ist dat Godt noch straf eyscht over de zonde, so en heeft ons Christusniet altoos ghehaet. 1 1 Instit. ix, 69 Dese blyvende straf na de voldoeninghe, boete ende betalinge Christi voor Adams zonde, ja voor al der werelt zonde, leert de Catechismus opentlijck, daer hy seyt, dat Godt hem (noch) schrickelyck vertoornt over de aenghebooren zonde, ende dat hy die tydelijck ende eeuwelyck wil straffen. So volght na dese leere des Catechismi ende de woorden Calvini, dat Christus ons niet altoos en heeft ghebaet. Dat heet Christum versaken, verwerpen, ende gantschelijck wech-nemen. Daer sietmen nu in desen stucke de Catechismus strijdich teghen Meester Johan Calvijn, teghen haer selve, ende teghen de Goddelijcke Schriftuyre.

233.
Die myne bewijsinghe (als oock myne andere) en verschulde immers niet door lancheyt (die daer niet inne en is) so heel uyt-ghemonstert in allen ghevalle niet, mits u verkortinghe soo gantsch verlamt te worden, want men hadse noch moghen stellen also:

234.
Jesus Christus heeft oock voor de schulde Adams, als mede een gheloovighe, den Vader volkomelijc ende gantschelijck voldaen, of hy heeft niet.
Seyt men jae, met de Catechismo, so leert zy quaelijck, dat Godt noch soo schrickelijck vertoornt over Adams (te weten de aenghebooren) zonde, dat hyse noch tijtlijck ende eeuwelijck wil straffen door een rechtvaerdigh oordeel. Want een zonde twee mael te straffen is onrechtvaerdigheyt: Dit soude dan een onrechtvaerdigh oordeel Godes sijn, ende maeckt dan de Catechismus Gode onrechtvaerdigh, dat’s Godslasteringe.

235.
Maer seydt men dan neen daer toe, dat Christus den Vader daer voor niet volkomentlijck heeft voldaen of gheboetet, soo lochent men de verdientsten Christi, dat’s lasteringhe Christi.
De Catechismus moet dan belijden dat Adam selve volomelijck verlost is geweest door Christi voldoeninge van sijn selfs verschulde straf, ende en heeft die ons oock niet moghen erven, als self die niet meer hebbende. Of sy moet lasteren Godes rechtvaerdigheyt, of Christi voldoeninghe (van de welcke ghy niet een woort en rept, hoewel ’tselve is het tweede lit mijnder bewijsinge.) Daer hebdy mijn eene bewijs-reden ende besluyt in sijn kracht. Het tweede is by u net aen-gheroert, ghenomen uyt Cavijns eyghen woorden, dat ick hier verkorte, staet alsoo:

236.
Lieve wat soude Christus ons ghebaet 2 2 Instit. ix, 49 hebben, soo noch straf worde gheeyscht voor onse zonde?
Onder dat woort onse, wort mede, als een geloovighe, begreepen Adam: nu wort van Adams zonde (te weten d’aengebooren zonde) noch eeuwighe straf gheeyscht, na ’tsegghen uwes Catechismi, en heeft dan Christus Adam, die nochtans herbooren was, niet gebaet.
Soo moet ghy dan Christum of u Catechismum hier in versaken.

237.
De somme van dit mijn bewijs ende besluyt is; datmen moet houden dat Godt onrechtvaerdigh is, of dat Christus niet voldaen en heeft, of dat de Catechismus loghen leert. Nu mooghdy Leser sien hoe dees Predicanten mijn Proeve vervalschen, ende u verschalcken. Dit sy ghenoech tot waerschouwinghe, sijt op u hoede.

238.
Grob. of Arent ende Reynier. 3 3 a. vj. verso 9.

Eyghentlijck tes spreecken is dat Adams zonde, die Adam in sijn eyghen persoone gedaen heeft.

239.
Coornhert.

Also: het is dan, eyghentlijck te spreecken, niet onse zonde. Nu seghdy dat Godt ons allen daerom straft met u hatelijcke genegentheyt. God straft ons dan om Adams, dat’s om een vreemde, niet om ons eygē sonde met de quade genegentheyt. Daer tegen tuygt de


Schriftuere, dat de Zoone des Vaders misdaet niet en sal dragen, maer elck zijn eyghen last, ende dat Godt elck vergelt nae zijn eyghen 1 1 Siet voor 97 niet na eens anders wercken. Salmen u of de Godtlijcke Schriftuyre hier ghelooven.

240.
Grob. of A. ende R.

Maer onse aen-ghebooren zonde ende verdorventheyt 2 2 a. vj. en wort in gheen ander verstant Adams zonde ghenaemt, dan om dat wy die van Adam ge-erft hebben. 3 3 Wederlegh. pag. 82.

241.
Coornhert.

Dat niemant zonde noch deught van zyne ouderen mach aen-erven, 4 4 A. dist. 54, 55 is voor al bewesen. Van ghelijcken dat Adam nae zijn val, voor dat hy kinderen teelde, als gheloovigh ende herbooren wesende, 5 5 A. 65, 71, 93 102 self al in Christo was ghenesen, gheen verderf in sich meer en hadde, ende midtsdien ons gheen verderf en moghte aen-erve. Soude dan onse zonde ende verdorvenheyt (Adams ghenaemt by u luyden) ons eyghen moeten zijn, om dat ghy t’onrecht waent dat wyse van Adam ge-erft hebben: soo noemtse dan voorts aen niet Adams, maer ons eyghen zonde, om dat wy selve, niet Adam, ons verdorven hebben.

242.
Grob. of A. ende R.

Vorts is de Antwoorde op dese objectie ofte teghen-werpinge, 6 6 a. vj. verso 14. dat het den Zaondaer niet en baet, 7 7 Antw. op de vijfde Censure. om vande schuldt ende straffe verlost te werden, dat Christus daer voor betaelt heeft, ten zy dat dese ghenoegh-doeninghe ende betaelinghe hem gheappliceert ende toe-ge-eygent worde: ’twelck gheschiet door’t geloove aen Jesum Christum.

243.
Coornhert.

Adam was (segdy) geloovich ende herboren. Adam hadde dan oock door’t gheloove aen’t beloofde zaedt, Jesum Christum, Christi voldoeninghe ende betalinge sich self toe-ge-eygent. Adam was dan self van sijn schulde ende straffe al verlost, al eer hy Kinderen wan. Adam en moght ons dan niet aen-erven noch schulde noch straffe, die hy self niet meer en hadde.

244.
Gob. of A ende R.

Want Christi voldoeninghe eens aen den 8 8 a. vj. verso 21. Cruyce gheschiet, is ghenoeghsaem voor de zonde der gantscher werelt: Ende nochtans en worden de zonde, noch de straffe van dien, allen menschen niet vergeven, door dien datse niet en gelooven, ende dese genade aennemen.

245.
Coornhert.

De voldoeninghe Christi was dan oock genoegsaem voor de eensame zonde Adams, die geloovich dese genade aen nam: sijn zonde ende straf was dan uyt hem, ende en mach in ons niet sijn aengeerft door Adam, waer in zy doe self niet meer en was.

246.
Grob. of A ende R.
Daerom kan’t seer wel t’saemen bestaen, 9 9 a. vj. verso 26. sonder verkortinghe der rechtvaerdicheydt Godts, dat Christus volkomelijck geboetet heeft: Ende dat nochtans inden onboetvaerdighen de zonde straffet.

247.

Also: te weten dat Godt Adams eyghen zonde in hem selve niet meer en strafte, om dat hy boetvaerdigh ende herbooren was: Daerom hy zijn zonde, die hy niet meer en hadde, op niemant en moghte erven: ende dat Godt straft der onboetvaerdighen zonde, 10 10 Oze. 6, 7. om dat zy self, niet Adam, die ghedaen hebben, ende sulckx hen selven straf-waerdigh maken. Dit is recht, ende kan seer wel t’samen bestaen. Maer hoe mach’t bestaen, dat Godt den Vader Adam zijn eyghen misdaet vergheeft, ende de straf af-neemt, ende die op sijn onschuldige kinderen verhaelt?

248.

Seght doch, als Adam mits sijn eyghen zonde sijn onnoselheyt hadde verlooren, ende hy voor zijn gheloovicheydt Kinderen hadde ghewonnen: soudy oock segghen dat hy sijn onnooselheyt, doe niet meer in hem selve wesende, zijnen kinderen aen-ghe-erft hadde? Ick houde wel neen. Hoe mooghdy u self (swijghe anderen) dan vroedt maken, dat hy sijn zonde ende straffe, nu niet meer in hem self sijnde, ons aen-ghe-erft soude hebben?

249.
Grob. of A ende R.

Wyder sal hem de Leser hier oock indachtich 11 11 a. vj. verso 30. dat de woorden in dese Censure aen-ghetrocken, verhaelt staen in’t eerste deel des Catechismi, alwaer ghesproocken wort van de ellendicheyt des menschen, ende niet van sijn verlossinghe.

250.
Coornhert.

Dese uyt-vlucht is u hier voor dicht verstopt, dus gelt de weerklanck hier niet. 12 12 1, 2, 3, 4, etc. Men spreeckt hier van Adams zonde ende boet, oock van de ghenesinghe der Menschelijcker natuyren. Adam was in hem self daer af verlost, ende mitsdien oock in hem al sijn afkomste. U herborene ende onherborene beladet ghy met een aen-ghe-erfde zonde ende straf, soo meughdy heur dan een ander, dan d’eerste Adam. tot een Vader soecken, die noch zonde ende straf, in sich hebbende als hy kinderen wan, ende heur sulcx aen moghte erven.


251.
Grob. of A ende R.

Dewijle nu dese ellendigheyt bestaet inde 1 1 ia. vj. verso 35. zonde ende straffe der zonde.

252.
Coornhert.

Dewijle nu zonde ende straffe Adams (daer af spreecken wy alleenlijck) in Adam selve verdweenen was, soo en moght dese ellendigheyt niet meer bestaen, oock in Adam selve niet: hoe veele weynigher in ons. Want als d’oorsaecke selfs verdwijnt, en mach ’t gevolgh niet blyven.

253.
Grob. of A ende R.

Soo verklaert hier de Catechismus in de x. Vraghe, 2 2 a. vij. verso 30. wat wy met de zonde verdient hebben.

254.
Coornhert.

Wat konden wy, die niet en waeren, verdienen met Adams zonde? Wel aen, moght dat zijn, soo hebben wy oock met Adams ghelooven aen cHristum, zijn weder-gheboorte, even soo wel als met zijn ongheloof, zijn straf, verdient.

255.
Grob. of A ende R.

Te weten tijdtlijcke ende eeuwige straffe. 3 3 a. vij. 2.

256.
Coornhert.

Dat’s u verzieringhe ende toe-voeghsel tot de H. Schrift, 4 4 Gen. 2, 17 die houdt niet van den eeuwighen doodt, O ghy wreede Rechters in den Vierschare des barmhertigen Godes. 5 5 B. 630 A. 267 Noch veele min seyt de Schrift, tot welcken daghe ghy daer af eet, sult ghy ende al u af komste, den doot sterven. Godts wille is, 6 6 a Ezech. 18 32, 23, 33, 11 Jer. 18, 8 Jon. 4, 11 Deut. 1, 39 Mat. 19, 14 Num. 14, 29 dat de zondaer self die sich bekeert, a leve: dat’s verde, dat al des bekeerden Adams Kinderen ende afkomst eer zy b self gezondight hebben, den eeuwighen doot souden sterven.

257.
Of soude God selve, so zijn wil hadde geweest, dat de straf op alle Adams nakomelinghen komen, ende eeuwigh zijn soude, niet soo wel hebben weten te segghen tot Adam, de doot sal dy aenkleven, ende dijnen zade tot inder eeuwicheyt: als Elizeus sulcx, also vande aenklevelijcke lazarye wist te segghen tot Gehasi? Voorwaer ja. Waer heeft Godt sulcx geseyt? Nerghens. Ende op dese uwe dichtinghe ende verzieringhe bout ghy meest al uwe leere.

258.
Grob. of Arent ende Reynier.

Ende ziet de zonde aen op haer selven, 7 7 a. vij. 3. sonder de boete ende betalinghe door Christum 8 8 Wederlegh pag. 82 geschiet, daer van (ghelijck oock boven verhaelt is) eerst inde 12. Vraghe begint ghehandelt te werden.

259.
Coornhert.

Een suyverlijck onderscheyt. 9 9 Siet voor 86, 87, 88, rc Waerom ziedy daer oock niet mede opte genade? Om dat zy daer overvloedigher was dan de zonde? 10 10 Onbescheyt der Predicanten. Maer hoe kondy op Adams zonde noch zien, die vergheten, vergheven, int diepte der Zee gheworpen, ende al verdweenen is: sonder te zien opte overvloedigher genade Godes in Christo, die eeuwelijck sal duyren? 11 11 Psalm 99, 5 135, 1, 2, etc.

260.
Grob. of A ende R.

Ende is daerom niet dan enckel Calumnie, als gheseyt wordt: 12 12 a. vij. dat de Catechismus hier spreeckt van een straffe, die nae de betalinghe noch blijft.

261.
Coornhert.
De straf van der natuyren verdorvenheyt die ghy leert dat wy noch alle draeghen, hebben wy door Adams zonde alleen, sonder onse eyghen wer.... [onleesbaar] zondigen: of wy hebben die door ons eyghen, 13 13 Wederlegh Pag. 82 ende niet Adams zondighe werck. Dit laetst en mooghdy niet segghen, want ghy seght dat ons die verdorvenheyt aengebooren is. Voor ons geboorte en moghten wy niet meer zondighen, dan Adam en moghte voor zijn scheppinghe.

262.
Wy draghen dan (na u luyder seggen) noch de straf van Adams zonde. Die is in Christo al betaelt over 1500. Jaren. Van dese straffe spreeckt u Catechismus hier, te weten van de straf oock over de aen-ghebooren zonde. Dat mooghdy niet lochenen. So mede niet dat ghy my, die de bekende waerheyt spreke, t’onrecht met Calumnien beswaert.

263.
Grob. of A ende R. 14 14 a. vij.

Over de sesthiende ende seventhiende Vraghen ende Antwoorden.

De catechismus leert erghens also: waeromme moet hy een waerachtigh ende oprecht mensche zijn? Antwoorde: 15 15 Menschelijcke nature hadde ghezondight. Omdat de Rechtvaerdicheyt Gods vorderde, dat de Menschelijcke Natuere die gezondigt hadde voor de zonde betaelde. Item: Waerom moet hy t’samen een waerachtich God zijn? 16 16 Dat uyt den Catechismo te besluyten zy, dat Christus, ofte een zondige natuyre heeft aengenomē, ofte indien niet, dat niet de menschelijcke, die gezondigt hadde, maer een ander Nature betaelt heeft. Antwoorde: Op dat hy uyt kracht zijner Godheyt den last des toorns Gods dragen, ende weder gheven moghte. Hier gebruyckt de Catechismus een onschriftelijcke wijse van spreken, seggende, dat de Menschelijcke Natuere gezondicht heeft. Voorts: aenghesien zy hier leert, dat de Menschelijcke Natuere die ghezondight hadde, voor de zonde moste betalen (’twelck immers goet doen is) ende elders uytdruckelijck seydt, dat de Natuyre onbequaem is tot eenighen goede: soo gheve ick te bedencken, hoe weynich dese dinghen accorderen, ende dat een van beyden moet zijn, Of dat Christus een zondighe Natuyre heeft aengenomen, ende mits-


dien voor de zonde niet betaelt heeft. Of indien hy heeft aenghenomen een suyvere ende reyne Natuyre, dat als dan niet de Menschelijcke Natuyre die ghezondicht hadde, maer een andere Natuere voor de zonde heeft betaelt.
Antwoorde. 1 1 In wat verstandt gheseyt wordt, dat de menschelijcke natuere ghezondigt heeft De Censor berispt dese maniere van spreecken, Dat de Menschelijcke Natuyre gezondicht heeft, ende seght: Dat niet de Natuere heeft ghezondight, maer Adam. Maer wie ziet niet dat de Catechismus by die woordekens, Menschelijcke Natuere, verstaet den Mensche?

264.
Coornhert.

Dat mensch ende de menschelijcke natuere niet een selve dingh en is, bekendy, met die uwe woorden, dat de Catechis. daer by verstaet een mensche. Heeft dan de mensche (soo ghy hier segt, die wat anders is dan de menschelijcke natuyre, gezondicht: Soo en heeft oock de menschelijck natuyre niet ghezondicht: Nochtans seydt dat de Catechismus met uytdruckelijcke klaere woorden. Dese Catechismale grove onwaerheyt heb ick berispt voor onschriftelijck. Sy is wederschriftelijck. Ende dit mijn waerachtich segghen, moet met u luyden heeten een tastelijcke verkeeringhe, ja een valsche Calumnie. So moet altijt ’t Schaep beneden drincken, ’t water des Wolfs, die boven uyt de riviere drinckt, vuyl gemaeckt hebben. Uwe woorden zijn dese:

265.
Grob. of A ende R.

Want zy vraeght: 2 2 a. vij. verso. 6. Waerom moet hy (namelijck de Middelaer) een waerachtich ende oprecht Mensche zijn? Wt welcke Vraghe claerlijck blijckt, wat het verstant in de Antwoorde des Catechismi zy, te weten, dat ghelijck een Natuyrlijck Mensche ghezondight hadde: Also oock een ware Natuyrlijcke Mensche (bestaende uyt een Menschelijcke Ziele ende Lichaem) weder moste betalen. 3 3 Waerheydt spreken is een valsche Calumnie met dees Predicanten Is daerom niet dan een tastelijcke verkeeringhe, ja een valsche Calumnie, ’tgene van de onschriftelijckt wijse van spreken, in desen deele, voorghewent wort. ’tIs wel waer, dat dese woordekens juyst inde schrift niet ghevonden werden.

266.
Coornhert.

Nieuwicheyt van leven wert ons gheboden, 4 4 Rom. 6, 4 1 Tim. 6, 20 maer nieuwicheyt van woorden wert ons verboden. U Calvijn seyt, 5 5 Instit. x, 50. dat zy des gheloofs oprechtigheydt een d’alderquaetsten dienst hebben ghedaen, die den naeme, verdienst, nopende Gods oordeel ende der menschen wercken, inghevoert hebben. Wat dienst uwen Catechismus ende nieuwe taele noch noch sal doen, dat sal de verstandighe oordeelen ende den tijt leeren.
Nu vintmem dit woort oock in de Schrifture. U voorsz. nieuwe woorden en vindt men niet inde H. Schrift: Dit bekendy selve. Waerom schaemdy u dan te bekennen, dat ick u Catechismum daer in rechtelijck berispt hebbe? Of zydy de beschaemende waerheyt vyant? Immers ick dit schrijvende, beschuldicht ghy my van valsche Calumnie. Soudy dat uyt liefde ter waerheyt doen? Behalven dat, soo sal’t berispen van nieuwicheyt in woorden, in u Calvino recht ghedaen, maer in my tastelijcke verkeeringe moeten heeten. Lieve seght doch, wie heeft u sulcken previlegie verleent?

267.
Ende opdat ghy of anderen (die onpartijdiger zijn) te beter op moghen letten, soo stelle ick hier eenighe van uwe nieuwe fondamentale woorden ende spreucken van uwe leere (die de H. Shcrift niet en spreeckt) voor ooghen.

5. Dat de mensche de geboden vande liefde 6 6 Cate. niet volcomelijck can houden.
114. Dat de alderheylighste, soo langhe zy in desen leven sijn, maer een cleyn beginsel der gehoorsaemheyt hebben.
Sulcx dat Godt den Menschen op straf beveelt ’ tghene zy niet vermoghen. Calvijn Instit. iij. dis. 94. 7 7 B. 488, 522, 523
8 8 Ende daer hy gheen vermoghen toe en verleent. Dools. xx.
16. Dat de menschelijcke natuyre gezondight heeft.
7. Dat de Natuere is verdorven.
7. Dat alle menschen in zonden ontfangen ende gebooren worden.
9. Van alle goede gaven ende vermoghen sijn berooft.
8. Onbequaem sijn tot alle goet, geneyght tot alle quaedt.
5. Van natuyren gheneyght sijn Godt en haeren Naesten te haten. Ende dat uyt den val der eerste voor-Ouderen. 9 9 Inst. Calvi jj. boeck, 5. c. 19. dist.
12. Dat wy volcomelijck moeten betalen. 10 10 Item, j. cap. 12. dist.
16. Dat de rechvaerdigheyt Gods vorderde, dat de menschelijcke natuere die ghezondight hadde, daer voor soude betalen.
10. Dat Godt hem schrickelijck vertoornt over de aenghebooren zonde.
10. Dat Godt die tydelijck ende eeuwigh wil straffen.
12. VVil dat sijne gerechtigheyt genoegh 11 11 2 Par. 19, 7 gheschiede.
11. Dat Gods gherechtigheydt eyscht dat de zonde, welcke tegen de allerhooghste Majesteyt Gods ghedaen is, oock, met de hoogste, dat is met de eeuwighe, straf aen lyf ende ziele ghestraft werde, &c.

Waer seyt sulcx de H. Schrift? Nergens. Recht anders tuyght de waerheydt selve, die seyt dat den mensche vergheven sal worden, niet alleen alle zonde, maer oock alle blasphemie (Mat. 12. 31.) sondr eenighe daer uyt te sonderen, dan die teghen den H. Geest gheschiet. Dat Adam teghen ’t verbodt Gods heeft ghezondight, seydt de Schrift, maer niet dat hy teghen Godt gheblasphemeert heeft. Wie vintmen, na u eygen leere, die niet en heeft ghezondight teghen Gode? Die zonde is dan mede, soo wel als Adams zonde, teghen d’alderhooghste Majesteyt Godts ghedaen. Eyscht nu Godts gherechtigheydt dat elcke zonde daer teghen ghedaen, oock met d’alderhooghste, dat is, met de eeuwighe straffe aen Lijf ende Ziele ghestraft werde, soo en mach


niemandt saligheydt hopen, maer moeten noodtlijck wanhopen. Is dit een troostelijc Evangelie?
Dit vreemde nieuwe vyer roockt ghy voor 1 1 Lev. 10, 1, 2 den Heere uyt uwe duystere vaten der Menschelijcke opinie van u vreemde Erf-zonde, 2 2 Calvijn Nebul. fol. 105 Insit. iij. boeck, 23. c. 7. dist. 3. dist. 6. dist. Itē ij. boeck, 1. cap. 8, dist. Erf-straf, ende verdoemelijcke Predestinatie, doo ghy die leert: VVaer deur God (soo u Calvijn ronder uyt kalt) d’onnoosele kinderkens vander moeders borsten ruckt, ende in den eeuwogen doot werpt, &c. eerse het oordees des doots connen verdienen, &c. also zy haer verdoemenis met brenghen van moeders buyck. 3 3 Jac. 2, 13 Mat. 7, 1, 2 Vrees dy mede niet daer af verslonden te werden? Of sal hen oordeel met barmhertigheyt gheschieden, die ongheroepen so onbarmhertelijck in Godes oordeelen treet? 4 4 A. 256 Siet Pred. dest. ij. ende vj. ghesp.
Sal’t oock yemant vreemt gheven, dat de gheloovers van sulcke uwe leere gheneyght zijn om God te haten? Naedien zy den lieven ende barmhertighen God als een Tyran afmaelt, ende de menschen van soo snoode ende quade conditie maeckt, door Adams val, ende Godes Predestinatie, datmen die niet soude connen liefhebben? sulckx dat het menschelijcke gheslachte eer souden moeten verblyden in de vermenighfuldinghe van haer Vee, als in haer kinderen, daerse nootlijck in moeten bedroeven, ghemerckt die nae u leere meest totte eeuwighe verdoemenisse werden ghebooren door den val, 5 5 B. 123. daer God maer eenighe bysondere persoonen uyt verkiest, die ooc so noodtsakelijck buyten haer toedoen moeten saligh worden: 6 6 a Ps. 145, 8 118, 1, 34, 9 Isa. 54, 8 als al d’andere buyten haer schulde eeuwelijck moeten verdoemt blyven. So dat de kinder-saligheyt, 7 7 b Jer. 3, 12 Psal. 78, 38, 39, 77, 8, 9. 30, 6, 103, 8, 9, 10. Mich. 7, 18 19. na dese uwe leere, gheen zeghen, maer de alder arghste ende hatelijckste vloeck soude zijn voor den redelijcken menschen: die haere onnosel kinderkens goet ende geen quaet jonnen, waer inne zy oock meer liefde souden betoonen, 8 8 c Ezec. 18, 32 33, 11 Esa. 25, 8 Sap. 11, 27 als uwe wederschriftelijcke leere Godt den Vader ende goeden Schepper tot zijne onnoosele schepselen toeschrijft, 9 9 d Jon. 4, 11 Mat. 19, 14 teghens desselfs natuere ende tuyghnis der H. Schriftueren. Die tuyght: Dat Godt genadigh, 10 10 e 2 Pet. 3, 9 a barmhertigh, ende goedt is, gheduldich, 11 11 f 1 Tim. 2, 4
ende van grooter goedertierenheyt. 12 12 g Eccl. 18, 12 Sap. 11, 24 Psal. 57, 11, 108, 5, 145, 9 Niet verstoort b is, dan voor eenen cleynen tijdt, tot castijdinghe, oeffeninghe, ende beteringhe der menschen: 13 13 h Psal. 103, 13, 78, 38, 39 Eccl. 7, 8, 9 Sap. 12, 7, 9 23. Also hy den doodt der c zondaeren selve, niet en wil (veel min der d onnooselen) of datter yemant verlooren e blyve: maer dat alle f menschen hen bekeeren ende saligh werden: 14 14 i Psal. 100, 4, 5. dat zijne barmhertigheydt over alle g ende de wercken zijner handen gaet, 15 15 k Siet B. 495.
dat hy uyt rechtvaerdicheyt barmhertigh is: 16 16 l 1 Joan. 4, 8 Sap. 11, 25 vermidts hy de h swackheydt zijner schepselen kent, die hy i gemaeckt heeft, 17 17 m Johan. 3 16, 17 Rom. 5, 8 Joan. 1, 29 sy niet heur selven: vande welcke hy niet en k eyscht boven vermoghen. Dat hy de eeuwighe onveranderlijcke l liefde is, 18 18 n Rom. 5, 15, 20 1 Cor. 15, 21 22
dat hy de werelt m ende die hem vyandt waren, soo lief heeft, dat hy zynen eenighen Zoone heeft ghegheven: dat zijn ghenade meer o overvloeyende is dan de 19 19 o Col. 1, 19 20. 1 Joan. 2, 2 2 Cor. 5, 19, 18 1 Johan. 4, 10, 11, 9. Rom. 3, 25 zonde. Op dat door Christum al o verzoent, p verlost, ende q vernieuwt soude werden dat opter aerden is, ende inden Hemel: ende dat sulckx alles in Christo r vervult is. Waer blijft hier u verzierde straffe van der natueren verdorvenheyt, hatelijcke geneygtheyt, 20 20 p 1 Tim. 2, 6 4, etc. Godes eysch van voldoeninghe, schrickelijcken toorn, 21 21 q Ephes. 1, 10 Joan. 1, 29 ende de hooghste eeuwighe straffe der onnoosele afkomste Adams, 22 22 r Joā. 19, 30 om zijne eenighe zonde: die geloovigh ende herbooren zijnde, in Christo vergheven, voldaen, daer van verlost, ende selve ghebetert is? Hoe moghte hy dan die zijne onnoosele nacomelinghen aen-erven, soo ghyluyden nae u maniere dat leert?
God en is niet als een man dat hy soude lieghen: noch als een menschen zoone, dat hy soude veranderen. Soude hy’t seggen ende niet doen? Soude hy spreken ende dat niet bevestighen? Num. 23. 29.
Het ghemeen volck (die ghy’t onwetende acht om u hooghe secrete leere naeckt te toonen) hebben in desen veel beter ghevoelen van Godt (so zy verclaeren over de gebooren zotte, ende ’t sterven der jonde Kinderen) uyt het licht haerder redelijcker natuere (die ghy soo quaet maeckt) als de over-gheleerde (diemen met claerder ende ’tgemeen verstant der schrifturen can verclaren) maer uyt de verborghen ende onbegrijpelicke oordeelen ende wille Godes een heel contrarie gevoelen soecken te verzieren. Zijn die verborghen ende onbegrijpelijck, hoe weet ghy die? Ende ooc dat die strijdigh souden zijn tegens de barmhertige oordeelen ende goede wille Gods, ons inde H. Schrift geopenbaert? Streckt alsulcx ooc tot Godes eere ende salicheyt der menschen, dat het eynde ende eenige wit moet zijn van alle goede leere?
Wildy dan niet eens mercken dat uwes Catechismi onschriftelijck ende onwaerachtig spreken, u in veele grouwelijcke lasteringen ende grove doolingen vervoert? Ende dat sulcx hoe langer hoe meer, ooc oneenicheyt, twist, scheuringe, ende partyschap sal veroorsaken. so u Catechismus ende leere niet en werdt verbetert? Waer’t niet beter gesweghen, dat de H. Schrift niet en spreeckt, dan met dusdanige nieuwe tale, sodanighe verdoemelijcke ende hatelijcke leere soo hartneckelijck te willen staende houden, ende die noch te willen verschoonen met veel groote boecken ende predicatien, tot verclaringe vande duystere opiniē uwes Catechismi. Diemē ooc in plaets van de H. Schrift in de kercken verclaert ende predict: Ende die alle Schoolmeesters ende Predicanten voor goet souden moeten bekennen, waer’t datmen nae uwe Synoden ende Decreten te wercke ginge.
268.
Wat is dit anders dan (ter naevolginghe vande Papisten) zijne menschelijcke leeringe ende doolinghen, die men met gheen waerheyt kan beschermen, met onbehoorlijcke middelen, jae met drang ende macht soecken voor te staen? Ende te willen gebieden over ander luyden geloove ende conscientie: 23 23 1 Cor. 1, 24 1 Pet. 5, 3 Jos. 24, 13, 16. want als de Godtvruchtichste verstanden, die de werelt met hare schijn-heyligen minst pluymstrijcken, by de H. Schrift blyvende, uwe menschelijcke leere ende nieuwe tale opentlijc ende vrymoedelijck verwerpen ende wederspreken: (uwen haet ende naem-schendinghe getroost zijnde) suldy die dan oock willen lijden? 24 24 Justif. van Leydē H. J. of de selve als verstoorders van u uyterlijcken kercken-vrede beclaeghen ende doen straffen? met ghevanghenisse, aen den lyve, of met ghelt-boete: volghens uwen schoonen onderscheyt aen den H. Staten Anno 1579. voorgheschreven ende overgegheven. Waer voor Godt Almachtich ende de versochte wijsheyt van haere Ed. Moghentheyt dese Landen wil bewaeren: Op dat d’Overheyt


gheen Executeurs van der partydigen Ministeren wreetheyt en werde, ende de Lidtmaten Christi aen den lijve straffe, daer men meynt ketters uyt te roeden: met verderf van Lant ende Luyden. So ick heb bewesen dat meest gebeurt is, daer des Lant-verderffelijcke ende Ziel-moordighe opinie gevolcht is, in mijne boecken van ’t Ketter-dooden teghen Lipsium ende Beza geschreven.
Ick meyn niet dat ghy Arent ende Reynier al vergheten hebt, dat ghy schrijft in u Brief in mynen handen zijnde: dat het behoorlijck is voor elck Christen in sijne tyden de Gemeente die van de ghesonde leere afgeweken is, te bestraffen, &c. Ende dat Luther ende Swingel sulcx hebben ghedaen, &c. Teghen wat leere deden die sulcx? Teghen een leere die onlanckx te Romen teghen d’Overheyts wille was aenghenomen? (soo ghy beyde vande uwe in openbaeren druck bekent) 1 1 Inde Antw. opte Leydtsche Remon. of Wroeghschrift voor u Wederl. pag. 9. Voorwaer neen: maer teghen een leere over gantsch Europa met bewilliginge van Keyseren ende Coningen over veel hondert Jaeren aenghenomen ende ghebruyckt zijnde geweest, oock houdende datse nerghens inne en moghten doolen. Maer met wat reden mooght ghyluyden soo bevreest zijn voor uwer kercken onrust? Van’t disputeren, examineren, proeven ende verbeteren uwer leere?
Nademael ghyluyden in druck opentlijck bekent: 2 2 Remonst. of Wroeghschrift aen de H. Staten pag. 9. datter valsche leere mach kruypen in u kercke, ende dat yemant die sulcx bevint, de selve onverbeurt mach ende behoort aen te wysen. Die dit doen, sullen die strafbaere oproerders ende verstoorders moeten zijn, om datse doen, datse behooren te doen? Soo ist niet goedt u leere te volghen.
Ick heb u luyden ende oock in u Synodo ter Goude Anno 1589. aengheboden te bewijsen (so ick nu metter daedt in desen oock doe) dat u leere ende Catechismus vol grove doolinghen is. Die van’t Synodo hebben my niet willen hooren of haer leere teghen my verantwoorden, maer my ghewesen aen de Ed. H. Staten. Ende ghyluyden hebt somtijts wat begonnen, maer zijt telcken daer uyt ghescheyden: ende my geantwoort in een Brief: VVy bedancken u van uwe presentatie, ende laten u weten dat wy gheen tydt so snoode en kennen die wy in’t verantwoorden van uwe raseryen souden willen aenlegghen, &c. Ende dat ghy onghehouden waert, altyt metten weder-sprekers in nieuwe disputen te treden, &c. Hier schijndy veel wijser dan d’oude Vaderen, oock uwe Geneefsche Vaderen selve. Want ghelijck d’oude Vaderen der ketteren: soo hebben u Geneefsche de Roomsche Schriften ghehouden voor een gheraes. Hadden zyluyden maer dit u Compendium, of corte middel, om ketters te verwinnen gheweten, of voor goet ghekent, zy souden gheensins, die teghen de ketteren, dese teghen der Roomsche Schriften, soo veele boecken hebben gheschreven. Meendy dan hier op Aerden (ende dat alreede) een triumpheren ende heel vredighe, ende gheen strijdende ende lijdende kercke te hebben? Al waer uwe kercke suyver in de leere, datse nu niet en is, soo salse ruste hebben, als de ketteren rusten van valsche doolinghen te leeren: Wanneer sal dat zijn? Als hier ter Wereldt gheen nieuwe ketters of schadelijcke doolinghen (die inde kercke mogen kruypen) te verwachten zijn: So hebben oock de ware Predicanten gheen ruste te verhopen van’t disputeren, of men moet metten huyrlingen, de moeyten ende periculen vliedende, de schaepkens verlaeten, ende die den wolven bevelen: Ende, also meer’t ooge hebben op de weelde des loons, dan op de veylicheyt ende heyligheydt der Schaepen. Is u luyden nu aen de waerheyt so weynigh gheleghen, of gaen u de doolinghen so weynich ter herten, dat ghy liever een onberispte ende onaenghevochten, dan een waere verbeterde Leere ende kercke haddet, uyt vreese Godt wouts van d’onruste uwer kercke? Of zijt ghyluyden ende de uwe nu so vreedsaem ende stille gheworden, dat u het wederspreken ende disputeren verveelt? Maer wonder ist dat ghy u sleve hier inne so opentlijck derft bewijsen te zijn naevolghers van de Roomsche Catholijcken. Hebdy noch onlancx henluyden hardt ghelastert, van dat zy in gheen disputen en wilden treden? Is nu dese ghemackelijcke weelde al prijselijck in u luyden? Soo doende treckt ghyluyden die versleten schoenen der Ro. Catholijcken wederom aen, om een nieu weeldich ontsich ende rustich Gheneefsch Pausdom, op te rechten. Dat soude wel dienen om niet metten woorde Godes stadelijck in een moeyelijcke krijgh te velde te legghen in’t leger vande strydende kercke: maer om hier ter werelt veylich onder des staelen swaerts bescherminghe (so d’Overheydt soo onvoorsichtich waere) in weelden te baeden. Maer want ick hier af u luyden de waerheyt wel naeckt ontdeckt hebbe in de xiiij. Sessievan mijne ghedruckte Synodo. So wil ick hier van scheyden, ende weder komen tot de nieuwigheden van woorden in uwen Catechismo.

Grob. of A. ende R.
Maer daer uyt volght niet datmense niet 3 3 a. vij. verso. 19. mach ghebruycken, om teghen de Wedersprekers der Mensch-werdinghe Christi, te beter te verstaen te gheven, dat de Middelaer moste zijn een waerachtich Mensche (so inde Vraghe staet) hebbende in als de selve Natuere, die d’eerste Mensche Adam hadde.

269.
Coornhert.

Waerheyt ende logen zijn daer door voorneemlijck onderscheyden, in elckx woorden, dat waerheyts woorden eygentlijck gelijck, maer des loghens woorden onghelijck zijn den dinghen daer af men spreeckt. Zijn dese uwe woorden eygentlijcke waerheyt, waerom seghdy datmer by verstaet den Mensche die niet genoemt en was. Zy zijn dan gheen waerheyt.

270.
Ick houde met u luyden, dat de wederspreeckers vande Menschwerdinge Christi in een misverstandt zijn. Maer men wederstaet niet vruchtbaerlijck d’eene loghen met d’ander. Oock en ist niet gheoorloft quaet te doen, dat’s nieuwe wijse van spreecken te ghebruycken, ende dat noch met onwaerheyt, op datter goet uyt kome.


271.
Behalven dat, so zijn al de Doopsgesinde so bot niet, dat sy vande Schriftuyrlicke wijse van spreken souden wijcken, om dese uwe onschriftelijcke, ja wederschriftelijcke wijse voor goet aen te nemen, ofte dat sy oock niet mercken en souden konnen, met wat grover lasteren dese uwe nieuwe wijse swanger is. Die suldy terstont hier na moghen lesen.

172.
Grobbelaer of Arent ende Reyier.

Soo veele belanght de gehoornde Sluytreden, 1 1 a. vij. verso 26. van t’aennemen der suyverer oft zondigher Natuere, daer mede ghepooght wort 2 2 Antwoorde op de Sluytredē des Berispers. den Catechismum teghen hem selve strijdich te maken: Daer op is de Antwoorde, met den Catechismo, dat de verdorvene oft zondighe Natuere voor de zonde niet conde betalen. Ende nochtans ist daerom niet onwaerachtich, dat de Natuere die ghesondicht hadde, voor de zonde moste betalen. Want dit is (ghelijck de Censor valschelijck meynt) gheen een dingh, De zondighe Natuere, ende de Natuyre die gezondicht hadde: maer daer is een onderscheyt in. De Natuyre Christi is wel anders ghestelt gheweest, dan d’onse: Daer inne, namelijck, datse niet zondich was: maer ten was daeromme gheen ander Natuyre, maer de selve Natuere in wesen ende substantie. Want de substantie maeckt de Natuyre, ende niet de zondelickheyt, dewelcke niet anders en is, dan een qualiteyt ofte aenghekomen toevallich dingh in de Natuyre. Daeromme, als de Catechismus seyt, dat de Menschelijcke Natuyre, die ghezondight hadde, voor de zonde betaelt heeft: soo verstaetse gheensins, dat Christus voor de zonde heeft voldaen, aen hem hebbende een zondighe natuyre: maer hebbende uyt Maria sonder zonde aenghedaen even de selve (dat is, een ware Menschelijcke) Natuyre, inde welcke Adam ghezondicht hadde. Ende aldus is oock dese teghenworpinghe anders niet dan enckel beuselinghe ende Sophisterie.

Dat de natuyre die ghezondicht hadde, voor de zonde moste betalen.

ViiI. Doolsproke der Predicanten of des Catechismi .

273.
Coornhert.

CHristus heeft onse zondige natuyre aengenomen, of een ander dan d’onse. Niet een ander, want dan soude niet de natuere die gesondight hadde, maer een ander voor de zonde betaelt hebben: teghen dit segghen des Catechismi self.

274.
Heeft Christus Jesus dan oock onse zondighe natuyre aenghenomen, soo heeft hy die zondigh, soo hy die vant, ghelaten, of hy heeft die voor, in, of na t’aennemen gebetert ende gheheylight. Liet hyse zondigh blijven, soo en mocht hy daer mede niet betalen voor de zonde.

275.
Heeftse Christus dan oock ghebetert ende ghehylicht, so is dat gheschiet voor zijn deelken menschelijcke natuyrs alleen, of int alghemeen voor de gantsche menschelijcke natuyre. Dat Christus de menschelijcke natuyre door zijn aennemen heeft willen heyligen ende beteren, moetmen bekennen. Dat Adam gheen wil ghehadt en heeft om de menschelijcke natuyre zondich te maken ende verderven, en suldy self niet teghen segghen.

276.
Adam, seghdy, heeft de gantsche menschelijcke natuyre verdorven ende zondich ghemaeckt. Hoe salt nu luyden dat Christus willende beteren ende heylighen de menschelijcke natuyre, die selve niet int alghemeyn, maer alleenlijck zijn eyghen deelken natuyrs beter gemaeckt ende gheheylight soude hebben?

277.
Wildy dit segghen, so maeckt ghy hier al weder Adam machtiger om te verdervē, dan Jesum Christum om te ghenesen. Bekendy dan dat het met Christi beteringe vande heele menschelijcke natuyre door zijn heylige ghemeenschap so krachtelijck toeghegaen is, als ghy over d’ander zijde leert dat het toeghegaen soude zijn met Adams verderf vande 3 3 Mat. 53. 33 1. Cor. 5, 6. heele menschelijcke natuyre door zijn zondighe ghemeenschap, als de ghelijckenisse Christi vande drie maten meels, ende Pauli vant geheele verzuyrde deesem uyt beelden: waer sal dan blijven u Erfzonde? u verdorven natuyre, u gheneyghtheyt om Gode ende den Naesten te haten?

277.
Waer sal die blijven alsmen die aenmerct? De betalinghe Christi aen den Cruyce voor de menschelicke natuyre die gezondight hadde, is gheschiet voor zijn deelken der Menschelijcker Natuyren alleen: of daer voor niet, maer voor al d’ander Menschelijcke Natuyre die gezondicht hadde: of voor geen Menschelijcke Natuyre met allen.

279.
Voor zijn deelken alleen niet: want die was int aennemen al volkomelijck ghenesen ende vande zondelijckheyt gantschelijck gheheylicht: anders hadde hy voor de sonde niet mogen betalen. Soo oock de Catechismus selve seyt. Hy heeft dan betaelt voor de zonde van al d’ander menschelijcke natuere, of voor geen met allen.

280.
Is het eerste van dese twee dan waerachtich, te weten dat Christus betaelt heeft voor de zonde van alle d’ander menschelijcke natuyre: So is die dan oock waerachtelijck gevryet vande Sonde, ende midtsdien ooc van de Schult, ende dienvolghens mede vande


Straf, oock namentlijck, van uwe geneyghtheydt om Godt ende den Naesten te haten.

281.
Voorder staet te bedencken dat Adam gesondicht heeft ende niet de menschelijcke natuere: of dat dese ende niet Adam ghezondicht heeft: of dat sy beyde te samen hebben ghezondicht. Nergens en seyt de H. Schrift dat de menschelijcke natuere heeft ghezondight, 1 1 A. 38. maer dat is alleenlijck u luyder verzieringhe, die ghy voor Godes woordt (soo dorfdy u leere noemen) uytgeeft, ende vande Heylighe Schrift wijckende, als eenen tweeden reghel den menschen voor-broeckt.

282.
Maer over al, daer sy hier af vermaent, 2 2 Genes. 3. 6, 12. 17. Ose. 617. Ro. 5. 14. etc. seyt de H. Schriftuyre dat Adam ghezondight heeft, welcke Schriftuyrlijcke waerheydt u Catechismus op dese plaetse daer’t ghelden soude, verswijght, ende daer voor dese u ghedichte onwaerheydt inde plaetse stelt.

283.
Ende om dese dolinghe uwes Catechismi gheroert te hebben, scheldy my van tastelijcke verkeeringhe ende valsche Calumnie. Is waerheyt in uwen verkeerden oogen dan in valsche Calumnie verkeert: so ben ick voorts aen liever van u gescholden voor een Calumniateur, dan voor een die eenvuldelijck de waerheyt spreeckt: waerheydt, te weten soo die in uwen ooghen is, 3 3 Isa. 5. 20. die so doende t’goede seght quaet, ende t’quaede goet te wesen. Maer ter saken.

284
Adam, met de menschelicke natuyre, heeft ghezondicht: daerom was oock Adam, als de rechtschuldighe, uyten Lusthof, Gea. 3, 24. maer niet de menschelijcke natuere uyt Adam geworpen. Maer laet ons u luyder grove dolinghe in desen, by ghedooghe, ende als of’t recht ware gheseyt vanden Catechismo, hier voor goet toelaten, ende besoecken of ghy uyt de loghen eenighe waerheyt sult mogen spinnen, die de Catechismus hier inne yet sal moghen verschoonen.

285.
Indien de menschelijcke natuere heeft gezondight, soo heeft sy ghesondight voor Adam alleen, in wien dat gheschiede: of oock voor alle menschen, die van hem souden komen int alghemeen. Was het voor Adam alleen, soo en macht niemant dan Adam alleen gheschadet hebben: ende dan leyt u aengheerfde ghenegentheyt van Gode ende den Naesten te haten, met al des daer aen kleeft, inder asschen, als verzieringhe ende gheen waerheyt wesende.

286.
Maer ist ander, te weten dat de menschelijcke natuyre ghezondight heeft in Adam voor alle menschen die van hem souden komen: soo heeft die selve menschelijcke nature van ghelijcken in Adam recht ghedaen, gelooft, sich bekeert, boete ghedaen ende Christi ghenade aenghenomen, ende dat mede voor alle menschen die van hem souden komen. WAnt men mach des gheloofs werckinghe niet onmachtigher maken int goede, dan des ongheloofs werckinghe in’t quade. Hier verdwijnt noch al mede u voorsz. verdorventheydt der natueren, soo ghy die leert.

287.
Soudy hier mede noch al neen toe willen segghen, teghen de kenbare waerheydt, soo suldy moeten seggen dat Christus heeft aenghenomen een ander menschelijcke natuere dan Adams, die ghy seght soo gants verdorven ende zondigh te wesen: of de selve gheen ander. Seghdy een ander, soo heeft Christi Menschwordinghe ons niet altoos ghebaet: dit waer lasteringhe Christi, daerom suldy dan niet toestemmen.

288.
Immers u Catechismus selve, oock ghyluyden, seght klaerlijc dat de natuere die gesondicht hadde (dats nu oock de selve ende gheen ander) voor de zonde moste betalen. Die was dan selve oock zondich, soo mocht die voor ons niet betalen. Dus ontkendy dat, maer seght dat Christi menschelijcke natuyre niet zondich en was, maer heylich.

289.
Dit u seggen bestady te bewijsen met d’onderscheyt der substantien ende der vormen of qualiteyt vande menschelijcke natuere. Ende verwondert my, dat ghy u niet en ontsiet daer weder mede te behelpen: naedient u inden Leytschen handel soo qualijck geluckte, inden onderscheyt te maken tusschen de ware ende valsche sichtbare kercke, vande forme end substantie, daer ghy met schaemte verstomde ende in bleeft steecken. Wat mach hem wijs maecken, die door de strenghe leeringe vander dwasen Leermeesterinne (ick meyne het ondervinden) niet wijs en wordt?

290.
De Menschelijcke natueren des onnooselen Lammeken, ende des dootschuldighen moordenaren aen den kruyce te samen hangende, waren alle na der substantien (op dat ick u woort ghebruycke) menschelijcke natueren: machmen daeromme segghen dat Christi ende der moordenaren een selve menschelijcke nature waren? Waer dat geweest, soo mochten oock de zondelijcke natueren lijdende, voor Adams zonde betaelt hebben. Hier toe seyt de Catechismus selve neen.

291.
Wat ick hier meer teo soude mogen voortbrenghen (soo’t my oorbaerlijck dochte) laet ick anderen bedencken: maer laet u dit oock noch al nemen dat Christi nature was die selve menschelijcke natuere Adams (dat houde ick oock voor waerheyt) maer dat Adams menschelijcke natuere zondich was na zijn bekeeringhe (dit leert de H, Schrift nerghens) ende dat Christi menschelijcke natuere niet zondich, maer heylich ende reyn was (dit ghetuyght oock de Goddelijcke Schrift.) Daer mede in dit stuck nu oock ons gheschille ophout.


292.
So moetmen my noch toelaten een groote onderscheyt te zijn inde menschelijcke nature: datmen segghe, sy heeft ghesondicht, 1 1 Isa. 1, 16, 17, 18. soo dat sy van zondelijckheyt besmet was roodt als vermeillon, maer dat sy is, midts aflatinge van zondigen, soo dat sy voorts niet meer en zondicht, nu reyn afgewasschen, ende so wit als sneeu: of datmen segge, de menschelijcke natuere is suyver ende volkomentlijck reyn van allen sonden, als die noyt en heeft ghezondicht, daer door sy eenighe vlecke aen haer soude moghen hebben.

293.
Hier moet ghy nu nootsakelijck segghen een van beyden, te weten dat Christus int aennemen vande ware menschelijcke natuere, door de heyligheyt zijnre Godlijcker natueren, ghemaeckt heeft, dat die selve menschelijcke natuere die gezondicht hadde, noyt ghezondight en heeft: of dat hyse wel heylighde in sulcker wijsen dat zijn menschelijcke natuere die hy aennam, niet zondigh en was, maer so niet dat sy noyt en hadde ghezondicht.

294.
Het eerste machmen lichtelijck, maer het laetste is onmoghelijck om te ghelooven. Machmen dan maken, dat het ghene, datter gheschiet is, niet geschiet soude wesen? Wildy dit seggen, soo wederspreeckt ghy plattelijc u Catechismus, want die seyt naectelijck dat de natuere die gezondight hadde, voor de zonde moste betalen. Maer waer Adams menschelijcke natuere die gezondicht hadde, door Christi heylicheyt ghemaeckt, soo dat sy niet en hadde ghezondicht: soo hadde voor de sonde betaelt een menschelijcke natuyre die niet en hadde ghezondicht.

295.
Dit mooghdy dan oock niet seggen, maer recht anders, te weten dat de rechvaerdicheydts Godts vorderde, dat de menschelijcke natuere, die ghezondicht hadde, voor de zonde betaelde. Waeromme dat? Om dat niet een onschuldighe daer voor soude betalen, t’welck onrechtvaerdigheydt ware: maer de recht-schuldighe, dat rechtvaerdigheyt is.

296.
De menschelijcke natuere die in Christi lijden betaelde, was doe, als al geheylight zijnde voor zijn doodt, selve onschuldich: Of sy was noch schuldich. Is t’eerste, soo heeft de onschuldighe menschelijcke natuyre t’onrecht betaelt, t’welck Gods rechtvaerdigheyt net en vordert of eyscht, 2 2 Ezech. 18, 32 21, 33, 11, 14, 15, 16, want die wil niet dat een onschuldige selve, maer wel dat de selfs-schuldighe, hem bekeert hebbende, niet en sterve.

297.
Maer seghdy dan t’laetste, te weten dat de gezondight hebbende menschelijcke natuere Christi noch schuldich was, soo dat hy daer mede onse zonden aen den kruyce droegh, 3 3 1. Pet. 2, 24, Col. 2, 14, daert hantschrift scheurde ende daer aen hechte: soo mocht die schuldighe natuere Christi voor ons niet betalen, soo zijn wy noch in onse zonden, soo lastertmen Christum ende zijn ghenoeghdoeninghe. Men mach nu sien of dese mijne teghenworp, dan of die uwe antwoorde of wederlegh beuselinghe is ende Sophisterie.

298.
Tot sodanighe grove ongheschicktheden ende grouwelijcke lasteringen brenght u luyden dat onschriftelijck ende onwaerachtelijck spreken, d’welck ghy hier noch beht bestaen voor te staen, so voert d’eene onwaerheydt tot d’ander, sich self ten laetsten soo diep versinckende in des looghens duysterkeyt, dat haer het licht der waerheydt niet meer en verschijnt. Daer af behoede Jesus Christus, die selve de Waerheyt is, ons allen, Amen.

299. 4 4 a. viij. 21.

Over d’Antwoorde op de achthiende ende negentiende Vraghen.

Ten is my niet onbekent, dat de Catechismus met woorden leert, Dat ons Christus tot een volkomen verlossinghe, 5 5 Den Catechismo toegedicht, datse leeren soude dat Christus zijn Geloovigen niet volcomelijck verlost heeft vande tyrannie haers oudē Heeren. ende gerechticheyt gheschoncken is. Item, Dat sulcx ten laetsten door den eenigh gheboren Sone vervult is. Maer ick bewijse met de navolgende Sluyt-rede, dat hoewel die woorden daer staen, nochtans inder daet contrarie van den Catechismo gheleert wordt. Geen mensche, die wille heeft om yet te doen, ende sulcks niet vermach, overmidts yemant anders zijns machtich zijnde, hem belet zijnen wille te volbrenghen, is volkomelijck verlost vande Tyrannie zijns ouden Heeren. Alle Christ-gheloovighe heeft wille om t’Ghebodt Christi vande liefde tot Godt ende den Naesten volcomelick te onderhouden, t’welc hy nochtans niet en vermach, overmits de aenghebooren Natuere (soo de Catechismus leert) van ghenegentheyt om Godt ende den Naesten te haten, hem sulcx belet te volbrenghen. Daer uyt volght nu, na de leere des Catechismi, dat gheen Christ-gheloovighe volkomelijck verlost is vande tyrannie zijns ouden Heeren, etc.

Coornhert.

Daer doet ghy, Grobbelaer, de Censuere spreken onder decksel als of sulcx stont in mijn Proeve, die vinde ick op dese plaetse niet voor bewijsreden by my te desen ghebruyckt. Het mach wel zijn dat ick die of derghelijcken erghens gheschreven hebbe. Maer daer beneven moet oock zijn dat ghy hier niet oprechtelijc, t’gunt hier mijn werck so niet en is, daer voor uyt geeft. Soo ick sulcks dede, men soude my een valschaert schelden.

Grob. of A. ende R.

Antwoorde. T’is een grof onverstant, 6 6 a. 8. verso 9. datmen dese woorden des Catechismi, Dat


ons Christus tot een volkomen verlossinghe 1 1 Grob. onvertstant des berispers int uytleggen des Catechismi. ende gerechticheyt geschonckē is, aensiet, als ofse streden tegen t’gene de selve Catechismus leert, dat de Geloovige de Geboden Gods, soo langhe sy hier leven, niet volkomelijck konnen onderhouden.d’Apostel seyt, dat Christus gheworden is een oorsake der eeuwigher salicheydt, 2 2 Hebr. 5. 9. allen die hem ghehoorsamen, Maer hier tegen strijt niet t’gene ons gheleert wordt inde Kercke Godts, dat wy de eeuwighe salicheyt besitten connen, so lange wy in dit sterffelijcke leven zijn. Want inde hope zijn wy salich gheworden (seyt Paulus) ende verwachtent met lijdtsaemheydt. Alsoo can’t mede seer wel tsamen bestaen:
3 3 Rom. 8. 24. Dat Christus ons gheschoncken is tot een volkomen gherechticheyt (ick neme nu dit met u voor de heylighmakinghe ende nieuwicheydt des levens) ende dat nochtans dese heylicheydt in ons niet volkomelijck en can zijn, so langhe wy hier leven.

300.
Coornhert.

Onverstant verneem ick noch daghelijcx al veel meer in my dan my lief is, ende dan ghy kont sien. Daer zijn gaven Godes die men in desen sterflijcken leven niet en mach besitten, als d’eeuwighe salicheydt: daer af men hier maer een voorsmake heeft: ende gaven die men hier na in’t eeuwighe leven niet en mach besitten, als t’gheloove, want men daer niet en sal ghelooven, maer tegenwoordelijck sien. Nu doet u die verwerde onbescheydenheydt hier alsoo redeneren of argumenteren: Men magh hier t’eeuwighe leven wel tot een gheschenck hebben inder hopen, al heeftmens niet int dadelijck besit, dat eerst int ander leven sal wesen: so mach men hier dan oock wel t’geloof inder hopen hebben, al heeftmens niet in’t besit, dat eerst int ander leven sal wesen. Soodanigh is dese uwe bewijsreden, die deught niet, ende is gheen wijse reden.

301.
Want tot dese twee saken, seyt u Catechismus daer, dat ons Christus is gheschoncken: nemende hier de gerechticheyt voor die heylicheyt des levens. Sy seyt daer by ooc, dat sulcx ten laetsten al vervult is. Door wien? Door den genen daer’t God door belooft, 4 4 Luce. 1, 37, ja geswooren hadde ons te geven, dat wy van onser vyanden handen verlost zijnde (daer is de beloofde verlossinge) hem souden dienen in heylicheyt ende gerechticheyt. Hier zijnse beyde. Nu seyt u Catechismus selve (ende dat met waerheydt) dat sulcx vervult is door den eenigh-gheboren Sone.

302.
Hoe is sulcx door Chrsitum vervult? Dat wy dat geschenck hier niet inder daet, maer alleen inder hope besitten, om hier na int ander leven eerst daetlijck te besitten? Sullen wy daer Gode dienen int hanteren van gherechtigheyt, ende int volkomen onderhouden der gheboden? 5 5 Doolsproke xvij. Dat is nu al in’t Hemelwerck ydelheyt ghebleken.

303.
Immer Godts beloften zijn opentlijck daer teghen. Die en spreken niet van Gode met gherechtigheyt te dienen hier na inden Hemele: maer hier inder tijdt, te weten alle de daghen onses levens. So luyden uytdruckelijck de woorden deser beloften.

304.
Daer met stemmen over een d’Apostels woorden houdende: 6 6 1. Pet. 4. 1. 2. Want nu Christus inden vleesch gheleden heeft, soo wapent u oock metten selven sin. Want wie in’t vleesch gheleden heeft, die heeft opghehouden van zonden: op dat hy nu niet meer der menschen begeerlijckheden, maer den wille Godes leve, het overblijfsel des tijdts, dat noch is in den vleesche.

305.
Dese dienst Gods ende dit leven niet na onsen wille, maer an Godes wille hier in dit leven, is oock t’eynde daer toe wy verlost worden van onsen vyanden handen. Want de verlossinghe dient alleen daer toe, dat wy souden in vryheydt Gode dienen na zijn behagen. Dit dienen moet hier, ten mach niet inden Hemel gheschieden, soo oock de beloften klaerlijck mede brengen. Dese beloften zijn door den eenighen ghebooren Sone vervult.

306.
Alle sulcx hebbe ick u, navolgende u ghewoonlijcke afwijckinghe van ons rechte geschille hier, noch willen volkomelijck bewijsen: niet teghenstaende my sulcx int minste niet nootlijck was. Want wy en handelen in dit tweede stuck niet dan vande beteringhe van’t verderf over al t’menschelijck gheslachte. Zijn wy daer af verlost: wat kan ons t’verderf vande hatelijcke gheneyghtheyt beletten int onderhouden vande gheboden Godes? Zijn wy daer niet af verlost: hoe mach Christus ons gheschonken zijn tot een volkomen verlossinghe, ende sulckx door hem vervult wesen, soo de Catechismus selver seyt?

307.
Laet het noch maer inde verghevinghe by de Catechismus ghemeynt zijn, die is inden gheloovighen Adam dan oock al vervult. Soo moet de straf uyt Adam wech ghenomen wesen, soo nu dick bewesen is, so heeft hy ons oock dese hatelijcke gheneyghtheydt gheensins mogen aen-erven.

308.

Elck vande voorseyde stucken is genoegh: noch wil ick u meer doen. 7 7 Hebr. 5. 9. Ick wil u inghevoerde sproke totten Hebreen noch al nae u wille nemen, als te rechte inghevoert, hoewel dat soo gheensins en is: ende u dan noch daer uyt selve laten sien, dat ghy weynigh merckt dat ghy u self meest teghen spreect, als ghy meest meent mijn Proeve te wederlegghen. Dit alleen wil ick bedinghen, dat ick hier niet wil laten ghelden u luyder nieuwe verkeerde tale, daer ghehoorsamen beduyt sondigen of beginnen te gehoorsamen: maer moet ghenomen werden na de oude ende rechte tale des heyligen Gheests inde H. Schriftuere.


309.
Daer beteeckent het ghehoorsamen Godes, 1 1 a Mat. 7, 2, 12, 50. Ephes. 6, 6, Heb. 10, 3, 13. 21 1, Joan. 2, 17 des a Vaders wille doen, dat voor Gode b behaeghlijck is te doen, c rechtvaerdicheyt te doen, ende dit d altijdt, oock e rechtvaerdicheyt te wercken, Item van f t’quade af te wijcken ende t’goede te doen, 2 2 b Deut. 12, 28. Rom. 12, 1, 1, Joan. 3, 22sulcx dat wy den tijdt des overblijffsels inden vleesche Gode g leven ende h Christo, niet ons selfs, inden i geest leven ende wandelen, 3 3 c 1, Joan. 2, 29, 3, 7, ende niet k versuymen, den naesten l lief te hebben ende m barmherticheyts wercken te doen. 4 4 d Psal. 105, 3 5 5 e Psal. 14, 2,

310. 6 6 f Eze. 18, 20, i, petr. 3, 11 Psal. 33, 15, 36, 27, Jac. 1, 27,
Dat heet inde H. Schrift ghehoorsamen: die dat doen, die zijn Gode ghehoorsaem. 7 7 g1. Pet. 4, 1, 2, Want elc deser stucken behelst in sich volkomen ghehoorsaemheydt Godes ende onderhoudinghe zijner gheboden. 8 8 h Ro. 14, 7, 8 1, Crs. 10, 24 2, Cor. 5, 15, Phil. 2, 4, Dese en mogen oock niet hier na int ander leven, maer moeten hier in dit leven gheschieden. 9 9 i Gal. 5, 25,

311. 10 10 k Eccl. 7, 99 11 11 l Rom. 13, 8,
Nu seyt de schrift by u inne ghevoert, 12 12 m Mat. 22. 35. etc. dat Christus gheworden is een oorsake der eeuwiger salicheyt, allen die hem gehoorsamen: 13 13 Heb. 5, 9, Dit ghehoorsamen gheschiet dan hier in dit leven, ende heeft den voorgangh vande eeuwighe saligheyt: want soodanigen ghehoorsamen menschen is Christus daer toe een oorsake geworden. Bekent dan of loochent dat hier sulcke ghehoorsamen moghen wesen op aerden. Bekendy’t, soo bekent u dolinghe in’t loochenen datmen hier Gode na zijnen ghebode, dats volkomelijck, ghehoorsaem mach wesen.

312.
Maer loochent ghy’t: soo loochent dan oock die sproke totten Hbreen by u inghevoert waerachtich te wesen. Want dan soude Christus geworden zijn een oorsake der eeuwigher salicheydt, allen den ghenen die hem ghehoorsamen: t’welck dan souden zijn (na dese uwe opinie) allen den ghenen die noyt en waren, nu niet en zijn, noch nemmermeer worden en sullen, dat is van niemande. Waer dan Christus oock een Salichmaecker des werelts?

313.
Wiens verstant is hier nu schriftmatiger: het mijne dat ghy voor grof schelt: of het uwe dat subtijl wil wesen plat teghen de H. Schrift? Ten bewijst sich oock niet seer abel, daer inne: dat het meynen u Catechismum teghen my te verantwoorden, die selve teghen zijn meyninghe met my selve helpt vernielen.

314.
Grobbelaer of Arent ende Reynier.

Noch veel min schijns van strijdigheydt 14 14 a. viij. verso 28. tegen dese Leere des Catechismi, is in de neghenthiende Vraghe, de welkce oock inde Censuere aenghetrocken wort. Want daer inne wort niet anders te kennen ghegheven, dan dat Godt gheopenbaert, ofte aen den dach ghebracht heeft (dat heet hier, Vervullen, na den ghewoonlijcken stijl der Schriftuere) in den nieuwen Testamente, t’ghene hy te vooren inden ouden Testamente verkondight, voorseyt ende voorghebeelt hadde: Als hy namelijck zijnen Sone Christum ghesonden heeft om onsen Middelaer te zijn, ende in den doot overgheghen tot onser verlossinghe.

Dat vervult te zijn, nader Schrifturen stijl, niet anders te kennen en gheeft, dan gheopenbaert ofte aen den dach ghebracht te zijn.

IX. Doolsproke van Aernt ende Reynier .

315.
Coornhert.

V Catechismus hadde (soo ghy nu merct) te naeckt gesproken inde antwoort opte negenthiende Vraghe, dat alles door Godes eengheboren Sone ten laetsten is vervult, dat de volkomen gheschoncken verlossinghe ende gherechtigheydt vervult is, soo voor is ghebleken. Ja ghy oock selve (Wederleg. 82. pag.) dat Christi voldoeninghe eens aen den kruyce gheschiet is. Dit wilde ghy niet bekennen. De klare woorden en moght ghy niet lochenen. Wat uytkomst was hier voor u luyden? Anders gheen dan uwe nieuwe verkeerde tale int dichten van een onghehoorde ende nieuwe stijle der Schriftueren. Want vervullen van t’beloofde, sal nu na dese nieuwe stijl beteeckenen (niet als van outs) gheven, volbrenghen, of doen worden van de beloften, maer alleenlick aen den dach brenghen of openbaren: dats dat de gave gheopenbaert end alleenlijck klaerder dan voor ghetoont, maer niet ghegheven wordt.

316.
Hadde u eenigh Prince beloften ghedaen, maer wat duysterlijck, van duysent ponden Vlaems te gheven: ende hy over wat tijdts daer na u t’selve met zeghel ende brief beloofde, ende soo zijn belooften openbaerde, maer soo dat ghy daer af niet meer in desen leven verkrijghen en soudet dan die klaerder openbaringhe vande beloften: Sout ghy u daer mede welkonnen duncken laten dat hy die belofte vervult hadde? Ick houde wel neen, maer sout seggen dat hy u nemmermeer t’beloofde gelt en dacht te gheven, want men in den Hemel gheen ghelt en sal ghebruycken. Alsoo oock gheen ghehoorsaemheyt of gherechticheydt. Want daer geen geboden sullen wesen noch wercken.

317.
Maer hoe suldy dese uwe nieuwe stijl der Schriftueren bewijsen? Met de H. Schrift? Met reden? Of met u authoriteyt? Met de H. Schrift en bestady’t niet eens, wel wetende dat ghy’t niet eens, well wetende dat ghy’t niet en vermooght. Ghy brenght oock gheen reden voort, want ghy


weet dat ghyse niet en hebt. U authoriteyt en gelt noch by my niet: anders waer u naect segghen ghenoech. Dat alleen soude ick ghelooven, dats verde van u Catechismo te wederspreecken.

318.
Ghy en brenght oock gheen reden, noch veel min Schriftuere van dese uwe gedichte stijl. Die noemdy nochtans den stijl der Schriftueren. Laet ons die stijle ondersoecken met de H. Schriftuere. Soo soude nae dese uwe nieuwe stijl der Schriftueren het voorsegghen des Psalmisten: 1 1 a Psal: 77, 2 Mat. 13, 35 a Ick sal mijnen mont op doen in Parabolen: beteeckenen niet vervult of geschiet te zijn door Christum, maer alleen geopenbaert te zijn: Soo soude na dese uwe nieuwe stijl der Schriftueren, 2 2 b Zac. 11, 12 Mat. 27, 9, t’voorsegghen vande b dertich penninghen, beteeckenen niet vervult, maer alleen gheopenbaert te zijn aen Christum: 3 3 c Psa. 21, 19 Mat. 27, 35 het Lot c werpen op Christi kleeren, niet vervult, maer gheopenbaert zijn aen Christum: 4 4 d Ps. 40, 10, Joan. 13, 18, het d broot eten van Judas met Christo, ende het niet e breecken van Christi beenen, 5 5 e Num. 9, 12 Joan. 19, 33 niet vervult zijn, maer alleen gheopenbaert te zijn.

319.
Alle t’welcke, na den ouden waren stijl der Schriftueren, ons klaerlijck ende waerlijck te kennen wert ghegheven, dat het geschiet ende inder daet volbarcht is. Sulcx dat ghy willende, na dese uwe nieuwe stijl, alle t’selve duyden voor alleen gheopenbaert te zijn, maer dat het noch eerst int ander leven gheschieden sal: salmen oock wel na die selve uwe nieuwe stijl moghen seggen: dat vervult te zijn, dat een maecht baren soude: dat Christus als een slacht-schaep ter doot ghebracht soude worden: dat Christus verrijsen soude, ende alle t’ander alleenlijck gheopenbaert, maer noch niet gheschiet en is, ende eerst namaels int ander leven gheschieden ende dadelijck volbracht werden sal.

320.
Soude dat de stijl der Schriftueren zijn, so doude na dese uwe nieuwe stijl alle dat van Christo inden ouden Testamente voorseyt is, niet vervult wesen inder waerheyt, maer alleenlijck inden schijn gheopenbaert wesen: het soude gheen ware gheschiedenisse, maer niet dan een bedriegelijcke droom wesen, ende Jesus soude gheen rechte Messias, maer der Joden lasteringhen waerheydt wesen. Siedy nu wel wat stijl der Schriftueren ghy verziert? In sulcke ongheschicktheden moeten sy nootlijck vallen, hoewel sy die selve gheensins toe stemmen, die t’ontdecken van heure dolinghen meer vreesen, dan het verderf van heure onwijse navolgers: ende heure feylen liever met andere onwaerheden poghen te bedecken, dan ter eeren vande waerheydt heur misverstant rondelijck te belijden.

321.
Grob. of Arent ende Reynier. 6 6 b. 4.

Maer wat roert dit de volkomen heylicheydt in dit leven? Het is voorwaer een grof onverstant, ende opentlijcke misduydinghe des Catechismi, datmen zijne klare woorden, soo schandelijck verdraeyt, ende by de neuse treckt.

322.
Coornhert.

Merct ghy niet wat dit de volkomen heyligheydt roert in dit leven, soo merckt u subtijl verstant niet waer af ghy self seght, noch wat ghy wilt wederleggen. U Catechismus loochent de volkomen onderhoudinghe der gheboden vander liefden. Dat wederspreke ick, van ghelijcken u reden vant niet mogen onderhouden, namentlijck die uwe ghenegentheyt om Gode ende den Naesten te haten. Ende bewijse dat die (ofse al schoon geweest mochte zijn inde menschelijcke nature, daer ick mede neen toe segghe) al gants wech ghenomen is geweest door de salichmakende verlossinghe Christi.

323.
Die volkomen verlossinghe ende beloode beschenckinghe loochent ghy in Christo Jesu vervult te zijn met u nieuwe ende verzierde stijl der Schriftueren, dat vervult te zijn, niet anders en soude beteeckenen dan geopenbaert te zijn. Dese uwe nieuwe stijl, maecke ick te schande met d’oude ware stijl der Schriftueren. Ende sluyte daer uyt al dit.

324.
Nadien Adam self volkomelijck verlost is door Christum van zijn verderf, dat hy ons sulcx niet en heeft moghen aen-erven, ende volghens dien oock niet uwe gedroomde gheneyghtheydt om Gode ende den Naesten te haten: soo is die niet in ons, ende en kan derhalven ons niet beletten Gode na zijnen bevelen, dats volkomelijck, lief te hebben. Dit besluyte ick daer uyt, dit bewijst klaerlijck ende vastelijck de dolinghe uwes Catechismi, die de volkomen heyligheyt lochent. Ruyckt ghy dan noch uyt alle sulcx niet, dat sulck mijn segghen de heyligheydt wel krachtelijck roert, soo zijdy waerlijck hertelijcken seer verkout, want dit is ons hooft-gheschille.

325.
Grob. of Arent ende Reynier.

Want nu de sluyt-reden aengaet ende de beantwoordinghe 7 7 b. 10. van dien: het eerste deel der selver staet gantsch duyster ende twijfelachtich.

326.
Coornhert.

Mijn eerste sluytreden in desen by u overgheslaghen, na u ghewoonte, heeft opt kortste dit bewijs.
Christus heeft int verlossen vander beseten 8 8 Harm. mat. 12. 21 lichamen betoont, dat de Vader hem hadde ghesonden tot een Verlosser, om wech te nemen de geestelijcke Tyrannie des Duyvels over de zielen.
Ghyluyden met u Catechismus leert, dat de Duyvel, vermidts zijn hatelijcke vrucht vande gheneyghtheydt om Godt ende den Naesten te haten, sulcx tyranniseert over de gheloovighe zielen, dat hyse totten lijflijcken


doot toe doet zondighen, midts t’beletsel van God volkomelijck lief te hebben.
So volght nu nootlijck een van beyden, te weten dat Jesus Christus niet en is een waerachtich verlosser vande tyrannie des Duyvels over de zielen, tweck lasteringhe Christi is, of dat u Catechismus hier onwaerheydt leert met die hatelijcke ende byblijvende geneyghtheydt. Dat was nu daer mijn eerste Sluytreden: Die is soo vast beslooten, dat ghyse niet eens en bestaet te ontsluyten, ende soo klaer, dat u duysterheydt vreesde in dat licht te komen.

327. 1 1 b. 12.
Grob. of Arent ende Reynier.

Want het kan licht gheschieden dat een mensche vande tyrannie syns ouden Heeren volkomelijck verlost is, ende dat nochtans yemant anders zijns machtich zijnde, hem belet zijnen wille te volbrenghen.

328.
Coornhert.

Hier voor hebdy buyten u ghewoonten eens mijns besluytreden ghetrouwelijck ghestelt. Die staet klaer, dunckt sy u duyster, die duysterheydt is niet in mijn klare woorden, maer in u duystere ooghen: die zijn soo heel duyster, dat sy oock niet en sien, dat ghy self hier opentlijck bekent, t’geen ghy doorgaens wederspreeckt: ende dat niet in een kleyne bysake, maer in onse principale questie, wesende ofmen Gode na zijn bevelen mach lief hebben.

329.
Want alhoewel daer veele sonden zijn, van de welcke de zondaren verheert worden, als de gheylen, vande oncuysheyt, de gierigen, van de giericheyt, ende anderen meer; Soo en stelt ons de H. Schrifture maer twee Heeren voor ooghen, namentlijck God ende den Duyvel, onaenghesien de selve na zijne verscheyden boose werckinghen, oock met veel verscheyden namen, als Satan, Belial, etc. wert ghenoemt, door de welcke de eenighe quade Heere over dem quaden menschen heerschapt.

330.
Dese Duyvel ofte oude Heere, wert door Adams zonde Adams Heere. LAet ons nu nemen (na u leere) dat in Adam was de geneghentheydt om Godt ende zijn Naesten te haten, ende dat daer deur de Duyvel over Adam soo heerschapte, dat hy Gode ende zijnen Naesten hatede, of ten minsten, niet lief en mocht hebben na Godes bevel.

331.
Nu bekendy hier selfs dat het licht kan gheschieden, dat een mensche vande tyrannie zijns ouden Heeren volkomelijck verlost is: dat is vande Duyvel. Die en heerschapt dan noch door aenghebooren, noch door selfs verkooren zonden over sulckē verlosten mensche niet. Hy en belet dan ooc daer door niet Gode na zijnen ghebode lief te hebben, maer mach die selve gheboden volkomelijck houden. Daer siedy mijn voorsz. segghen vastelijck bewesen, ende dat uyt u selfs seggen.
Siedy dan oock wat ghy selve seght? Wat wonder ist dan dat u mijn klare woorden duyster schijnen?

332.
Wat ander Heere, dan de oude, te weten, de Duyvel, suldy ons konnen noemen, die soodanighen vrygemaeckten mensche vande voorsz. hatelijcke ende ghedichte genegentheydt, machtich soude zijn om daer door te beletten het volbrenghen van zijn wille om Godt na zijn gebodt lief te hebben? Mach dan de quade genegentheydt, die niet in hem en is, hem sulcx beletten?

333.
Hier af, te weten van dese aengheerfde genegentheyt om Gode ende den naesten te haten (soo ghyse dichtet) is ons gheschille. Die alleen wort by den Catechismus hier voortghebracht als letsel van’t volkomelijck onderhouden van Christi geboden vander liefden. Daer af bekendy nu datmen volkomelijck verlost mach worden.

334.
Verlost worden, te weten niet hier na, soo ghy’t altijdt wilt draeyen, maer oock hier in desen leven. Want ghy self stelt daer by, dat sulcke verloste noch wel van yemant anders belet mach worden zijnen wille te volbrenghen. Dit seghdy self dat in den Hemel niet en sal gheschieden, want daer seghdy, salmen God volmaecktelijck ghehoorsaem wesen. Siet mannen, ist u al eere dat ghy, willende u vallende Catechismus onderstutten, so onbedachtelijck de selve self soo leelijck daer henen doet vallen?

335.
Grob. of A. ende R. 2 2 b. 16.

Maer daerom en mach hy niet geseyt worden noch niet volkomelick verlost te zijn vande Tyrannie zijns ouden Heeren.

Dat eenigh ander Heere dan d’oude, te weten de Duyvel, den ghenen die daer van vry is ghemaeckt door Christum, noch soude moghen beletten Godes gheboden vande Liefde volkomelick te houden.

X. Doolsproke der Predicanten .i

336.
Coornhert.

NOemt my een ander Heere dan de oude slanghe of Duyvel condy: noemt my nu een ander beletsele der gheboden van de Liefde, dan de hatelijcke genegentheydt by den uwen inde Catechismo ghestelt: dan wil ick met u van die ander Heere ende van’t ander letsele spreken. Nu heb ick op t’gunt de Catechismus seyt gheantwoort. Ist


gheen kinderwerck de hooftquestie te belijden, ende met een ander sake voort te komen, daer wy niet af handelen, om daer mede u selfs belijden terstont weder te bestrijden?

338.
Ick hebbe van maer twee Heeren te zijn gheseyt, een goede ende een quade, namentlijck God ende de Duyvel. Wy spreken van de quade, te weten van d’oude Heere, soo men seyt, d’oude mensch. De oude Heere, namentlijc de tyrannige Duyvel, heerschapt door de nietighe loghen. De nieuwe Heere, nieu ghekomen inden vernieuden mensche, is Christus de vrymakende Sone Godes, heerschappende door de Almogende waerheydt.

339.
De logen toont den zondaer door zijne dienaren Gode soo schrickelijck vertoornt te wesen, Ja oock over de aengheboren zonde (soo noemt sy die) dat God daerom wil straffen tijdelijck ende eeuwelijck, daer door de logen in zijne gheloovers werckt een gheneyghtheyt om God ende den Naesten te haten, als een hatelijcke Godt.

340.

Daer teghen seyt de waerheydt Godt soo vriendelijck, soet ende genadich te wesen, dat hy versoent zijnde over den bekeerden zondaer, hem niet alleen over Adams, maer oock niet over zijn eygen zonde en wil straffen, maer hem die vergheven, ende laten leven. Daer door hy de Goddelijcke goetheyt kent, smaeckt, ende lieft boven al, ende oock den Naesten als sich selven.

341.

Daer Christus, de waerheydt, 1 1 Joan. 8. 32. zijn gheloovighen alsoo van haer oude Heere de loogne, vry heeft ghemaeckt, 2 2 Joan. 8. 36. die zijn soo waerlijck vry vande hatelijcke gheneyghtheydt: dat sy het quaet moeten haten ende God lief hebben na zijn bevel. Wat Heer souder meer haerder soo machtich zijn, die haer soude beletten Gode lief te hebben na zijnen gebode? 3 3 Rom. 9. 38. 39. Mach dat gheschieden sonder haer te scheyden vande Liefde Godes? Seght, wie is so machtich die sulcx vermach?

345. 4 4 b. 19.
Grob. of Arent ende R.

Ooc wanneer hem noch somwijlen vanden selven verdriet ende last aenghedaen wordt, ende hy daerom zijnen vrijen wille in als noch niet en mach ghebruycken.

346.
Coornhert.

Verdreit ende last wert den Apostel Paulo vande loghen zijnen ouden Heere int vervolghen der Christenen, somwijlen aenghedaen inden kerckeren ende anders, als hy zijnen vryen wille int verkondigen des Euangeliums niet en mocht ghebruycken: 5 5 2 Cor. 11, 23 23. 24, 25, mocht hy hem daerom int alderminste beletten om Gode na zijnen bevelen lief te hebben?

347.
Dunct u dat al een goede sluytreden mannen? De Duyvel belet den kinderen Godes by wijlen in uyterlicke saken heure vrye wille in als te volbrenghen door lichamelijcke teghenheyden ende anders: daer by blijckt dat hy heur ooc somwijlē belet heuren vrijen wille, om Godt na zijn gheboden lief te hebben, te volbrenghen.

348.
Grob. of Arent ende R. 6 6 b. 22.

By exempel ende ghelijckenisse: Neemt dater een volc is, welcke het onbehoorlijcke jock eens Tyrans, die over hem heerschapte, afgheworpen, ende hem selven onder de Regieringe eens vromen Heeren begeven heeft. De Tyran doet desen zijnen ouden Ondersaten noch alle moeyte aen, die hy kan: sy konnen haer handel ende affairen te water ende te lande soo vry noch niet doen als sy begheeren, om des belets wille, dat de Tyran haer doet: lijden somwijlen eenich verlies of afbreuck: doch hebben goede middelen om hem te wederstaen ende haer selven te beschermen, datse niet weder vallen in zijne macht. In dit verstant van t’besluyt in de Censuere ghemaeckt, sonder swarichyt aenghenomen werden.

349.
Coornhert.

Een exempel en sie ick hier niet, noch veel min eenigh redelijck, swijghe Schriftuerlijc bewijs, maer wel sulcken onghelijcken ghelijckenisse als hier voor staet (nu 200.) van’t rasch wonden ende langhsaem ghenesen. Is mannen, dan alle schaemte uyt uwe voorhoofden soo heel ghebannen: dat ghy in dese soo wichtighe sake met ghelijckenissen, (al warent oock d’alderbeste) meent te bewijsen?

350.
Lieve merckt doch hoe sy staet in haren gront, te weten alsoo: Het ghebeurt wel dat tyrannen, d’welck menschen zijn, heur wederspannighe ondersaten, heur juck afgheworpen hebbende in heur steden belegghen, ende midtsdien beletten heuren handel te doene na haren vryen wille: daer by blijckt dat de Duyvel nu al vande Almoghende waerheydt verwonnen, ende uyt der herboren zielen verdreven zijnde, heur door zijn nietighe loghen, midts de hatighe gheneghentheyt (die noyt in heur door Adam was, als door Christum ghevrijt) belet God na zijnen gebode ende henluyder wille lief te hebbē. Suldy u dan niet eens ontsien sulcke sotte gelijckenissen u sotte geloovers voor vaste besluytredenen verkoopen?

351.
Grob. of Arent ende R.
Want wy leeren dat de Gheloovige, haren ouden Heere, het vleesch, afgeswooren, 7 7 b. 36. ende ende sich onder de Regieringhe des Geestes begheven hebbende, van t’vleesch noch veele te lijden hebben, ende belet worden, datse niet, al wat sy willen, doen moghen.


352.
Coornhert.

Ick verwachtende Schriftuerlijck, of ten minsten redelijck bewijs van u voorgaende voortstel ende desselfs ghelijckenisse, 1 1 Quaedt bewijs der Predicanten. verneme gheen van beyden, maer een redijt uwes voortstel, houdende: Want wy leeren, rc. Soudet daerom waer zijn om dat ghy sulcx leert? Wiens dolingen van alle Secten, sullen dan mede niet waer zijn? Leert elck niet oock zijn dolinghen?

353.
Maer lieve wat leerdy? Dat de geloovige, rc. Dat soude wel een opsettigh meyneedich afsweeren moghen zijn. Want ghy ende uwe gheloovers houden self, dat sy noch totten laetsten dach toe onder t’juck des dienstbaerheyts 2 2 Wederleg. 66. 24. suchten. Soo dienen sy noch ter doot toe heuren ouden Heere (by u hier het vleesch ghenaemt.) Soo houdy self onmoghelijck in dit leven vanden dienst des selvens verlost te moghen worden, ende sweert t’gene ghy hout u omoghelijck te wesen.

354.
Sulleen de Catholijcken u luyde niet met meerder redenen van een meyneedighen eedt moghen beschuldighen, dan gheluyden heur geestelijcken, om dat sy kuyscheyt sweeren, die sy niet seker en zijn in haerder macht te staen om volbrengen? Vermooghdy’t, waerom loochent ghy teghen u gheweten? Weet ghy dat ghy’t niet en vermooght, waerom sweert ghy te houden dat boven u macht is? Maer waeromme is sulcx boven u macht?

355.
Grobbelaer of Arent ende Reynier.

Want sy midts d’overblijfselen harer verdorvener aengheboren natuere, ende der geneghentheydt om Godt ende den Naesten te haten, verhindert worden God ende haer Naesten so volkomelijck lief te hebben, als de Wet beveelt.

356.
Coornhert.

Bewijst eerst datter sulcke genegentheyt is, eer ghy van haer overblijfselen of der selver werck of vorderingh wat seght: want dat niet en is, en werckt niet. Dit neemdy doorgaens als oft al bewesen waer, ende bout daer op, dat is de gront self van ons geschille. So valt al u ghebou met een simpel neen. Hoe veel te meer nu ick doorgaens mijn neen vastelijck met u eyghen voorstel bewijse? So vele schaemte vermercke ick nu in u luyden te zijn, dat ghy’t hier geen zonde en dorst noemen, maer schade ende afbreuck.

357.
Grob. of A. ende R. 3 3 b. verso 11

Maer uyt dese onse Leere volght niet, datse gheseyt moghen werden, noch niet bevrijt te zijn vande tyrannie des vleeschs, hoe wel sy als noch van alle moeyten des selven niet verlost zijn.

358.
Coornhert.

Noch anderwerven noemdy’t nu heuschelijck maer moeyte, ende niet zonde. Voeght u datte, daer u Catechismus Gode om de aengheboren zonde soo schrickelijck doet vertoornen, dat hy die eeuwelijck wil straffen? Ist u geen zonde Godt minder dan hy’t beveelt, lief te hebben: soo zijdy’t wel eens met de Libertijnen van zonde gheen zonde maeckende. Maer houdy’t voor zonde, soo moghen u gheloovighe die laten of niet. Moghen sy die laten, soo moghen sy dese gheboden vander Liefden volcomelijck houden. Maer moghen syse niet laten, soo dwinght heur d’oude Heere, namentlijck dese hatelijcke genegentheyt, tot sulck zondighen, hy tyranniseert dan noch over u gheloovighen. Mach dan niet met waerheyt gheseyt worden, dat sy noch niet bevrijdt en zijn vande tyrannye heurs ouden Heeren, dat ghy self hier noemt het vleesch ende u hatelijcke genegentheyt voorsz. Vryelijck jae, want ick bewijse dat hier vaster dan ghy mooght wederspreken.

359. 4 4 b. verso 15
Grob. of A. ende R.

Ende dat daeromme Christus ons niet gheschoncken is tot een volkomen verlossinghe.

Dat Christus ons niet gheschoncken is tot een volkomen verlossinghe.

XI. Doolsproke der Predicanten .

360.
Coornhert.

DIt schaemdy u te belijden, ende en segget derhalven niet met sulcke woorden: maer die volghen nootsakelick uyt dese uwe leere. Anders seghdy inden schijn, maer sulcx seghdy inder waerheydt, neen metten monde, ja inder herten daer toe sprekende. Hoort nu bewijs van sulck mijn segghen, na t’verhael uwer redenen van t’voorsz.

361.
Grob. of A. ende R. 5 5 b. verso 17

Want ten eersten heeft hy (Christus) den volkomen prijs ende rantsoen opgebracht, daer mede wy verlost worden (worden seght ghy) de Schrift seyt: Verlost zijn. 6 6 Gal. 3, 13, 1. Pet. 1. 18. Colos. 1. 14. Inden welcken wy verlossinge hebbē (so draeytmen de Schriftuere) gelijck d’Apostel seyt, dat Christus een eeuwige verlossinge ghevonden heeft door zijn bloet.

362.
Coornhert.
Wie heeft dat volkomen rantsoen ontfan-


gen? Wie heeft de volkomen verlossinghe ontfanghen? Niemant, oock niet een van alle gheloovighen die hier leven: maer dat sal na desen int ander leven zijn, soo ghy leert: So gy noch stracx hier na (b. vers. 26.) seght. Loochent dan Godes rechtvaerdigheyt, die ons na’t ontfangen noch laet onder des Duyvels tyrannie ende dienstbaer Jock der zonden: of loochent Christi volkomen rantsoen of betalinge, die ghy metten monde wilt schijnen te belijden.

363.
Grob. of A. ende R. 1 1 b. verso 21.

Ten anderen ghenieten wy dese verlossinghe door den gheloove hier opter aerden.

364.
Coornhert.

Beklaegt anderen met u vermomde woorden ende nieuwe tale, daer ja beduyt neen, ende neen ja: my is die al te wel kondt. Dit u segghen inden schijn, suldy terstont hier aen inder daet wederspreken. Ghy spreeckt int naestvoorgaende van volkomen verlossinghe ende van volkomen rantsoen? Sulcke meyndy hier oock, of niet.

365.
Meynt ghy hier mede oock een volkomen verlossinghe, soo heeft Adam, als mede wesende een gheloovighe (so ghy doorgaens bekent) die self mede hier opter aerden ghenoten, inde niet toerekeninghe alleenlijck,dat maer een halve, ja gheen, swijghe een volkomen verlossinghe soude wesen: maer in beyde inde toerekeninghe ende inder daet, dats volkomelijck. Ende dan en was in Adam self geen gheneyghtheyt, noch overblijfselen van dien, met allen meer ghebleken, om Godt ende onsen naesten te haten. Dan is oock dese uwe Catechismale leere onwaerachtich. Want Adam mocht sulcke hatelijcke gheneychtheyt, die doe niet meer in hem en was, ons niet aen-erven.

366.
Maer meyndy met de voorsz. uwe woorden een ghestuckelde of halve verlossinge, te weten inde toerekeninge alleenlijck, of oock maer in wat minderinghs sulcker hatelijcker genegentheyt hier opter aerden: wie sal niet moeten segghen, dat ghy een vermomde ende nieuwe tale spreeckt die ja seyt, als ghy neen meynt? Dat sal sich nu laten voor oogen sien in dit navolghende u luyder segghen.

367.
Grob. of A. ende R. 2 2 b. verso 28.

Aenghsien ons onse zonden volkomelijck om Christi wille, soo haest als wy in hem ghelooven, vergheven worden, ende wy ooc de zonde dagelijcx meer ende meer afsterven.

368.
Coornhert.
De aengheboren hatelijcke ghenegentheyt in questie, seght ghy te wesen een straf van Adams zonde. Die zonde verstady dat ghy noch daghelijcx afsterft, ende eerst metten lijflijcken doot volkomentlijck gestorven sal wesen. Dat ghy afsterft dat leeft noch in u,ende so langh die doch in u leeft, so hebdy noch die straf van Adams zonde in u.
369.
Adam was geloovigh ende herbooren (soo ghy leert) ende geloofde mitsdien in Christo. So was hem dan ooc terstont zijn sonde om Christi wille volkomelijck vergeven: nochtans seghdy dat de straf van Adams zonde, te weten die voorseyde hatelijcke ghenegentheyt, u luyden op is gheerft. Dat mach niet zijn, of Adam most die straf van zijn zonde voorsz. noch self in hem ghehadt hebben, na dat hy in Christo gheloofde.
370.
Hier moet onwaerachtich zijne Calvijns 3 3 Instit. ix. 48 segghen uyter Schriftueren klare getuyghenissen, dat Godt de zonde noch toerekent, 4 4 a. 49. so hyse noch straft, ende oock, so daer noch straf voor de zonden geeyscht wort. Dat Christus ons niet ghebaet soude hebben. Want waer Godt de zonde vergheeft, daer en eyscht hy gheen straf.
371.
Na dese uwe leere des aengheboren hatelijcke ghenegentheyts heeft God noch straf geeyscht, ja genomen, voor de sonde Adams, die in Christo geloofde, niet alleen vanhem selve, maer oock van alle gheloovige, ja van alle menschen van hem ghekomen. Of dit u seggen dat God ons zonden volkomelijck om Christi wille, so haest als wy in hem gelooven, vergeeft, mach niet waerachtich wesen. Bekendy dat: soo bekendy oock mijn aenseggen waerachtich te zijn, dat ghyluyden spreeckt met vermomde woorden ende nieuwe tale, daer ja neen, ende neen ja beduyt.
372.
Maer wildy daer oock niet aen, so blijckt dat Adam self volkomentlijck verlost was vande straf van zijn zonde, dat hy die self niet hebbende, niemant aengheerft en heeft, 5 5 A. 100, 1001. etc. dat dese leere uwes Catechismi onwaerachtich is, ende dat ghyluyden self soo weynich verstaet wat ghy segt ende vestight, dat ghy wanende u leere des Catechismi waerachtich te doen schijnen, de selve opentlijck bewijst loghenachtigh te wesen.
373.
Grob. of A. ende R.
Ten laetsten sullen wy de volkomen suyveringe 6 6 b. vers. 21 ende ontlastinge van alle aenklevende ghebreken, hier namaels door Christum ghenieten inder eeuwicheyt.
374.
Coornhert.
Wy spreken hier vande voorsz. hatelijcke genegentheyt die gy noemt aengeboren zonde, daer over (so de catech. seyt) God sich soo schrickelijck vertoornt. Hier komdy mede voort met een veel soeter woort dan zonde, namentlijck aenklevende gebreecken, sonder zonde te noemen. Meyndy daer by niet dan dolinghen uyt aenklevende onwetenheyt, ende niet de voorsz. hatelijcke genegentheyt, beletsel vande volkomen Liefde: ick houde niet dat u eenich Christen sal daer in wederspreken. Maer dan en seghdy oock niet altoos dat ter saken dient.
375.
Maer meyndy daer mede oock dese dickvermaende hatelijcke genegentheydt die niet


in desen leven, maer eerst hier namaels volkomentlijck ghesuyvert sal worden: so kondy lichtelijck hier naest voor ghesien hebben, u leelijcke doolinghe in desen, ende sullet noch breeder moghen ghesien hebben in mijn uytghegheven Hemelwerck of Quade toeverlaet.

376.
Dese ghestuckelde mijne bewijsredenen, eenighe alleenlijc, nergens na al, inder voorschreven wijsen by u luyden niet eens recht aenghetast, veel min wederleyt zijnde, ende daer door de ydelheyt ende onwaerheyt uwes Catechismi, veel min wederleyt zijnde, ende daer door de ydelheyt ende onwaerheyt uwes Catechismi, niet dan te grover, naecter ende krachtiger noch, dan voor, geopenbaert wesende, laet ghy mijne Proeve des Catechismi voort rusten, ende neemt voor handen t’gene (soot schijnt) de Lutersche ende Doopsghesinden in uwen Catechismo berispen om sulcx te wederlegghen: van t’welcke, als my niet rakende, ick niet en hebbe willen yet seggen, noch vele min oordeelen, bevelende t’selve hen beyden dient aengaet ende moghelijck niet en sullen swijghen, soo onder den Luterschen oock (soomen seyt) ghevonden worden gheleerde, ende onder d’andere yverige mannen. Dat alleen hebbe ick niet willen swijgen, dat ghyluydē een schandelicke uytkomst teghen hen beyden hebt te beduchten, indien ghy gheen meerder wijsheyt ende oprechticheydt, dan ghy teghen mijn Proeve voormaels ende noch hier hebt konnen ghebruycken, en ghebruycket teghen henluyder berispingen inde navolgende stucken die ghy hier nu voorts verhandelt, te weten dese:
Vande Christelijcke name.
Van’t oordeel Pilati over Christum ghegeven.
Van het recht verstant der Hemelvaert.
Van Christi tegenwoordicheyt by zijn kercke hier op aerden.
Vande scheydinghe ofte verscheuringhe der Persoone Christi.
Van het sitten ter rechterhant Godes.
Wat de Sacramenten zijn.
Vande nutticheydt ende werckinghe der H. Doope.
Wat het Avontmael zy.
Hoe het lichaem Christi ghegeten wort.
Vant verstant der woorden: Dat is mijn lichaem.
Vande Christelijcke boete, etc.
Van het verbodt der beelden.
Ende van het Eedtsweeren.

Eynde des eersten Deels.

"""Dolingen des Nederlandtschen catechismi"". Eerste deel."