II. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Des catechismi"". Tweede deel."
"""Des catechismi"". Tweede deel."


Tvveede deel. B.

Over de Cxiiij. Vrage ende Antwoorde. 1 1 e. vj. verso.

INde Antwoorde op dese Vraghe: Of de ghene die tot Godt bekeert zijn, de thien Geboden (volgende de verklaringhe daer te vooren int langhe ghedaen) volkomelijck konnen onderhouden? wert dit berispt ende voor een valsche leere gehouden, dat de Catechismus seyt: Dat de alderheylighste soo langhe sy in desen leven zijn, sulcx niet konnen doen, maer alleen een kleyn beginsel deser gehoorsaemheyt hebben. Ende worden tot bevestinghe van’t teghendeel, dat is, om te bewijsen, dat de wedergheboren Menschen alle de Geboden Gods, uytwendigh ende inwendigh, konnen volbrengen, sonder in woorden, wercken, ghedachten ende lusten yet te onderlaten van t’ghene God geboden, noch te doen van t’gene God verboden heeft, ende midtsdien niet hebbende over haer eenighe smette ofte zonde, maert alleen de volkomen suyverheyt die Godt in zijn H. Woort doorgaens eyscht, dese naevolghende spreucken byghebracht, Mat. 11. 30. Mijn last is licht. 1. Joan. 5. 3. Sijne Gheboden en zijn niet swaer, 1. Joan. 2. 5. Wie zijn woort hout, in hem is waerlijck de liefde Gods volkomen. Hier aen bekennen wy dat wy in hem zijn. Rom. 13. 10. Col. 3. 14. De liefde is de vervullinghe der Wet ende de bant der volkomenheydt. Eze. 36. 27. Ick wil sulcke Lieden van u maken, die in mijne Geboden wandelen, ende mijne Rechten houden, ende daer na doen, Phil. 2. 15. God ist die in u lieden werct het willen ende het volbrenghen na zijn welbehaghen. Deut. 30. 6. De Heere uwe God sal uwe herten besnijden, ende t’herte uwes Zaets, dat ghy den Heere uwen Godt lief hebbet van gantscher herten, ende van gantscher Zielen, op dat ghy leven meught, 1. Joan. 3. 9. Soo wie uyt Godt gheboren is, die en doet gheen zonde. Rom. 6. 2. Wy zijn der zonde ghestorven. Luc. 1. 73. 74. So hy (God) ghesworen heeft onsen Vader Abraham, dat hy ons soude gheven, dat wy verlost zijnde uyt de handen onser vyanden, hem dienen souden sonder vreese in heyligheyt ende gherechticheyt voor hem, alle de daghen onses levens.

Censu. 25.

1.
Grob. of Arent ende Reynier. 2 2 e. vj. verso.

De spreucken Matth. 11. 30. mijn last is licht, Item zijn gheboden en zijn niet swaer, 1. Joan. 5. 3. en dienen gantsch niet ten propoooste.

2.
Coornhert.

Dats meesterlijck gheseyt, laat horen u meesterlijck bewijs.

3.
Grob. of A. ende R.

Want de questie is hier niet of de gheboden den herbooren licht of swaer zijn.

4.
Coornhert.

Al dit u segghen is klare waerheyt, te weten die gheboden in de vijfde Vrage des Catechismi ghestelt. Want daer af handelt mijn Proeve.

5. Grob. of A. ende R. 3 3 e. vij. 4.

Maer of syse volkomelijck konnen onderhouden.

6.
Coornhert.

Noch is dit also ghy seght.

7.
Grob. of A. ende R. 4 4 e. vij. 4. 5.

In dit leven.

8.
Coornhert.

Dit is een openbare onwaerheydt, soo voor isbewesen, ende in uwen ghedruckten Cate. ende mijnen ghedruckten Proeve (die tuygen mooghdy immers niet wraken) voor allemans ooghen blijckt.

9.
Grobbelaer Of Arent ende Reynier.

Twelck noch Christus noch Joannes seyt.

10.
Coornhert.

Hier segdy wederomme waerheyt. Want noch Christus noch Joannes en seggen niet dat de herborene de gheboden Godes volkomelijck konnen onderhouden. Maer u byvoeghsel, in dit leven: is onwaerheydt. Daer af was niet vermaent.

11.
Grob. Of Arent ende Reynier.

Noch oock uyt hare woorden volght.

12.
Coornhert.

Dit is onwaerheydt. Dit u segghen behoorde ghy te bewijsen, of ten minsten, dat wy al u seggen, schuldich zijn te ghelooven:


sonder eenigh bewijs: ipse dixit: dit en vermooghdy oock gheen van beyden. Maer dat uyt die woorden Christi en Joannis volgt dat den herboorene de gheboden Christi van der liefden, mogelijck, niet swaer, maer licht zijn om te volbrengen, (dat licht is om volbrenghen, machmen dat niet volkomelijck beweseb, ende ghyluyden oock al volkomelijck toeghestemt.

13.
Alhoewel ick het bewesene, ende by u bewillighde niet schuldich ben te bewijsen, d’welck ghy sonder u woort weder op te eten niet weder mooch tegenspreken, ende u nu toestont u wederspreken te bewijsen: soo wil ick van mijn recht hier wijcken, andermael mijn bewesen seggen bewijsen, ende oock andermael (nu ghy’t so wilt) u onwijsheyt sulcx bewijsen, dat d’onpartijdighe Leser, u luyden noch min dan te vooren sal moghen ghelooven.

Dat uyten woorden Christi ende Ioannis, dat Christi gebodē licht zijn ende niet swaer, niet en volght datse de herborene 1 1 Mat. 11. 30 1. Joan. 5. 3. volkomelick konnen onderhouden.

XII. Doolsproke der Predicanten tot Delft .

14.
Coornhert.

DIe twee schriftelijcke sproocken hadde ick niet voor ghehaelt, om te bewijsen dat de gheboden Christi licht zijn ende niet swaer. Neen waerlijck. Want dat de questie niet en was, so ghy recht seght. Oock mede en hielt ick u voor soo Godtloos noch niet: dat ghy loochenen sout t’geen de H. Schrift soo uytdruckelijck betuyght: ick en was oock soo sot niet, dat ick u soude behoeven te bewijsen dat Christus ende Joannes daer waerheydt segghen.

15.
Waer toe meyndy dan dat ick die twee sproocken voortbrachte? Om t’gheen voort te halen dat gantsch niet te propoost quam, soo ghy qualijck hier seght? Neen seecker, maer dat op’t alder eyghentlijckste moghelijck is, te proposst quam om te bevestighen mijn propoost of voortstel: te weten: dat de herboorne die dickghemelde gheboden Christi vande liefde, volkomelijck kan houden.

16.
Daer toe waren die sproken een oprecht middel, of medium, dat mijn bewijsreden aen den anderen knoopte ende hechtede. Ten behoefde geen bewijs dat moghelijc is om volkomelijck te houden of te volbrengen, dat licht is om te houden. Ick behoefde oock niet te bewijsen dat die twee sprokē warachtich ende geloofwaerdich waren: als die wel vermoede dat ghy sulcx niet en sout loochenen.

17.
Wat bewijs behoefde ick dan? Dat de geboden der liefden niet swaer maer licht zijn, dit betoonde ick met de twee voorsz. inghevoerde texten. Twelck gesien zijnde, mochte ick doe dat middel of medium seu communem terminum te werck stellende, mijn bewijsreden maecken in dese forme, als ick nu hier make.

18.
Alle wat niet swaer maer licht is om te houden ofte volbrenghen, dat mach de herborene oock lichtelijck ende midtsdien vokomelijck houden of volbrengen:
De geboden Christi (daer die vande liefde de voorneemlijckste onder zijn) die zijn niet swaer, maer licht om te houden of te volbrenghen.

19.
So blijckt nu dat de herboorne dit gebodt vande liefde lichtelijck ende midtsdien volkoemlijck mach houden of volbrengen.

20.
Dats nu noch mijn bewijs, dat houde ic voor eygentlijck te propoost hier gestelt, ooc voor vast ende oprecht. Kondy, so wederlegget met dit voorsz. u spottelick ende meesterlijck seggen: ten dient niet te propoost, etc.

21.
Ick begins my langer so meerder te schamen, dat ick sulcke wederspreeckers in desen ghehadt hebbe, namentlijck een oproerder ende spotters die in soo treflicke saken so verkeerdelijck ofte plomplistelijck handelen. Meyndy dan dat ghy met u verachtelijcke woorden, die wijse van wel bewijsen veranderē sult mogē in nulle of quade bewijsinge?

22.
Of zijdy geprevilegeert, dat een selve forme van bewijs, alst u maer belieft, quaet tegen u, ende goet by ghbruyckt sal moeten wesen? Lieve seght doch, hoe argumenteert ghy in dit selve boecxken tegen den Brentianers? Daer brenghdy voort der Enghelen woorden: hy en is hier niet.

23.
Mochten ghyluyden niet met gelijck recht tegen u, als ghy hier teghen my, segghen: die sproocke en dient gantsch niet ten propooste. Want de questie en is hier niet, of Chjristus int graf was, dan niet, na zijn menscheyt: maer of Christus over al is na zijn menscheyt? Onghetwijfelt ja.

24.
So sy sulcx teghen u voortstel seyden, sout ghy dat (al ist ooc waerheydt) voor een vroede ende ernstighe, of voor een dwase ende spotlijcke antwoorde houden? Ick dencke dit laetste. Want ghy bruyckt dien text voor een middel of medium: te weten: al wat nu op d’eene ende dan op d’ander plaetse is, dat en magh niet over al zijn: Christi menscheydt was nae zijn verrijsenisse: nu int graf ende dan op een ander plaetse.


Dus en magh Christi menscheyt niet over al zijn.

25.
Sodanigen form van bewijsingen bruyct ghy dan, soo hier nu ende over al daer ghy schijnt wel te bewijsen: soodanighen forme hebbe ende hadde ick in dit stuck ghebruyckt. Maeckt nu, hebdys macht, dat sulcke uwe maniere van bewijsen goet zy, ende de mijne oock in allen soodanigh wesende, quaet zy. Dat doende suldy met reden my de spot oplegghen, die ghy nu rechtelijck u selve opten halse haelt met dese uwe navolgende woorden.

26.
Grob. of A. ende R. 1 1 e. vij. 6.

Maer is alleen een verzierde gloose.

27.
Coornhert.

Dat ghy hier verzieringhe noemt, 2 2 e. vij. 7. blijckt nu waerheydt te zijn.

28.
Grob. of A. ende R.

Ende een groot onverstant, daer inne bestaende datmen geen onderscheyt en weet te maken, ofte maken en wil, tusschen een ding doen, ende dat volkomelijck doen.

29.
Coornhert.

Wy sullen ondersoecken of u verstant oock recht subtijl is te prijsen, om dat het onderscheyt weet te maken, daert niet en is: dan of mijn verstant (dat van self doch grof genoegh is) daerom voor een grof onverstant rechtelijck is te schelden, om dat het, daer groot onderscheyt is, met recht onderscheyt weet te maecken.

Datter onderscheyt is tusschen een werck doen, ende dat volkomelijck te doen.

XIII. Doolsproke der Predicanten .

30.
Coornhert.

MY wonderde seer als ick u sulcx sonder root werden inden Hage, ten aenhoren van sulcken treflijcken vergaderinge, hoorde spreken: maer noch wonderde my meerder als ic sach over drie Jaren, dat ghyt id druck voor alle man niet en schroomde uyt te gheven: sonderlingen na dat ghy mijn antwoorde daer op al in gheschrifte haddet ontfangen, waer door ghy, verstomt zijnde, zijt achter gebleven uyt de begonnen Haeghsche Disputatie, als wel merckende dat ghy geen macht haddet om dat te wederspreken: Ist dan niet wel vreemt, dat gy sulcke uwe kintsche onderscheyt, als daer mede te proncken, nu andermael in druck noch hebt willen vernieuwen?

32.
Dese is so grof, dat ick voor’t ondervinden inden Haghe nemmermeer ghelooft en hadde, dat ghy u niet gheschroemt sout hebben sulcx tot my alleen int oore, swijghe voor den volcke int openbaer, immers nu in druck voor al de werelt, uyt te spreken, want ick mach die niet waerdich achten tusschen kinderen, swijghe tusschen mannen in gheschille te komen.
33.
Daerom na dien ick my oock schamen soude, mannen het oordeel te bevelen van sulc kinder-werc, so beroepe ic hier over tot Rechters niet Theologanten, niet Raetsheeren, niet Schepenen, als wesende altsamen mannen, maer thien seven-jarige Schoolkinderen, die stelle ick tot Rechters van deser gelijcke gheschille.
34.
Neemt dat twee kinderen ghewedt hadden elck een Papegay af te schieten ende Coninc te worden, waer van d’een de Papegay gheschoten hebbende datse by hanght boven aen de stenge, niet mogelijcken ghelooft dat hyse heel soude afschieten, latende de Papegay aenden stenge hanghen: maer d’ander mede so na met zijn Papegay ghekomen wesende, ende gheloovende dat hy die mochte heel afschieten, sulcx volhart int schieten, dat hyse ten laetsten los van de stenge opter aerden dede vallen.
35.
Men vrage nu onse kintsche rechters, welck van beyden dat werck vande Papegay af te schieten ghedaen heeft, ende wie Coninck is van beyden: Wat gheldet, sy sullen sulcx niet segghen vanden eersten of uytscheyder, maer vanden laetsten. Men neme dat twee elck een ghevangen, beyde aen vier ketenen ghevetert sittende, te verlossen hebben aenghenomen. D’een begint zijn ghevanghen te verlossen, breeckt drye ketenen, maer laet hem aen den vierden ghebonden sitten: D’ander maeckt den zijnen los van alle de vier ketens, ende brenght hem vry int ruym. Wie doet hier t’werck van verlossen?

36.
Twee Chirurgijns beloven elck een ghewonden te ghenesen, d’een naeckt het gat kleynder, mindert oock veel van de pijn, maer niet connende verder komen, onderhout den gewondē daer in: maer d’ander geneest de wonde volcomelijck, ende verlost gantsch vande pijne, Welck van beyden heeft het werck ghedaen van ghenesen? Lieve segt doch, hoe machmen met waerheyt segghen, dat yemant aengenomen hebbende een brief te brengen in een Stadt, ses mijlen verde geleghen, sulck werck ghedaen heeft, soo lange hy de laetste mijle noch niet ten eynde gekomen en is? Laet nu de voorschrevē schoolkinderen van dese kindtsche dool-sproocke de rechters wesen, ende af oordeelen: sullen die niet ropene, Na by en hout niet.

37.
Ick soude my waerlick schamen een letter


hier af te schrijven, soo ghyluyden niet al te vrymoedich desen droom-gheschille en haddet voor gestelt: Ende soo ick niet en merckte dat eenighe niet onpartijdich zijnde: noch sulcke toveryen scheenen geloove te gheven, om welckers nuts wille ick dese ydele doolsproke noch wat naeckter voor ooghen stellen, ende ghesamentlijck mede de ydelheydt van u segghen in desen, sulcx, dats ydel ende onwaerachtigh te zijn, bewijsen wil, niet met gelijckenissen, die maer verclaren, maer met schriftelicke exempelē die bewijsen sullē.

38.
Een Propheet quam tot Bethel met bevel Gods, van niet eten, 1 1 3 Reg. 13. noch te drinken in die plaetse, ende niet door den ghekomen wegh wederom te keeren. Hy propheteert teghen het Altaer. Des hem de Coninck beveelt te vangen, streckt daer toe syn hant uyt, die verdort, ende het Altaer scheurt, soo de Propheet hadde voorseyt.
De Coninck bidt den Propheet: die bidt door zijn bede God voor hem. Hy gheneest, noot den Propheet ten eten, ende wil hem begiftighen.
Maer de Propheet weygerende, seyt hem sulcx van Gode verboden te zijn, ende scheyde van daer door eenen anderen wegh. Daer ghemoet hem een ander oudt Propheet, die noot hem oock ten eten, hy weygerdet mede, seggende hem sulcx by den Heere verboden te zijn.

39.
Wie moet niet bekennen dat dese Propheet nu al vele van’t gene hem van Gode te doen was bevolen, getrouwelic, dat is, so hem dat vanden Heere bevolen was, volbracht hadde?
Hy wort int laetste bedrogen door d’oude Propheet, die brenght hem in zijn huys, ende doet hem daer broot eten, oock water drincken.
Nae u luyder oordeel, soo soude d’eerste Propheet des Heeren, bevelen nu al ghedaen hebben, om dat hy al veel van’t selve gedaen hadde: ghemerckt ghy’t oock des Heeren gheboden te doen ende ghehoorsaem te zijn acht, al en doetmens niet volkomelijck, soo hy dat ghebiedt.

40.
Maer plat anders dan u menschelijck duncken hier af oordeelt, sietmen in desen te wesen het oordeel vant Goddelijck woort. Want dat spreeckt een ander vonnisse van het doen dese Propheten van Godes bevel, te weten ditte: Om dat du niet ghehoorsaem en biste gheweest den monde Godes, ende niet onderhouden en hebste, t’geen de Heere dijn God, dy heeft gheboden, ende du wederom biste gekeert, ende hebste broot ghegheten, ende water ghedroncken, in de plaetse vande welcke de Heere dy heeft bevolen, dat du gheen broot eten, noch water drincken en soutste: so en sal dijn doode lichaem in dijnre vaderen graf niet geleyt werden, rc. Reg. 13. 21.

41.
Daer blijckt uyt des Heeren woort selve, dat doen, ja veel doen, sonder al, of volcomelijc te doen van des Heeren bevelen, geen doen of onderhouden, maer niet doen, zondigen ende overtreden is van s’Heeren gheboden.
O onbescheyden mensche met u ghedichte nulle onderscheyt tusschen Godes ghebodt te doen, ende dat volkomelijck te doen: Wie sal men hier ghelooven? De waerheydt Godes of u menschelijcke goetduncken?

42.
Alhoewel dese eenighe klare tuyghnisse der Godtlijcker Schrifturen, gheen andere of meerder tuyghenis en behoefde, als wesende het woort der waerheyt selve, soo wil ick nochtans uyt vele meer andere Bybelsche tuyghenissen noch maer een hier by voeghen, ende daer mede ghenoeghen. Want voor een eensaem woort-stuc of syllaba Godes, moeten alle woorden, schriften ende boecken der menschen wijcken.

43.
Hier toe trede nu voort de Coninck Saul, want hem volght ghyluyden meesterlijcken na int vernoeghen van dese uwe gehalveerde ende hinckende ghehoorsaemheyt.
Saul ontfanght ghebodt van den Heere (1. Regum. 15. 3.) om heen te trecken, de Amalekiteren te slaen, ende die uyt te roeden, met alle dat zy hadden, sonder heur sparen, maer te dooden, Man, Wijf, Kinderen, ende Suyghelinghen, oock Ossen, ende Schapen, Kemelen, ende Ezelen, dat was alsoo des Heeren bevel tot Saul.
Die begint dat werck beter dan hy’t volbrenght. Hy versaemt het volck, treckt tot den Amalekiteren, slaetse ende doot al ’tvolc. Is dat naer uwen sinne niet wel begonnen? Al veele ghedaen? Jae een doen of ghehoorsamen van Godes ghebodt, al en ist schoon gheen volcomen doen ende ghehoorsamen?

44.
Wat ghebreeckt daer aen? Weynigh na u duncken: te weten dat Saul de Amalekiters Coning in’t leven spaert: so hy met het volck oock spaerden de goede Schapen, ghemeste Runderen, Lammeren, ende al dat goedt was, want dat en wilden zy niet dooden.

45.
Hoedanig is hier Gods oordeel? recht anders dan ’t uwe, die seyt tot Samuel: Dat Saul hem verlaten ende sijn ghebodt niet volbracht en hadde metter daedt, 1 Reg. 15. 11. Comt hier u Sophistrijck vernuft, met het Godlijck verstant over een? Als het vyer met den Watere?
Samuel comt treurigh by Saul, die seyt tot Samuel (ende dat met waerheyt na u bedroghen waen:) Ick hebbe des Heeren bevelen volbracht, 1 Regum. 15. 13. Wat doet hier Samuel? Ghelooft hy (so ghy hier inne oock gaerne van my ende van ’t volck gelooft soudet sijn) Sauls seggen, boven des Heeren Woort? Seyt Samuel tot Saul (so ghy na u leere in ghelijcken soudet doen) ’tis waer, ghy hebt wel begonnen, ende veele gedaen, hoewel niet volkomelijck al, ende soo ’t u was bevolen dan den Heere, nochtans hebdy’t ghedaen?
Seyt Samuel, desen is oock doen, all doetmens niet volkomelijck? Seght lieve luyden, smeeckts de Propheet also, ende na uwen sinne? Pluymstrijckt hy den Coningh, als ghy uwe Leerlinghen?


46.
Dats verde van hem. Hy ghelooft de woorden Godes, oock vande bltende dieren, dats de daet selve, boven Sauls bedroghen waen, segghende: wat is dat dan voor een gheroep der Schapen in mijnen ooren, ende een gheroep der Runderen dat ic hoore? 1. Reg. 15. 14.
Saul pooght dit onverschoonlijck werck te verschoonen, leyt de schult op’t volc, ende seyt de beste beesten verschoont ende gespaert te zijn ten offerhande. Siet daer was noch het blancketsel eender goeder meyninghe. 1. Reg. 15. 15.

47.
Saul doet alleens als ghyluyden hier: blijft stijf in zijne verdoolde meyninghe: ende en wil niet bekennen dat hy misdaen heeft int niet volkomentlijck volbrenghen van des Heeren ghebodt, maer seyt uyt een selven gheest, als hier in oock in u is, Ick hebbe doch des Heeren stemme ghevolght. 1. Reg. 15. 20.

48.
Waer met bewijst Saul sulck zijn seggen? met zijn wel beginnen, soo ghylieden mede doorgaens doet. Want (seyt Saul) ick ben henen ghetoghen den wech daer my de Heere hadde ghesonden, ende hebbe de Amalekiten vernielt.
Als of hy wilde segghen: Al dit hebbe ick immers al ghedaen, dit was oock Godes bevel, dat heb ick daeromme al ghedaen. Of ick schoon den Coninc Agag hebbe gespaert, ende met den volcke de beesten ten offer bewaert, om dijnen God te offeren: hebbe ick dan des Heerē bevel niet gedaen, of ick schoon niet volkomentlijck hebbe ghedaen?

49.
Sulcx soude na dese waen uwes vernufts, niet alleen ghenoeghsame verontschuldinghe zijn gheweest voor Saul: maer ghyluyden soudet sulck zijn doen oock ghehouden hebben voor een doen van s’Heeren bevel, ende voor ghehoorsaemheydt.

50.
Maer in desen handel Sauls toont Godes waerheyt het rechte contrarie te zijn van u loghen. Want Samuel uyt Godes bevelen alsuck Sauls beginnen te doen, zijn ghestuckelt doen, ende zijn onvolcomelijc doen, voor zonde oordeelt,zijn goede meyninghe verwerpt, ende dat zijn werck (by u deughde ghewaent) onghehoorsaemheydt seyt te wesen, noemende t’selve een toovery-zonde ende een wederspannicheyt, die hy seyt te zijn een laster der afgoderije.

51.
Ende Samuel voorts uytvarende seyt tot Saul: Dewijle du nu hebste verworpen des Heeren woort (soude dat met u noch moeten heeten: des Heeren bevelen doen?) soo heeft de Heere oock dy verworpen, soo dat du niet meer Coninck en sulste zijn.

52.
Ist dat ghy nu, lieve Mannen, u oordeel by desen handel met ernst wilt spieghelen teghen Godes oordeel in desen: wat suldy ter werelt moghen noemen dat jeghens elck ander strijdigher mach wesen? wat is oock ghelijcker dan u met Sauls verdoolde waen?

53.
Ten laetsten bedaert sich hier door Saul, ende seyt tot Samuel: Ick hebbe ghezondicht, dat ick des Heeren woort ende dijn bevel hebbe overtreden. Want ick vreesde t’volck, ende hoorde haer stemme, 1. Reg. 15. 24.

54.
Of ghyluyden nu mede d’ongunste des volcx vreest: overmidts t’volck den kussen-legghers ende vrede-prekers lief heeft ende wel doet, en weet ick niet.

55.
Maer dat weet ick wel, dat dese onse sake, een selve sake is met Samuels ende Sauls sake. Want Samuel seyt uyt den monde Godes tot Saul, dat hy heeft ghezondicht: om dat hy Godes bevel niet soo volkomentlijc, ende so hem dat was bevolen, en hadde ghedaen: niet teghenstaende hy dat wel hadde begonnen ende een groot deel afghedaen.

56.

Hier teghen hielt Saul (ende hout ghyluyden nu met hem) dat hy Godes bevel ooc doet, diet begint ende voor een deel doet, al en doet hy’t niet volkomelijck. Ende seydt daerom (door de selve waen, die u nu verdoort) stoutelijck, dat hy des Heeren bevel heeft volbracht. Maer Saul doolde, (so hier nu tastelijck is ghebleken.

57.
Soo doolt ghy nu mede met uwen Saul in dit selve stuck, u latende beduncken, datmē Godes bevel al doet, ofmens schoon niet volkomelijck en doet. Lieve wat is dat doch anders gheseyt, dan hy doet het, ende doet het niet?

58.
Doetment, soo’t God beveelt: so doetment immer volkomelijck: ghemerckt Godt dat niet onvolkomentlijck of voor een deel, maer volkomelijck ende int gheheel te doen beveelt.

59.
Doetmens dan oock niet soo’t Godt beveelt: so en doetmens niet alleen niet volkomelijck, maer men doet dan Godts bevelen niet. Dit is nu in dese twee Schriftuerlijcke gheschiedenissen meer dan ten vollen ghebleken Godt gheve u beyden sulcx niet te spade met Saul te verstaen. Amen.

60.
Ende hier mede wil ick beantwoort hebben niet alleen dese uwe ydele uyt-vlucht alhier, maer oock alle d’ander, die hier na van ghelijcker aert sullen volghen, sonder aldaer yet meer hier op te segghen, anders dan aen te wijsen op dese plaetse, daer icx eens voor al hebbe willen te vollen handelen, om weerklap of redijten te voorhoeden.


61.
Grob. of A. ende R. 1 1 e. vij.10.

Daeromme t’besluyt, t’welck uyt dese spreucken, voor de volkomen ghehoorsaemheyt der herborenen in desen vleesche, ghemaeckt wort, is even soo ongherijmt, als of yemant seyde:

62.
Coornhert.

Soo ongherijmt als men nu heeft mogen sien, sulcx dat u ydele roem, midts in u nederlaghe, desen Rethorijckelijcken victori-roep u hoogh-noodigh was: laet ons nu ooc sien u schoone ghelijckenisse daer mede ghy na u oude wijse t’gunt waerheyt is, pooght onwaer te doen schijnen.

63.
Grob. of A. ende R. 2 2 e. 14.

Al wat een kint licht is om doen, dat kant soo kloeckelijck doen als een man.

64.
Coornhert.

Dat is u dichtsel, niet mijn schrijven. Ten volght oock soo niet uyt mijn schrijven: maer dit wel: al wat een kint lichtelijck mach doen: dat kan’t soo volkomelijck doen, als een man t’zijne, dat hy lichtelijck mach doen. Dit mijn segghen kan ick bewijsen waerheyt te wesen.

65. 3 3 e. 15.
Grob. of A. ende R.

Want wie hoorde oyt sulcke reden?

66.
Coornhert.

Dat weet ick niet? ghy, niet ick, hebt die schoone reden gheschreven: ende soude doch recht verstaen zijnde, soo wonderlijck, als ghy u ghelaet, niet luyden.

67. 4 4 e. vij. 16.
Grob. of A. ende R.

T’is een kint van ses jaren licht te gaen: maer ten kan niet so verde of so kloeckelijck gaen als een man.

68.
Coornhert.

Dat dicht ghy, dat segh ick niet, maer dit segghe ick u quade ghelijckenisse verbeterende, ende dit volght uyt mijne woorden, dat matigende de kleyne krachtgens des ses jarighen kindes: na de groote krachten eens volwassen mans: een kint van ses jaren hebbende soo veele krachten om volkomelijck te gaen binnen ses uren, 600. treden sonder meer als een man om binnen ses uren ses mijlen volkomelijck te gaen sonder meer: sulck kint zijn 600. treden so volkomelijck mach gaen, als de Man zijn ses mijlen elck binnen ses uren.

69.
Dat ist dat uyt mijn segghen mach volghen, ende dat segghe ick nu ront uyt. Dese mijne meyninghe wederspreeckt ghy, maer met verdrayinghe mijns gevoelens ende met u quade ghelijckenisse: ende stelle daeromme hier nu u wederspreken na behooren in soo danighen vorme.

Een kint en magh t’geen in zijn kints vermogen is, so volkomelick niet doen, als een volwassen man, t’gheen in zijn mannelijc vermogen is.

XIIII. Doolsproke der Predicanten .

70.
Coornhert.

HIer hevet u belieft my soetelijck te bespotten. Waerom dat? Om mijn seggen? Neen, maer om u eygen dichten, ja qualijck dichten, soomen nu alhier heeft moghen sien. Ende alsoo schijnende tegen my te vechten, verwindy u self ghemaeckte mannekens, ende bevecht alsoo een victorie: al ist niet inder waerheyt, tis immers inden schijn, die t’meeste volck boven de waerheyt hoogh achten ende lieven.

71.
Onse hooft-gheschille is, of een herboren mensche de gheboden Christi vande liefde volkomelijck kan houden of volbrenghen. U Catechismus seyt daer opentlijck neen toe. Die berispe ick ende segghe daer ja toe. Lieve is daer een woort vermaent van een kint of man in Christo? Neen. So swermt ghy altijdt van’t een op’t ander. Hoe veel eerlijcker waer’t u wijselijck te swijghen in t’geen ghy niet en verstaet, dan onbedachtelijck boven u verstant te spreken?

72.
Op dat ghy dan niet anderwerf en waent, dat in uwe quade ghelijckenisse yet goets of abels soude stekē, hoewel nochtans mijn oprechte ghelijckenisse van t’gaen, daer ick u in volghende, de uwe al mede te schanden gemaeckt hebbe: soo neemt noch tot een overvloet in dien, dese goede ghelijckenisse tot verklaringhe mijnder meyninghen die ick dan opter daet met Christi eygen woorden wil vast maken, ende sulcke mijn ghevoelen waerachtich doen blijcken.

73.
Ick segge dan, dat een ses-jarigh kindt weynigh ponden, ghematight zijnde na zijn kleyne kracht, soo volkomelick los vander aerden mach op heffen, datmer de lucht door mach sien, als een volwassen man veele ponden, na zijn groote kracht ghematicht synde, soo vander aerden mach volkomelick op


heffen, datmer de Lucht door mach sien. Segt neen daer toe. so ghy u kintscheyt noch meer wilt ontdecken.

74.
Men voeghe nu dit t’onser saken. 1 1 Siet B. 495 Wat eyscht dit ghebodt Christi van der Liefden van ons? Liefde uyt gantscher herten, rc. Mat. 22. 3. Luc. 10. 27. Mar. 12. 31. Wert daer yet geeyscht boven yemants (’tsy mans of kints) vermoghen ofte krachten? Neen. So eyscht dan God van elck so veele liefdes als hy elcken krachtsdaer toe heeft gegeven, ende niet een hayrken krachts daer boven. 2 2 Comment. 1 Joan. 2, 5 Calvijn selve seyt ghenoegh te sijn, tot Godt volmaecktelijck te lieven, als elck nae dese volmaecktheyt staet, nae de maete der gaven die hy heeft ontfanghen. Die dat doet, en mach niet meer. Is dat ghenoegh, so ist sijn volmaeckte onderhoudinghe van de gheboden der Liefden.

75.
Men siet inden winst-ponden al dit voorsz. 3 3 Mat. 25, 15 Luc. 12, 46 mijn segghen van de verghelijckinghe der krachten in den swacken kinderen teghen stercke mannen, klaerlijck by den Heere selve uytghebeelt te sijn. De tweede hadde minder dan d’eerste ghewonnen, oock minder dan d’eerste ontfangen, maer was ooc niet minder dan d’eerste ghepresen.

76.
Men moet daer uyt niet nootlijc verstaen, dat de derde, die niet dan een pondt en hadde ontfanghen, soo hy oock trouwelijck sijn een pont hadde ghebruyckt, ende maer een pondt ghewins hadde ghebracht, niet minder dan d’ander twee van den Heere ghepresen soude sijn gheweest?
77.
Dit is nu niet mijn dichtinghe, maer de leeringhe Christi selve in den Evangelio, daer uyt ick besluyte tegen u verdoolde ende spotlijcke voort-stel: dat een kint, ’tgene hem nae sijn kindtsche krachtgens licht is om te doen, soo volkomelijck can doen, als een man ’tgheen hem nae sijn manlijcke krachten licht is om doen, volkomelijck can doen. Daer in mooghdy nu sien wien u hoonlijcke spot hier treft: te weten niet my, maer de Heere Christum self.

78.
Dese mijne meyninghe is niet nieu, maer oock gemeen by den ouden, ende voornaemlijck by Augustinum, 4 4 De libero arb. lib. 3. cap. 15. soo hoogh boven al d’andere by uwen Calvijn gepresen. Merckt daer op (seyt Augustinus) of men ooc rechtelijck mach berispen ’tgheen soo is, alst schuldigh is te wesen. Ick meyne wel neen. VVant niemant en is meer schuldich dan hy heeft ontfanghen.

79.
Dat seydt Augustinus, ende dat is waerheyt, al en haddet niemant oyt gheseydt, dan de waerheyt selve, so ghehoort is. Bekent dan met my waerachtig te sijn, dat elck herborene na sijn ontfangen krachten of ponden ’t ghebodt Christi der liefden volkomelijck mach houden: of ontkent dat eenigh herbooren Mensche yet krachts daer toe van Gode heeft ontfanghen: of segt dat nitmant mach volbrenghen ’tgheen hy door d’ontfanghen kracht wel mach volbrenghen.

80.
Wildy’t eerste niet bekennen met my, 5 5 j. soo moet ghy teghen de waerheydt ontkennen, (nopende het tweede) dat Godt rechtvaerdigh is, 6 6 ij. als die onbarmhertelijck van sijne kinderen eysschet, ’t gheen hy heur niet en en heeft ghegheven, nochte oock nerghens ander en moghten verkrijghen, dat waer Gode ghelastert.

81.
Soudy dan het derde segghen, 7 7 iij. dat waer sottelijck ghesproken, te weten: De herboren mensche mach niet volbrenghen ’tghene dat hy mach volbrenghen. Ende dit soude wel over een komen met u nieuwe verkeerde tale, daer Jae beduyt Neen, ende Neen Jae. Maer wie van den uwen selve, niet geck wesende, soude daer inne konnen gheloven?

82.
Grob. of A. ende R.

Alsoo en ist den herborenen niet swaer ofte pijnelijck haer te begheven tot het draeghen des Jocks Christi, ende tot d’onderhoudinghe der Gheboden Gods: maer ’t jock Christi met een volkomen kloeckheyt te dragen, ende de Gheboden Gods perfectelijck in als t’onderhouded, sonder immermeer int minste woorden, wercken, ofte ghedachten daer teghen te misdoen, en is in haer vermoghen niet in dit leven.

83.
Het eynde van u kindtsche ghelijckenisse knoopt ghy aen dit u kindtsch beginnen, ofte begheven tot het draghen van’t jock Christi. Ick hebbe nu al bewesen, dat het allen herborenen jong of oudt, licht is om draeghen, ende oock dat elck nae sijne krachten (boven welcke God niemant af en eyscht) volkomelijck mach draghen ende houden.

84.
Wel aen dan, is sulck u beginnen of u daer toe te begheven, sonder het volkomelijck onderhouden van Gode alleenlijck bevolen: soo wijst ons sulck bevel Godes inde H. Schriftuyre, ende men sal u in desen niet meer weder-spreken. Maer is dat niet, hoe moochdy u met sulck u ghedicht goedt-duncken ghenoeghen.

85.
Te doen dat gheboden is, ende niet het beginnen, of sich daer toe te begheven alleenlijck ghebiedt ons de Heere. 8 8 a Mat. 7. 21 Niet de a hoorders, niet de b beginners, 9 9 b Mat. 13, 20. niet de handen aen de c ploegh slaenders alleenlijck, 10 10 c Luc. 9, 62. maer de doenders van des Vaders wille sullen inne gaen. Waer toe komdy dan voorts met dit u toe begheven, of met u doorgaenlijcke beginnerye?

86.
Houdy dan dit u begheben daer toe, oft beginnen, Christi wille te wesen: al en volbrengen sulcke uwe beginners het begonnen werck hier nimmermeer: so volbrenghen zy dan noch immers ghelijckewel dese geboden Christi volkomelijck. Is dat, soo leert u


Catechismus in’t loochenen van dien, opnbaere onwaerheyt.

87.
Doch verstaedy hier selve niet wat ghy selve schrijft: als die (behalven ’t voorseyde) u selven hier weder-spreeckt. 1 1 Redenen waeromme, etc. Pag. 47. Want ghy bekent self in u boeck ghenaemt Redenen, dat niemant wille en mach hebben, noch ernstigh opset maecken, om te doen of bestaen, ’t gheen hy niet en ghelooft moghelijck om doen te wesen.

88.
Gelooft ghy ende uwe geloovers moghelijck te sijn dat eenich herbooren Mensche de gheboden Christi van der Liefden (hier nae sullen gheen gheboden meer wesen) so hy die beveelt, dat’s volkomelijck mach houden? Neen ghy. Want dat’s nu ons gheschille. Soo en moghen oock dese uwe beginners of toe-beghevers, oock gheen wille noch opset hebben in der waerheyt, om dat juck Christi na sijnen bevele te draghen. Sullen dat noch met u herborene heeten die noch gheen wille en hebben om Christi licht last ende soet Juck te draghen?

89.
Dit moghte ick hier mede door voldaen te sijn eynden. Maer want ick doorgaens dit beginnen ende toe-begheven niet en sie eynden: soo dencke ick hier eens voor al dit u beginnen af te spinnen, om dat eens voor al te doen eynden: daer toe ick voorhanden neme dese uwe Dool-sproke.

De ghene die hier beginnen na alle de geboden Godes te leven, doen het ghene dat God beveelt, al en hebben zy geen wille om sulcx in als hier te volbrenghen.

XV. Doolsproke der Predicanten .

90.
Coornhert.
Godt beveelt ons maer een deel sijnre geboden, of al, te houden of volbrenghen: Seghdy maer een deel. soo onderhouden de ghene die dat doen volkomelijck hier, in den Hemel of Hel en heeftmen gheen gheboden, maer alleenlijck loon of straf, ende dan seydt u Catechismus onwaerheydt aen dat Neen: daer al dit geschille om is.

91.
Neen, maer ghy seght, 2 2 Redenen Pag. 9. dat Godt niet te vreden wil sijn, met d’onderhoudinghe van drie, ses, ofte neghen gheboden alleenlijck: maer dat hy ghebiedt alle de thien gheboden ofte woorden in sijne wet begreepen, te onderhouden. Dese beveelt Godt te beginnen alleenlijck, of hy beveeltse te doen.

92.
Nerghens en leestmen datse Godt maer 3 3 Deut. 4, 6, 10, 12, 13. 26, 16, 18. Josue 1, 7. Mat. 28, 20 2 Tim. 3, 16, 17. te beginnen, maer over al uytdruckelijc datse Godt te doen beveelt, jae oock al ’t gantsche leven deur gheduyrighlijck, soo ghyluyden selve schrijft in uwe voor-ghemelde Redenen.
4 4 Pag. 11.

93.
Ick weet dat onbegonnen werck niet voleyndt en wort, oock dat alle werck so wel sijn beginne als sijn eynde heeft. Dit werck dan van Godes gheboden alt’saemen volkomelijck te doen, heeft oock sijn beginne, ende en mach niet ghedaen worden sonder sich daer toe te begheven, of te beginnen.

94.
Sulckx gheschiet met ernstigh opset ende wille om die gheboden na Godes wille (dat is volkomelijck soo hy dat ghebiedt) hier te ghehoorsamen, of maer voor een deel, of niet al ’t leven deur gheduyrighlijck, maer somtijdts niet. Is ’t leste oock onderhouden van Godes gheboden: Soo ist niet volkomelijck houden van dien gheen zonde. Dat waer volmaecktelijc Libertijns, dat suldy u schamen te seggen. Dat eerst is dan oock alleenlijck te recht ende volkomelijck houden van Godes gheboden.

95.
Neemt nu dat de herten kennende Godt selve, u luyden in u gheweten of conscientie vraghe, of ghy een ernstigh opset ende wille hebt, om hier ter werelt sijn gheboden nae sijnen wille, dat s volkomelijck soo hy dat ghebiedt te ghehoorsamen: Wat suldy antwoorden? VVy houdent voor onmoghelyck. Siet, 5 5 Pag. 47. dat antwoordt ghy oock op sulcken vraghe in u boecxken gheheeten Redenen.

96.
So Godt self u dan voorts vraeghde, of yemandt vast op-set mach maecken om wat te doen, sonder wil daer toe te hebben? Ghy sult (oock uwes ondancx) neen daer toe moeten segghen. Want niemant en bestaet yet te doen, dat hy niet doen en wil. Vraeght God u noch, of yemandt wil mach hebben om te doen ’tghene hy waent of weet onmogelijck te sijn om doen. Ick weet dat ghy sult neen daer toe antwoorden. 6 6 Redenen pag. 47. Want dat doedy ter voorsz. plaetsen.

97.
Seyt Godt dan wijder, soo en hebdy dan wil noch opset om mijn gheboden hier volkomelijck te ghehoorsaemen. Suldy’t dorven loochenen? Ick gheloove neen, al zydy al wat stout. Daer siedy nu wat te begheven is, ende wat u beginnen is om de gheboden Godes te onderhouden, ende het Jock Christi te draghen. Te weten gheen begin altoos, een valsch begin, een waen, droom, ende ydel begin. Dat nimmermeer met gheloove, recht of na Godes wille begint.

98.
Want ghy en hebt gheen wille om Godt in allen sijn gheboden ende gheduerigh al ’t leven deur te ghehoorsamen. Al ’t ander u doen buyten of teghen Godes geboden, sal dan niet wesen nae Godes, maer nae een an-


ders gheboden: te weten des Duyvels, want daer en sijn geen ander Heeren dan die twee.

99.
Zydy gevrijt door Christum van’t dienstbaer jock des Duyvels, soo en heerschapt hy niet meer als een tyran over u met dwangh, maer ghy dient hem in u ander werck ende tijdt (daer in ghy Gode niet en dient, maer zondight) vrywilligh, dat’s met moet-wille onbedwonghen, ende dient also totter doodt toe de voorsz. twee Heeren. Is dat niet te recht over beyden sijden hincken? Hoort uwen Bullingerus: 1 1 3 Reg. 18, 21 Hoe langhe hinckt ghy op beyden zyden? Is de Heere Godt, soo wandelt hem na; Is het oock Baal, so wandelt hem nae. Als wilde hy seggen: Daer en is gheen middelwegh, men moet Godt alleen dienen, welcken soo yemandt yet anders by voeght, om’t selve te vereeren, so werdt het herte des ghenen die hem dient, gedeelt, ende daerom wert de sulcke vanden Heere verworpen: De welcke van alle krachten, van gantscher zielen, ende allen verstande wil ghelieft sijn. H. Bulling. in de Oorsprong der dwalinghe, Cap. 5.

100.
Maer zydy noch niet door Christum ghevryet van de tyrannye des Duyvels, so zydy noch sijn verkochte slaven, dient den Duyvel in allen dinghen al’t leven door. Wanneer begindy dan Gode te dienen nae sijnen wille, of u daer toe te begeven? Dunckt u nu noch al dat sulck u beginnen self mede is te doen dat Godt beveelt? So en beginnen de Bagijnen niet, die ghy onwijse beginners bespot: Gemerckt, sy gelooven ende hopen ’tbegonnen werck hier te eynden, ’twelck ghyluyden loochent.

101.
Grob. of Arent ende Reynier.

In’t welcke sy altijdts ghehouden sijn te 2 2 e. vij. 27. bidden om verghevinghe haerder zonden, volghende ’t generael bevel, dat Christus allen sijnen Jonheren, niemant uyt-genomen, ghegheven heeft, Luc. 11. 4. Mat. 6. 12. Alhoewel zy (van den vloeck der Wet door Christum ontslaghen sijnde.)

102.
Coornhert.

Ghyluyden, met den uwen, sedert u achter blyven uyt de begonnen Haegsche disputatie, hebt, so ick verneme, dese woorden, in’t ghebedt: Vergheeft ons, rc. leelijck misbruyckende, u qualijck beschermde sake inden Haghe ghepooght schoon op te proncken, ende my hoonlijck nespottende, jae hatelijck scheldende, leelijck te maken voor den volcke. Dit hebbe ick al swijgende met gedult laten henen gaen. Maer nu ghy noch niet en schroomt noch schaemt sulck u misverstant anderwerven voor alle Man in druck te zeyen, heb ick de waerheydt ter eeren, haer oock naeckt, in dit stuck, den menschen voor ooghen moeten stellen. De Leser oordele oock van dese uwe Dool-sproke, wesende soodanigh:

Dat uyt de woorden des ghebedts: Vergheeft ons onse schulden (of zonden) gelyck wy vergheven onse schuldenaeren, vastelyck mach bewesen worden: dat niemand hier ter werelt en mach leven sonder voorts meer te zondighen.

XVI. Doolsproke der Predicanten .

103.
Coornhert.

AL ist so, dat ick tenn vollen van dit gebedt heb ghehandelt, 3 3 Cap. 18. Fol. 95. in een seecker Boeck ghenaemt uyt-roedinghe van des vernufts plantinghe, dat gheen herborene in Christo hier volkomelijck Christi Wet mach onderhouden: soo eyscht hier op oock eenighe antwoorde, also ick sie dit doorgaens het plechtancker van’t doolende schip deser uwer ongesonder leere te wesen: ’twelck ick hope sulckx te doen, dat het eenvuldighe ende grove verstande sullen moghen verstaen.

104.
De bewysinghe die ghy uyt dit deel ghebedts sult moghen nemen, soude moghen op sijn krachtighste ghestelt worden aldus:
Alle wien gheboden werdt al’t leven door te bidden om verghevinghe van zonden, die zondight noch al’t leven deur:
Dat ghebedt wert allen kinderen Godes al’t leven deur gebooden te bidden:
Dus zondighen alle Kinderen Godes al ’t leven deur.

105.
So ghy uyt de woorden van desen ghebede sulcx vastelijc soudt willen besluyten, ’t welck dan voorwaer noch al wat verde ghehaelt soude moeten werden uyt onseeckere volgh-redenen teghen de claere woorden, dat hy niet en mach zondighen die uyt Gode is ghebooren: Soo soudy voor al claerlijck ende waerlijck moeten bewijsen vier stucken, als namentlijck:
eerst, dat Christus ons soo bindt aen de woorden dese ghebedts, 4 4 j. dat ons niet geoorloft en zy van de selve eenighsins te wijcken, noch van dese forma.
Ten tweeden, dat hier wordt ghebeden om verghevinghe van zonden, 5 5 ij. die wy noch alle daghe moeten onvermydelijk doen.
Ten derden, dat tot allen tyden alsoo moet ghebeden worden. 6 6 iij.
Ende ten vierden: 7 7 iiij. Dat alle Kinderen Godes, niemant daer van uytghenomen, altijdt elck also voor haer selve moeten bidden.


106.
Want so ghy te kort komt in dese vier stucken, jae maer in een der selver vastelijck te bewijsen, soo en mooghdy int minste hier uyt niet bewijsen, dat niemant hier ter werelt en mach leven, sonder voorts meer te zondighen.

107.
Dit stondt u toe voor al te doen eer ghyluyden yet daer met wilde bewijsen van dit u voortstel. ’t Welck ick houde ondoenlijck voor u te wesen, so ghy nu licht sult moghen mercken uyt dit mijn bewijs van’t tegen-deel van elck der voorsz. vier stucken.

108.
Op’t eerste, 1 1 i. te weten dat de Heere ons allen soude hebben willen binden aen de selve woorden by hem daer ghestelt, en mach men niet ghelooven, sonder oock te ghelooven dat d’Apostelen ghesondight hebben int bidden, als ander woorden, jae andere sententien gebruyckt hebbende in heure gebeden. Want men vindt hier gheen woorden, daer by ghebden werdt, dat de Heere thoone welck van beyden hy tot het Apostel-Ampt hadde verkooren. Hierom baden d’Apostelen. 2 2 Act. 1, 24. Men vindt int Vader ons gheen woorden, daer by wert ghebeden om de kracht van wonderdaden, 3 3 4, 30. daerom werdt ghebden by den Apostelen. Men bidt hier niet voor andere geloovighen om ’tverwerven van den H. Gheest, 4 4 8, 15. sulcx bidden d’Apostelen van den Heere, met veel meer anders desgelijcx.

109.
Het blijckt dan dat d’Apostelen niet altijt juyst sich self ghebonden hebben aen de eygen woorden des Vaders onses, maer dickmael anders hebben ghebeden. Ist nu de meeninge Christi gheweest alle gheloovighen altijdt te doen bidden met de selve forma van woorden: wie sal henluyden daer inne van zonde ontschuldighen konnen? Maer dit is so niet. So ist dan gheen noot-wet altijdt juyst met die woorden, ende op die selve forma te bidden.
Dit is u Calvijn oock selve niet verborghen gheweest, als hy Commenterende op de woorden Christi. Bidt ghyluyden dan also.Schrijft ditte:

110.
Hoewel Christus den sijnen niet en ghebiet 5 5 Calvijn, Harm. dat zy biddende, sich self scrupuleuslijck souden binden aen sekere woorden, &c. Ende een weynigh daer na noch ditte: 6 6 Mat. 6, 9 Het is waer (so wy oock terstont hebben gheseyt) dat de Sone Godes ons niet en heeft willen bepalen mette woorden diemen moet ghebruycken, in sulcker voeghen, dat het ongheoorloft sijn soude sich eenighsins te vervorderen van de formule die hy ons heeft voor gheschreven.

111.
Nadien dan de Kinderen Godes soo weynigh aen die beschreven woorden des gebedts zijn ghebonden, dat oock de Gheest selve dick voor ons biddet met onuytsprekelijcke suchten, daer de woorden ende deselves verbeeldinghen verdwijnen, etc. So en mooghdy uyt dese woordekens des ghebedts in’t alderminste niet bewijsen, dat hier niemandt ter werelt mach leven sonder meer te zondigen.

112.
Dit mooghdy noch veele minder uyt desen ghebede bewijsen: Want daer Lucas seydt: Vergheeft ons onse zonde, daer seyt Mattheus onse schulden. Wie gheeft u nu meer rechts om my de woorden Luce te doen aen nemen boven Matthei woort, dan my om u Mattheum boven Lucam te doen volghen? Immers Luce woort van zonden, en voegt self ten besten niet op het teghen-worp daer teghen het wert ghestelt, want hy seydt niet: Vergheeft ons onse zonden, als wy vergeven die teghen ons zondighen. Neen: maer hy seyt: als wy vergeven allen die ons schuldigh sijn. Siet hier komt Lucas in dit deel noch selve over een met Mattheo, seggende: Vergheeft ons onse schulden, als wy vergheven die ons schuldigh sijn. Ende is daerom Mattheus in dit woordt te volghen. Maer waer toe dient dese scrupuleuse woordt-twist, naedien de Heere self (so u Calvijn oock seyt) ons niet scrupuleuselijck aen eenige woorden heeft willen binden? Wat kondy dan doch uytrichten met sulcken verde ghesochten, slappen, ende onseeckeren bewijsinghe teghen de naeckte ende claere woorden des Apostels, dat die uyt Godt is ghebooren, niet en mach zondighen?

113.
Maer laet ons noch al Lucam volgen boven Mattheum, ende segghen: Vergheeft ons onse zonden: Wat sal u dat dan moghen helpen? Of weetmen niet dat dickmael schulde voor zonde, ende zonde voor schulde werdt uyt-ghesproken inde H. Schrift? Soo leestmen: Sy sullen beyde haer zonde draghen, 7 7 Levit. 20, 20 dat is haer schulde of straffe. Want daer volght: Ende sy sullen sonder kinderen sterven. So leestmen mede, dat de ghene die’t Paeschlam niet ghehouden heeft tot sijnder tijt (daer hy’t vermoght te doen) dat hy sijn zonde sal draghen, dat is, 8 8 Num. 9, 13 dat sijn ziele (so daer volght) uyt-gheroeyt sal werden uyt zijnen volcke, rc.

114.
So wert oock Christus voor ons de zonde ghemaeckt. Wat is dat anders gheseyt, 9 9 2 Cor. 5, 21 dan dat Christus voor ons gemaeckt is de zondoffer, de boete, de straf, ende schulde, die hem opgheleyt is voor onse zonden? Soo leydt dit Calvijn oock self uyt. So heeft Christus gedraghen onse zonden, dat’s onse schult ende straffe. De zonde is wat anders dan de schulde. ’t Een ist quade werc, 10 10 Isai. 53, 12 ’t ander is de schulde, de zonde is de moeder, maer de schulde is de dochter. 11 11 1 Pet. 2, 24 Onmoghelijck ist dat yemandt zondighe sonder schuldigh te worden: maer men mach wel schuldigh sijn al zondight men niet meer. So moghen de Heylighen Godes schulde hebben in heur ghedachten, tot heur vernederinghe, al ist schoon dat zy niet meer en zondighen. Wat vordert nu dit bewijs: zy bidden: Vergheeft ons onse schulden, ergo zondighen zy noch ’t leven deur?

115.
Op dat ghyluyden eens op soudt houden van my te spotten (niet tot bewijs) int waerheyt spreken, dat men hier afbidde schulden,


so moet ick hier den schildt Augustini voorwenden. Dese ghesproken hebbende van dese woorden des ghebedts: Vergheeft ons onse schulden (hy seyt niet zonden) seyt also: 1 1 Homil. 42. Voorts hebben wy dat gheseyt van de voorleden zonden. VVat nu van’t ander? En leyt ons ’t ghene wy ghedaen hebben, ende maeckt dat wy gheen andere en doen, want wie in de bekoringhe niet en wert verwonnen, die en doet gheen zonde.

116.
Wel aen, laet ick u al toe-gheven dat ghy hier begheert, ende houden’t met u metten woorde zonden uyt Luca, die dat nochtans stelt teghen schulden: wat suldy dan hier met in desen bewijsen? Niet altoos. Want ghy moet dan noch bekennen, dat de Kinderen Godes biddende: Vergeeft ons onse zonden, daer met meynen haer voorleden zonden, die zy dan al ghedaen hebben: of haer teghenwoordighe zonden, die zy dan onder sulck bidden self doen: of de toe-komende zonden die zy noch doen sullen.

117.
Seghdy ’t laetste, te weten, dat zy bidden om verghevinghe van de zonden, die zy noch sullen doen: de Heere sal antwoorden door de H. Schrift, 2 2 a Judi. 10, 6 2 Par. 28, 13 Isai. 1, 5. a Voeght gheen nieuwe tot d’oude zonden, dat is, b laet af van alle uwe ongerechtigheyden, ende doet alle myne gherechtigheyden, 3 3 b Isai. 1, 16. 17, 58, 13. Eze. 18, 8. 21, 22. soo en wil ick alle uwe ongherechtigheyden niet meer ghedencken. Ende seecker met het dickmael weder zondighen, helpen wy d’oude Gode ghedencken, opkrabbende t’elcken de rove deser wonden, so dat die niet en mach ghenesen. Die dan oock waerlijck so af-laet van te zondigen, en behoeft gheen verghevinghe van zijne toekomende zonden, die hy niet en sal doen. 4 4 A. 179. Segdy dan, ’t is my onmoghelijck het zondighen te laten: de H. Schrift sal u loghen-straffen. Want Godt en laet niemanden versoecken bovē vermogen. 5 5 1 Cor. 10, 13. Maer geloofdy Gods belof- in desen niet, so dat ghy des niet te min hout voor onmoghelijck het zondighen hier gantschelijck te laten: so ist u oock so onmogelijck met ernst-wroeghen over’t zondigen te maken, ende u selfs om te beschuldighen, als of u gheboden waer sonder eten ende drincken hier ghesont in’t leven te blyven. Waer men gheen wroeghen over en mach maken, noch sich om beschuldighen, daer af en mach men met ernst gheen verghevinghe begeeren. Het is dan onmoghelijck voor u Luyden te verstaen, datmen in desen ghebode soude bidden om verghevinghe van toekomende zonden.

118.
Aengaende nu het teghenwoordigh zondighen, daer de konderen Godes verghevnghe af souden bidden, heeft noch minder schijn van waerheydt. Wie soude waere kinderen Godes mogen toe betrouwen, dat sy in voornemen sijnde om haer schulden te bekennen, ende den Heere om verghevinghe te bidden, daer beneven wil of voornemen souden hebben, om met nieuwe zonden d’ouden noch te verswaren? Laet oock der Godtloosen ghebedt een grouwel zijn. Wie sal sulcx moghen segghen van der Heylighen ghebedt? Segdy dat alle de Heylighen noch altijt zondighen, oock in hare goede wercken, ick sal u segghen niet ghelooven. Maer of men’t noch so hielt, so is sulck haer zondighen vermydelijck, soo dat zy’t in Gode vermoghen, of onvermydelijck, dat zy’t niet en vermoghen te laeten. Mogen zy’t laten, so is u segghen onwaerachtigh, Dat alle Heylighen noch altijt zondighen oock in haer goede wercken. Maer seghdy dat zy’t niet moghen laten, so mogen zy daer van oock gheen zonde noch schulde maken metten Libertijnen, ende blijckt mitsdien valsch dat zy bidden om verghevinghe van hare zonden, die zy tegenwoordelijck souden doen onder’t bidden.

119.
Nae dien de Kinderen Godes in’t bidden, vergheeft ons onse zonden, dan niet en bidden om verghevinghe van toe-komende zonden, oock mede niet om verghevinghe van tegenwoordighe zonden: waerom moghen zy dan doch anders bidden dan om verghevinge van heure voorleden zonden, ’twelck dan eygentlijck niet en sijn dan schulden of straf, verschuldet sijnde door zonden, die sy nu al gedaē hebben? Nae dien nu di alles sulckx is, soo blijckt hier uyt in allen ghevalle, dat ghy niet altoos met desen ghebede en mooght bewijsen dat hier niemant ter werelt en soude moghen leven sonder voorts meer te zondighen.

120.
Comende nu op het derde stuck, te weten, of alle Kinderen Godes altijdt juyst nae al den inhouden van desen gebede, te weten, niet anders, noch om niet anders gheboden wort te bidden: en meyn ick niet dat sulckx met de Godlijcke Schrift bewesen can worden, immers het tegen-deel blijckt daer in veel plaetsen, waer af hier voor al eenighe sijn aenghewesen. 6 6 108. Dist. Segdy alle sulcx te sijn begreepen onder’t Ghebedt: Gheheylight werde dijnen Name, ende dat also mede al wat men andersins te recht van Gode mach bidden, begheepen te sijn onder die andere deelen deses ghebedts: Ick en sal’t niet seer weder-spreecken: maer dan moochdy my oock niet wederspreken, dat wy int bidden van desen so juyst niet ghebonden en sijn aen de eyghen woorden deses gebedts (so voor bewesen is) ende ghyluyden en mooght dan dese woordekens: 7 7 109. Vergeeft ons, rc. so nau niet nemen, dat ghy daer uyt yet altoos soudt moghen bewijsen tot dit u voortstel van noch altijt te moetē zondigen.

121.
Van de sake, niet van den tijt, is des Heeren bevel in desen, die wil dat elck sal bidden, om’t geen hem van noden is. Die hongerich ris, bidde om’t broot der zielen: diens eygen wil noch ’t ghebieden sich onderwint, bidde dat Godts wille gheschiede. Die aenghevochten sich te swack ghevoelt het quaede te weder-staen, bidde om niet verwonnen te worden in aenvechtinge: Ende die wroeginghe verneemt over sijne bedreven zonden, bidde om vergevinge der selver. Maer die nu in sulck sijn bidden verhoort is, ende het ghebeden heeft verkreghen: hoe ist hem moghelijck te bidden om te verkrijghen ’t ghene hy nu al heeft? Moghten die siende ghemaeckte blinden oock bidden om te moghen sien?

122.
Also mede en moghten d’Apostelen na den


Pincxter-dagh immers met gheen ernst bidden om te verkrijghen den H. Gheest, die sy doe al hadden ontfangen. So moght de verlooren zoon, buyten landts by den onversadelijcken draf sijnde, uyt ghebreck van broodt, den Vader daerom willen bidden, ende oock bidden met ernst uyt noot. Maer was hem dat oock moghelijck, als hy voor een Zoon weder aen-ghenomen sijnde, binnes huys was, daer oock de huyrlingen van broode overvloeyden?

123.
Noot soeckt broot, gebreck bidt, so bidt elck om verwerven t’elcker tijt, het ghene hy sich behoeftigh ende gebreckigh inne vindt: maer te segghen, sulckx is ons op een tijt bevolen te doen, daerom moeten wy dat altijdt doen, heeft weybigh slots. Want men sal dan oock moeten seggen dat de Jongers Christi, ende alle heure navolghers, t’allen tyden wonderdaden moesten doen: 1 1 Math. 10, 8 Mar. 16, 17. ghemerckt haer sulckx eens van den Heere bevolen was, jae oock toe gheseyt te moghen doen. Jae elck soude sijn Ouderen altijt moeten haten: 2 2 Luc. 14, 26 ’twelc de Heere noodigh heeft geseyt te sijn, dat hy sijnre niet waerdigh en is, die sulcx niet en doet.

124.
Wat sal hier doen de ghene die Godtvreesende Ouders ofte Maghen heeft? Sal hy die mede moeten haten? Of wat sal hy doen die gheen Vader, moeder, suster of Broeder en heeft? Sal hy die als sy niet en sijn, moeten haeten? Soo mede hier, wat sal hy doen, die herboren, ende tot een Man in Christo opgewassen sijnde, gheen zonde meer en doet, jae die niet en mach zondighen? Sal hy moeten bidden om verghevinghe van ’tghene hy niet meer en doet?

125.
Soodanigh is dit u luyder besluyt. Christus heeft gheboden dat wy alt’saemen sullen bidden om vergevinge van zonden: Daer by blijckt dat wy alt’saemen noch altijdt zondighen. So moetmen dan mede seggen: Christus seyt dat sy sijnre niet waerdig en sijn, die tot hem komende, niet en haet sijn Vader, Moeder, Wijf, Kinderen, broeders, ende susters, rc. daer uyt volgt dat alle die tot Christum komen, altijdt hebben vade, moeder, wijf, kinderen, broeder ende susters, rc. Is dat niet een onverstandigh besluyt? Is dit u besluyt sulcks niet in allen stucken ghelijck?

126.
Het valt ghmeenlijck by veelen, dat sy d’een een vader: d’ander een moeder, die een wijf, dees kinderen, sommige broeders, ende andere susters hebben, die sy lieven of boven Christum lief hebben. Nu wil de Heere boven alle sulcx lief ghehadt wordn, als die wel weet datmen het minder lief verlaet om t’meerder, ende dat daerom niemant die syn Ouderen, wyf, kinderen, of maghen meer lief heeft dan Christum, hem stantvastelijck mach na volghen. Waert nu niet een openbare sotheyt daer uyt te besluyten, dat alle die Christum na volghen (ende onder dese oock d’Apostelen, Paulus, Johannes met weynighe andere, sonder wijf ende kinderen zijnde) altijdt Ouderen, Wijf, Kinderen ende magen hebben? So ende niet anders is dit u besluyt, want het ghebeurt meest in den kinderen Godes, dat sy noch zonde hebben: daer uyt volgt dat oock de stercke mannen noch daghelijcx moeten zondigen al t’leven deur, ende om verghevinghe haerder zonden moeten bidden. Ende dit sy hier mede ghenoegh tot bewijs, dat niet alle kinderen Godes altijdt verbonden zijn Gode juyst na alle den inhouden van desen ghebede, te weten niet anders, noch om niet anders te bidden. Ende daer mede verdwijnt mede al u bewijs hier uytghenomen.

127.
Ende kome nu op t’vierde stuc, 3 3 iiij. t’welc den persoone beroert, namentlijck, of alle kinderen Godes, niemant uytgenomen, noch altijdt, elck voor haer selve bysondere, moeten bidden om verghevinge haerder sonden. Dit hout ghyluyden ja. Maer ick houde dat ghyt uyten ghebode van desen ghebede gheensins en moght bewijsen.

128.
Want de Heere heeft hier willen voorstellen een ghemeyn gebedt der kinderen Godes, soo dat niet elck ledeken aent lichaem Christi voor sich self, maer oock voor anderen bidden soude. Daerom beveelt de Heere te bidden, niet mijn, maer onse Vader, niet om mijn, maer om onse daghelijcx broot, niet verlost my, maer ons vanden quaden, leyt ons niet in bekoringhe, ende (dat hier selve in gheschille staet) Vergheeft ons onse schulden: soo dat vanden beginne af nerghens my, maer doorgaens ten eynde toe ons wert bevolen te bidden.

129.
Een van beyden houde ick suldy moeten segghen: te weten dat altijdt hier in dit leven aen den lichame Christi niet en zijn dan alleen siecke of onghesonde ledekens: of dat daer neven dese oock altijdt aen zijn ghensen ende ghesonde lidtmaten. Seghdy’t eerste, so is noch altijdt het gantsche lichaem Christi in alle zijne lidtmaten, gheen over al uytghenomen: onghesont, ghewont, ende bloedich vande voetsolen af totten hoofde toe.
Maer wie mach hier jae toe segghen, sonder oock neen te segghen tot alle, 4 4 Isai. 53, 5 58, 8. Jere. 30, 17 Eze. 47, 8. Oze. 6, 2. 14, 5. dat alle Propheten van de ghenesinghe door Christum te gheschieden hebben voorseyt? Of seyt Jesus niet van sich selven voorseyt te sijn: De Geest des Heeren is op my, derhalven heeft hy my ghesalft, om den Armen het Evangelium te verkondighen, hy heeft my ghesonden om te ghenesen den ghemorterden van herten? 5 5 Luc. 4, 18. Isai. 61, 1 Dit en machmen immers niet loochenen, sonder het Evangelium self te loochenen, jae sonder oock te loochenen, dat Jesus sy de beloofde Christus, door den welcken sulcke ghenesighe soude gheschieden. Wat was dit anders dan met den Joden Christum te loochenen, ende een ander Messiam te verwachten?

130.
Soo moetmen dan bekennen datter oock aen ’t lichaem Christi sijn eenighe ghenesen ende ghesonde lidtmaten: Hier is de zieckte wech. So ruymt oock de swackheydt door’t inne-komen van de kracht der a ghesonde leere, 6 6 a Tit. 1, 9 wesende een b kracht Godes, 7 7 b Rom. 1, 16 gesont ende


sterck makende aldaer sy inne komt. Dit ist c woort dat Godt sant, 1 1 c Psal. 106, 20. ende daer door zy (de zielen) sijn ghenesen, te weten, Christus Jesus self, der zielen Medecijn-meester. Hier door sijn ghesont ende sterck gheworden, die de d swacken behooren te draghen (dat doen de krancken gheensins) 2 2 d Rom. 15, 1 e Gal. 6, 2. die een e anders last wel konnen draghen (dit’s verde van die haer eyghen last niet en konnen draghen) die den krancken moghen op f helpen, 3 3 f 1 Thes. 5, 14 die (alsoo daer veel g swacken sijn) 4 4 g 1 Co. 11, 30 voor haer mede ledekens h sorghvuldich sijn na den bevele Christi daer 5 5 h 1 Cor. 12, 25, 26. voor bidden: Vergheeft onse (niet myne) zonden of schuldē. Dit sijn i Mannē die sterc sijn ende den quaden hebbē verwonnen. 6 6 i 1 Joan. 2, 14. So machmen nu immers gheensins loochenen datter so wel stercke als swacke Lidtmaten sijn aen den lichame Christi. Zydy nu al seer bescheyden, dat ghy sodanighe verscheydene persoonen al onder een menght, ende van den eenen seght, al dat van den anderen gheseydt mach worden? Wat is dat anders geseyt, dan daer sijn altijdt siecke ende swacke Ledekens aen ’t Lichaem Christi, die noch zonde hebben, ende daerom noch moeten bidden: Vergheeft ons onse zonden (laet het ons nu al naer u believen zonden noemen ende gheen schulden) daer by blijckt dat alle ghesonde ende stercke Mannen noch daeghelijckx zondighen, ende mede moeten bidden: Vergeeft ons onse zonden? Dat is gheseyt, de siecke ende swacke lidtmaten hebben noch zonde, overmits heur swackheyt: daerom en moghen oock de ghesonde ende stercke lidtmaten niet laten te zondighen, overmits heur gesontheyt ende stercheyt. Siet nu hier al mede de ydelheydt van dese uwe bewijsinghe uyt dit deel gebedt oock inden persoone, ’t welck het vierde deel wasdat ghy soudt moeten bewijsen, dat u niet minder onmogelijck is dan elck van de ander drie deelen.

131.
Nadien ghyluyden dan niet en kont bewijsen dat de Heere allen gheloovighen bidders bindet juyst aen den eyghen woorden deses ghebedts. Insgelijcks niet dat in desen deele des ghebedts, gebeden wort om vergevinghe van zonden, die wy noch alle daghe onvermydelijck doen, oock mede niet dat altijt also moet gebeden werden: nock oock niet dat alle kinderen Godes, niemant uytgenomen, altijt also, elck oock voor sich self, moeten bidden. Alle ’twelck u luyden toe-staet te bewijsen, so ghy u meyninge in desen waerachtigh te sijn soudt willen doen blijcken. Ende ick daer teghen vastelijck hebbe bewesen het platte teghen-deel van elck, ende alle de voorsz. vier stucken, soo moght ick nu hier met reden afscheyden, ende tot het gevolge komen, waer’t dat ick niet en wiste watmen al ghespots met dit mijn gevoelen heeft gedreven, oock op den predick-stoelen selve. Daeromme ick alhier noch hebbe willen by-voeghen ’t ghene hier volght:

132.
Een van beyden moet waerachtigh sijn, te weten, dat dese schulden of zonden, van de welcke in dit deel ghebedts begeert wort vergevinge of quijt-scheldinge, haren oorsprong hebben uyt elck onsere selfs werck by ons vry willigh gedaen, sulcx dat wy die (ghelijck Adam voor sijnen val) hadden mogen vermyden of laeten, ende den Heere also onderdanig hebben gebleven: of de schulden of zonden komen in ons so nootsakelijck buyten ons eygen toe-doen, alleenlijck door Adams zonde, dat wy (niet anders dan gebooren kreupelen, noodtsakelijck hincken moeten) also oock noodtsakelijck moeten zondighen, ende in schulden vallen.

133.
Nu weet ick hoe vyandtlijck de Vrye wille by u luyden wert weder-sproken, ende dat daerom oock het eerste van beyden voorsz. by u luyden een lasterlijcke ketterye wert geacht. Daer teghen leert ghy met uwe voorneemste Leeraren, dat wy altsaemen in zonden (dit heet met u luyden zondigh) ghebooren, ende van natueren gantsch verdorven zijnde door Adams zonde, nootsakelijck al ’t leven door noch dickmael moeten zondighen, hincken, ende slimme ganghen gaen, immers van onse gheheele leven, nimmermeer mogen gantsch af-laten van zondigen, noch gantschelijck oprecht gaen.

134.

Laet nu dese uwe opinie ghenomen sijn voor ’tghene dat sy gheensins en is, te weten voor waerheyt: so soude dan oock waerheyt moeten wesen, dat sulck ons nootlijck zondighen, gheensins onse, maer Adams schulde is, te weten dat wy als gebooren kreupelen, het zondelijck hincken, als ons aenghebooren ende nootsakelijck sijnde, niet gantschelijck so seker, als de sekerheyt selve, dat niemandt zondighen mach of schuldigh worden in ’t ghene dat hy nootsakelijck ende onvermydelijck moet doen.

135.
is dit nu sulcx, soo’t noodtlijck moet sijn, so u voorsz. opinie waerachtigh waere (als sy niet en is (so moet ghyluyden volghens dese uwe opinie alt’samen int bidden: Vergheeft ons onse schulden of zonden, onwaerheydt spreecken, ghemerckt het dan gheensins u luyder, maer alleen Adams schulden ende zonden moeten wesen, als noodtsaeckelijck ende onvermydelijck door Adams zonde ende schulde in u voortkomende. Maer ghyluyden soudet dan (soo ghy in de waerheydt ende niet inde loghen wilde bidden) moeten bidden also: Vergheeft ons Adams schulde ofte zonde, als wesende d’eenighe ende feneynighe wortel, oock nootlicke ende vruchtbare baermoeder van de zonden ende schulden, die buyten ons wille ende keure nootlijc in ons moeten wesen.

136.
Voorwaer, naedien ghy-luyden houdt dat dit ghebedt: Vergheeft ons onse zonden, allen herborenen, niemanden uytghenomen, altyt also te bidden is gheboden: ende ghyluyden daer by seght, dat, soo yemandt niet meer en zondighde, de selve, dit ghebedt hypocrijtelijck ende onwaerachtelijck bidden soude: soo souden alle herborene, niemant uytgenomen, dit ghebedt altijdt hypocrijtelijck ende onwaerachtelijck moeten bidden.

137.
Want het onmogelijc is dat eenigh redelijck


mensche sich self met ernst en inder waerheyt zondigh ende schuldich soude oordeelen om eens anders dronckenheydt, overspel, diefte ofte moort, die buyten ons toedoen ende bewillighen gheschiet. Niet minder ist onmoghelick dat eenich redelijck mensche sich self met ernst ende inder waerheydt zondigh of schuldich soude oordeelen, om dat hy nuyten zijn bewilliginge niet redelijck, maer simpel of sot, gheen schaep, maer een wolf, gheen siende, maer een blinde, ende gheen recht gaende, maer een kreupele nae den lichame ware gheboren.

138.
nu leert ghyluyden metten uwen naecktelijck, dat wy (als wy noch niet en waren, ende midtsdien niet altoos willen noch doen en mochten) door Adams eene zonde als wolven van quaeder aert, als blinden in zondighe onwetenheyt, ende als kreupelen in hinckende zondelijckheyt, soodanigh zijn ghebooren, dat wy nootsaeckelijck ende onvermijdelijck quaet doen, dolen, ende zondighen moeten.

139.
oordeelt nu selve, of ghyluyden ende uwe gheloovers in desen oock eenigh waerachtich berou ende ernstigh wroeghen uwer zonden mooght hebben, of ghyluyden inder waerheyt om verghevinghe uwer onvermijdelijcker zonden ofte schulden mooght bidden: of sulck u ghebedt inder waerheyt oock wat anders is dan zonde selve: ende of dit niet en is de rechte gront om van zonde gheen zonde te maken, ende om den Libertijnen te verstijven.

140.
So vele sy hier gheseyt tot bewijs, dat ghyluyden dit deelken ghebedts niet recht en verstaet, niet recht en ghebruyckt, ende niet altoos daer met en bewijst voor u opinie in desen, maer daer mede self mijn gevoelen, dat ghy pooght om te stooten, stijft ende bevestight.

141.
Ick hadde in mijnen Proef gheschreven achter mijn eerste besluytredē dese woorden: Hier teghen seyt de Catechismus opentlijck sulcx onmoghelijck te zijn, etc. Hier op ontkend dat dit woort onmoghelijck, daer gevonden wort. Ende seght dat hier uyt blijct, hoe weynigh oprechticheyts vā my ghebruyct wort, want ghy seght des Catechismi leere te zijn, 1 1 Wederleginghe pag. 24. dat die volkomen volbrenginghe des ghebodts der Liefden by den gheloovighen eens sal gheschieden, hoe wel niet in dit sterflijck vleesch. 2 2 Joan. 24. 10.

142.
Hier beschuldicht ghyluyden my niet oprechtelijck van weynich oprechtigheyts te ghebruycken. Want ghy soo wel opte 114. Vraghe antwoort, datmen de thien gheboden, als opte vijfde Vrage, datmen de gheboden vande Liefde niet volkomelijck kan onderhouden, sonder een woort te verhalen van dat die volkomen volbrenginghe by den gheloovigen eens sal gheschieden. Dus handelt ghyluyden hier niet oprechtelick int seggen dat de Catechismus sulcx leert, t’welckmen daer niet en vint, ende handele ick oprechtelijck int stellen van t’geen ghy self niet en lochent des Catechismi leere te zijn, ende dat nootlijck moet volgen uyt beyde de voorschreven beantwoordinghe van Neen.

143.
Want nopende de volkomen volbrenginge des ghebodts der Liefden ende der thien geboden, hebbe ick bewesen dat hier na int ander leven, daer men geen Wetten noch Geboden meer en sal hebben, niet en sal gheschieden. De Catechismus leert dat het hier niet en kan gheschieden. Hebbe ick dan niet oprechtelijck gestelt dat het de Catechismus sulcx seyt (te weten met haer neen segghen of ontkennen) onmogelijck te wesen?

144.
Daer ghy nu staet op dat woort onmogelijck, als dat het inden Catechismo niet en wort ghevonden. mooghdy my (nu de sin van dat woort opentlijck daer in blijckt te zijn) niet om beschuldigen, sonder u self alsoo veel swaerlijcker in dit stuck te beschuldigen dan my: alst swaerder stuck is de Godtlijcke Schrift toe te schrijven woorden die daer in niet en zijn, noch oock de sinne selve niet, dan menschelijcke schriften toe te schrijven een woort dat niet, maer welcx sinne opentlijck daer inne is.

145.
Want uwe makers vanden Catechismo en schroemen niet, als oft Gods woort ware, daer inne te segghen: dat de Natuere gezondight heeft, welcke sinne, ick swijghe woorden, u niet moghelijck en is inde H. Schrift te vinden.

146.
Ende hier mede houde ic al u seggen opte eerste bewijsinge van’t eerste stuck volkomelijck wederleyt, ende de selve mijne bewijsinghe van nieus volkomelijck in alle zijnen deelen bevesticht.

Dit is verkort om dit Boeck niet te beswaren, dient ghelieft inde Vytroedinghe in’t xviij. Capittel meer te lesen.

273.
Grob. of Arent ende R.

Al hoe wel sy (vanden vloeck der Wet door Christum ontslagen zijnde) uyt kracht des vrywilligen Geestes, inden wech der geboden des Heeren dagelijcx voortgaen. Gal. 3. 13. ende 5. 18. 22. ende soo veele zy gheantwoort op de plaetsen Matth. 11. 30. 1. Joa. 5. 3.

274.
Coornhert.

Heeft Christus ons, 3 3 Gal. 3. 13. dat is allen geloovighen, ende daeromme oock Adam mede, verlost van den vloeck der Wet, soo en was Adam selve den vloeck ende volgens dien de Straffe vande verdorventheyt der Naturen niet meer onderworpen, veele minder wy geloovighe (ja oock d’ongheloovighe niet) om zijnder overtredinghen willen.


275. 1 1 Gal. 5. 18.
Zijnse niet onder de Wet, die geleyt worden door den Geest, so en zijn sy oock gheen straf onderworpen, noch om Adams zonde wille (als hier naest voor is geseyt) noch om haer eygen zonden willen. 2 2 Gal. 5. 22. Want sy volghen den genen die haer leydet, dats de Geest Godes, die niemanden tot zonden leydet, ende niet haer eygen vleesch met zijnen ghebreken ende lusten, die sy gekruyst hebben.

276.
Dat is, schrijft Marlorat hier op, d’oude Mensche met zijne vruchten, is in haer begraven. Konnen doode honden noch bijten? Souden de begraven dooden noch yet mogen doen, quaet wercken, of quade vruchten mogen voortbrenghen?

277. 3 3 De temp. serm. 45.
Wat is van den Geest geleyt te worden? (schrijft Augustinus op dese sproke? Hy antwoort: Den Geest Gedes in zijn ghebieden te ghehoorsamen, ende niet het vleesch in zijn begeerlijckheyt. 4 4 a 1. Pet. 3. 11 Ezech. 18. 21 Die dit doet, en zondight niet, 5 5 b Gal. 5. 22. want hy a laet het quade ende doet het goede. Wat goet? 6 6 c 1. Cor. 12. 4 5. d’Apostel verklaret int noemen vande b vruchten des Geestes. Daer stelt hy voor aen de Liefde (dien, soo hy elwaert seyt, c niet verkeerts en doet, jae niet quaets en denct) met ooc blijschap vrede, rc.

278.
Dunckt u nu dat sulcke herborene geestelijcke Menschen, die soo den Geest (Godes) daer af sy t’quade laten ende t’goede doen, noch Gode ende haren naesten haten, of noch sulcx daer toe geneycht zijn, dat die haer belet de Wet Christi vande Liefde te volbrenghen. Is de Liefde, die self in haer is, niet self d’onderhoudinge de geboden Godes? Siet hier al mede of ghy meenende u opinie te stutten, de selve niet krachtelijcker meer mocht ter neder storten, dan ghy doet, ende dat noch met u self aengetogene sprokē. Soude dan van u luyden wel geschrevē zijn, ende haer swaert sal gaen in haer eygē hertē?

279.
Doch en salmen t’selve alsoo niet misduyden, 7 7 e. vij. 36. alsof de Catechismus leerde, dat den wedergeborenen t’eenemael onmogelijc t’onderhoudē, of datse t’selve nemmermeer doen en sullen. Want dit woort onmogelijck en staet daer niet by. Inde lijst staet noch aldus: T’woort onmogelijck den Catechismo t’onrecht in desen handel toeghedicht.

280.
Coornhert.

Soo veele eerbaerheyts schijndy hier noch betoonen, dat ghy u schaemt rondelijc bekent te staen dat te leeren, t’welck so opentlijc over al strijdende is tegen de H. Schrift: maer soo luttel schaemts betoondy hier wederomme, dat ghy u niet en schaemt te ontkennen t’ghene onlochbaer u leere is.

281.
Lieve wat helpt u dit Sophisticeren op dit woort onmogelijck, dewijle t’selve doch sulcx u meeninge is, ende nootvolgelijck uyt des Catechismi klare locheninge moet verstaen wordē? die seyt immers opte 5. Vra. Kont ghy dit altemael volkomelick houden? Neen ick. Niet te konnen houden, ende onmogelijck om te houden, is daer inne met u onderscheyt?
282.
Wel aen, u zy de beduydinge van de woorden uwer leere self, want dat billick is, beduyt ons nu die woorden opte selve Vraghe: Cont ghy dit altemael volkomelick houden: so nochtans dat ghy blijft by u Vrage, geen tijdt noch plaetse uytdruckende van hier of hier na, maer eenvuldelijck, of hy’t also volkomelijck kan houden so inde Catechismus staet, ende antwoort noch eens Categorice, een van beyden, of hy’t so kan doen, dan niet: Wat suldy my noch antwoorden, neen, of ja?

283.
Antwoordy nu neen, wat sal’t anders geseyt zijn: dan t’is onmoghelijck? Antwoordy nu ja: suldy niet bekennen dat de Catech. hier gemist, ende dat Coornhert haer te recht berispt heeft? Maer ghy mooght nu geen ja daer toe antwoorden, sonder u beyder eygen woorden weder met schanden in uwe halsen te halen. Wildy u dan nemmermeer wachten onwaerheydt te schrijven (dats meer dan seggen) in gedruckte boecken, nademael ghy soo weynich gedenckt wat ghy schrijft?

284.
Leest uwe schoone redenen, waeromme, 8 8 Redenen pag. 47. etc. inde 47. zijde, linie 6. daer schrijfdy uytdruckelijck dese woorden: VVy houdent voor onmogelyck om dat het noyt geschiet is ende niet en sal gheschieden in yemanden, &c. Nu heb ick bewesen int Hemelwerck, dat het hier na niet en zal geschiedē. Ghy leert dattet hier noyt en is geschiet noch en sal geschiedē. Wat is dat doch amders geseyt, dan t’is onmogelijck om geschieden?
285.
In Latijn ben ick ongeleert, van Griecx ende Hebreeus weet ick gantsch niet: maer in Neerlantsch zijdy niet ghenoegh om my te leeren wat het hoort: niet konnen doen ende onmoghelijck te doen, verschillen. daerom bestady hier vergeefs, te schijnen niet te leerē, dat ghy immers leert, ende dit uyt schaemte van de waerheydt t’haerder eeren, t’uwer eeren ende totter menschen heyl te belijden.

286.
Grob. of A. ende R.

Ende onse leere is, dat de volkomen volbrenginge des gebodts der Liefden by den 9 9 e. vij. verso 6. geloovigen eens geschieden sal, maer niet in dit sterflijcke vleesch. Daeromme behoorde oock de Censor t’selve woort uytghelaten, ofte by onmoghelijck, de woordekens: in dit leven: gheset te hebben, op dat de Leeser niet bedroghen en hadde gheworden.


286.
Daeromme behoorden oock de maeckers deses Catechismi, die antwoorde Neen, opte 5. vrage uytgelaten, of de woordekens: in dit leven: by dat Neen, geset hebben, op dat heure Leerlingen niet bedroghen en hadden geworden.

287.
Ick hebbe ghestelt, het selve, ende niet anders, dan haer Neen nootlijck met brenght: sy stellen in sulcke heure leere, t’geen sy self so niet en meynen, ende na haer eygen belijden, onwaerheydt is. Lieve wie heeft heir teghen t’behooren ghedaen?
288.
Maer want desen uytsluyp, van hier nae int ander leven eerst ende niet hier, volkomelijck te houden, als een weerbaers ende een glasen schilt, van dese onwaere leere weder wort voor gewent, niet tegenstaende de selve in mijn Boecxken van’t Hemelwerck al tot morteren ghebroocken, ende volkomelijck te schande is ghemaeckt, en soude ick hier niet meer behoeven een woort daer af te roeren, maer alleenlijck te wijsen tot het lesen van dat Hemelwerck.
289.
Desniet te min wel wetende dat allemans dingh niet en is alle boecken te koopen of te lesen, ende dat aen den quaden toeverlaet deser dolingen niet weynich is gelegen) heb ick niet moghen laten hier oock daer wat af te stellen, die meer bescheyts begeert (hoewel ick dit ghenoegh achte, ooc voor slechte, maer onverdorven verstanden) sal vol bescheyt daer af mogen vinden in’t dick gemelde Hemelwerck, ende mogen oordeelen een lelijcke Doolsproke te wesen.

Datmen hier na int ander leven de geboden Godts volkomelijck sal onderhouden.

XVII. Doolsproke der Predicanten .

390.
Coornhert.
VVY handelē vādē volkomē onderhoudinge der geboden Godes. Dit hout ghyluyden nu met my dat het wel kan geschiedē. dat sal dan hier, of int ander leven zijn. Hier niet seghdy. Het sal dan hier na moeten wesen. Daer seghdy toe ja, maer ick neen. Ende hier uyt rijst onse Strijt-reden nu alhier.
291.
Hier als oock doorgaens seghdy oock uytdruckelijck, datmen de Geboden niet hier in desen, maer hier na in’t ander levē sal onderhouden. Sulck u seggen behoorde ghyluyden dan oock te bewijsen. Dit en bestady, veel min doedy’t, nergens, so ist maer u naeckt seggen, sonder alle reden, Ick swijghe noch sonder alle H. Schrift.

293.
Nochtans behelpt ghy u doorgaens hier mede, immers meer dan vijftich mael, in u geschrift genaemt Wederlegginge. Siet hoe dat ghy alreede in so wichtigen sake de Godlijcke Schrift beroerende, sonder desselfs tuyghnisse, alleenlijck op u so naeckt seggen, begeert gelooft te worden.

294.
Also mochte ick mede met een naeckt neen segghen, tot sulck u onbewesen schrifteloos seggen volstaen ende voortgaen, ghemerckt elck ghehouden is zijn seggen te bewijsen. Te meer noch om dat ick den neen van dit u seggen nu al te vollen hebben bewesē in mijn uytgegeven schrift, genaemt Hemelwerck. Des niet te min soo hebbe ick om reden voorsz het tegendeel van dit u voorsz seggen: daer op gy doorgaens afwijckt, hier noch willen doen blijcken, ende dit soo met de H. Schrift, als oock met haer ende u luyder eygen woorden te samen: ten eynde die schadelijcke dolinghe voor een quade toeverlaet ende uytstellinghe bekent mach worden ende verlatē: ende telle daerom noch dese soo eene genoeghsame wederlegginge, alhier eens voor al.

295.
Datmen in’t ander leven, te weten inden Hemele, de Geboden Gods niet en sal doen, of volbrengen (dit is met my een) 1 1 Eccles. 9. 10. bewijse ick aldus, ende eerst uyt de H. Schrift, daermen leest ditte: Wat du meughste doen, dat doet na alle vermogen, want by den dooden, derwaert du henen vaerste, en is gheen werck, geen beradinge, geen wetenschap, noch geen wijsheyt.
Dewijle sy ginghen om te koopen (Olie) 2 2 Mat. 25. 10 quam de Bruydegom, ende die bereyt waren, gingen met hem inne ter bruyloften, ende de deure is gesloten.
Die gheen Bruylofts kleet met hem en brachte, (daer en maecktmer, 3 3 Mat. 22. 11. 12. 13. noch en verkooptmer geen) wert (aen) handen ende voeten gebonden, ende in d’uyterste duysternissen gheworpen.
Des menschen Sone sal komen in zijns 4 4 Mat. 16. 27. Vaders heerlijckheyt, met zijne Enghelen, ende dan sal hy elcken gheven, loon na zijne wercken.
(Welcke? Die sy eerst daer na inden Hemele of in de Helle goede of quade doen sullen? Neen. Dat luyt qualijck, de Heere verklaert self al anders zijn voorschreven woorden, seggende:)
Ende sullen voortkomen, 5 5 Johan. 5. 20. die goet gedaen hebben (dats niet, die noch goet doen sullen) ter opstandinge des levens, ende die quaet gedaen hebben (t’sal dan al ghedaen zijn) ter opstandige der verdoemenisse.
Eyntlijck (om hier de gantsche Schrift 6 6 Johan. 9. 4. niet in te brengen) so seyt de Heere noch, dat de Nacht komt, wanneer niemant en mach wercken. Waer op Calvijn Commenterende seyt, datmen hier uyt moet nemen een generale Regule, dat de loop van desen leven is, als de dach voor elcken.

296.
Wt alle welcke ende elck der voorsz sproken op sich selve, van welcker gelijck der H. Schrift overvloedigh is, ick hier vastelijck bewijse, datmen hier na niet meer en sal wercken, goet noch quaet, na of teghen des Heeren Geboden: maer dat dan elck ontfanghen sal loon of straf, nae zijne wercken,


die elck self in desen leven gedaen sal hebben. Waer brengt ghyluyden een letter voort uyt de Godlijcke Schrift tot tuyghnis, datmen hier na inden Hemel de geboden sal houden? Nergens, ende ghyluyden wilt so sonder ende teghen de H. Schrift in dese uwe dolinghe ghelooft zijn. Is dat voor u een kleyne vermetelheyt? Waert voor den gheloovers een kleyne sotheydt?

297.
Daer hebdy klare ende naeckte Godtlijcke ghetuyghenissen op haer selfs alleen, voot t’geen ick segge tegen u. Wat getuygh behoeftmen meer? Nochtans kome ick om alle overvloets wille, noch oock van daer op het bewijs uyt der H. Schrifts ende u luyder seggen te samen, by u gestelt in u boecxken ghenaemt Redenen, etc. Daer ghy handelende vande onmoghelijckheyt van’t onderhouden der gheboden, seghdy aldus:

298. 1 1 Pag. 9.
Dat God niet te vreden wil zijn met d’onderhoudinge van drie, ses, of 9. Geboden alleen, maer dat hy gebiet alle die thien geboden ofte woorden in zijne VVet begrepen, te onderhoudē. Ende stelt ghyluyden daer dese plaetsen tot aenwijsinghe uyt de heylige Schrift. Deuteron. 27. 26. Jacobi. 2. 20. Daer seghdy mede: Dat God ghebiet elck Ghebodt op hem selfs volkomelyck te onderhouden, dat is uytwendelick ende inwendelyck, &c. Somma met wille, wercke, begeerten ende gedachten, ende eyscht oock, dat dese ghehoorsaemheydt gheduyrigh zy.

199.
Sulcke volkomen onderhoudinghe in dit leven, en kondy (so ghy daer seght) niet ghelooven om redenen, by u daer gestelt, ende by my nu al wederleyt in’t voorsz Hemelwerck, so ghy daer nu al hebt mogen sien. Nu willen wy anderwerven om redenen voorsz hier noch eens besien (doch in’t korte) of yemant hier na int ander leven alle de voorsz gebodē, ende elck van dien op sich self, volkomelijck sal onderhouden.

300.
Godt self is de wijsheyt, die doet niet altoos te vergeefs. Het soude vergeefs gedaen zijn, somen yet te doen geboot of verboot, ter plaetsen daer sulcx onmoghelijck is, by yemanden gedaen of gelaten te worden. Rechts of eenigh Coning in Ethiopien of (daer’t nemmermeer en vriest) een gebodt of verbodt dede van op’t Ys te loopen. Sulcx soude soo spottelijcken als sottelijcken Wet by elck moeten gheoordeelt worden, ghemerckt het in ghene der ondersaten macht soude staen, die te gehoorsamen of te overtreden.

301.
Dat nu den alwijsen Gode sulcken vergeefschen werc op wert gedicht met dese uwe nieuwe opinie, van dat de herboorene eerst hier na in’t ander leven volkomentlijck sullen onderhouden alle die Gheboden Godes, ende daer onder oock de wercken der Liefden ofte des barmhertigheydts, ga ick nu bewijsen.

302.
Hier na inden Hemele en sal noch inden wane noch in’t wesē geen ander God wesen, 2 2 1. dan de ware Godt alleen. Dus en sal saer oock niemandt boven noch beneven hem een ander God mogen lief hebben.
Daer en sullen oock gheen konstenaren eenighe 3 3 2. Beelden maken, die men daer sal mogen eeren ofte dienen.
Sal in den Hemele oock yemant met meyneet of met sweeren den Name Godes misbruycken, 4 4 3. daer’t alles naeckt voor oogen sal gesien worden? Dat suldy niet seggen.
Maer wat knechten, Maerten, 5 5 4. Vee of Vreemdelinghen sal yemant hebben in den Hemele, om heur den Sabbath, so wel uyterlijck als innerlijck, daer te moghen doen onderhouden? Gheene.
So is oock niet te gelooven, 6 6 5. dat yemandt uyt het ander leven weder hier op aerden sal mogen komen, om lange te leven in’t Lant van Chanaan, t’welck wort belooft den genen die heur Vader ende Moeder hier eeren.
In den Hemele, 7 7 6. dats in’t eeuwighe leven ende vrede, em sullen ooc geen swaerden worden gesmedet, daer mede d’onsterfelijcke heylige Sielen malcander souden mogen doodt slaen.
Men en sal oock niet houwelycken inden 8 8 7. hemele, so datmen daer, als hier, met een ander mans wijf soude mogen ovespel doen. 9 9 Mat. 22. 30. Hier seyt de Heere Jesus oock neen toe.
Nadien oock in d’algemeyne salicheyt niemant eenige eygen goeden sal hebben, 10 10 8. soo en ist ooc niet mogelijck dat daer yemant stelen soude.
Derhalven en salmen daer ooc niet mogen om Mijn ende Dijn (dat daer niet en sal zijn) 11 11 9. pleyten noch valsche tuyghen behoeven.
Eyntlijck en sal niemandt inden Hemele 12 12 10. hebben eenigh Huys, een Wijf, een Knecht, Maerte, Osse noch Ezele. Ist dan ooc mogelijc dat yemant sulcx, een ander toekomende, daer soude begeeren?

303.
Waer uyt noch al mede blijckt onlochbaerlijck, datmen hier na int ander leven gheen van alle de thiene en sal mogē onderhouden, of overtreden. Men sal die int ander leven dan oock niet hebben. Ghemerckt sy inden Hemel niet minder, dan die voorsz. Wet van in Ethiopien op’t ys te loopen, onnut ende te vergeefs soude wesen. Welck onnut ende vergeefs werck, men niet sonder lasteringhe en mach toeschrijven Gode, die self de wijsheyt is ende niet vergeefs en doet.

304.
Nopende nu der Liefden wercken totten Naesten, d’welck wercken zijn der barmhertigheyt, soude waerlijck vele te grof luyden, soo ghyluyden hier nu mede (als doorgaens daer’t u dient) nae dese uwe nieuwe tale, het voorleden bestont te willen veranderen in’t toekomende. Want dan souden die woorden des Heeren in’t laetste Gericht aldus beduyt moeten worden:

305.

Komt ghy segenende mijns Vaders, 13 13 Mat. 25. 35. besidt het rijck dat u bereyt is van des Wereldts


beginne af. Want nu sal my hongeren, ghy sult my spijsen: Nu sal my dorsten, ghy sult my laven: Ick sal gast worden, ghy sult my herbergen: Ick sal naeckt worden, ghy sulct my kleeden: Ende ick sal gevangen worden, ghy sult tot my komen.

306.
Seker soo ghy sulcx bestont te segghen, en soude u niemant, oock u grootste gonners niet gelooven. Want sulcx wert geboden hier te doen, ende sal hier, of nerghens geschieden.
Hier met stemmen oock over een twee van de vermaerde Ouden, die ick (al d’anderen om krtheydts wil overslaende) alleen hier stelle. Acht daerom hier dit mijn ghevoelen niet nieu. Hier zijn de deughden in’t werck (seyt Augustinus) daer inde vruchte: hier in de daet, daer inde belooninge: hier in’t ampt, daer in’t eynde.
300.
D’ander is Hieronimus, seggende: 1 1 Sup. Ecclesiasten cap. ix. Dewyle de menschen leven, mogen sy rechtvaerdich worden: maer na der doot en wort geen gelegentheyt gegeven tot het doen van eenich goet werck, &c. Ende noch: Na der doodt, en machmen niet rechtvaerdichs doen, noch zondighen, nochte meer deughden, noch zonden verkrijghen.

308.
Waer uyt gesamentlijck mede uyte voorsz. klare tuyghnissen der Godlijcker Schrifturen, immers oock uyt u eygen woorden in u boecxken Reden, ick nu meer dan noodigh, was, ende vaster dan ghy meugt wederspreken, bewesen hebbe: dat de thien Geboden, oock de Gheboden der Liefden, of totten Naesten, ofte der barmhertigheyt (vlietende uyte Liefde tot Gode) hier na in’t ander leven niet en sullen worden onderhouden, volkomelijck noch onvolkomelijck:

309.
Nu seght ghy beyde uytdruckelijck Godes 2 2 Redene f. 9. 10. 11. wille te zijn, datmen die voorsz zijne geboden volkomentlijck sal onderhouden. Dat moet zijn hier in desen leven, of hier na int ander leven. Ghy seght dat het hier in desen leven niet en mach geschieden. Ick bewijse vastelijck dat het in’t ander leven niet en sal gheschieden. So belijdt nu met de gantsche H. Schrift dat het hier magh geschieden in desen leven: of seght dat het noch hier, noch hier na, dat is nimmermeer en sal gheschieden.

310.
Seghdy t’laetste, so moet ghy oock seggen dat Godt niet en is Almachtich. Want dat het sulcx Godes wille is, bekendy, ende ontkent nochtans dat het mach geschieden. So mach dan God niet doen geschieden, t’gheen ghy zijn wille te wesen bekent. Moet gy dan d’Almogentheydt Godes niet ontkennen, of (wildy aen die Gods-lasteringe niet) bekennen dat u Catechismus qualijck leert, ende met my houden, dat de herboren de Geboden Godes in desen leven volkomelijck mach onderhouden? Wat anders is nu ons hooftgeschille?

311.
Grob. of Arent ende Reynier.

Also en vordert oock gantschelijck niet tot 3 3 e. vij. verso 19. desen handel, dat is, omme te bewijsen, dat de gene die tot God bekeert zijn, so langhe sy in desen leven zijn, de Geboden Gods volkomelijck konnen onderhouden, 4 4 Vanden spreuck 1. Joan. 2. 5. dat Joannes elders seyt: Wie zijn woort hoort, in hem is de Liefde Gods warachtelijck volkomen.

312.
Coornhert.

Dat seghdy vrymoedelijck, kondy’t so vastelijck bewijsen: ick sal u konste prijsen. Wy sullent sien.

313. 5 5 e. vij. verso 19.
Grob. of A. ende R.
Want een ding ist, het Woort Godes te houden: ende een ander die Gheboden Gods volkomelijck houden.

314.
Alle geheel, behelst in sich alle desselfs deelen. Het Woort Godes is het geheel van alle de gantsche Bijbele, inhoudende alle Geboden Godes, alle verboden Godes, alle beloften Godes, dreygementen, aenlockinghen, beroepingen, vermaningen, leeringē Gods, ende metten korsten, alle dat God inde H. Schrift tot ons is sprekende, t’zy inde Wet, inde Propheten, inde vertellinge der geschiedenissen ende anders al, niet over al daer van uytgenomen.

315.
Nu spant ghy hier de waghen so verkeerdelijck voor de paerden, dat ghyluyden t’volkomen houden der geboden Godees, t’welck een deel is van dat zijn gheheel, namentlijck Godes woort, swaerder dan Gods woordt selve, dat heur geheel is, acht om te houden. 6 6 Jac. 2. 10. Al heel anders leert d’Apostel Sanct Jacob, segghende: Die de gantsche Wet ghehouden heeft, ende in een dingh feylt, die is in allen schuldigh.

316.
Daer op Commenteert u Calvijn, 7 7 Comm. sur. lepis. S. Iaq. 2. 10. dat d’Apostel daer mede beweert: dat het gheen gehoorsaemheyt Godes en is: daer geen voornemen is om Gode te gehoorsamen also hy dat ghebiet, of dat met synen ghebode over een stemmet. VVant God en wil (seyt hy noch) niet ten halven, of met eenigh dinghs uytsonderinge gedient wesen.

317.
Hier moet ghy bekennen self de luyden te zijn, die geen voornemen en hebt om Gode te gehoorsamen, soo hy’t ghebiet: dat is hier in desen leven volkomelijck, 8 8 Redenen pag. 10. pag. 47. 8. na u selfs beschrijvinge in u boecxken genaemt Redenen: want daer beendy oock selve dat het onmoghelijck is, dat yemant hier Godes geboden naer zijnen wille, dat is volkomelijck so hy f=dat ghebiet, soude gehoorsamen. Ende daer bekendy mede, 9 9 pag. 47. 3. dat niemant wille mach hebben om te doen, t’geen hy waent of weet onmoghelyck te syn.

318.

Nu magh niemandt in voornemen zijn


om wat te doen, sonder wille daer toe te hebben. Ghy, noch geen die dese u leere geloven, en hebt, so nu blijct uyt uwe eygen woorden, geen wille om Gode te gehoorsamen also hy dat gebiet. Hoe mooghdy nu loochenen, dat u gehoorsaemheyt geen gehoorsaemheyt Godes en is? 1 1 Mat. 15. 9 Wien sysy dan anders gehooraem dan uwes vernufts goetduncken ende u eygen geboden? Dientmen Godt daer mede?

319.
Laet ons nu komen tot u redene, waer door ghy meent te toonen, dat de woorden 1. Johan. 2. 5. niet voorderen en souden tot bewijs der volkomen onderhoudinghe van Godes geboden in desen leven, dewelcke luyden als volcht:

320.
Grob. of A. ende R. 2 2 e. vij. verso 19.

Want een ander dingh ist, het woort Gods houden: ende een ander, de gheboden Gods volkomelijck onderhouden.

321.
Coornhert.
Ghemerckt de geboden Godes, oock selve Godes woorden zijn, van welcke gheboden d’Apostel int naest-voorgaende veerskē hadde gesprokē, 3 3 !. Ioa. 2. 4. waer van hy komt op het woort Gods, in welcx houders of volbrengers, hy seyt de Liefde Godes volmaeckt te wesen: van welcke Liefde, ende desselvens gheboden volkomen onderhouden in desē leven, nu hier de staet is van onsen gheschille: so blijckt uyt desen sproke klaerlijck ende vastelijck by my bewesen te zijn: dat de herborene in desen leven de geboden Godes vande Liefde volkomelijc mach houden. Want hoe moght d’Apostel metten zijnen weten dat de liefde Godes in henluyden volmaeckt was, ende dat daer aen, dat zijn woort (dat waren immers oock zijn geboden) hielden? So stelle ick daer inne nu hier de voorsz. uwe Doolsprooc met zijne ommestanden tot een proeve also:

322.
Dat het een ander ding is het woort Godes (by welcx houden die houders warachtelijck weten dat de liefde Godes in henluyden volmaeckt is) te houden, ende een ander ding de geboden Gods volkomelijck onderhouden.

XVIII. Doolsproke der Predicanten .
323.
Coornhert.

Dese uwe dolinghe is volkomentlijck eens met zijn weergade hier voor volkomelijck voor dolinge te zijn bewesen in u grove spitsvondicheydt, 4 4 Doolsproke xiij. B. 30. van dat het onderscheyt soude zijn tusschen een werck te doen, ende dat volkomelijck te doen. Daer magh de leser sien, hoe dat gedaen is, ende deur dien oock licht mercken, hoe dat ghyluyden met een selve kintsche uytsluyp, maer telcken met ander woorden vermomt zijnde, u self doorgaens te vergeefs pooght te verberghen voor’t beschamende licht des waerheyts.

324.
Des niet te min, op dat ghy hier niet t’onrecht en waent, dat t’ghene ghy hier meer voorts brengt, wat doen soude voor u opinie: sal ick hier u woorden tot een toe altsamen stellen, ende die op’t kortste beantwoordē. So mach de Leser oock mercken, dat ghy u wel hebt gewacht, so rondelijck ende oprechtelic met mijn Proeve, soo wel in u Wederlegh, als in dese u Censuren te handelen.

325.
Grob. of A. ende R. 5 5 e. verso vij. 21.

T’is wel waer, dat yemandt so verre hy t’woort Gods hout, soo verre hy t’selve niet en overtreet. Maer het geschil is, of de gene die ’t hout, volkomelijck in alles hout, ende niet overtreet.

326.
Coornhert.
T’is waerlijck waer dat ghyluyden niet en weet wanneer ghy voor of tegen u selven spreeckt. Want dese uwe eygen woorden vernielen u waen, ende bevestigen mijn warachtich berispen van die selve uwe waen. Behalven dat, so ontbloot ghy hier selve naeckt, u vermomde weerklanck, van u ghedichte onderscheyt tusschen een werc te doen, ende dat volkomelijck te doen. Wat ist doch anders, dan het woort te houden, of t’selve volkomelijck in alles te houden? Schaemdy u niet met sulcke nietige weerklancken des Lesers diere tijdt te stelen?

327.
Weet ghy hier oock wanneer ghy voor of tegen u selven spreect? Dat suldy vermercken in dese uwe naestvolghende woorden.

328
Grob. of A. ende R. 6 6 e. vij. verso 25.

Wy bekennē gaerne datter zijn die t’woort 7 7 Item 426. B. houden, ende inden welcken de liefde Godes volmaeckt is.
329.
Coornhert.
Luystert nu gau, of hier niet en blijckt mijn voorsz. seggen, dat ghyluyden niet gau en merct, of niet en weet, wanneer ghy voor of teghen u selve spreeckt. Ghy bekent eerst, dat yemant so verre hy t’woort Gods hout, soo verre hy t’selve niet en overtreet.

330.
Het ghebodt vande Liefde, ist woort Godes. Datmen dit gebodt volkomelijck mach houden bekendy: maer ontkent sulcx hier in desen leven. 8 8 Doolsproke xvij/ B. 279. Ic hebbe hier voor bewesen, dat het niet al en sal geschieden hier na in’t ander leven. Salt dan gheschieden, so ghy self bekent, waer salt dan anders mogen gheschieden dan hier?

331.
In dit gebot vāde liefde zijn begrepē Wet, 9 9 Rom. 13. 8. 10. 1. Tim. 1. 5. Propheten ende al de geboden, daer af de liefde d’onderhoudinge is, de volheyt ende het eynde.


Die hout hy volkomentlijck, die dit woort vande gheboden der Liefden hout. Blijckt dan niet uyt u eyghen woorden datmen hier de gheboden Godes vande Liefde volkomelijck mach houden? Was dat het selve niet, dat ghy met dese uwe woorden waende te wederspreken?

332.
Neemt noch meer. Ghy bekent datter zijn, 1 1 Grob. e. verso 25. die t’woort houden ende inden welcken de Liefde Godst volmaeckt is. Die uwe bekentenisse is waer, ende en dencke my die niet weer te laten ontdraeyen, door u luyder nieuwe tale, daer ja neen moet heeten, alst u belieft.

333.
Dat woort houden, werct de Liefde. Die werct so, ende niet anders dan sy selve is, dat is volmaectelijck. Want ghy seght hier selve datter zijn (zijn, is niet sullen worden nae desen leven) in den welcken de Liefde Gods volmaeckt is. Soo moet ghy nu oock bekennen (al ist ongaerne) datter zijn in desn leven, die de gebodē vande Liefde Godes volmaectelijck houden.

334.
Oock Commenteert u Calvijn op’t 5. verset, van’t 2. capittel in Sinte Jans 1. Brief: dat de volmaeckte Liefde Godes, is de wettige onderhoudinge zijns woordts. Die volmaeckte Liefde bekendy hier in eenige menschen te wesen: Soo moet dan oock in heur wesen t’geen dat die volmaeckte Liefde is, te weten de wettighe onderhoudinghe van den woorde Godes.

335.
Dit is meer van u gaerne bekent, dan’t inhouden van ons gheschille. Dat en is noch maer of yemant hier de geboden vande liefde volkomentlijck mach houden. Hier volgt nootlijck uyt dit u bekennen, datter zijn die hier de geboden voorsz. volmaecktelijck houden. Bekent dan oock gaerne of ongaerne by my waerheyt te zijn daer aen, dat ghy meynende u opinie te stutten, de selve self stort, ende dat ghy self niet en weet of ghy voor, dan tegen u selve spreeckt. Ende ghy onderwint quade voorstanders te zijn van u vallende menschelijcke leere?

336.
Grob. of A. ende R. 2 2 e. vij. verso 27.

Maer dit en is al tegen den Catechismum int minste niet.

337.
Coornhert.

Maer t’is wel in’t aldermeeste daer tegen, niet anders, dan ja tegen neen. Dat sietmen nu. U verwerde, tael en gelt teghen de ware tale niet. Onwaerheyt spreken en mach niet maken dat swart wit is. Laet hooren nu u redene.

338.
Grob. of Arent ende Reynier. 3 3 e. vij. verso 28.

Want inden Catechismo staet niet, dat de herborene t’woort Gods niet onderhouden, maer dat sy’t niet volkomentlic onderhoudē.

339.
Coornhert.
Weet ghy dan niet dat dese uytsluyp van u ghedichte onderscheyt tusschen yet te doen, ende dat volkomelijck te doen, u al was volkomentlijc verstopt, met mijn overgeleverde schrift, dat ghy soudet (na der Commissarien op onse begonnen disputatie enden Hage ordonnantie) beantwoorden, omme voor al den volcke ghelesen te worden, als ghy tot grove argernisse uwer leere met oneere achter bleef, 4 4 Doolsproke xiij. B. 30. So leset hier voor ende ghy sullet daer rechte oorsake vinden om u te schamen dat ghy met dit sotte redijt u noch in openbareb druck bestaet te behelpen. Daer wijse ick u, als niet een woort antwoordens in dien meer waerdigh zijnde.

340.
Grob. of A. ende R. 5 5 e. vij. verso 30.

By Joannem staet oock niet, so wie zijn woort in als volkomelijck hout, maer so wie zijn woort hout.

341.
Coornhert.

Dits al weder de selve uwe oude redijt, van d’onderscheyt tusschen een werc te doen ende dat volkomelijck te doen. U noot van niet anders te konnen seggē, doet u die beschaemde redijt dickmael seggen. Die heb ick meermalen so volkomentlic wederleyt, 6 6 Doolsproke xiij. dat my so weynich noodich is als my weynich lust het wel wederleyde te wederleggen.
Dese Predicantē gloseren hier dese woorden Johannis als voor staet: Maer de Geneefsche Doctoren gloseren die aldus: 7 7 distin. 401. Het woort Gods houden, is Godt van gantscher herten lief hebben. Dit eyscht God. De Leser geloove hier inne dient hem lust.

342.
Grob. of A. ende R.

Nu spreeckt mede by den selven Joannem inden Euangelio de Heere Christus aldus: hebbe uwen Name (sprekende tot Godt den Vader) den Menschen geopenbaert, die ghy my vander Werelt gegeven hebt. Sy waren dijne, ende ghy hebtse my ghegeven, ende sy gebben dijn Woort ghehouden? Hoe sal men nu dit verstaen? Wilt ghy seggen, dat de discipulen Christi (vande welcke hy hier vermaent) voor zijn Hemelvaert, als sy noch met hem wandelen, de Wet Gods volkomelic hebben onderhouden? Voorwaer geensins: maer wy moeten bekennē, datse tot dier tijdt noch onvolmaeckt geweest zijn.

343.
Coornhert.

Al dat us seggen houde ick voor waerheyt. Laet hooren wat ghy daer uyt voor u opinie besluyt.
344.
Grob. of A. ende R. 8 8 e. viij. 9.
Also ist het ooc te verstaen, dat so wie hem begeeft ende benaersticht tot d’onderhoudinghe der Geboden Godes, in hem de Liefde Godes waerachtelijck volkomen is.


345.
Coornhert.
Neen, so en is die spreucke Joannis 16. 6. 1 1 1. Joan. 2. 5. Joan. 17. 6. niet te verstaen als 1. Joan 2. 5. Want Joa. 17. 6. hadde Christus gheseyt in’t selve verset: Ick hebbe dijnen Name de Menschen die du my vande werelt hebste gegeven geopenbaert, etc. Daer op volghden de woorden by u luyden aenghetoghen, al in’t selfve verset: Ende sy hebben dijnē woorde bewaert. Lieve is daer eenigh woort vermaent van Godes Gheboden? Neen voorwaer. Wat port u dan dat woort, bewaert, te drayen op Godts Geboden, daer Christus niet afhadde gheroert, ende dat niet te duyden opte verklaringe vanden name Godes, daer Christus alleen af spreeckt op die plaetse?

346.
Maer Joannes spreeckt in’t naestvoorgaende verset 1. Joan. 2. 4. eygentlijck van de gheboden Godes ende desselfs onderhouden: daer op hy stracx van’t selve voort sprēkende noemt die met veranderinge zijn woort. Soude dat met u luyden alleens te verstaen wesen, als in Joanne 17. 5. Dats voorwaer een al te onschamele buyginghe, drayinghe ende misduydinge vande Goddelicke Schriftuere.
347.
Soodanighe moetwillige verkeeringe der H. Schrift en hebben op dese plaetse Joannis 17. 6. noch niet bestaen te pleghen uwe Marlorat ende Calvijn. Die hier de woorden, Ende sy hebben dijn woort bewaert, uytlegggen voor wortelen ende voor inwoonen, maer niet voor onderhouden der gheboden, daer af de text niet een woort en vermelt.

348.
Want Augustijn Marlorat schrijft daer op dat Christus inde parabole des zaets seyt, 2 2 Luce 8, 13, de gene gheen wortel te hebben, die een wijle tijdts ghelooven, ende dat Christus midtsdien niet sonder oorsake en sprack totten Joden. 3 3 Joan. 8. 37. Ghy soeckt my te dooden, want mijn woort en woont niet in u.
349.
Ende schrijft Calvijn in zijn Commentarien opte voorsz sproke Christi, 4 4 Joan. 17. 6. dat inden verworpenen het woort Godes vervlietet, maer dat het inden verkorenen wortel, daerom sy gheseyt worden dat te bewaren.

350.
Die beyde stemmen oock met Sinte Augustijn gantsch over een, in zijn verklaringe vande dicht daer aen volgende woorden ons 5 5 Joan. 17. 8. die heur selven so klaerlijc verklaren, datse niemants verklaringh schijnen te behoeven, te weten: Want de woorden die ghy my hebt ghegheven, heb ick heur ghegeven: ende sy hebbense ontfangen, etc.

351.
Dat is (seyt Augistinus) sy hebbent verstaen ende ghehouden: want het woort wordt ontfanghen, alst metten ghemoede verstaen wordt. Daer mooghdy nu sien wat graver ende leelicker Hagemuntsche glosen ghyluyden den menschen inde hant pooght te steken, om u onware opinie waer te doen schijnen, ende dat met openbare verdrayinge der Godlijcker Schriftueren.

352.
Aengaende nu uwe laetst gestelde woorden, daer op wy nu zijn, beginnende: Also is het oock te verstaen, segge ick plat neen toe, te wetē tot dit beginne, want de Heere spreect Johan. 17. 6. van bewaren, maer Joannes spreeckt 1. Joan. 2. 5. van onderhouden des woorts, t’welck beyde niet een selve, maer een gantsch verscheyden meyninghe heeft, so nu hier is ghebleken.

353.
Maer nopende uwe daer aen volghende woorden, houdende: Dat so wie hem begeeft ende beneerstight tot d’onderhoudinghe der gheboden Godes, in hem de Liefde Godes warachtigh ende volkomen is. Dese also op sich selve gesproken, houde ick voor oprecht ende warachtich: by so verre ghy die spreeckt met een oprechte ende ware, niet met u gewoonlijcke dubbele wette-tael. Hoe’t zy, hier sal blijcken u grove onwijsheyt in’t spreken tegen u selve: of u plompe listicheyt, in’t qualijck vermommen van u dubbeltheydt, of in beyde te samen.
355.
Seker indien wy handelen vande volkomen onderhoudinge der geboden Godes van der Liefden, die alle d’anderen in haer behelsen, onbedrogen zijnde mogen gelooven dat ghy dese uwe woorden, oprechtelijck van sulcx onderhouden uytspreeckt, so dat ghy oock mede sulck begheven ende benaerstigen tot sulcke onderhoudinge der gebodē vander Liefden verstaet voor ware ernst, wil ende opset: wat soude my, die self mede alle t’selve doorgaens segge, belettē sulcx toe te stemmen met herte ende met monde voor de oprechte waerheyt?
356.
Want sulck mensch is nu al een herbooren kint Godes, gelooft Godes woort, heeft een goede wille ende de Liefde Godes, niet ten halven noch in’t deel, 6 6 A. 152. maer gantschelijc ende gheheel: want niemant wort ten halven herbooren, dat moet heel zijn, of niet met allen: want het leven en laet sich niet deelen. So ist mede met het geloove, mette goede wille ende mette Liefde Godes. Sy mogen noch jonck, kleyn ende swack zijn inden eerst herborenen, maer niet half of voor een deel.
357.
Mach Christus niet een jongh ende kleyn kindeken zijn inden eerst herborene, ende nochtans een volmaeckt man inden mannen daer hy zijn volkomen ouderdom heeft bekomen? d’Apostel daeromme ghedeelt zijn in yemande, soo datmen hem gestuckelt of half mach hebben? De gantsche Schrfit, oock u Calvijn seyt neen daer toe, Institu. ij. 47.

358.
Waer’t leven niet gheheel en is, daer ist niet: waer t’gheloof niet gantsch en is, daer is twijfel ende en is geen geloof: waer de wille niet volkomen en is, daer is noch beradinghe ofmen sal willen dan niet, sy mach worden, maer ten is noch gheen wille: ende waer de Liefde doch niet volmaeckt en is, daer soude maer een deel zijn vander Liefden, die zich soo weynich deylen laet ofte afscheyden van 7 7 1. Joa. 4. 15. Gode, die de Liefde is, als t’licht oft glantse der Sonnen, vande Sonde selve.


359.
Immers veele onser aenhoorders inden Hage gedencken noch wel (als oock my) dat Saravia benaut wesende, opentlijck moeste bekennen, datmen de liefde wel mach hebben kleyn of groot, maer gheensins (de juyste woorden en weet ick van buyten niet, u protocol salse u wel segghen) ter helft toe, of een deel daer af, soo men een stuck mach hebben van banck of tafel.

360.
Nu is waerachtich, dat alsoo God den synen niet en laet versoecken boven vermogen: 1 1 1. Cor. 10. 12 Joan. 16. 12 Mat. 25. 27 2. Cor. 8. 12, Rom. 13, 19, 20. Jac. 4. 17, Esai. 1, 3, Levi. 12, 8, Num. 26. 2. Deut. 16. 17. dat de lieve Vader also mede van zijne jonge ende swacke kinderkens oock niet en eyscht boven heur vermoghen. Immers Calvijn selve, de volmaecte Liefde wedersprekende, heeft noch uyt waerheyts nootdrang, moete seggen dese woorden op dese sproke Joannis selve. 2 2 Comm. 1. Joa. 1. 5. B. 495. Het is ghenoegh, midts dat elck aspirere (ofte stae) na dese volmaecktheyt, na de mate vande gratie (of gave) die hy van Godes ontfangen sal hebben.

361.
Sat dit seggen Calvini oock niet spotlijck zijn, soo moet waer wesen, dat elck soo veele hier inne vermach, als de gave met brenght die hy daer toe van Gode heeft ontfanghen: dat is, dat hy vermach t’gene hy door d’ontfangen gratie Gods vermach.

362.
Die dan alsoo na de mate van zijn ontfangen gave na dese volmaecktheyt der Liefden staet, dien ist ghenoegh, (soo Calvijn oock selve seyt) is ghetrou in’t kleyn, sal over meer gestelt worden, ende over t’groot oock ghetrou zijn, sondight niet, is onschuldich ende niet min volmaeckt, dats sonder gebreck in zijn kleyne (doch volkomen) Liefde: als een volwassen man in zijn groote Liefde, die oock niet meer volmaeckte Liefde, elck in zijn aenschou: ghelijck een volwassen man niet meer dan een kleyn kindeken dat in zijn kleyn ledekens volmaeckt is, een volmaeckt mensch kan wesen.

363.
Soo dan die voorsz. woorden met een oprechte 3 3 Mat. 25. 23. Luc. 19. 17. 16. 10. ende ware tale worden ghesproken, so kondy nu lichtelick mercken u grove onwijsheyt, in’t spreken tegē u selve voor my. Want ghy hier mede wedersprekende u onware leere die ghy wilt voorstaen, houdende dat oock gheen herborene hier in desen leven die geboden vander Liefden volkomelijck mach houden, bevestigen mijn seggen, dat daer tegen ja volkomelijck bewijst, t’welck ghy pooght onwaerheydt te maken.

364.
Want behalven dit mijn voorsz. klaer ende vast bewijs, dat die swacke ende eerst herborene jonge kinderē Godes in Christo in heur kleynheyt, so wel volmaeckte zijn inder liefde Godes, ende na de mate van haer kleyne gave de gheboden vande Liefde oock volkomelijck mogen onderhouden: so brengen ooc sulcks van selfs klaerlijck ende nootlick mede dese voorgheschreven uwe woorden: Dat soo wie hem begheeft ende beneersticht tot d’onderhoudinghe der gheboden Godes, in hem de Liefde Godes waerachtelijck volkomen is.

365.
Gemerckt, indien ghy waerlijck verstaet datter herborenen zijn in desen leven, die sich inder waerheydt also daer toe begeven ende sulcx benaerstigen, als uwe naeckte woorden luyden: oock mede seggen datter zijn, inde welcke de Liefde Gods waerachtelijck volkomen is. Soo houden die, 4 4 B. 328. uyt kracht van die volkomen Liefde in heur, de gheboden Gods vander Liefden oock volkomelijck.

366.
Lieve seght doch, bekendy dan met sulcke uwe eyghen woorden niet volkomelijck dat mijn segghen in desen waerheyt is, ende dat de Catechismus, oock u leere sulcx wedersprekende, onwaerheyt ende niet oprecht is? Siet daer u grove onwijsheyt.

367.
Maer spreeckt ghy dan oock die dickmael ghemelde woorden, niet met een oprechte ende ware, maer met een valsche ende uwe gewoonlijcke werre tale, wat doedy daer anders mede blijcken, dan (soo cik seyde) uwe plompe liste in’t qualijck vermommen van uwe dubbeltheydt. Dat dit sulcx is, sal nu blijcken uyt dese uwe woorden.

368.
Grob. of A. ende R. 5 5 e. viij. 13.
Maer dat is een ander dingh, als de volkomen onderhoudinge aller geboden Gods.

369.
Coornhert.

Maer dat is nu een ander dingh, dan uwe schijn-woorden, van hem te begheven ende te benaerstighen tot d’onderhoudinghe der gheboden Godes. Want wie u werre-tale, die ja seyt als sy neen meynt, niet verstaende, en soude niet meynen dat ghy daer met verstont alle de gheboden Godes, maer alleenlijck een deel vande selve?

370.
Wie soude uyt sulcke uwe woorden konnē vermoeden, u meyninge te zijn, dat ghy ende uwe Jongeren u begeeft om twee Heeren te dienen, twee contrarie wetten te onderhouden, ende alsoo altijdt over beyde zijden wilt hincken? Dit sietmen nu door aftreck van uwe werre-taels momaensicht hier naecktelijck uwe meyninghe, opset ende voornemen te wesen.

371.
Want ghy selve hier verklarende, ja (om recht te segghen) wedersprekende uwe voorgaende woorden, van sich te begeven ende te benaerstighen tot d’onderhoudinghe der gheboden Gods, seght nu¸ dat een ander dingh te wesen, dan de vokomen onderhoudinge aller gheboden Godes.

372.
Soo en is dan u luyder voornemen niet benaertighen al de gheboden Godes te onderhouden. So is dan u voornemen om ee-


nighe gheboden Godts niet te onderhouden, immers om u tot sulcke niet te begeven, noch te benaerstighen. Wat Heer ist dan, die ghy met sulck niet willen benaerstighen, wilt dienen? Gode niet. Wie dan? Maer den Duyvel: niet Godes, maer des Duyvels wet: niet Christo, maer Belial, of Baal. Is dat niet hincken over beyden syden, wat slat dan sijn?

373.
Dunckt u dat een begeven ende benaerstighen te sijn tot d’onderhoudinghe der gheboden Gods? Vint men erghens een ghebodt Godes, daer hy ten halven wil gedient wesen? Dat en leert u Calvijn noch Bullinger niet, maer het platte teghen-deel, soo voor is gesien, daer by hy noch seyt: 1 1 B. 99. 316. Ende dat hy niet en maeckt sulcken deylinghe met ons, 2 2 Comment. Jac. 2, 10. dat ons geoorloft soude sijn, te besnoeyen van sijn wet, ’tgunt ons niet en soude behaghen.

374.
Ende dit aengename werck Godes (God wouts) soude doen de volkomen Liefde Godes, die waerachtelijck is (na u selfs segghen) in sulcke sich begevende ende benaerstigende tot d’onderhoudinghe der gheboden Godts, niet in’t geheel, maer in eenigh deel, besnoeyt ende uytgesondert wesende, van ‘’tgene u daer inne niet en behaeght, als te swaer sijnde in de gheboden Christi, die niet swaer, 3 3 1 Joan. 5, 3 Mat. 11, 30 maer licht sijn, ende dat noch voor de volmaeckte liefde, dien’t alles, ook de Doot selve, ter liefden des geliefden liefhebbende Godes, licht, so ’tbehaghelijck, ja wenschelijck is. O, bot, leelijck, ende doorluchtigh mom-aensicht.

375.
Soo sijn hier nu bewesen ende naeckt ghebleken u onwijsheydt, int spreecken teghen u selve, met oock u plompe list, in’t qualijck vermommen van u dubbeltheyt, ende mitsdien oock dese beyde in beyden stucken, so ghy den stucken, so ghy hier en boven noch moogt sien in dit derde stuck, 4 4 Vide 344. van u yermomt begeven ende benaerstighen tot d’onderhoudinghe der Geboden Godes.

376.
Want fat Godt niet ten halven, of int eene deel, ende in’t ander, niet en wil gedient sijn, schrijft Calvijn met waerheyt. De Heylighe Schrift getuyghet opentlijck, ende en suldy self niet derren teghen segghen. So en is dat niet een onderhouden vande geboden Godes. Dat eenigh herbooren Mensche Godt volkomelijck of int gheheel in alle sijn gheboden te onderhouden mach dienen, weder-spreeckt ghy: want ghy hout dat voor onmoghelijck.

377.
Dat nu yemant onmogelijck hout, en mach hy geen wille toe hebben om sulcx te doen, na u selfs openbaere bekentenisse. Sonder wille en begeeft noch en benaerstight sich niemant om wat te doen. Ghyluyden ende uwe gheloovers en mooght dan in der waerheyt niet benaerstighen of u begeven, tot d’onderhoudinghe der gheboden Godts, dan ten halven ofte int deel, ’twelck zonde is. Dat’s nu wel verde vande onderhoudinghe der Gheboden Godes, ende van’t hebben vande Liefde Godes waerachtelijck. Ontschuldight u nu, mooghdy, metter waerheyt van de voorsz. grove leelijcke ende onschriftelijcke stucken.

378.
Grob of Arent ende Reynier.

Ende also en helpt oock dese spreucke Joannes niet, 5 5 e. viij. 15. omme den Catechismum te overwinnen van dwalinghe.

379.
Coornhert.

Neen, nae uwe werre-tael niet, maer volkomentlijck na d’Apostels waere tale: Immers oock na uwe werre-tael, so die geschreven, niet so sy van u gemeynt is, selve. Want d’eenvuldighe waerheydt heeft u uwes ondancx 6 6 Dist. 344. uytgheperst die uwe woorden: In hem is de Liefde Gods waerachtelyck volkomen.

380.
Want ghy bekent daer selve, met d’Apostel Joannes, datter sijn Menschen, in de welcke de Liefde Godes waerachtelijck volkomen is. Dese houden de gheboden Godes van der Liefden hier volkomentlijc. Dit loochent de Catechismus uytdruckelijc. Helpt my dan die spreucke Joannes niet, die u gedrongen heeft met d’Apostel te bekennen de dolinghe des Catechismi, die sulcx opentlijcken loochent?

381.
Grob. of Arent ende Reynier.

Tot naerder bericht sal den Christelijcken 7 7 e. vij. 17. Leser hier wijder weten, dat d’ommestanden des Texts claerlijck mede brenghen, dat d’Apostel gheensins en handelt tegen den genen die noch eengh zondelijck ghebreck over haer hebben, ende de Wet Gods niet volkomelijck onderhouden.

382.
Coornhert.
Tot vreemder bericht mach de Leser, wil hy bedroghen wesen, sulcke uwe wilde glosen gelooven, boven de claere woorden des Apostels, uyt u goedt-dumcken voort-komende. Want al-hoe-wel Calvijn met d’andere uwe Schryvers in dese woorden Johannes niet weynigh benaut waeren, en hebben syluyden noch so onschamel hen hier niet in derren laten mercken, als ghy met dese uwe woeste verduysteringhe van des Apostels heldere schriften.

383.
Daer op schrijft Calvijn aldus: Nu definieert (of beschryft) hy wat daer hy de waere onderhoudinghe van de wet Godes, te weten, Godt lief te hebben. Dese plaetse en moetmen niet uyt-legghen, als of sy Gode waerlijck behaeghden die sijn woort houden: maer de reden behoort eerder ontbonden also ontbonden te werden: Godt uyt een oprecht hertstocht fiel te hebben, is sijn gheboden houden. Metten kortsten, hy heeft ons willen te verstaen gheven, wat Godt van ons eyscht, ende waerinne de gelovigen heyligheyt is gelegen.

384.
’tSelve seyt Moyses als hy ’t gantsche inhout des wets vervatende, seyde: Nu, Israel, wat begheert de Heere van u, 8 8 Deut. 10. 13 anders dan ghy hem


vreest, ende lief hebt, oock in zyne gheboden wandelt. Ende elwaerts: Verkiest het leven, te weten, op dat ghy den Heere dynen Godt lief hebt, hem dient ende aenklevet, &c. 1 1 Rom. 7, 14v VVant de VVet (die geestelijck is) en ghebiedt niet alleen van den uyterlycken wercken, maer dat beveelt zy ons principaelijck, dat wy Godt sullen liefhebben uyt gantscher herten.

385.
Dat seyt Calvijn daer. Waer op Marlorat oock seyt: 2 2 Expos. Eccles. 1 Ioan. 2. 5 Op dese meyninghe seyde Christui: Die myne gheboden heeft, ende die hout, die ist die my lief heeft, &c. 3 3 Joan. 14, 21 Siet, so spreecken die op dese woorden Joannes. Wat geloove dese Grobbelaer ende Delfsche Predicanten met heure vreemde ende nieuwe gloseryen, behooren te hebben by den genen die niet heel partydigh sijnde eenigh onderscheydt maken tusschen henlieden ende tusschen Calvinum, rc. Dat mogen sy ghewaer worden. Laet ons nu heur reden hooren van dese heure schoone glose.

386.
Grobbelaer of Arent ende Reynier. 4 4 e. viij. 22.

Want hy seydt daer voor: Indien wy segghen, dat wy gheen zonde en hebben, 5 5 1 Joan. 1, 8. soo bedrieghen wy ons selven.

387.
Coornhert.
So bedrieght ghyluyden u sleven, nu ghy waent bescheyden ende onpartydighe luyden te sijn, dewijle ghy’t niet en sijt. Dit betoondy hier inder daet, nu ghy niet en kondt of en wilt onderscheyt maken tusschen zonde hebben ende zondighen ofte zonde doen. Daer af ghy Leser hier voor volkomen bericht hebt mogen sien. 6 6 B. Doolsp. xvj. 114. 116. 125, 126. Ende dit soude de treflijcke redene sijn van heur schoone gloose voorsz. namentlijck eenonbescheyden of partydig misbruyck vande H. Schriftuere.

389.
Grob. of A. ende R. 7 7 e. viij. 24.

Maer teghen den ghenen, die daer segghen God te kennen, ende hem metten wercken versaken, altijdts volherdende in haer boos ende ongheschickt leven.

390.
Coornhert.
Gaet ghyluyden eens voor den spieghel uwes ghewetens, ghy sult onmogelijck scharp toesiende mercken, dat d’Apostel dat spreeckt teghen Luyden die willen schijnen uyt Gode herbooren te sijn, ende heylighe kinderen Godes: Ende heur selve ende anderen konnen vroet maecken dat sy noch moeten zondighen tot heur lijflijcke doot toe.

391.
Openbare zondaren roemen sich niet Gode te kennen, dese en liegen dan niet in’t gheen sy niet en segghen. Maer de schijn-deughden seggen dat sy Gode kennen. Dit is onwaerheyt, daerom is de waerheydt in sulcke niet. Van dese schijn-heylighen, ende niet van de openbaere zondaeren die in heur boos leven volherden, spreeckt dan d’Apostel.

392.
Grob. of A. ende R. 8 8 e. viij. 27.

Daeromme hy aldus spreeckt: Die daer seyt, ick kenne hem, ende sijne gheboden niet en hout (dat is, na sijn geboden niet en vraegt) die is een logenaer, ende de waerheyt en is in hem niet.

393.
Coornhert.
Nopende die tusschen-geworpen woorden aldaer: dat is, na sijn geboden niet en vraeght: waeren u hoogh noodigh daer te stellen tot een glose van d’Apostels woorden: Ende sijne gheboden niet en hout. Want anders souden oock Menschen, die maer eens ghehoort hebben spreken van u toe-gherekende waengherechtigheyt, licht verstaen hebben, dat ghy de luyden sijt, van welcke d’Apostel daer spreeckt.
394.
Maer met die u ghedraeyde glose en meyne ick niet dat vernoeghen sullen oock u eyghen volck, die maer eens ghelesen hebben wat Marlorat in sijne aen-teeckeninghen op dese plaetse schrijft in’t Nieuwe Testament, ghedruckt in’t JAer 1569. te weten ditte:

395.
Hy verstaet hier mede de waerachtighe kennisse, die uyten gheloove spruyt, ’twelck door de Liefde werckt. VVant also wordet int naest volgende veersken uyt-geleyt. Of nu sulcke Liefdeloose, oock ongeloovige kennisse Godes onder den uwen is, dat meughdy naedencken.
396.
Aen de woorden selve, des Apostels, te weten, die daer seyt: Ick kenne hem, rc. seghdy wonder wel: maer dat eygentlijck van u selve ende van den uwen. Want als ghyluyden predickt, ende syluyden boecken schryven van de Drievuldicheyt, Predestinatie, ende Verkiesinge Godes ende andere verholene saken, ende daer van meer leert disputeren om u opinien te doen ghelooven, dan deughdelijck te werden, ende wel te lleren leven, ende u selve alt’samen kinderen Godes noemen ende roemen, seghdy dan niet dat ghy Godt kent? Vryelijck ja.
307.
Hout ghyluyden ende sy oock op van zondighen hier ter werelt? Immers hebdy oock wil of opset, om Gode hier nae sijnen wille te gehoorsamen? Neen. Want dat loochendy moghelijck te sijn, ende niemant mach wille hebben om te doen ’t gene hy acht onmoghelijck te sijn. Dit bekent ghy self. So zondicht ghyluyden altijt. 9 9 Redenen pag. 47. Wat is dat anders dan te segghen, wy kennen Godt, maer wy en houden sijn geboden niet?

398.
Dat noemt de H. Schrift een schijn te hebben van a Godvruchticheyt, 10 10 a 2. Tim. 3, 5 Esa. 29, 13 Tit. 1, 16. welcx kracht men loochent: ende Gode metten b lippen belijden ende genaken, maer metter daet versaken. Is God u c Vader, waer is sijn eere? 11 11 c Mal. 16 Is hy u Heere, waer is sijn vreese? Of eerdy Godt daer inne, dat ghy in den lippen u beroemt, 12 12 d Rom. 2, 23 24. ende dor uwe overtredinghe des Euangeliums Gode d onteert? 13 13 e Jos. 23, 14 Of toondy u e vreese Godts in hem te dienen met vol-


maeckter herten, datter geen wil in u luyden is, om Godt volmaecktelijck hier te dienen. Zijn uwe oogen open, so mooghdy hier sien van wie (na u eygen belyden) de Apostel hier spreeckt.
399.
Grob. of A. ende R.

Maer die sijn woort hout, dat is, 1 1 e. viij. 31. die hem begheeft tot de ghehoorsaemheydt der Wet Godes.

400.
Coornhert.
Suldy dan van sulcke uwe leelijcke glosen niet eens van eerbaere schaemte blosen? waer staet sulcx geschreven: In de heylige Schrift? Neen, maer in u onveylighe vernuft. 2 2 Doolsproke xiij. B. 43. 44, etc. Saul begaf hem om Gods ghebodt te ghehoorsamen: was dat Godes woort gehouden? Jae, naer u, maer neen, nae Godes oordeel. Sal dan dese uwe onwillige beginnerye nimmermeer eynden?
401.
Soo onschamel en sijn noch niet uwe Geneefsche Annoteerders op dese plaetse, 1 Johan. 2. 5. inde Bybel ghedruckt Anno 1581. oock u Marlorat niet in’t Nieuwe Testament gedruckt Anno 69. ende andere. Want die segghen: het woort Gods houden, is God van gantscher herten lief hebben. Dat (ende niet meer eyscht Godt van ons in sijn gebodt van de liefde, daer in Wet ende Propheten sijn begreepen. Die sulcke Liefde dan heeft, wat ghebreeckt daer aen de volkomen onderhoudinge der geboden Godts?

402.
Wel-aen. Al dat te rugghe ghestelt sijnde: Wat meyndy met dese uwe verzieringe van’t begheven tot de ghehoorsaemheydt der Wet Gods? Meyndy tot de gehoorsaemheyt van alle de geboden Gods in dese leven, of maer van eenighe, ende enighe niet in desen, ende van alle in’t ander leven?

403.
Meyndy ’t eerste, soo belyden u leer ende Catechismum valsch, ende mijn berispen oprecht te wesen. Maer meyndy ’t laetste, so bewijst metter H. Schrift Gode hier in dit 3 3 a Siet Calvijn hier voor. leven met sulcken halven dienst te a vernoegen. Ende dan belijt noch hinckers over beyden sijden, ende dienaren van twee contrarie Heeren te wesen. 4 4 B. 373, 993 A. 155. Siet meer wildy, hier voor inde xiij. Dool-sproke.

404.
Grob. of Aernt. ende Ryenier.

In hem is de Liefde Godts waerachtelijck 5 5 e. viij. 33. volkomen: dat is, die en heeft niet alleen in den mondt ende op den lippen een bloote belijdenisse Godes, maer hy heeft hem lief in der daet ende waerheyt.

405.
Coornhert.
Mistrouwende ten laetsten self uwe voorsz. wederschriftelijcke glosē, van de boose Menschen die nae Godt niet en vraghen, komdy opten schijn-deughden, hebbende een mondtkennisse sonder dadelijcke Liefde tot Gode. Jae Mannen, dit’s ’t volck, by d’Apostel daer gemeynt. Ghy meught voor een spiegel gaen, besien of ghy niet en sijt van die luyden.
406.
Grob. of Arent ende R.

Ende alsoo en wert de Liefde Godts, 6 6 e. viij. 1. die Joannes seyt, in den soodanighen waerachtelijck volkomen, ofte (ghelijck ’t woort dat d’Apostel gebruyckt, mede door hem brengt) volbracht te sijn, gestelt tegen een uytwendige kennisse Gods, by de welcke geen inwendighe affectie en is tot den Heere, daer oock de wercken der Liefde tot Godt niet gehanteert worden.
407.
Coornhert,
Dat sy so.
Grob. of A. ende R. 7 7 e. viij. 7.
Siet, dit is de natuerlijcke sin deser woorden.
408.
Coornhert.
Nergens bestaet de logen met sich selven. Voor Dist. 389. segdy d’Apostel te spreecken van Menschen volherdende in haer boos ende ongeschickt leven. Sodanige openbaere zondaeren en roemen sich niet seer van Godt te kennen. Maer dit doen meest die schijndeughden. Op dese komdy nu, verlaetende d’anderen, eerst sprack d’Apostel van die, nu van des schijn-deughden, daer konde ick u gheen gelijck, hier kan ick u niet heel onghelijck in geven. Laet ons nu hooren u besluyt.

409.
Grob. of A. ende R.

Ende also en dienense gantsch niet tot bevestinghe 8 8 e. viij. 8. van dese opinie, dat de geloovighe in dit leven volmaeckt, dat is, sonder zonde sijn konnen.
410.
Coornhert.
Wat reden, swijghe Schrift, hebdy doch voort-ghebracht, daer ghy dat uyt mooght besluyten? Immers wat hebdy voort-ghebracht, daer uyt ick uwer Catechismi dolinghe niet vast en hebbe besloten? Soo meyndy de Lesers vroet te maecken, dat ghy wat spreeckt dat voor u opinie is, als die gantsch wort vernielt door u eyghen segghen.

411.
Maer kleyne eerbaerheyt, ende noch minder Liefde ter waerheydt betoondy int vervalschen mijnre woorden. Wijst my waer ick geseyt of geschreven hebbe, dat de gheloovighe in dit leven sonder zonde sijn konnen? Dat vermooghdy niet. Dat seghdy my op. Dat is openbaere onwaerheyt. Is dit eerbaerheyt, of Liefde ter waerheyt?

412.
Voorwaer nadien ghy aen de loghen hulpe soeckt, om u opinie ende u Catechismum te beschermen: so is licht te mercken dat ghy u eyghen leere mistrout. Behoeft dan, d’almogende waerheyt des nietighen logens bystant, die selve haer eenighe vyant is?

413.

Vreesdy u oneere dan niet altoos int misduyden van mijne woorden, ende int veranderen des staets onser questien, voor alle man


kenbaer wesende? Wie weet niet ons geschille te sijn: Of de herborene de gheboden Godts van der Liefden volkomelijck can houden?

414.
Dit verandert ghy met opset, door u byvoeghsel der woorden: In dit leven. Want al volghe ick u nu daer inne, soo was daer in u antwoorde opte 5. Vraghe niet een letter af geroert: ick sprack, ende spreke noch van herborene alleenlijck, die verandert ghy in geloovighe. Weet ick dan niet (al schijnet met u alleens) dat alle geloovighe gheen herborene en sijn? Siet nu wat schandelijcker hulpe ghy soeckt, om u vallende leere te stutten.

415.
Nopende het woordt Volmaeckt, in plaetse van de geboden der Liefden volkomentlijck te houden: laet dat daer voor-ghenomen sijn. Maer nadien ick den onderscheyt wel verstae die daer niet kleyn en is, tusschen gheen zonde te hebben, dat de vruchte is van ’t werck zondighen: ende tusschen ’twerck van zondighen selve, daer door men zonde heeft, 1 1 B. 113, 114. etc. 547, etc. of niet sonder zonde en is, al zondight men voortaen nimmermeer, (so nimmermeer dat ghedaen is niet gedaen te sijn mach worden, daer af hier voor genoegh is gesien) wie heeft u gheleert mijn klaere woorden, nae u duyster verstant so verkeerdelijck te draeyen ende te misduyden? Niet de waerheyt, maer haer vyant.

416.
Ende op sulcke ghedroomde stutten bout ghyluyden dit voorsz. u ydel besluyt: teghen mijn bewijs, niet uyt mijn vernuft, maer uyt d’Apostels klare woorden, houdende: 2 2 1 Joan. 2, 5. Maer wie sijn woordt hout, in hem is waerachtelyck de Liefde Gods volmaeckt. Of d’Apostel u voor sijnen ooghen hadde gesien ende met sijnen ooren ghehoort wederspreken die voorsz. sijne meeninghe: soude hy wel woorden hebben moghen vinden in eenighe tale, die sulcke uwe opinie opentlijcker valsch te sijn souden hebben moghen uyt-drucken?

417.
Die en seyt niet (so ghy hem met u draeyen sijnre woorden wilt op-dichten) die hem begeeft tot ghehoorsaemheyt, in hem is een ongeveynsde Liefde, die in niemant hier in desen leven volmaeckt en mach sijn: maer dat sal eerst wesen in ander leven, dan is hier alleenlijck onvolmaeckt, niet waerlijck, maer waenlijck, dat’s toerekentlijck. Neen, al plat anders luyden claerlijck ende openbaerlijck des Apostels woorden, te weten aldus:
418.
VVie syn woort hout (dat’s niet begint te houden, noch oock niet een deel sijns woorts) 3 3 1 Joan. 2, 5. in hem is (niet sal wesen na dit leven) waerlijck (dat’s niet waenlijck) de Liefde Gods volmaeckt (is dat begonnen?) Hier aen weten wy dat wy in hem zyn, dat’s gheen waenen of vermoeden dat wy in hem sullen komen.
419.
Sonder den Apostel opentlijck te loghenstraffen en mach niemand loochenen, dat hy daer het houden van Godes woort voor een ontwijffelijck merck-teken stelt, daer by men mach ghewisselijck weten of de volmaeckte Liefde Godes waerachtelijck in ons is dan niet. Aen dat teyckē seyde d’Apostel, te weten dat sulcke liefde in hem was. Dit loochent ghyluyden, of ghy bekent dat. Loochent ghy’t, so soeckt luyden die u boven d’Apostel gelooven, ick mach dat niet doen. Bekendy’t so mach de liefde Godes hier in yemant volmaeckt wesen, end die houden, dan oock Gods gebodt vande Liefde volcomentlijck, ende soo moet ghy bekennen dat u Catechismus hier teghen de waerheyt des Evangelij leerende den Menschen verleyt.

420.
Grob. of A. ende R.

Want alle verstandighe konnen hier wel 4 4 e. viij. 11. lichtelijck af-nemen, dat Joannes hier niet van een volmaeckte Liefde en handelt: maer ter contrarie van een ongeveynsde liefde, die metter daet bewesen wordt, die hy oock een waerachtighe Liefde noemt.

421.
Coornhert.
Alle half-verstandighe konnen hier wel met een half ooghe sien, dat ghy in dit weynigh schrift twee openbaere onwaerheyden schrijft: dienen u die om de waerheydt voor te staen? Onwaerheyt segdy daer aen? dat d’Apostel een Liefde waerachtigh noemt, want hy dat hier noch nerghens en doet: maer verklarende de wijse hoe de Liefde in henluyden is, te weten waerlijck of waenlijck, seydt dat sy waerlijck in haer is. Dat was u teghen, daer toe most u die logen met een ander schijn dan de waerheyt is, behulpelijck wesen.

422.
D’ander onwaerheyt is u verdraeyde glose, houdende dat d’Apostel daer handelt van ongeveynsde Liefde. Lieve waer schrijft d’Apostel dat? Nergens spreeckt hy van ongheveynsde Liefde. Dat’s u verzieringhe. Maer daer teghen spreeckt hy in desen eenighen brief vier-maelen uyt-druckelijck van volmaeckte liefde. Wie mach sulcke uwe openbaere menschelijcke onwaerheden gelooven, ende de waerheyt Godes door sijnen Apostel gesproken, voor logen houden? Saegdy alsoo erghens by my de H. Schrift misbruyckt, ende den Apostel ghemeestert, O welcke vruntlijcke by-namen soude ick moeten van u hooren?

423.
Noch en helpt d’een onwaerheyt d’ander niet uyt den noodt, maer moeten beyde voor de eenvuldighe waerheydt te schanden worden. Ick laet u gaerne toe dat de volmaeckte liefde onbeveynst is, ende waerachtigh, al en mach ick u niet toe-laten, dat d’Apostel hier spreeckt van onbeveynsde, noch van ware, maer alleen van volmaecte liefde.

424.
Ick hebbe hier voor bewesen dat ghelijck 5 5 B. 356, etc. niemant ten halven herboren mach sijn, niemant ten halven levendigh mach sijn, ende niemant ten halven geloovich magh sijn: dat also de liefde niet half maer heel moet sijn in den Mensche, of niet met allen. Laetse jong sijn, laetse kleyn sijn, laetse swac sijn, sy moet volmaeckt sijn, of sy en is niet in den mensche.


Nadien dan d’Apostel handelt nae u eygen verdraeyinge van waerachtige Liefde: moet ghy dan noch oock, niet teghenstaende alle sulcke onwaerheden, self belijden dat d’Apostel hier handelt van een volmaeckte Liefde? Of vint mem waerachtighe liefde die onvolmaeckt is? Die stuck-werck is? Die noch maer begonnen is Liefde te worden, maer die noch gheen Liefde en is? Maer want dese uwe redijt hier naest voor genoegh ghebleecken is een arme uyt-vlucht te wesen: soo scheyde ick hier af tot u naest-volghende segghen.
426.
Grob. of A. ende R.

Het en kan oock den Berisper niet helpen 1 1 e. viij. verso 16. dat hy om sijn onverstant over dese woorden Joannes staende te houden, wijder op dese spreucken hart dringt: De Liefde is de vervullinge der wet, ende de bant der volcomenheyt. Want wy en hebben noyt ontkent dat de ghene in den welcken de Liefde Gods volmaeckt is (wanneer men de woorden neemt na des Berispers verstant) de geboden Gods volcomelijck onderhouden, ende de wet vervullen: Ende alsoo is het niet van nooden die Schriftueren ofte andere daer toe te allegerē.

427.
Coornhert.
Of ick mijn onverstant, dan ghyluyden u onwaerheydt over de voorsz. woorden des Apostels hebben willen staende houden, sullen die verstant hebben ende waerheyt kennen nu mogen oordeelen. Maer u bekentenisse datse de geboden Godes volcomelyck onderhouden, 2 2 Siet oock 328. by my door waerheyts kracht u luyden uytgeperst, neme ick soo aen, dat ickx my niet en dencke te laten benemen. Laet hooren nu wat ghy voort sult brenghen tot vast-makinge uwer Catechismale leere, van dat een herboren de gheboden vande Liefde niet volcomelijck mach houden. Want ick en verstae anders niet, dan dat ghyluyden hier al weder (als hier voor dickmael) my toestemt volcomelijck in’t ghene ick segghe, ende van gelijcken weder-spreeckt ’tgunt u Catechismus seyt.

428.
Grob. of A. ende R.

Maer wy ontkennen alleen, 3 3 e. viij. verso 26. dat Joannes daer spreeckt van de volcomen onderhoudinghe der Wet Godts, ende hebben dese Glose wederleyt met den Text Joannes selve, ende andere redenen. Al is dan de liefde de vervullinghe der Wet, ende de bandt der volcomenheyt: So blijft evenwel dat noch altijt onbewesen, dat een herboren Mensche, de Liefde (daer Joannes ende Paulus van spreken) 4 4 Contra 328. B. in desen leven volkomelijck heeft.

429.
Coornhert.
Met dit u ontkennen van dat Johannes daer spreeckt van volkomen onderhoudinge der Wet Godts, ende van sulck u wederlegh met Joannes text selve, rc. en meyne ick niet dat ghyluyden ’t ghene daer op hier voor by my is geseyt gelesen hebbende, seer mede sult proncken. Want alle Lesers niet partydigh en sijn.

430.
Laet ons nu dan beproeven of de waerheyt dat u onrecht ontkennen, niet lichtelijck in een recht bekennen sal doen veranderen: so ghy maer willigh sijt, om u onware opinie, in een ware kennisse te veranderen: na dat ick u op alle ’t voorseyde dese toe-gift sal gegeven hebben, om u immers meer dan vol te doen.

431.
D’Apostel seydt: 5 5 1 Joan. 2, 3 daer aen weten wy dat wy hem gekent hebben, ist dat wy zyne Geboden onderhouden. Ende noch daer naest aen: 6 6 1 Joan. 2, 4 Die daer seyt dat hy hem kent, ende zyn gheboden niet en onderhout, is logenachtigh,ende de waerheyt is niet in hem. Siet, d’Apostel spreeckt daer niet dan van ’t onderhouden, ende van’t niet onderhouden vande geboden Godes.

432.
Daer op volgen dese sijne woorden in questie: Maer die sijn woort hout, 7 7 1. Joan. 2, 5. etc. mooghdy of yemant (al waer ’t oock d’onschamelheyt selve) ooc ontkennen dat hy hier mede spreect van’t houden der geboden Godes? die bestaen oock immers in Godes woort, ende sijn’t ooc selve.
433.
Seghdy daer staet niet Gheboden, maer Woort. Tē sluyt niet. Wel, het zy dan’t verkorte Woort, 8 8 Rom. 9, 28, 13, 9. dat de Heere opter aerden soude maecken, te weten, het Woort Christi in’t ghebodt der Liefden, in sich behelsende alle de langhe Wetten in Moyse ende den Propheten beschreven staende. 9 9 Mat. 22, 4. Ende blijckt mitsdien onlochbaerlijc dat d’Apostel hier spreect van’t houden der geboden Godes.

334.
Dit onderhouden is een werc ’t welc ’tgeloof werckt door de liefde. 10 10 Gal. 5, 6. Nu wildy hier weder voort-komen met u onbescheyde onderscheyt, tusschen een werck doen, ende dat volkomelijck te doen. maer dit is hier voor al gebleken onwaerheyt te sijn. 11 11 Doolsproke xiij. B. 30. Dus ist hier mede loutere ydelheyt ende onwaerheyt. Ende blijckt mitsdien noch al dat d’Apostel hier spreeckt van de volkomen onderhoudinge der geboden Godes.
435.
De Liefde dan, die daer werckt sulcke volkomen onderhoudinge der geboden Gods, is een ander die onvolmaeckt is, daer d’Apostel hier af niet en handelt: of ’t is de volmaeckte Liefde, daer af hy hier met uytghedruckte woorden handelt. Seghdy ’t eerste, so maeckt ghy’t werck van d’onvolmaeckte Liefde (soo daer sulck moghte sijn, als neen) volmaeckt, ende ’t werck van de volmaeckte Liefde onvolmaeckt. Dat sluyt al te qualijc dan ghy’t sout derren seggen. S. Jan spreect dan op dese plaetse van de liefde die volmaect is, ende volmaecktelijck de geboden Godes volbrenght.

436.
Soudy nu aerselende seggen: Al doet de Liefde, daer Sint Ian hier af spreeckt, als wesende volmaeckt, sulcx volmaecktelyck: soo blyft nochtans onbewesen dat een herbooren mensche de Liefde, daer Joannes ende Paulus van spreken, in desen leven volcomelijck heeft: Ick sal u teghen stellen niet mijne, noch ye-


mant anders, maer uwe eygen woorden sulcx opentlijck bekennende, noch maer een kleyn bladeken schrifts, 1 1 B. 328. voor dit u ontkennē staende. Soo onbedacht ende verghetel maeckt u luyden dese uwe onsinnighe partyschap, dat ghy hier niet en weet wat ghy selve daer hebt geschreven.
437.
Hier naest voor schrijfdy: 2 2 Censu. e. vij. verso. VVy bekennen gaerne datter sijn, die’t woort houden, ende in den welcken de Liefde Godts volmaeckt is. Dat sijn daer u eyghen woorden. 3 3 B. 328. Nu heb ick bewesen dat d’Apostel by die woorden: sijn VVoort houden: 4 4 1 Joan. 2, 5. verstaet de geboden Godes volcomelijck houden. 5 5 Doolsp. xiij. Dit’s oock volkomelijck bewesen in u luyder Doolsproke vanden onderscheyt tusschen een werck te doen, ende dat volkomelijck te doen. Dus is u dien uytsluyp hier al verstopt.
438.
Daer hoordy nu volkomen bewijs, oock uyt uwe eyghen oorden, datter Menschen sijn (wy bekennen gaerne datter sijn seghdy, niet datter int ander leven wesen sullen) inden welcken de Liefde Godes volmaeckt is, is, seghdy, niet namaels wesen sal.

439.
Het blijckt datter sijn, in de welcke de liefde Gods volmaeckt is, oock mede dat de selve volmaeckte Liefde de ghene alleen is, die in den geboden der Liefden alleen wort gheeyscht, als die alleen de selve oock volmaecktelijck onderhoudt: ende oock d’Apostelen beyde mede spreken van een volmaeckte liefde, die sulcx oock volmaecktelijck doet.

440.
Soo staet u Luyden toe te bewijsen datter sijn twee verscheyden volmaeckte Liefden, die elck volmaecktelijck der Liefen gheboden volkomelijck houden, of ghy moet nootsakelijck belijden dat het een sleve, ende niet een ander volmaeckte Liefde is, daer Joannes ende Paulus van spreecken, ende datter sijn (te weten de herborene menschen) diese in desen leven volcomelijck hebben.

441.
Lieve luydē, wat eyst ghy hier doch voor een bewijs? Daer die, de Liefde Godts volmaeckt inne is, soo ghy belijdt, hoe maghse daer anders inne wesen dan sy selve is, te weten volmaeckt? Mach de volmaeckte Liefde oock erghens teffens wesen volmaeckt ende oock onvolmaeckt? Mach de volmaeckte Godt in yemandts herte woonende, daer teffens wesen volmaeckt ende onvolmaeckt?

442.
Dat ghy daer by voeght die woorden: In desen leven, is een aen-was (ongekropen door u Luyder benautheyt) buyten ’t gheschil, nopende de Catechismus, want die spreeckt van sulcx niet een woordt. Dese weer-klanck is mede al stommelijck gestilt, in mijn Boecxken van’t Hemel-werck, ende behalven datte noch hier voor. Neemt nu noch daer toe hier dit kort ende vast bewijs uyt niemant anders tuychnisse dan deser twee Apostelen by u hier vermaent selve.

443.
So veel beroert den Apostel Paulum, 6 6 Rom. 13, 8. die seydt dat hy de Wet heeft vervult, die sijnen Naesten lief heeft. Daer op verhaelt hy des wets inhouden, al’t welck hy seyt begreepen te sijn in dat eene woordt: Du sulste dynen Naesten lief hebben als dy selve, ende dat de liefde des Naesten niet quaedts en werckt. Daer op volght: so is dan de Liefde des wets vervullinghe.
444.
Waer toe diende al ditte? Om den Romeynen te vermanen, dat zy haer nae-maels in’t ander leven soudē wachten voor quade wercken? voor Overspel? voor Dootslagh? voor Diefte? ende voor d’ander quaeden? Of salmen den Naesten lievende als sich selven, de wercken der liefden, als den hongherighen te spijsen, rc. eerst in den Hemele na ’t algemeyne oordeel eerst oeffenen, diemen door gebreck vande liefde hier niet en can doen?

445.

Neen voorwaer, niet in’t ander, maer hier in desen levē moet sulcx geschiedē. So moetmē hier in dit leven oock al hebben de Liefde, sonder welck alle sulcke wercken niet te recht 7 7 1 Cor. 13, 3 en moghen gedaen worden, al gaf men oock alle sijn Have den Armen. Want sonder de Liefde en mach’t al niet baten.

446.
Aengaende nu d’Apostel Joannes, is nu strackx beweseb, dat een herbooren Mensche in desen leven volkomentlijck heeft de volmaeckte Liefde, daer hy af spreeckt, 1. Johan. 2. 5. nu in gheschille geweest sijnde, soo dat meer bewijsens deshalven onnoodigh is. Daer en boven siet noch dese, of ghy noch eens de partydigheyts brille van uwen oogen af-werpen wilde.

447.
De selve Apostel van de selve volmaeckte Liefde (daer isser oock maer een) sprekende, seyt noch in den selven Brief alsoo: 8 8 1 Joan. 4, 13 Ist dat wy malcanderen lieven, so blyft Godt in ons, ende sijn Liefde is in ons volmaeckt. De Christelycke Liefde is dan (seyt Bullinger hier op) 9 9 Expo. ecclesiastica. het aldersekerste teecken vande Godtlycke gratie, vande vrientschappe, ende vande vereeniginghe. Hier na in’t ander leven salmen sien van aensichte tot aensichte met ontwijffelijc weten. Daer en behoeftmen geen teecken, want daer sal gheen twijffel sijn. 10 10 1 Cor. 13, 12 Die volmaeckte Liefde is dan in den herborenen hier in desen leven.

48.
Wie mach oock segghen, dat de Herborenen hier nae in den Hemel eenighe ongheruste conscientie sullen hebben, swijghe knechtlijcke vreese, die uyt-ghedreven mach worden vande Liefde? Men vreest immers gheen straf, helle, noch verdoemenisse meer in’t salighe ende eeuwighe leven. Nochtans schrijft S. Jan hier mede, 11 11 1 Joan. 4, 13 dat de vreese niet en is in de Liefde: maer dat de volmaeckte Liefde de vreese uyt-dryft.
449.
Dat geschiet dan hier in desen leven. Soo is dan hier in desen leven de gene die dat werc hier doet, te weten, de volmaeckte Liefde. Spreeckt dan d’Apostel niet klaerlijck uyte, datmen de Liefde, daer hy af spreeckt, te weten, de volmaeckte, in desen leven heeft?


Mach men de volmaeckte Liefde hier hebben, sonder die volkomelijck te hebben?

450.
Ten laetsen schrijft oock d’Apostel alsoo: Hier inne is de Liefde in ons volmaeckt: 1 1 1 Joan. 4, 17 op dat wy een volcomen vertrouwen inden dagh des oordeels hebben, dat ghelijck hy is, wy oock also zyn in dese werelt. Seyt daer d’Apostel van ongeveynsde of van halve Liefde? So weynigh als in een van de drie voorsz. plaetsen, maer stelt mede uytdruckelijc volmaecte Liefde.

451.
Seyt hy daer dat wy de volmaeckte liefde namaels inden Hemel eerst sullen in ons krijghen? Neen, maer al mede dat sy in ons is. Soude Christus die opter aerden sonder te zondighen leefde, nu zondighen inden Hemel? Wie sal dat derren dencken? Nu en seyt d’Apostel hier niet, wy sullen naemaels in de Hemel leven sonder te zondigen, alsoo hy leefde opter aerden: maer hy schrijft: Want also hy is (dats immers nu in den Hemel) so zijn wy in dese werelt.

452.
Nu en meyne ick immers niet dat ghy meer sult mogen seggen, soo blijft noch altijt onbewesen) dat een herbooren Mensche die Liefde (daer Joannes en Paulus van spreken) in desen leven volkomelijck heeft. Immers gheensins, nae-dien ghy’t met klaere woorden uytdruckelijck, 2 2 Censuren e. vij. 25. dicht hier voor bekent. 3 3 B. 328.

452.
Grob. of A. ende R.

Een gelijcke gestaltenisse heeft het met de 4 4 e. viij. verso 35. woorden Ezechielis, daer aldus staet: Ick wil sulcke lieden van u maecken, die in mijne geboden wandelen, 5 5 Ezec. 36, 27 ende mijne rechten houden, ende daer na doen.

453.
Coornhert.
Ghy seght recht, doch suldy dese sproke by my aengetoghen, even so vast, bondigh, ende krachtigh bevinden, als de nu af-gehandelde sproken Johannes ende Pauli, tot bewijs der geboden van der liefden, hier voor nu sijn gebleecken te wesen.

454.
Grob. of Arent. ende Reynier.

Want Godt en belooft daer sijn gheloovighen 6 6 F. 1. 3. niet, die hy sijnen Geest gheven soude, volkomen ende sonder zonde te maken in dit leven: maer simpelijck, datse in sijne geboden sullen wandelen, ende die doen: dat en is noch niet volkomelijck volrengen, ende also doen datter niet aen en ghebreecke.

455.
Coornhert.
Dit oude ende qualijck-klinckende weerveers is hier voor al af-gesonghen int Liedt van Sauls ende des Propheten, 7 7 Doolsproke xiij. B. 30. doen voornaemlijck, ende oock hier ende daer doorgaens. Calvijn selve, hoewel in ons geschille oock van u opinie sijnde, heeft nochtans van de Waerheyts kracht over-weldight, dese spreucke Ezechielis ghebruyckt, 8 8 Calvijn Cōment. 1 Joan. 3, 9. tot bewijs dat de heylige Gheest den wille sulcx reformeert, dat sy niet en mach wesen dan oprecht. So de wil is, so ist werck. Mach dan haer wille niet anders wesen dan oprecht, hoe soude heur werck zonde moghen wesen?

456.
Doch suldy dit hier noch daer by verstaen. Sodanigh wandelen in Godes geboden, sulc rechten houden, ende sulck daer na doen, als Godt ons in sijne geboden beveelt: sodanigh belooft God alle sulcx te maken dat wy hier (hier na en sullen gheen gheboden noch beloften meer wesen) het sy dan volcomelijck ofte onvolcomelijck doen.

457.
Segdy dat Godt ons alle sulcx volkomelijck te doen gebiedt: so belooft hy ’t ons sulcx hier volcomentlijck te gheven. Belooft het Godt, belijt dat hy’t hier geeft: ofte loochent Godes trouwe ende waerheyt, ende bekent u ongeloove.
458.
Maer seghdy dat Godt alle sulcx hier niemanden volkomelijck en beveelt te doen: soo onderhoudy dan noch volcomelijc alle Gods gheboden. Want het Godt dan also te doen gebiedt, te weten, niet volcomelijck.

459.
Ende dan heb ick noch al mede recht, ende de Catechismus openbaerlijck onrecht in dit ons gheschille van’t volcomelijck onderhouden der gheboden Godes. Want men mach dan dat volkomelijck doen, ’twelck ick segge ende de Catechismus loochent.

460.
Maer het onderhouden van Gods gheboden op dese laetste wijse verstaen sijnde by u luyden: soo moet dan oock daer by opentlijck verstaen wesen: dat u Catechismus ende ghy luyden so volkomelijck strijdigh sijt teghen de Godlijcke Schriftuere: als ghy’t dan volkomentlijcken eens sijt mette Godloose Libertinerye.
461.
Grob. of A. ende R.

Maer seght doch eens (lieve Berisper) 9 9 F. 1. 9. moet ghy niet bekennen, dat dese belofte in ’t ghemeyn aengaet allen Gheloovighen dien Godt sijnen Geest geeft? Ja ghy trouwen. Want dat wijst ooc de Schriftuere uyt, Jer. 31. 33. 34. daer de Heere aldus spreeckt: Dit sal het Verbont sijn, dat ick met den huyse Israels maken wil, nae deser tijt, spreeckt de Heere: Ick wil mijne Wet in haere herten gheven, ende in haren sin schryven, ende sy sullen mijn Volck sijn, so wil ick hare Godt sijn. Ende niemandt en sal den anderen, noch een Broeder den anderen leeren, ende segghen: bekennet den Heere, maer sy sullen my alle kennen, beyde kleyn ende groot. Want ick wil hen hare misdaet vergheven.

462.
Hoewel Jeremias in de woorden by u daer aengetogen niet een woort en vermaent van Gods woort of geboden te onderhoudē:


maer alleenlijck van Godt te leeren kennen, ende van misdaet te vergheven, ende ick met goeden voege de selve, als niet ter saken ingevoert, soude moghen af-slaen: soo wil ick u doende, dat ghy my niet en soudet doen, als wesende wat verder te halen, dan mijn klaere texten, die ick u teghen brenghe, by u gedaen werden, u alles dat liberalijck toe-stemmen, ende hooren wat ghy daer uyt sult konnen besluyten.
463.
Grob. of Arent. ende Reynier.

Nu en staet ghy immers niet toe, 1 1 F. 1. 22. dat alle geloovige, sonder uyt-nemen, soo volmaeckt in dit leven werden, datse de gheboden Gods volkomelijck souden onderhoden.

464.
Coornhert.
Neen, dat sta ick u niet toe. Want vele van Christi Jongheren self van Christo weken, 2 2 Joan. 6, 66. ende en wandeldē voorts meer niet met hem. So schrijft oock d’Apostel, 3 3 1 Tim. 4, 1 datter inden laetsten tijden sommighe souden af-wijcken van den gheloove. Maer ick sta u wel toe dat ghy hier, nae u oude wijse, handelt wat min dan oprechtelijck, of dan wijsselijck: daer inne dat ghy hier spreeckt van geloovigen in’t algemeen: Ende inde sproke Jeremie spreeckt ghy van herbooren geloovigen, te weten van geloovige, die hy (Godt) sijnen Gheest soude geven.
465.
Maer spreeckt ghy hier van dese (tusschen welcke, ende die alghemeene ghy d’onderscheyt hebt mogen sien) so stemme ick u seggen, tegen u voornemen immers toe. 4 4 Wtroed. capit. 18. dist. 129, 137, etc. Want ick houde dat alle herborene soo wel kinderkens als mannen uyt ganstcher herten Godt lief hebben, oock heur Naesten als heur selven, ende mitsdien de geboden van der Liefden, Wet, ende Propheten begrijpende, volkomelijck onderhouden in dit leven. Van welck Verbondt d’Autheur totten Hebreen 5 5 Hebr. 8. verklaert de Prophetie van Jeremia gesproken te sijn. Ende dese en behoeven geens menschen leere noch vermaen, om totte kennisse Godes aen-gewesen te worden: want sy kennen Gode, 6 6 1 Joan. 2. 27 ende blyven in alle dat Godt door sijn salvinghe hun heeft geleert.

466.
Grob. of A. ende R.

Daeromme soo moet een van beyden hier 7 7 F. 1. 25. uyt volghen: Ofte dat Godt onwaerachtigh ende onghetrouwe is in sijn belofte, als die volbrengt in sommige gheloovigen, ’tghene hy allen belooft heeft: Ofte dat hy henluyden geen sodanige volmaectheyt als ghy droomt, heeft belooft. Het eerste te seggen, waer blasphemie teghen den waerachtighen ende ghetrouwen Godt: Soo moetmen dan het andere seggen, te weten, dat dese belofte niet en spreeckt van een volcomen heyligheydt in dit leven, maer van een oprechte, ende in allen stucken aengevangene ende toenemende ghehoorsaemheyt.
467.
Coornhert.
Daeromme dooldy groflijck in u argelist of onwijsheydt, van anders te kallen in het tweede uwes bewijs-redens, dan in’t eerste deel: int makeneens twee-strickigen besluyts dat niet en bestrickt, noch en besluyt. Want in alle geloovigē, die God sijnen Geest geeft, geschiet (so ick voor hebbe gheseyt) die belofte voorsz. altijt, maer niet simpelijck in alle geloovige.
468.
Want alle geloovige en nemen Christum so niet aen, dat sy kinderen Gods worden, so ick bewesen hebbe met die af-wijcken: maer die hem aenghenomen hebbende, Kinderen Godes sijn, 8 8 Joan. 1, 12. ende door Godes liefde uyt-gestort in hare herten, vermits Christum met Gode vereenicht sijn, 9 9 Rom. 5, 5. Joan. 17, 21 houden hier volkomelijck sijn geboden van der Liefden.

469.
So mede wil Godt dat alle Menschen saligh 10 10 1 Tim. 4. worden, te weten, die Christum aennemen (als voor gheseyt is) buyten wien gheen saligheyt en is, als wesende de Wegh, 11 11 Joan. 14, 6 de Waerheyt, ende het Leven. Sonder welck niemant en komt totten Vader. Dit gheschiet altijt, in sodanighe, te weten, in alle de ghene die Christum aennemen, 12 12 Nota. in sijn wegh volhardelijck wandelen, de Waerheyt volgen ende so int leven komen. Maer dit en geschiet nimmermeer in yemant anders die sulcx niet en doen. Want sy sijn ende blyven buyten Christum, buyten wien geen saligheyt en is.

470.
Siet mannen, so en moet uyt mijn gevoelen niet volgen dat Godt in sijn beloften onwaerachtigh is of onghetrou (als doorgaens uyt u opinie nootlijck volght) maer waerachtigh ende getrou: Ende blijckt dat Godt door Ezechiel heeft belooft, ende oock sijne kinderen geeft sodanige volmaecktheyt (niet als ick droome, maer) als ick hier stracx voor uyt zijn beloften heb bewesen.

471.
Ende moet men mitsdien segghen dat de belofte Ezechielis niet en spreect van u waenlijcke, beginnende, 13 13 Doolsproken vj. Doolsp. xv. Dools. xvij. ende nimmermeer voleyndende gehoorsaemheyt, dan hier nae in’t ander leven, daer gheen gheboden en sullen wesen: maer van een waerachtighe, recht begonnen ende hier ter werelt volmaeckte ghehoorsaemheyt sijnre gheboden van der Liefden. Ende dit Commenteert oock sulcx Calvijn op Phil. 2. 13. met dese sijne woorden: VVant indien Godt in ons niet en wrochte met efficacie ofte in de werckelycke daedt, soo en soude van hem niet geseyt sijn, dat hy de goede wille maeckt, sulckx moetmen oock segghen van’t tweede deel: ’t Is God (seyt hy) die in u werckt het doen. Hy beleedt dan de goede gheneygentheyden ten eynde: die hy ons heeft inghegeven, op datse niet vergeefs en souden wesen: also hy belooft door Ezechiel: Ick sal maecken dat zy in myne gheboden sullen wandelen. Daer uyt wy nemen, dat de volhardinge mede is een loutere gave Godes.

472.
Grob. of Arent. ende Reynier.

Ende is over sulcx niet in den Catechismo maer in de berispinge een groote doolinghe.
473.
Coornhert.
Ende blijckt mits sulcke mijne voorsz. vaste


ende Schriftuerlijcke bewijsredenen inden Catechismo groote dolinge, ende in mijne berispinge tastelijcke waerheyt. Daer van oordeele de Godtverstandige Leser.

474.
Grob. of A. ende R. 1 1 f. j. verso 2
Also en gelt oock niet, dat uyt de woorden Pauli, Phil. 2. 13. Godt is die in u lieden werct het willen ende het volbrengen, 2 2 Vanden Spreuck Phil. 2. 13. na zijn welbehagen, dit Argument gemaeckt wort: Indien God den goeden wille alleen wrocht in den Gheloovigen, ende niet de macht om t’gewilde te volbrengen, so soude hy een vergeefs werck doen. Maer nu mach niemandt ontkennen, dat de al-wijse God niet altoos te vergeefs en werckt: So werckt hy niet alleen den wille in den Geloovighen om t’goede te doen, maer oock de macht om t’gewilde te volbrenghen. Want Paulus en seyt niet, het en volght oock geensins uyt zijne woorden, Dat de geloovige Menschen alle t’goet dat hy wil ende begheert, in dit leven volkomelijck doet.
475.
Coornhert.
In u Wederleg. A. ende R. schrijft ghy 3 3 pag. 38. 33. beyde also: De Catechismus en leert nergens, dat Godt den Gheloovighen de kracht niet en geeft, om zijn geboden te volbrengen: gelijck ghy int tweede deel van uwe sluytreden durft segghen: maer sy bekent gheerne met de H. Schrift, dat God in ons werckt, beyde het willen ende het volbrengen.
476.
Nu moetmen my bekennen, datter niet anders en behoeft om eenigh werck te volbrengen dan wil ende macht. Het volbrengen is’t werck van wil ende macht. Daer men dit wil, mach ende werckt, daer geschiet het volbrengen van Godes gheboden. Hier af spreken wy. Dit wilmen, dit machmen ende dit volbrenghtmen, ende dat hier, niet hier nae inden Hemele.
477.
Dit tuyght de H. Schrift, dit segghe ick mette H. Schrift, dit seghdy nu oock mette H. Schrift, ende met my. Hier zijn wy’t nu dan alle drie inne eens tegen u Catechismum: ende dit wederspreeckt ghyluyden selve telckens weder tegen u self, ja oock tegen de H. Schrift. merckt doch eens of u yemant hier inne behoort te ghelooven.
478.
Dit u byvoeghsel, dat de geloovige sulcx in dit leven niet volkomelijck en soude doen: en mach u niet meer verschoonen van hartneckigh voorstaen, van u onware leere tegen de klare Schriftuyr. Want behalven dat die beyde momaensichten u hier doorgaens al zijn afgeruckt: 4 4 Doolsp. xvij. B. 278. so is sonderlingh t’een hier voren int handelen van’t Hemelwerck, ende t’ander int handelē van’t onderscheyt tusschē doen ende volkomelijck doen, 5 5 Doolsp. xiij. B. 30. meer dan genoegh ydelheyt genleken.
479.
Grob. of Arent. ende Reynier.
Immers d’Apostel seyt ter contrarie: 6 6 f. 1. verso 16. Het vleesch begeert tegen den Geest, ende de geest tegen t’vleesch, dese staen tegen malcanderen, so dat ghy niet en doett’ghene dat ghy wilt. Daerom oock met dit Argument niet een hayr meer als met alle de voorgaende spreucken, tegen den Catechismum uytgerecht can worden.

Dat in alle geloovige hier altijt het vleesch soo strijt tegen den Geest, dat sy niet en doent’geen dta sy willen.

XIX. Doolsproke der Predicanten.

480.
Coornhert.

DIts naer uwe ghewoonlijcke wijse de Schrift te misbruycken tot een ghesochte uytsluyp in uwe benautheyt. Ick had aengetogen de klare woorden des Apostels. 7 7 Gal. 5. 17. By u was krimpraet. Die socht een ander sproke. Die soch een ander sproke desselfs Apostels, oock noch niet inden schijn sicl self teghen zijnde. Lust u meer den Apostel strijdigh in sich self ende onwaerachtich te doen schijnen, om dat ghyluyden, die sulcx zijt, dat niet en sout schijnen, dan hem te vereenighen? Of hebdy geen eenvuldigen? maer een werre-geest? Ghy weet daet: maer ick weet dat dit u doen u niet en ontlast, maer meer belast.

481.
Doch ben ic seker in allen gevalle dat ghyluyden hier de H. Schrift groflijcken misbruyckt. Is met u dan geen onderscheyt tusschen vleeschelijcken ende geestelijcken menschen? Die werdē daer beyde met haer vruchten beschreven. Paulus spreeckt daer van menschen die Christo nu al toebehooren ende heur vleesch met zijnen gebreken ende begeerlijckheden gecruyst hebben. Soude in desen het gecruyste vleesche noch begeeren konnen tegen den geest, sulcx dat het hen beletten soude Gode na zijnen gheboden lief te hebben? Dat machmen so qualijck gelooven, als dat een goede boom quade, te weten vleeschelicke vruchten soude moghen draghen.
482.
d’Apostel spreeckt daer mede het tweede veersken voor u aengetoghen sproke: soo ghy dan malcanderen bijtet ende etet, siet toe dat ghy van malcanderen niet en wort verteert. 8 8 Gal. 5. 15. Isa. 9. 20. Dat waren vleeschelijcke luyden, dese quade boomen en moghen geen goede, namentlijck geestelijcke vruchten dragen. Van dese sijne luyden spreeckt d’Apostel, dat het vleesch begeert tegen den geest. Zijn nu al u geloovige soodanige luyden: wie salt wonder geven dat u Christenen, sulcke vleeschelijcke luyden, die geestelijcke vruchten, vant ooderhouden vande gheboden der liefden niet en konnen draghen?
483.
Men neme noch met u dat dit volcxken, die malcanderen beten ende aten, 9 9 Rom. 7. 19. herboren kinderen Godes waren, dat sy’t goede dat sy wilden niet en konden doen, maer noch t’quadedat sy niet en wilden dedē, doch niet sy, nmaer de zonde die noch in henluyden woonde. Volght daer uyt dat sy dat vleesch, 10 10 Ephes. 4. 22. die quade gewoonte, die oude mensche of begeerten der dolingen na hare oude wandelinge nemmermeer door den geest en moghen dooden, ende so aflaten niet meer tegen den geest te begeeren?
484.
Petrus was (met d’ander jongheren des Heeren) so swack, dat hy den Heere verliet ja versaeckte: volgt daer uyt dat hy na t’ontfangen vanden H. Geest so swack bleef ende den


Heere altijt versaeckte? Dat blijct recht anders, als hy onvertsaeghdelijck den Phariseeuschen raet antwoorde ende hem verblijde, om den name des Heeren te lijden. 1 1 Act. 5. 20. 30. 41.
485.
Soude dat Schriftuere recht ghebruyckt heeten? Daer zijn vleeschelijcke menschen, ja noch strijdende Christenen daer t’vleesch niet ghedoot zijnde, noch begeert teghen den geest: 2 2 Gal. 5. 24. Col. 3, 9, daer uyt volght dat in menschen die heur vleesch met zijn begeerten gecruyst ende den ouden mensche uytgetogen hebben, noch al t’leven door het vleesch begeert teghen den gheest? Daer zijnder die noch strijden ende swack zijn: daer uyt volght datter niemant sterck is, dat niemant den quaden verwonnē ende eenen goeden strijt gestreden heeft. 3 3 1. Joan. 2. 14. Dat is gheen oprecht handelen mette Godlijcke 4 4 2. Tim. 4. 7. Schriftuere: noch dat en is geen bescheyden wijse om yemants seggen onrecht te bewijsē, maer t’is de rechte middel tot kontmakinge van eygen onwijsheyt of verbrilde partijdicheyt.
486.
In u boeck genaemt Wederlegginge, rc. daer dese Grobbelaers dingen teghen mijn Proeve uyt zijn genomē, Aernt ende Reyer, hebt ghyluyden geschreven van dese selve sake aldus: Maer sy (de Catechi.) bekent geerne mette H. Schrift: 5 5 Pag. 38. 36. dat God in ons werckt bey het willen ende t’volbrenghen. Dan dit leert sy: Dat God den gheloovighen de kracht niet en verleent, om zijn geboden in als volkomelijck te onderhouden in dit leven.
487.
Dit is waerkijc een wondersproock in mijnen ooghen, ende moet die daerom hier wat naerder ondersoecken. Doch wilick eerst een weynich tselve u seggen onderscheyden. Met dat woort Geloovigen meyndy allen geloovigen niet herboren zijnde: of allen herborenen mede. Meyndy t’eerste, ick stemme u toe. Want daer vallen geloovigen af. Maer meyndy oock het tweede, als ick houde ja, want anders soudy u Catechismum wederspreken: so moet ick u daer inne wederspreken. Om t’welck schickelijck ende stichtelijck te doen, ick dese uwe Doolsproke alsoo stelle met uwe eygen woorden:

Dat God den Geloovigen t’vermogen niet verleent, om zijn geboden in als te onderhouden hier in dit leven.

XX. Doolsproke der Predicanten .

Dan leert sy (de Catechismus) dat God den geloovigen de kracht niet verleent, om zijn geboden in als volkomelijc te onderhouden in dit leven. A. ende Reynier VVederlegh, pag. 38.

488.
Coornhert.
OM eenigh werck, t’zy wat het wil, te volbrengen, behoeft niet anders dan wil ende macht. Die wat doen wil, mach hy’t niet doen, ten wort niet gedaen. Magh oock yemant wat doen, wil hy’t mede niet doen, t’wert mede niet gedaen. Maer wil ende mach yemant wat doen, dat wort ghedaen.
Nu seghdy dat Godt in ons werckt beyde 6 6 Wederlegh. pag. 38. het willen ende t’volbrengen. ende dit mette H. Schrift, dats mette waerheyt. Het volbrengen is het gevolgh van wil ende macht. Dat is dan, daer die twee zijn dit ghevolgh daer wy van spreken, is t’volbrenghen vande geboden Gods. Dat gheschiet dan immers hier, na dit u eygen beken met de H. Schrift. Want die seyt niet: God sal hier na in’t ander leven wercken: maer dat het God beyde werckt: dats nu. Dat segge ick oock mette H. Schrift ende met u. Daer zijn wy’t alle drie eens. Maer dit wederspreeckt ghy terstont weder tegen de H. Schrift ende teghen u selven, dat God den gheloovigen de kracht niet en verleent, &c. Daer zijdy nu weder oneens teghen de H. Schrift, tegen my ende tegen u selven.
489.
Ick ha u Catechismus, simpelijck leerende datmen de geboden Godts vande liefde niet al volkomelijck konde onderhouden, daer af berispt in mijn Proeve. Dat ende niet anders was de questie. Waer op alleen waren al mijn argumenten ooc bestiert. Die u Catechismale leere merckte ghy voor u niet mogelijck te zijn om staende te houden: daer door klampte ghy (om beschaentheyts vermijdinge) daer by de nieuwe woordekens: In dit leven. Dese uwe schande moet noch doorgaens met u, noch mijn schande heeten. Lieve hoe conde ic anders schrijvē in mijn proeve dan opte woorden die in u Catechismus staen inde vijfde Vrage ende Antwoorde? So moet u onware schijn u ware schande bedecken.
Dat ghy hier vrymoedigh uytspreect, dat ghy hier vrymoedigh uytspreect, dat God den Geloovigen de cracht niet en verleent om zijn geboden in als volkomelijck te onderhouden in dit leven, verschoondy u onware leere geensins mede, maer maeckt die noch vuyler. Want ghy voeght d’eene onwaerheydt tot d’ander, ende lochent soo self t’geen ghy wilt schijnen te bekennen.

490.
Wildy hier niet schijnen te bekennen, dat God vermoghen geeft om zijn Gheboden in als te onderhouden? Jae ghy. 7 7 Doolsproke xvij. ij. 279. Loochendy niet daer by dat God die kracht verleent hier in dit leven? Ja ghy. Nu hebbe ick eerst in mijn boecxken ghenaemt Hemelwerck, ende oock hier voor onwedersprekelijck bewesen, datmen int ander leven niet wercken, gheen Gheboden onderhouden, noch gheen kracht dar toe behoeven sal, maer datmense hier daer toe behoeft. So salse Godt int ander leven daer toe niet verleenen. Ghy seght datse God (daermense alleen daer toe behoeft) niet en verleent. Loochent ghy dan niet dat God de kracht daer toe verleent? Is dat u self nu niet met slijck ghewasschen, ende logen met logen gheloochent? Bedenck eens met ernst wie die woorden Pauli treffen: 8 8 2. Tim. 3. 5. Hebbende een schijn van Godvruchtigheyt, maer zijn kracht versakende.
Met dat u openbaer loochenen, dat God den geloovighen de kracht verleent, om zijn geboden in als volkomelijck te onderhouden in dit leven, loochent ghy oock dat Godt rechtvaerdigh is, of dat het niet volkomentlijck houden van Godts gheboden in dit leven zonde noch strafbaer en is. Het eerste is lasterlijck, maer het laetste is Libertijns.


Ghy bekent dat God van ons in zijne geboden af eyscht volkomen onderhoudinghe 1 1 Reden pag. 8. 10. 11. aller der selver in dit leven. Ghy bekent dat geen mensch geloovigh of ongeloovigh van selfs vermogen heeft om sulcx te volbrengen. Dese beyde stucken bekenne ick volkomelijck met u luyden. Maer ghyluyden, gheensins ick met u, seght dat God den gheloovighen niet en verleent in dit leven kracht om die volkomelijck te onderhouden.
491.
Wil niemant dat volle vermogen hier toe geven, so en magh’t niemant ter werelt hebben. Want niemant van alle menschen en g=heeft dat van hem selve. Bekenne dan mede dat niemant hier de geboden Godts na haren eysch, dats volkomelijck, en mach volbrengen in dit leven. Mach oock een sterffelijck mensche den Almogenden God zijne gaven met gewelt benemen?
Wederom is waerachtich, dat gelijck wy alle dat wy van Gode ontfanghen hebben, 2 2 1. Cor. 4. 7. Gode schuldich zijn. dat wy also mede Gode niet schuldich en zijn, t’gene wy van Gode niet en hebben ontfangen. (Dat seyt oock Augustinus: 3 3 De libero arb. lib. 3. cap. 15. Letter op ofmen t’geen oock recht mach berispen, dat sodanig is alst schuldich is te wesen. Ic meyne wel neen, maer alst niet soo en is, alst schuldich is te wesen. Maer niemandt en is schuldich het ghene hy niet en heeft ontfangen:) so dat gelijck wy ons oock niet en moghen beroemen om hebben, van t’gene wy hebben ontfanghen: wy ons alsoo oock niet en moghen beschuldigen, om t’niet hebben van t’gene wy niet en hebben ontfanghen.
492.
Ghyluyden leert dan immers openbaerlijc, dat God af eyscht t’geen hy ons niet en heeft ghegheven, dat wy van Gode niet en hebben ontfanghen, ende mitsdien dat wy Gode niet schuldigh en zijn. Ist niet onrechtvaerdigheyt als schult te eyschen, t’geen datmen niet en schuldigh en is? Ende by onvermoghen van te betalen datmen niet ontfangen en heeft, ende daerom oock niet ontfangen en heeft, ende daerom oock niet in ghehouden en is, den onschuldigen metten eeuwigen doot te dreygen, ick swijge te straffen? Is dit segge ick, noch geen openabre onrechtvaerdigheyt, ja tyrannije ende fellicheyt? Hoe meughdy nu ontkennen dat u leere dese lasteringen Gode toeschrijft?
Nadien ghy dan oock (so blijckt uyt u eygen woorden) leert dat God in zijne geboden den geloovigen meer af eyscht dan sy vermoghen: so moetmen immers verstaen, dat het niet en komt by der geloovigen schulde, dat sy niet volcomelijck in dit leven, alle de gheboden Gods onderhouden. Ist oock mogelijck, dat yemant sich met ernst beschuldigen mach of wroegen maken om tgheen daer hy sich weet onschuldich in te wesen? Even soo onmogelijck als of God t’zant vander Zee te tellen yemant hadde geboden, de selfde 4 4 Gen. 32. 12. om sulcx niet te vermogen, sich schuldich kennē, ende met ernst, als of hy ghezondight hadde, daer over wroegen soude konnen. Soo leerdy dan gheen zonde te maecken, van datmen hier Godes gheboden niet volkomelijck en kanonderhouden. Twelck ghy selve nochtans bekent (so het inder waerheydt oock is) zonde te wesē. So leerdy van zonde geen zonde maken, ende so leerdy het grontsop vander Libertijnen godtloosicheyt.
493.
Dat niemandt van Gode en heeft ontfangen, en eyscht God van niemant. Heeft niemant dese gave van Godes gheboden volkomenlijck te onderhouden van Gode ontfangē: ende eyscht die God van niemande, soo en is niemandt schuldich, noch en zondight niemant, om dat hy hier God niet volkomelijc gehoorsaem en is. Ende moghen derhalven de menschen hier leven sonder te zondighen: maer seytmen dan dat yemandt van Gode macht daer toe heeft ontfangen, soo magh’t die dan oock volbrengen, want dat elc mach volbrenghen, dat mach hy volbrengen, ende dat doende en zondight hy niet.
Seytmen dan dat Godt niet van yemanden eyscht het gene God hem niet en heeft willen geven: die onwijse geloover van sulck seggen sal mogen sich self onrechtvaerdelijc beschuldigen ende quellen: om dat hy hier niet volkomelijck alle Gods geboden en onderhout. Maer sulcx t’onrecht tegen hem selven doende, sal hy oock zondigen ende door’t beschuldighen vanden ontschudligen schuldigh werden om sulcke zijne onrechtvaerdigheyt.
Maer moght een vroede sulck een vroedtmakinge gelooven, te weten dat God eyscht sulcke volkomen ghehoorsaemheyt in dit leven, die sal’t onmogelijck vallen, al wilde hy, sich selve met ernst te beschuldighen, om dat hy hier Godes gheboden niet volkomelijck en onderhout. Maer licht salt hem daer tegen vallen God, om het eyschen van t’ghene hy niet en heeft willen gheven, met rechten ernst te beschuldigen van onrechtvaerdicheyt of van onwaerachticheyt. Ende dat niet alleen met zijn redelijckheyt, maer met de H. Schrifture selve. Want God selve door zijnen Geest der waerheyt heeft desen aengaende opentlick betuyght dat hy van niemanden yet eyscht boven t’vermoghen, dat is boven t’gene dat hy elcken heeft ghegheven. Want nadien wy niet vermoghens en hebben van ons selve: soo en heeft niemant eenich ander vermoghen (hoe kleyn oock) dan dat Godt heeft willen geven.
494.
So mach dese geloover van dese onware vroetmakinge voorsz in geender wijsen ghelooven, dat God beyde is rechtvaerdich ende daer by oock waerachtich. Want is God so van ons eyschende t’vermogen ende desselfs volbrenghen, van t’gene hy ons niet en heeft gegeven, des niet tegenstaende noch al rechtvaerdigh? Hoe ist hem mogelijck te geloven, dat God waerheydt heeft getuyght inde H. Schrift, opentlijck het platte tegendeel van zijn rechtvaerdigheyt houdende? Is Godt hier inne oock waerachtich, hoe ist hem mogelijck te gelooven, dat God in sulck eyschen boven t’gene hy heeft willen geven, noch gelijcke rechtvaerdigh soude zijn.
Siet daer de vruchten niet min lasterlijck kan nootvolgelijc van dese uwe wederschriftelicke leere: Van dat God ons niet en geeft, noch en wil verleenen in desen leven soo veele vermoghens, als ons van noode is om den eysch van zijn gheboden hier volkomelijck te volbrenghen. Hier mede de grove ongheschicktheydt dese uwe dolinghe vertoont ende bewesen hebbende, mocht ick voort varen, ten waer ic onder den uwen, den vromē niet so partijdigh zijnde, noch wilde nut zijn,


met verklaringe ende beweringe mijns ghevoelens in desen plat teghen de voorsz. uwe opinie strijdich wesende, ende is t’gene volgt.

495.
God is volkomen a rechtvaerdich. Daerom en wil b noch en c doet hy geen onrechtvaerdigheyt: verkeert het oordeel niet 1 1 b Psal. 5. 5. oordeelt niet e onrechtvaerdelijck noch en verdoemt 2 2 c Job 34. 10 Sop. 3 5. niet vergeefs. Dit soude hy alles doen indien hy ons eyschte boven vermogē, 3 3 d Job 8. 3. e Sap. 12. 13. want dat waer van ons geeyscht tgeen hy ons niet en heeft gegeven, noch willen geven. Maer nu f eyscht hy van niemant boven vermogen.

Godt eyscht{
{na des men-{
{vermoghen ende kennisse. Matth. 25: 15. 24. 27. 7. 12. Rom: 1. 19. 20. Luc. 10 27. Exod. 16. 17. 18. &c.
 {vermogen. Deut. 22. 25. 27. 1. 39, 16. 16. 17. 30. 14. 2. Corinth. 8. 12. Isa. 5. 2. 4. Lc. 13. 6. 7. 8.
kennisse. Iac. 4. 17. Isa. 42. 20. 24., 1. 2. 3. Iere. 8. 7. 4. 22. Deut. 18. 21. 22. Exod 4. 5. 8. 9. Ioan. 15. 24. 22. 10. 38. Matth. 25. 24. 27. 44. 45. 11. 4. 6. Luc. 12. 54. 55. 56. Gen. 20. 4. 7.
 {minder na cleender{
{vermoghen. Levit. 5. 7. 11. 14. 21, 12. 8. Num. 26. 2. 14. 22. 29. 31. 32. 11. Deut. 1. 39. Ios. 5. 6. 8. Num. 9. 13. Matth. 19. 8. Luc. 21. 2. 3. Cor. 8. 11. 12. &c.
{ kennisse, 1. Corinth. 3. 1. 2. Hebr. 5. 11. 12. Ion. 4. 11. Ioan. 16. 12. Matth. 11. 24 &c.

meerder van die meer vermoghen of weten. Math. 11. 20. 24. 16. 8. 9. 10. 11. 3. 12. 41. 42. Marc. 16. 14. 8. 17. 19. 21. Ioan. 19. 11. Rom. 1. 32. 2. Pet. 2. 21. Num. 14. 22. 23. 24. 30. 31. Isa. 42. 20. 24.
boven vermoghen van niemanden. 1. Corinth. 10. 13. 1. Pet. 5. 8. 9. 10. Phil. 2. 13. 2. Cor. 1. 5. 8. 9. 10. Num. 14. 9. 22. 23. 29. Prov. 24. 11. 12. Iaco 4. 17. Deut. 30. 11. 14. 22. 25. 27. Luc. 10. 27. Marc. 12. 31. Ioan. 16. 12. &c. Scheldt sulcx inden Phariseen, Luc. 11. 46.

496.

Nochtans eyscht God van alle geloovigen de volkomen onderhoudinghe van alle zijne gheboden hier in dit leven. 4 4 Reden pag. 310. Dit bekent ghyluyden oock selve. Daer toe wil God volkomen vermogen geven, ende dat eenighen alleenlijck, die sulcx nootsakelijck moeten hebben, so ghy’t hout met uwe Predestinatie, of allen gelovigen die dat begeeren ende willich ontfangen. Seyt men t’eerste, soo hangt het ontfangen van sulc volkomen vermogen niet aen der gheloovighen willen of niet willen, maer sy moeten dan dan onvermijdelijc hebben, oock desselfs werckinghe in’t volkomen onderhouden hier van alle gheboden. Daer toe sy dan niet altoos en wercken, maer worden gewrocht ghelijck een timmermans bijl van des Timmermans hant ende verstant, ende ghelijck de Sonne ende alle andere onredelijcke schepselen van Godes wijsheyt ende mogentheyt nootsakelijck beweeght worden ende bestiert.
So dat ware, so maghmen noch geensins lochenen datter gheloovighen zijn die hier in dit leven volkomelijck alle de geboden Gods moghen volbrengen: Immers oock niet dat syse hier also volbrengen. Maer dan moetmē daer by oock bekennen dat by soodanige geloovighe ende volmaeckte mensche noch dat gebrec is, datter niet meer deugts noch prijsens oorsake (by den menschen) in haer luyden en is, dan in zage of bijle van een welgemaect huys, of Sonne of andere schepselen van hare heerlijcke ende nutte werckingen.

497.

Maer seytmen t’ander, te weten dat God sulck volkomen vermogen, vander geboden volbrengen hier wil geven allen geloovighen die’t selve begeeren te ontfangen, so verkrijgen sy sulcke macht om te volbrengen na wille, die mogen sy dan nochmisbruycken, haer ontfangen pont inde aerde begraven, ende scheldens, oock straffens waerdich worden. Daer door sy nootsakelijck Godt rechtvaerdich ende hen selven onrechtvaerdich oordeelen moeten. Want sy hadden moghen met haer een pondt, een pondt winnen: dats na heur ontfanghen vermoghen volkomelijck hier inder tijdt Godes geboden vander Liefden volbrenghen: te weten uyt al haer ontfanghen krachten ende zielen, etc. boven t’welck God in zijn Wet, oock niemant yet af eyscht. Matt. 22. 37. Luc. 10. 27. Marc. 12. 31. etc.

498.

Men magh het ontfanghen vermoghen of pondt misbruycken, men mach’t oock recht ghebruycken. In dat nae vermoghen te werck te stellen, soomen siet aen den ontfangher vande drie ponden. Want die hadde niet minder volkomelijck ghetrou gheweest, in’t naerstigh winnen vande ander drie ponden met zijn ontfanghen drie ponden, dan d’ander met zijn vijf ponden, van ander vijf ponden. Dit blijckt daer aen dat hy so wel gewonnē hebbende na zijn minder, als d’ander na zijn meerder vermoghen, min noch meer dan hy gepresen ende beschoncken wert met zijnn Heeren heerschappie. Ten is dan oock niet te twijfelen of d’ander soude so wel ghepresen ende begaeft zijn gheweest vande Heere, indien hy na kleynder vermogē maer een pont winst gebracht hadde, als d’anderen vande dire ende vijf ponden. Want hy dat so wel mochte ghedaen hebben, als d’anderen heure drie of vijf ponden.
499.
Daer sietmen dan een volkomē uytbeeldinge Christi vāde Godlijcke rechtvaerdicheyt die niemant yet af eyscht boven vermogē. Daer


sietmen dat elck, doende na zijn vermoghen, getrouwelijck handelt volkomelijck int zijne hier de geboden Gods onderhout. Daer sietmen immers opentlijck datmen hier in dit leven (dat nu ons geschille is) de gheboden Gods mach volkomentlijck onderhouden. Daer siet men dat men sulcks houdende, Gode geen eere en neemt, maer datmen hem zijn waerdige eere geeft, dats verde vande lasteringen diemen anders leerende Gode aendoet. Ende daer sietmen datmen sulcx houdende geen stocken of blocken en maeckt van den menschen, maer prijs-waerdighe (doch onnutte) dienaren Godes ende der gherechticheyt over d’een, schantwaerdige ende strafwaerdige dienaren des duyvels ende der zonden over d’ander zijde: ende dat alles over een comende met het algemeen verstant ende getuyghnisse der Godlijcker Schrifturen.
U Catechismus verklaert opte 9. Vraghe dat God den mensche onrecht soude doen, indien hy den mensche (Adam) also niet geschapen hadde dat hy conde doen, dat Godt van hem eyschte. Indien God nu, nae Adams val, van sijne swacke schepselen (buyten haer toedoen of schult so geboren als ghyluyden leert) in zijn Wet eyscht datse niet en konnen doen: of daer hy haer geen vermogen toe wil verleenen: 1 1 B. 137. 138. salmen mede niet moeten bekennen, dat Godt den menschen onrecht soude doen? Want gelijck het buyten Adams toedoen of schult was, hoe hy van Gode soude werden geschapen, ende wat ghebodt hy hem soude geven: 2 2 a Levit. 12, 8 27, 8, Jos. 5, 6, 7, Num. 14. 29, Mat. 22, 3, so ist oock buyten der menschen toedoen ende schult hoe sy van d’eerste voorouderen geboren souden werden, ende wat de Heere dan van hen soude eyschen: 3 3 maer nu vintmen des Heeren eyschen so gematicht na a vermogen dat de menschen van Gode hebben ontfangen of noch mogen verkrijgen (so voor is bewesen) dat God daer niet boven, of onmogelijck eyscht.

500.

Om dat ic de geallegeerde sproke uyt Calvino 4 4 Wederleg. pag. 38. 39, Calv. Comment. op 2, Tim. 2, 7, (van dat ons de geboden te vergeefs gegeven souden zijn, indien ons God niet en verleende kracht om die te volbrnengen:) niet gestelt en hebbe met breede ommestanden, so u zijn naeckte woorden te klaer staen om met u gloosen te moghen verdraeyen, 5 5 Wederleg. pag. 39, ende te verduysteren (soo’t wel schijnt) beschuldicht ghy my hier terstont als oock doorgaens van dat ick niet oprechtelijck om en ga met de schriften der Autheuren. Maer die stuckele ende stommele om tot mijn voornemen te misbruycken, ende dat ick die verdrayen of misduyden soude (ende dat waerlijck t’onrecht so blijckt.) Ende ghy en ontsiet u niet de Propheten, Euangelisten ende Apostelen, Autheurem, vermidts den Geest Gods, vande Godlijcke Schrift, te verdrayen, te buygen, ende te misduyden tegen heur eygentlicke sinne. Dunckt u dat noch al een onrechte handelinghe? Dit doedy sonder schaemte doorgaens ende oock hier tegenwoordelijck, pag. 37. ende oock hier tegenwoordelijck, pag. 37. end 38. in u Wederleg.

501.

De sproke is klaer, de sinne is bloot, ghy weet daer niet tegen te seggen, maer soeckter eenige ongheschicktheyt te trecken by aldien ment verstaet nae de woorden selve: dit doedy noch so ongheschickte glosen, al de gantsche Schrift ende desselvens algemeene sin soude moeten wijcken. Wanneer suldy u eens ontsien dese uwe onbedachte ongeschicktheyden d’een op d’ander soo te overhoopen? Sietse hier wildy. Dat God volkomen onderhoudinge aller zijnre geboden beveelt in desen leven allen Menschen, 6 6 pag. 9, 10, 11 bekendy self in u boeck genaemt Reden. Dat geen mensche sulcx en vermach, sonder daer toe de gave ontfangen te hebben van Gode, is waerachtich ende leert ghyluyden selve. 7 7 ij. 451, 456, etc. Item xxj. Doolsp. 510. etc. Hier inne zijn wy’t eens: maer worden oneens in t’verstant van dese hier voor verhaelde sprken Ezechielis, Jeremie ende ontallijcke meer andere, daer God ons het gene hy inde Wet eyscht belooft te geven. Hier toe segghe ick Ja. Ghyluyden Neen. Daer in zijn wy strijdigh, want ghy dolende hout, so hier voor ghesien ende wederleyt is, dat God de geloovige bidders in Christo hier niet en wil geven of verleenen genoeghsaem vermoghen, om t’geen hy in zijn Wet van ons eyscht, hier inder tijdt te volbrenghen.

502.

Lieve wijst doch eens onder alle de sproken die ghy in dit selve u werck aentreckt uyter H. Schriftueren, waer ghy een der selver met eenige veel ommetanden verhaelt? Nergens in dit geheel geschrift, is de heylighe Gheest Autheur vande Godtlijcke Schrift dan by u van minder aensien dan u Calvijn is? U ist vry met de H. Schrift te doen, dat ghy misbruyck noemt in my, om dat ick met Calvijn t’selve doe. Wat maeckt ghy van u selve.

Is u luyden oock vergeten hoe den uwen 8 8 Pag. 21. int schrift op’t Berchsche boec met Luthers ende Brentij schriften handelen? Daer steldy ten hooghsten maer acht of thien regelkens ende dat noc (so’t wel schijnt) niet mer haer eyghen woorden. Heet dat met u die Argumenten stellen met hare ommestanden? Welcke zijn die? Luthers ende Brentij uytlegginghe op’t 6. Capittel Joan. steldy die daer heel? half? een vierendeel, achtendeel of sesthiendendeel?

Maer wat verhale ick die dingen? Hebdy in u boeck Wederleg. op mijn Proef wel eenigh Argument aengetoghen met zijn nootlijcke ommestanden of des selfs besluyt te samen? Niet een eenigh van allen, veel al nochtans u meer dan te kort blijckēde. Wanneer suldy eens root worden van so groflijck my u schult op te leggen? Ghy seght hier, so ick Calvijns ommestanden gestelt hadde, datmen met een half oogh zijn meyninghe gesien soude hebben.

503.

Siet ghy beyde nu toe met vier heele ooghen (zijnse niet van partijdigheydt ghesloten) of ick u niet trouwelijck u ontrou hier aenwijse van u misduyden van Calvijns woorden. Want daer hy Volbrengen seyt, 9 9 Doolsp. xiij, ij, 30, daer beduyt ghy’t op doen (soo ghy dat wat minder acht, doch qualijck: so voor in


Saul is gesien) ende verswijght gantschelijc zijn woorden vergeefs gegeven souden zijn, in dese uwe glose of verdrayinghe van Calvijns so klare woorden, 1 1 Wederleg. pag. 39. 16. die geen glose met allen en behoefden. Bedenckt u nu eens recht, of die onschamelheydt selve haer self gheheel naect wilde toonen, soudet haer wel moghelijck wesen dat onschamelijcker te doen dan ghyluyden hier doet? Maer laet ons dese uwe glose op Calvijns woorden self hooren, soo salmen t’voordeel sien, dat ghy by sulc u verdrayen wint.

Dat Calvijn hier niet anders seyt, 2 2 Wederleg. pag. 39, dan dat niemant de hemelsche saken verstaen kan, ten sy dat God zijn verstant opene, gelijck niemandt de Geboden des Heeren kan doen, dan die hy de kracht verleent.

295.
So God eenen geboren blinden gheboodt der Sonnen klaerheyt te aenschouwen, sonder hem de ooghen te openen, wie soude van sulck gebieden Godts gheen vergeefs werck moeten maken? So weynich alsmen sien kan sonder ghesicht: soo weynigh machmen de Geboden houden sonder de kracht daer toe nodigh zijnde. Of nu Calvijn noch niemant en hadde geseyt dat ons de gebod ē te vergeefs gegeven souden zijn, indien God ons niet en verleende kracht om die te volbrengen: soudt daerom gheen waerheyt zijn? Vryelijck Jae, die ghy noch niemant macht en hebt te wederlegghen: ten waer ghy dat wilde achten voor nut daer uyt te worden, datmen den lieven God voor een Tyran soude moeten houden, die ons Geboden gaf om te onderhoudē op straf van eeuwige verdoemenisse, die ons onmogelijck zijn om te onderhouden. Siet daer de vrucht van dit u ontrou ende geweldich gloseren van u Calvijns klare woorden.

505.
Grob. of Arent ende Reynier. 3 3 .j. verso 22.

Gelijck’t oock gantsch niet en volght, dat God een vergeefs werck aen den Gelovigen doet, overmits t’selve niet volkomelijck in dit leven en geschiet.

506.
Coornhert. 4 4 Doolsp. xvij B, 279, etc.
Dat de Geloovige geen Geboden en sullen hebben noch houden na dit leven, is nu dickmael ghebleken hier voor ende oock int Hemelwerck. Dat Godes wil is, dat de geloovigen zijn Geboden niet voor ses, drie, of negen, 5 5 Redē pag. 9, maer al de thien Geboden moeten onderhouden, seghdy selve: t’is dan Godes wille, dat sulcks hier geschiede in dit leven.

507
Om dit te doen worden werckt Godt de wille in den Geloovigen, so ghy self bekent. Wil sonder macht en voordert niet, maer is te vergeefs om de Geboden Godts, so hy die gebiet, dats volkomelijck, ende niet voor een deel te onderhouden. Geen Gelovige heeft de macht daer toe van sich selve. God geeft eenige of niemant de macht. Niemant seght ghyluyden. So onderhout niemant na den wille Godes, dats volkomelijck de Geboden Godes hier noch hier namaels. Dus blijckt dat na u leere Godt dit vergheefs werck aen den Gelovigen doet, overmits hy niemandt de machrt geeft om de Gebodēn a zijnen wille volkomelijck hier in dit leven te onderhouden.

508.
Ende hier inne stemt Calvijn met my tegen u luyden volkomelijck over een, oock tegen u Catechismum, daer hy schrijft alsoo: Dat ons de Geboden te vergeefs gegeven souden zijn, 6 6 Calvijn Coment. op 2, Tim. 2, 7, indien ons Godt niet en verleende kracht om die te volbrenghen.Hoe mochte Calvijn selve u voorsz. seggen opentlijcker tege, ende het mijne mede spreken? Daer siedy nu watter volght, uyt het voorsz. mijn schrijvn.
509.
Grob. of A. ende R. 7 7 f. j. verso 25.
Te vergeefs allegeert de Censor ooc in dit verschil den spreuck Deuter. 30. 6. daer aldus geschreven staet: 8 8 Wtlegginge der spreuck Deut. 30, 6, De Heere uwe God sal uwe Herten besnijden en t’herte uwes saets, dat ghy den Heere uwen God lief hebbet van gantscher herten ende van gantscher Sielen, op dat ghy leven meught. Want dat in dese passagie een gantsch volkomen Liefde belooft wert, daer geen zonde noch gebreck by en is, en staen wy in ghenen deele toe: maer wel een oprechte, ongheveynsde, ende hertelijcke Liefde: ghelijck dan dese woorden, Van gantscher Herten, ende uyt gantscher Zielen, dickwils in sulcken verstant ghenomen worden.

510.
Dat God gheen volmaeckte Liefde en heeft belooft te gheven in dit leven met die woorden: Ende de Heere sal besnyden dyn Herte, &c. Deuter. 30. 6.

XVII. Doolsproocke der Predicanten .

510.
Coornhert.
IN u boeck ghenaemt Wederlegh, 9 9 Pag. 43, bekennende dat dese Belofte: De Heere sal u Herte besnijden: dit leven aengaen, seghdy voor Redene: waeromme die woorden deser Beloften anders verstaen moeten worden, dan in de Wet: overmidts inde Wet staet, Van gantscher herten, van gantscher Zielen, van gantschen Gemoede, ende van allen krachten. Met welcke overhopinghe van woorden de Heere aenwijst de opperste volkomenheyt die hy in zijne VVet is eyschende. Dit zijn sulcx u eygen woorden.

511.
Hier naest voor hebbe ick bewesen, so God ons Geboden en geeft sonder ons macht te geven om die te volbrenghen, dat dan Godes wijsheyt sulck werck van Geboden geven, te vergeefs soude zijn. Wat soudet oock anders zijn met het werck Gods van dese Belofte Deuter. 30. 6. ons te geven, als hy daer niet mede en meynde sodanige volmaecte Liefde, als hy in zijn Wet van ons is eysschende?

512.
Eyscht God volkomen Liefde, Ja de alder opperste volkomenheyt in zijn Wet: wil Godt ons d’alder opperste volkomen-


heyt Liefde niet uytstorten in onse Herten, maer alleenlijck in een onvolkomen of minder volkomen Liefde dan hy ons eyscht: ende mochten wy die niet van ons selve, noch van niemant anders hebben dan van Gode (soo ick ghewisselijck houde) sal dese Belofte dan oock niet een vergeefs werc Godes zijn? Voorwaer ja.
513.
Want also onmogelijck het is dat de Gheloovers van dese uwe dolinge sich selven met ernstige waerheyt selve sullen mogen beschuldigen, van dat sy Gode niet so volkomelijck als hy in zijn Wet is eysschende, lief en hebben, dat Libertijnsch is: so onmogelijck ist heur in haer Herten te ghelooven dat Godt rechtvaerdigh is, in’t eysschen van ons, t’gene hy ons niet en heeft gegeven, t’welc Gods lasteringe is. Laet ons nu komē tot u vreemde ende ongehoorde wijse van bewijsinge.

514
In de Wet staen meer dan die twee benamingen, als Herte, Ziele, Gemoet, ende Krachten. Waer een van vier ghebreeckt, daer en wort niet gemeynt of geeyscht de opperste volmaecktheyt: Maer niet dan een ongheveynstheydt ende oprechticheyt. Jae soo Mannen. Soude daer dan geen volkomentheyt by verstaen werden? Komdy nu voort met een onderscheyt tusschen een opperste (menschelijcke, wy spreken niet van de Godlijcke) volkomenheydt ende tusschen een volkomenheyt. Waer leert u de heylige Schrift also spreken?

516.
Die noemt Christus saligh te wesen die 1 1 Mat. 5. 8. suyver zijn van herten: soude de Heere, nae dese uwe Regule, daer by verstaen een besmette of onvolkomen suyverheydt van herten, omdat daer niet by en staen uwe overhopinge van woorden, te weten suyver van Herten, Ziele, Gemoet ende krachten?

517.

So doende, bekladdet ghy oock dat suyvere 2 2 Mat 11. 2. 9 Lam Godes selve, van niet volkomelijck sachtmoedich ende lanckmoedich te zijn gheweest van herten. Want dese name staet daer maer alleen, sonder de voorsz. uwe overhopinghe van woorden. Dat waer wel een ongeregelde Regule tot lasteringe vande 3 3 Joan. 13. 15 volmaeckte Regule des levens Jesu Christi.

518.
Lieve seght doch, daer de Heere belooft te maken, dat wy hem van gantscher herten sullen a soecken, 4 4 a Jer. 29. 13. van gantscher Herten tot hem b keeren, 5 5 b Jer. 24. 7. ende ons sulcks te doen c beveelt, oock van gantscher Herten te d dienen. 6 6 c Joel 2. 12. 7 7 1. Reg. 12. 20. Soude dan van alle sulcks des Heeren wille niet beteeckenen dat wy’t volkomelick, maer alleen gebreckelijck, dat is zondelick ende onbeveynsdelijck doen? Dit sietmen hier u duydinge der voorsz. beloftenis-woorden te zijn. Wat Libertijnē sullen u in dese heure Hooftleere niet volkomelijcken toestemmen?

519.
Want nae dese uwe onghehoorde Regule soude nootlijck moeten aldus gheseyt worden: 8 8 Deut. 10. 12. Al ist sulcks dat Godt van Israel niet anders en begeert, dan dat sy hem vreesen, lief-hebben, etc. uyt haer gantscher herte ende Ziele: So en begeert God nochtans niet (om dat daer niet by en staet, van gantschen Gemoede ende Krachten) dat wy sulcx volkomelijck, maer alleen onvolkomelijck ende zondelijck, te weten onbeveynsdelijck, dats oprechtelijck, sullen volbrenghen ofte doen.

520.
Dan sal ooc uyt dese uwe nieuwe verzierde regel wel volgen, al ist so dat God beveelt zijn Geboden te ghehoorsamen, 9 9 Deut. 11. 13. hem lief te hebben, etc. van gantscher Herten ende van gantscher Zielen: soo en eyscht hy nochtans daer mede gheen volmaeckte of volkomen, maer zondige, dats onbeveynsde gehoorsaemheyt, Liefde, etc. Want daer en vintmen niet dese voorsz. overhopinge van alle de vier namen, als Herte, Ziele, Gemoet ende Krachten. Wilt God dan niet geven, sal’t God dan oock niet eysschen. Hoe mach’t gebreck of zonde zijn, dat wy de volkomenheyt niet en hebben? Dit volght uyt u leere. Dit is oock der Libertijnen leere.

521.
Maer soudy om geen Libertijnen te schijnen, u pijnen ons vroet te maken: Dat God ons alle sulcks volkomelijck af eyscht in zijn Wet: ende midtsdien meer eyscht, dan hy ons wil ende belooft in zijne beloften te geven, te weten volmaeckte Liefde: 10 10 Mat. 25. 24 so suldy oock wel over een stemmen met het Tyrannelijcke gevoelen, dat de quade knecht hadde van den Heere, als hy tot hem seyde: Ic wist Heere, dat du een hart Man biste, die daer maeyste daer du niet en hebste gezaeyt.
522.
Hier betoondy u selve in’t leeren, dat God van ons meer eyscht dan hy genade toe geeft, te wesen die luyden selve, die Bullinger beschrijft, op dese voorghemelde plaetse, 11 11 Marl. Expos. Eccl. Matt. 25. 24.selve met dese zijne eygen woordē: suyverlijck verhaelt hy (de Heere) hier aller Godloosen lasterlijcke woorden, oock aller schijndeughden Goddeloose ende ydele ontschuldingen. De Godtloosen roepen, t’is hart ende sorghelijck den Heere te dienen. Sware dinghen eyscht hy van ons, daer toe hy maer kleyn vermoghen geeft, &c.

523.
Want ghy leert in u Boecxken Redene, 12 12 Pag. 9. 10. 11. etc. dat God eyscht van zijne Geloovigen, hier ter werelt) d’aldervolmaeckste Liefde. Hier loochent ghy dat Godt ons volmaeckte Liefde belooft te geven, 13 13 xx. Doolsp. ij. 488. Ja seght dat Godt die hier niemant en geeft. Gy bekent met my dat het een gave Godts is, die geen mensche van hem self en heeft. Is dat nu oock anders geseyt, dan God gebiet den Geloovigen sware (ja onmogelijcke) dingen, daer toe hy maer kleyn vermogen geeft? Dat mooghdy niet verschonen van Gode tyrannye ende onrechtvaerdigheydt aen te segghen, t’welck Godts-lasteringe is.
524.
Dese uwe Gods-lasteringe moet ghy bekennen, of ontkennen dit u seggen: dat God in dese beloften geen volkomen Liefde en belooft: ende met de H. Schrift bekennen, dat God den Gheloovighen belooft soo veele krachts te gheven om hem lief te hebben,


als hy van haer eyscht in dese Geboden houdende van gantscher herten, van gantscher Zielen, van gantschen gemoede ende van alle heur krachten, maer niet daer boven: welck Herte, Ziele, Gemoede ende Krachten hy haer heeft verleent.
525.
Eyscht God dan oock van den Geloocigen niet anders dan t’gene sy nu al van hem hebben ontfangen (als blijckt) waerom wildy dan niet belijden dese naeckte waerheydt: Dat Godt haer in desen Ghebode niet altoos af en eyscht boven haer vermogen?

526.
Eyscht God dan ooc t’geen sy vermogen: wie mach u gelooven in’t seggeb, dat sy niet en souden vermogen, t’geen God seyt dat sy immers vermoegen? Of vermogen sy niet, t’gene dat sy in den Heere vermogen? Of ist nu swaer ende onmogelijck, t’gunt ghy hier voor licht ende moghelijck bekent te wesen. 1 1 A. 9. 10. namentlijck het juck Christi vande Liefde? Siet hoe ghy met u selven over een comt.

527.
Daer siedy genoegh u grove dolinghe in dese beloften Deut. 30. 6. Noch meer suldy se sien in dese uwe eygen woorden in dit schrifts beginsel, luydende aldus: 2 2 Wederleg. pag. 23.
Maer ons beyder gevoelen is, dat in die twee Geboden, de geheele VVet is begrepen, ende dat Christus Matt. 22. 37. niet anders en doet, dan een verhael vande Geboden door Moysen gegeven, Deut. 6. 5. Levit. 19. 18.

528.
Nu en staen in Deuter. 6. 5. niet meer dan drye woorden, namentlijck Herte, Ziele, ende Kracht. Insgelijcx en vintmer maer drye by Mattheum 22. 37. ende daer onder noch een van een ander name, te weten Gemoedt. Oock seght ghyluyden selve, ja ons Heere self, dat in dese voorsz Gheboden de geheele Wet is begrepen.
529.
So en eyscht dan de Wet oock geen ander noch volkomender Liefde dan die drie woorden elck begrijpen. So moet ghy nu segghen dat ghyluyden in dit u voorsz. seggen, Jae dat Christus sulcx self segghende, onwaerheyt spreken: of wildy daer niet aen, dat dese uwe verzierde Regule van overhopinge van woorden valsch zy, als sy oock is.
530.
Want gelijck die vier woorden inde Wet, vermidts haer overhopinghe, na u Regule, volkomender Liefde souden aenwijsen: soo souden sy mede boven dese drye by Mattheum ende Deu 6. 5. mede volkomender Liefde aenwijsen. 3 3 Deut. 6. 5. Matt. 22. 37. Marc. 12. 30. Luc. 10. 27. Ende soude daer uyt volgen, dat alsoo de twee woorden, van Herte ende Ziele, staende inde belofte, (Deut. 30. 6.) minder Liefde aenwijsen, dan de drie woorden van Hert, Ziele ende Krachten by Mattheum: also mede dat dese drye woorden minder Liefde aenwijsen, dan die vier woorden staende by Marcum ende Lucam.

531.
Wildy nu de waerheyt, die Christus self is, oock uwe eygen voorsz. woorden loghenstraffē, daer inne dat inde voorsz. drie woorden de heele Wet is begrepen: so seght wat in de vier woorden voorsz. by Marcum ende Lucam, een meerder of opperder volkomenheyt wert geheyscht dan by Mattheum ende Deuteronomium voorsz. ende dat overmits na die overhopinge van woorden na dese uwe 4 4 Deut. 6. 5. Matt. 22 37 nieuwe ende ongehoorde verzieringe die ghy nu bestaet voort te halen. Of hebdy noch so veele vreese voor den Menschen, dat ghy u dat ontsiet te seggen: so en ontsiet u niet te belijden, dat dese uwe eygen gedichte nieuwe Regule valsch is, ende niet dan een ydele Sophisterije.

532.
Grob of A. ende R. 5 5 e. vj. verso
By exempel: Als Ezechias seyt, Dat hy met volkomener hertē gewandelt heeft voor God, so verstaet hy daer mede niet, 6 6 Isa. 38. 3. dat hy in als volkomelijck de Geboden des Heeren gehouden hadde, (want in’t selfde Capittel bekent hy zijn zonden, vers. 17. ende korts daer aen bewijst hy wederomme zijne swacheydt) maer dat hy hem oprechtelijck voor Godt hadde gedragen.
533.
Coornhert.

Dat Ezechias eertijds so wel als David 7 7 Isa. 58. 1 erghens gezondicht hadde, brengen zijn selfs woorden mede. Dat hy in gehoorsaemheydt Godes beneffens David wert gestelt, tuygeb de woorden der Godtlijcker Schriftueren. Maer dat de gene die gezondiget heeft, 8 8 4. Reg. 1 daer na noch al t’leven door so moet zondigen, zijn de woorden uwes goetdunckenheyts.

534.
Want soo dit u goetduncken goet bewijs sal wesen: soo is dit sot bedencken oock goedt bewijs. David hadde voormaels gezondicht in die grove zonden van Dootslagh ende Overspel. Daer uyt moetmen besluyten, dat hy daer na tot zijn doot toe, sich altijdt bezondight heeft met Dootslagh ende Overspel, of met diergelijcke grove zonden, of ten minsten met andere zonden, so dat hy daer na noyt het sondigen geheel gelaten heeft tot zijn doot toe. Maer hier inne logenstraft u de H. Schrift openbaerlijck, seggende alsoo:

535.
Om des wille dat David gedaen hadde dat 9 9 3. Reg. 15. 5. recht was in des Heeren ooghen, ende van alle t’gene hem de Heere hadde geboden, niet en was gheweken van alle de dagen zijns levens, uytghenomen de daet van Vria den Hethiter, &c. Soude dat met u luyden moeten heeten, 10 10 Besluyten qualijck dat alle die voormaels hebben ghezondicht, noch alle de dagen hares levens moeten zondighen? Siet daer uwe meesterlijcke bewijsinge uyt den Exempel van Ezechia.

536.
Maer of men u noch al sulcx mochte toegeven, na u begheeren teghen de waerheyt: hoe salmen u toelaten des openbare onwaerheydt? Die woorden Ezechie, van dat hy met volkomender herten ghewandeldt heeft voor Gode, beteeckenen maer een ongeveynstheydt ende oprechtigheydt, maer gheen volkomen onderhoudinge alder Gheboden des Heeren: Daer by blijckt, dat die woorden met volkomender herten, tot allen plaetsen in de Schrift niet anders


dan sulcx betekenen, ende volghens dien oock in de plaetse Deut. 30. 6. die woorden uyt gantscher herten ende zielen lief te hebben 1 1 Argumenteren qualijck. Ghyluyden mooght niet ontkennen dat sodanigh dese uwe bewijs-reden is. Ontkent nu kondy, dat het een kintsche ende nulle bewijsreden is.

537.
Grob. of Arent ende Reynier. 2 2 F. ij. 7.
Item, wanneer de kamerling Philippum badt, om te mogen gedoopt werden, ende Philippus hem antwoorde, dat het gheoorloft was, so hy van gantscher herten geloofde, ende hem daer op doopte, so wort daer by niet verstaen een volkomen Gheloove daer geen swackheyt by is (want de Sacramenten sijn ingestelt tot sterckinge des swacken gheloofs) maer een oprecht ende ongeveynst geloove.
538.
Coornhert.
Gelijck de Liefde gheen deylinge en mach lyden, welcke waerheyt ghyluydē hebt moeten belijden. Soo en mach oock het gheloove gheen deylinge of halveringhe lyden. Ghemerckt men dat heel ende volkomen moet hebben, of niet met allen. Men mach’t kleynder ende grooter, minder ende meerder hebben, maer men mach’t niet voor een deel of stuck hebben.
539.
Want de ghene die maer voor een deel gelooft, die en ghelooft niet voor’t ander deel, ende soude dan moeten wesen voor een deel gheloovigh, ende voor’t ander deel ongeloovig in een selve sake. 3 3 Actor. 8, 37 Als hier in den Camerling, die gheloofde dat Jesus Christus de Zone Godes is. Dat moeste hy heel ghelooven, of niet met allen ghelooven, of twijffelen. Ghy segt dat dese Camerlingh niet volkomelijck geloofde. Ghy seght niet dat hy niet en gheloofde. Ghy moet dan segghen, dat hy twijffelde aen die sake, beroerende Godes genade, verscheenen in sijnen Zoone Jesu Christo.

540.
Aen de genade Godes te twyffelen. 4 4 Comment. 1 Joan. 5, 16 seydt u Calvijn te wesen een zonde vol blasphemien. Dit schone geloof moet gy den Camerling toe-schryven, of een volmaecht gheloof dat niet altoos en twijffele dat Jesus Christus de Zoone Godes is. So steldy u met dese uwe Exempelen inne te voeren tot een volkomen exempel van grove onbescheydenheyt.

515.
Grob. of A. ende R.

Even also moetmen oock dese spreuck verstaen: 5 5 F. ij. 14. ghelijck dan uyt de ommestanden van dien bequamelijc kan bewesen worden welcke dese sijn: In’t begin van dit Capittel staet also: Waer ghy onder den Heydenen sijt, daer u de Heere uwe Godt verstootten heeft, ende bekeert u tot den Heere uwen Godt, dat ghy sijne stemme hoort, ghy ende uwe Kinderen, van gantscher herten, ende van gantscher zielen in allen wat ick u heden ghebiede: so sal de Heere uwe God uwe gevanckenisse wenden, ende hem uwer ontfarmen, ende sal u weder vergaderen uyt allen volcken, daer u de Heere uwe God verstroyt heeft. Hier belooft haer de Heere te verlossen ende weder te brenghen, als zy haer souden bekeeren, ende van gantscher Herten ende gantscher Zielen souden doen, ’tghene hy henluyden gheboden hadde. Nu en heeft hy haer verlossinge niet uyt-gestelt, tot dat zy volkomen ende sonder zonde sijn gheweest: maer als sy haer van herten tot hem bekeert, ende na de gehoorsaemheyt sijner geboden ghestaen hebben, soo heeft hem Godt over haer ontfermt. Wat volght hier uyt anders, dan dat by de bekeeringe, ofte het hooren der stemme Godes van gantscher herten ende zielen, niet een volkomen, maer alleen een ongeveynsde ende oprechte gehoorsaemheyt verstaen moet worden?

516.
Coornhert.
Hoe kromt ghyluyden u self om te ontkruypen: ende hoe buyght ghy sulcken klaeren sproke der Godtlijcker Schrift, om u kromme ende van de waerheyt afghebogene opinie recht ende effen waerheydt te doen schijnen? Ick hebbe u voorbekent, ende bekennet hier noch gaerne met u Calvijn, dat het ghene Godt belooft (so Augustinus seyt) 6 6 Instit. ij, 83 wy self niet en doen door de vrye wille, of nature: maer dat het Godt doet uyt genade.

516.
Wt ons self, als uyt ons selve, vermoghen wy niet: in ende met Gode vermogen wy al dat Godt ons gebiedt. 7 7 Mar. 9, 13 Phil. 4, 13 Godt en ghebiet ons menschen immers niet boven sijne Godlijcke Almogentheyt. Wie derf dat segghen? Is Godt dan met ons, wie mach teghen ons wie mach teghen ons sijn? 8 8 Roma. 8, 31 Maer doet het Godt oock, so gheschiet het immers. Wie mach seggen, dat het ghene dat Godt selver doet, niet en geschiet in ons?

518.
Godt gebiedt ons, na u eygen belydinghe, 9 9 Redenen pag. 9. volcomen onderhoudinge aller sijnre Geboden: Nerghens leestmen in sijn Gheboden dat hy ons alleenlijck onbeveynsde ghehoorsaemheyt gebiedt, of oprechte, te weten, die maer voor een deel onvolkomen sy. Bewijst ons dusdanigh bevel Godes, ende dat hy sulcx in sijn Gheboden van ons eyscht sonder meer: ende alle Godtvruchtighe sullen u toe stemmen.

519.
Maer dan moet ghy ons oock toe-stemmen, dat suclke ghedeelde, doch onbeveynsde gehoorsaemheyt genoegh zy voor Gode ende een volcomen ghehoorsaemheyt, als wesende sulckx als sijn wille in sijn Wet die van ons is eysschende. Ende dan suldy al mede moeten belijden dat de herborenen hier al de Geboden Godes volkomelijck moghen onderhouden. Dit’s al teghen u Catechismum, maer volkomelijck met de Libertijnen.

520.
Maer blijfdy by u schrijven, in u boecxken genaemt Redenen voorsz. dat Godt van ons eyscht volkomen onderhoudinghe alre sijnre Geboden: ende onthendy (so ghy hier in dese belofte Deuter. 30. 6. ende elders opentlijck doet) dat Godt ons ’t vermoghen belooft te gheven van sulcke onderhoudinge (’twelc wy van ons selfs niet en hebben) so ist u, met alle uwe Geloovighe so onmogelijck u selfs met ernst om ’t niet volkomelijc onderhouden der


selver te beschuldigen, als of u Godt bevolen hadde teffens in een oogenblick lichaemelijck te wesen tot Antwerpen, tot Parijs, ende tot Romen, om sulcx niet gedaen te hebben. Dit waer volmaeckte Libertinerye, ende Godt beschuldigen van tyrannye.

521.
Belangende nu u groote spits-vondigheyt gesocht in u af-weg vande beloofde ende niet uytgestelde verlossinge, tot dat zy volkomen waren, toondy u selve de ghewoonlijcke luyden. Martinus Borhay, een van de uwen, 1 1 Cōment. in Deuter. 30. 6. schrijft op de beloften Deuter. 30. 6. dat die restitutie doe niet en is gheschiet, maer noch sal worden. So eens zydy met malcanderen in d’uytlegginge der H. Schrift.

522.
Maer laet hem sijn glose bewijsen, bewijst ghy de uwe, anderen de heure. Maer seght doch: tot wat tyde was Israel verlost. volghens dese belofte? Als sy haer (schrijfdy) van herten tot hem bekeert, ende nae de ghehoorsaemheyt sijnre Geboden gestaen hebben.

523.
Dat’s u vernufts, niet Moyses segghen. Die seyt niet, als ghy, daer na staet (soo ghy doet) maer hy seyt: 2 2 Deut. 30, 2. Als ghy weder ghekeert sult wesen tot hem (Gode) ende syn gheboden gehoorsaem wesen, (hoe, beginnen te gehoorsamen, ende dat nae ons goedt-duncken voor een deel? Neen, maar) so ick die huyden bevele, &c. So luyden klaerlijck Godes, plat anders luyden uwe woorden, daer met ghy de H. Schrift interpreteert. Is dat de Schrift niet verkeerdelijck verkeert?

524.
Maer neemt dat men die verkeerde duydinge voor oprecht moghte aennemen. Segt dan, wat tijt geschiede sulck u gedicht wederkeeren des volcks Israel totten Heere, onder wat Rechter of Koningh? Waer seyt de H. Schrift sulcx? ’t Is menighwerven (suldy mogelijck segghen) onder de rechteren in Israel geschiet.
Men sal dat noch al mede sulckx nemen, maer dan moet ghy noch seggen oft van noode was tot verkrijginge van de beloofde verlossinge, dat al’t volck Israel, dan oft ghenoegh was dat eenighe van’t volck (ghelijck God om thien vromen willen Sodoma soude 3 3 Gen. 18, 33. gespaert hebben) sich, also ghy dat schrijft, totten Heere bekeerden?

525.
Soudy ’t laetste seggen, de H. Schrift sal seggen, 4 4 Mat. 13, 38 dat altijt eenige ware tarwe-koorntgens, onder dat menighfuldighe onkruyt is geweest: datter altijt ware geloovigen onder dien ongeloovigen hoope sijn gheweest, daer door zy een ware kercke Godes was: ende datter altijdt ware Gheestelijcken onder sijn 5 5 1 Cor. 10, 3 geweest, die al van een selve spijse ende drancke gegeten ende gedroncken hebben (’t welck was Christus) soo en wast niet noodigh daer na de verlossinge uyt te stellen: want sulcke sijnder altijt onder geweest.

526.
maer segdy dan ’t eerste, te weten, dat het noodigh tot verkryginghe der beloofde verlossinghe was: dat alle’t volck, niemand daer van uyt-genomen, sich moeste totten Heere bekeeren, op de wijse als ghy dat teghen ende anders dan de H. Schrift inhout, bestaet te gloseren: soo wijst ons waer gheschreven staet dat sich alle ’t volck Israel, geen van allen uytgenomen, met een ongeveynsde ende oprechte gehoorsaemheyt totten Heere bekeert heeft gehadt: Ende daer dan noch by dat oprechte ghehoorsaemheyt, niet en is een volkomen, gheheele, maer een gebreckelijcke ende gedeelde (dat is een zondighe) ghehoorsaemheyt.
527.
Of ghy nu tot sulcx een eenighe ende eensame sproke sult vinden inden gantschen Bybele, en weet noch en geloove ick niet: maer weet wel datmen daer ontallijcke spreucken vindt, naecktelijc uytdruckende, dat het volck Israel was a een zot volck, 6 6 a Jer. 4, 22 Isa. 27, 11 een hertneckigh b volck, een c Godt-tergend volck, 7 7 b Exo. 32, 9. 33, 3. Deut. 9, 6. een d boos, schelmigh, Godt-lasterlijck ende afkeerigh volck, van den top de e hoofdes, 8 8 c Psal. 105, 32. tot den planten van den voet-solen niet ghesonts aen sich hebbende: 9 9 d Isa. 1, 4 Ja oock een wederspannigh volck. 10 10 e Isa. 1, 6
528.
soude dat het volcxken wesen dat sich tot den heere bekeerde met een ongeveynsde ende oprechte ghehoorsaemheyt? Wien suldy dat konnen vroedt maecken, dan die gantsch onvroet, ja sinneloos is ende verwoedt? Segdy zy en waren so quaet altijt niet. De H. schrift sal u logen-straffen: want die tuyght opentlijck, dat zy a altijt den Heere weder-stonden: 11 11 a Act. 7, 5. Deut. 9, 7, 24, 31, 37 Isa. 65, 3 Nahum. 3, 19, etc. dat’s niet van huyden of gisteren, maer van een altijt aen een duyrende wederspannigheyt ghesproken. Soude dat met u nieuwe tale moeten heeten, met ongheveynsder ende oprechter herten den Heere te ghehoorsamen? Dat zy soo verde gheseyt van u schoone uytlegginghe der voorsz. sproken, Deut. 30. 6.

529.
Grob. of A. ende R.

Weynigh daer na volgen de woorden hier 12 12 F. ij. verso 2. in qustie: Ende de Heere uwe Godt sal uwe herten besnyden, ende het herte uwes Zaets, dat ghy den Heere uwen God lief hebbet van gantscher herten ende van gantscher zielen, op dat ghy leven meught. Onder ’t woordeken Leven, wort begreepen allerley zeghen, geluck ende welvaren, ende wort ’t selve ghestelt teghen den vloeck, waer van daer oock vermaent wort. Nu lesen wy niet dat Godt vertoeft heeft van sijn volck te zeghenen ofte deught te doen, tot datse volmaeckt ende sonder eenigh gebreck sijn gheweest: Immers so weynigh vinden wy, dat hy vloecken ende straffen, die Moyses daer dreygt, henluyden laten over komen, om dat sy onvolmaeckt waren, maer wel om haere grove ende grouwelijcke zonden die sy beginghen. So blijckt dan hier mede uyt, dat alhier by de woorden, Godt lief te hebben van gantscher herten ende Ziele, niet een gheheel volkomene, maer een ongheveynsde ende uyt der herten voort-komende Liefde verstaen wort.

530.
Coornhert.

Merckt doch Leser op dese woorden Godes


door Moysen verklaert, ende op’t kleyn ontsich deser Predicanten in’t mishandelen derselver. Godt selve doet dat beloofde werck van besnyden, ende der menschen herten sijn’t die besneden souden worden. Tot wat eynde? Op dat zy Gode van gantscher herten ende van gantscher Zielen souden lief hebben. Waer toe dat? Op dat sy moghten leven.

531.
Nopende de Meester van dit werck, ’t is klaer dat om gheen onvolmaeckt werck ghemaeckt te hebben, eenigh mensch ghepresen soude worden, die sulck begonnen werck niet en konde vol-maecken. Godt belooft dit werck van besnijden selve te doen. Godes wille blijckt dan. Doet Godt dat werck niet volmaecktelijck: dat ghebreeckt dan aen Godes goetheyt, die daer onwilligh, of aen Godes wijsheyt, die daer onkonstigh toe is.

532.
Dat waer lasterlijck om segghen van Gode. Neemt bewijs uyter Schrift, die seydt alsoo: Die reyn is, diens werck is oprecht. 1 1 Pro. 21, 8 Besnijdt Godt der recht bekeerden herten niet gantschelijck, maer alleenlijck voor een deel, so dat daer noch al dit leven langh noch aenkleeft, maer so veele gheneyghtheydts om Godt ende den Naesten te haten, dat het neluyden belet om Gode na sijnen Gebode lief te hebben: hoe salmen moghen gelooven, niet alleen dat sulck werck godes oprecht is, maer oock dat Godt selve reyn is?

533.
Ist werck niet als de werck-man, daer’t werck af ghetuyght? Men moet immers kennen, dat dese werck-man volmaeckt is. Is dat, hoe machmen looochenen dat dit sijn werck van besnyden volmaeckt is? Zijn niet alle wercken Godes volmaeckt? 2 2 Deut. 32. 4, Moyses tuyght oock selve Jae met uyt-ghedruckte woorden. Doet God niet self dit werck van besnyden? Moyses seyt hier mede ja toe. 3 3 Deut. 30. 8. Het is dan mede een volmaeckt werck Godes. Mach aen sulcke van God-besneden herten noch blyven hanghen, de voorsz. ghenegentheyt om Godt ende den Naesten te haten? Gheensins. Wat mach sulcke herten dan beletten om Godt na sijnen Gebode lief te hebben? Niet.

533.
Want soo van sulcks noch yet bleef, soo en moghten zy niet doen ’tghene het eynde is, daerom Godt dese besnijdenisse te doen belooft. Is dat niet op dat sy Godt lief souden hebben van gantscher herten ende van gantscher zielen? Dat seyt de H. Schrift. So nu God maer een deel van’t herte besnede, latende eenigh deel quaet, onreyn, of hatigh blyven: soude met waerheyt mogen geseyt worden, dat sulck mensch Gode van gantscher herten moghte lief hebben? Dat dencke ick niet.

534.
Want ten kan niet anders doen dan ’tselve is: te weten, een herte dat gantsch ende volkomen vry is van hatelijcke ghenegentheyt, mach Godt gantschelijck ende volcomentlijc lief hebben: maer een hert dat maer ten deel ende onvolkomelijck vry is van de hatelijcke genegentheyt, en mach Godt niet gantschelijck ende volkoemlijck liefhebben.

535.
Wat volght hier nu uyt u luyder vreemde glose doch anders, dan dat Godt de herten niet gantschelijck besnijdende, maer biet dan voor een deel, vergeefs werck doet aen sulck besnijden: also daer gheen van alle sulcke besnedenen van Gode self, Godt lief moghen hebben van gantscher herten in desen leven: ’twelck nochtans het eynde van dit werck Godes selve is. Hy oordeele nu die verstandt heeft, of dese Predicanten met dese haere leelijcke glosen van den reynen, volmaeckten, ende alwijsen Gode niet en maken eenen onreynen, onvolmaeckten, ende onwijsen Godt.

536.
Aengaende nu ’t woordeken Leven, 4 4 De Predicanten zijn onbescheydē. betoondy oock hier, als doorgaens u kleyne bescheydenheyt in’t niet konnen, daer’t eyscht tusschen knechten, huyrlingen, ende kinderen onderscheyden. Salmen u, die u voor Leeraren laet loonen, ende eeren, noch moten leeren datter sijn, die Gode dienen, uyt vreese van straf, uyt hope van loon, ende uyt loutere Liefde? Sal men u behoeven te bewijsen datter altijt in de sichtbare kercke Godes sijn geweest straf-vluchtige knechten, loonsuchtighe huyrlinghen, ende Godt-lievende Erfgenamen Godes?

537.
Wat helpt u nu, dat den slagh-vreesenden knechten om voor ’t verwilderen den vloecke van uyterlijcke teghenheyden tot af-schrickinghe gedreyght was: ende den loon-geerighen huyrlinghen den zeghen van uyterlijck 5 5 1. Joan. 4. 18 welvaren om Gode te ghenaecken, tot aenlockinghe belooft was: om te bewijsen datter gheene altoos en waren, uyt welcker herten, volkomelijck van Gode besneden sijnde, de vreese so was uytgdreven door de volmaeckte Liefde: dat zy sonder alle eygensoeckelijcheyt van straf ende loon, Gode met gantscher Herten ende met gantscher Zielen uyt louter Liefden aenkleefden ende dienden?

538.
Behalven Josue,Caleb, ende meer andere die Godt beter dan alle sijn schepselen ende gaven kennende, hem als ’t opperste, ja eenighe goet boven al lief hadden, welcker loon niet en was tijtlijck geluck, maer God selve: so siet men immers ontwijffelijck Moysen oock sodanighe oprechte ende loutere Liefde tot Gode ghehadt t hebben, oock totten Menschen: 6 6 Exo. 32. 32. dat hy sonder alle aenschou op sijn eyghen eeuwighe verdoemenisse ende saligheydt (veel min tijdtlijcke qualijck-vaert of wel-vaert) sich self, ende alle eygensoeckelijckheydt gantschelijck in Gode verlooren hebbende, ter Liefden van Godes eere, ende des volcx saligheydt, uyt het Boeck (des Levens) dat Godt hadde gheschreven, ghedaen te wesen wenschtede.

539.
Nu kondy wel mercken wat kintscher onbescheydener ende nietigher blijck hier by u is voortghebracht, om te bewijsen dat by de woorden, Godt lief hebben van gantscher


Herten ende van gantscher Zielen, niet verstaen en wort gheheel een volkomen, maer een ongeveynsde ende uyter herten voortkomende, dat is, een ghedeelde, halve, ja gheen Liefde (want sy mach na u eyghen bekennen niet gedeelt sijn) ende in somma een zondighe Liefde, die twee verscheyden Heeren teffens lief heeft, dient, ende over beyden zijden hinckende, Gode aenhanght, niet met gantscher, maer met ghedeelder herten. Soude dat de Liefde sijn die Godt den waren boetvaerdighen ende tot sich bekeerenden herten belooft te gheven? Die hem behaeght? Die hy ons gebiedt, beveelt ende af-eyscht?

540.
Nopende u weder verhaelde vertoeven Godes van sijn volck te zeghenen, ende goedt te doen, oock te vloecken ende te straffen, 1 1 A. 194, 195 Psal. 72, 2, 3, 4, 5,. Jere. 12, 1. Job 21, 7. is soo onseeckerrn bewijs, dat oock de Heylighen Godes in de oude eeuwe sich menighmaelen hart dae aen hebben ghestooten, dat het den Goddeloosen uyterlijc so wel, ende den Godsalighen so qualijck ging. Sulcx dat hier inne Godes oordeelen by wijlen als den Hemel van de Aerde, 2 2 Isa. 55, 9. van der menschen oordeelen waren verscheyden. Ende ghy waent uyt u onwijse ende onseeckere waen hier wat wijslijcks ende seeckers te besluyten? Oock is hier, ende hier naest voor, dese uwe onbedachtheyt ghenoegh bedacht ende vernielt.

541.
Grob. of A. ende R.

Ten laetsten en vindt men niet, 3 3 F. ij. verso 21. dat dese beloftenisse in sulcken verstande, als de Censor die neemt, oyt aen den Israelitischen Volcke vervult sy gheworden, te weten: Dat Godt haer ende hares Zaets herte alsoo soude besneden hebben, datse sijne Geboden volcomelijck souden hebben onderhouden, ende sonder eenighe zonde in dit leven geweest sijn.Maer ter contrarien vinden wy, dat alle Israeliten selfs de Hooghe-priester niet uytghenomen, alle Jare aen den thienden dagh der sevender Maent, welcke ghenaemt werde, de Versoen-dagh, haer Zielen mosten bekommeren ofte kastijden, ende een Offerhande tot versoeninghe van hare zonden brenghen. Dit heeft Godt den gantschen volcke tot een eeuwigh Recht verordent, ende ’t selve so ernstelijck geboden t’onderhouden, dat hy den ghenen, die sijn lichaem niet en soude kastijden aen dien daghe, dreyght uyt sijnen Volcke te roeyen. Wat is dit anders gheweest, dan een openbare bekentenisse, datse alle te samen zondigh ende ghebreckelijck waren?

542.
Coornhert.

Ten laetsten en vindt men niet dat ghy self verstaet wat ghy handelt, maer wel, dat ghy sijt van den Luyden beschreven met u eyghen verwen van den Apostel. 4 4 1 Tim. 1, 7
Want hier oock (als veel-malen hier in dit boecxken) onlochbaerlijcken blijckt, dat ghy selve niet en weet waer af ghy spreeckt, nochte oock wat ghy bevestight.

543.
Seght nu, O ghy waen-leeraeren, waer of wy nu spreecken: Is dat, of yemant leeft sonder zondighen? Neen: of yemant leeft die noyt en heeft gezondight? Oock niet: of oyt yemandt was die sonder zonde is gheweest? Noch veele min. Wat is dan onse sake daer wy af spreken? Of eenigh herbooren Mensche de Geboden Christi vande Liefde volkomelijck can houden. Voeght daer noch u toe-voeghsel by, ende seght: Of een herbooren Mensche de voorsz. Geboden van de liefde volkomelijck can onderhouden in dit leven.

544.
Dat alleen en de niet anders van alle de voorsz. andere stucken, is onse questie. Daer alleen spreken wy af. Daer teghen en seghdy nu in dit onwijse besluyt niet een woordt, maer van ’tgheen wy niet af en spreken: nametlijck van sonder zonde te sijn. Dat en stont u niet toe te wederspreken, maer dat de herborene sich nu van haer foorleden zondighen af-ghekeert hebbende, totten Heere dan voortaen de Geboden Christi van de Liefde hier volcomelijck connen houden.

545.
Dit is ons gheschille. Daer seyt u Catechismus ende ghy opentlijck Neen. Daer toe segghe ick openbaerlijcken Ja. Sulcks bewijse ende bevestige ick met menighte van klare ende uytghedruckte spreucken der Heyligher Schrifturen. Sulck mijn Ja seggen, moest ghy neen bewijsen, so ghy u leere wilt voorstaen. Dat doedy nerghens. Maer self andere gheschillen verzierende, strijdt ghy yeghen u self ghemaeckte mannekens, ende wilt also in een droom-strijt een droom-victorie schijnen te behalen. Is dat niet een ydele spieghel-vechterye?

546.
Weet ghyluyden dan ooc self waer af ghy spreeckt, ende wat ghy bevestight? Hebdy hier bewesen dat niemandt van alle herboren Menschen voortaen mach leven. sonder meer te zondighen? Daer af en roerdy hier in u bewijsredenen, noch in u besluyt niet een woordeken. Soude dat met u wederlegghen heeten? Of zydy soo heel onbescheyden, dat ghy gheen onderscheydt en kondt maken tusschen sonder zonde te wesen of te hebben, ende tusschen niet zondighen: so mooghdy’t hier voor lesen. 5 5 B. 113, 114, 153. pag. etc. Is u dat niet ghenoegh om mijn ongheleertheyt ende ongheachtheyt: Soo siet dese klaere onderscheyt van alle sulckx breeder gheschreven by den hoogh-achtbaren ende gheleerden Augustinum: die van u Calvijn selve wordt beschreven, 6 6 Instit. xviij. 24.onder alle den Vaderen den alder ghetrouwsten te wesen inde Kerckelijcke leeringhen. Dese schrijft alsoo:

547.
VVant men machse niet terstont bejegenen 7 7 August. de pecca. meritis & remis cōtra. Pela. 1. ij. cap. 6. met een roeckeloose onbehoedtsaemheyt, die daer segghen, dat de mensche in desen leven mach wesen sonde zonde. VVant ist dat wy loochenen dat zy’t moghen, wy sullen derogeren ofte te kort doen, soo wel des menschen vrye willekeure, die sulcks willende begheert: als de kracht of barmhertigheydt Godes, die daer toe helpende dat werckt. Maer een ander questie ist, oft mach wesen: een ander, oft is: Een ander, indien’t niet en mach wesen, waerom dat het niet en is: Ende een ander, of daer


yemant, die gantsch gheen zonde en heeft gehadt, niet alleen is, maer of hy tot eenigher tyt sal moghen wesen. Soo my in dit vier-ledighe voortstel der questien worde ghevraeght, of de Mensche in dit leven mach wesen sonder zonde: Ick sal antwoorden dat hy’t mach wesen, door Godes ghenade ende sijnen vryen wille-keure, &c.

548.

Siet daer wie dat seydt, ende wat hy seyt, oock teghen wien hy’t seydt: soo kondy licht mercken dat ghy nu niet tegen my en schrijft. Want ick niet en segghe in dit ons gheschil, dat de mensche in dit levē sonder zonde mach wesen, daer ghy hier teghen strijt, maer Augustinus selve schrijft sulcks, ende dat noch teghen de Pelagianen selve, teghen de welcke hy sulcks ontkende.

549.

Gaet dan eerst hier inne bestrijden Augustinum, die in desen plat u weder-saecke is, ende hem verwonnen hebbende, sijn voorsz. onderscheyden verstaende, ende also wat ghy seght recht gheleert hebbende, dan eerst komt tegen my met dit u Argument uyt d’Offerhande tot de versoeninghe ghenomen sijnde, indien’t u dan gheraden dunckt: Ick hope dat u gheen Schrift-matighe antwoorde en sal ontbreecken, die ick dit u onbescheyden voortstel, nu niet en hebbe konnen waerdigh achten: als niet altoos dienende ter saken, die nu tusschen ons wert ghehandelt, noch in geschille en staet, maer gantsch impertinent ende vreemt daer van is.

550.
Grob. of A. ende R.

Ende also en is onder henluyden niemant 1 1 F. iij. 3. sonder zonde geweest: maer wel veele sijnder gheweest, welcker herten Godt also heeft besneden, datse hem oprechtelijck ende hertgrondelijck lief ghehadt, ende in sijne gheboden ghewandelt hebben.

551.
Coornhert.

Ende hebbe nu vast bewesen, dat ghy self niet en weet wat ghy hebt gheschreven, dat ghy my niet en hebt wedersproken, ende dat ghy niet wijs ghenoegh sijt om u Leere die ghy leert, te beschermen. U verkeerde tale is te bot, u draeyinghen der Schrifturen zijn te grof, ende uwe stoutheydt is niet loos ghenoegh om sulck misbruyck der Godtlijcker Schrifturen waerschijnlijck te pleghen.

552.

Want ghy bekent hier noch selve, datter vele sijn gheweest, welcker herten van Gode sijn besneden. Seght doch, na wiens wille? Na de sijne, dit moet ghy bekennen. Dat wilde Godt doen volmaecktelijck, soo dat sy hem moghte lief hebben nae sijnen wille, of niet. Seghdy’t eerst. So hebben die sijn Geboden van der Liefden hier volcomelijck mogen houden, ende dan leert u Catechismus ende ghyluyden onwaerheyt.

553.

Maer seghdy’t ander, so heeft Godt henluyden de ghenade niet willen gheven, dat sy hem volmaecktelijck ende nae sijnen wille moghten lief hebben. Soo en mach’t hun God oock niet rechtvaerdighlijc af eysschen, so en was’t henluyden oock gheen zonde, dat zy Godt niet volmaecktelijck ende nae sijnen wille liefhadden. Maer dan was’t genoegh (na u duydinghen) dat sy Godt oprechtelijck ende hert-grondelijck lief hadden, al en hadden zy Godt niet lief van gantscher Herten ende van gantscher Zielen.

554.

Het is dan oock ghenoegh, dat zy in sijne Gheboden ghewandelt hebben, doch niet so de Heere ghebiedt, ende hier oock belooft, dat zy in alle des Heeren Gheboden, 2 2 Deut. 30. 8. die hy haer beval, souden doen: maer dat zy heur begaven tot de ghehoorsaemheyt der Wet Godes, te weten, met een aenghevanghen ende toe-nemende ghehoorsaemheyt, so ghy hier rechts voor schrijft, e. viij. 32. f . j 36. 3 3 Vooren dist. 399. ij. 509. Dat is met een Libertijnsche ende wroegheloose onghehoorsaemheydt.

555.
Grob. of A. ende R.

Belanghende de passagie Joannis, 4 4 F. 3. 8. daer hy seyt: So wie uyt Godt ghebooren is, die en doet gheen zonde, de selve is den Berisper meer teghen, dan mede.

Dat al die uyt Gode is ghebooren, zonde doet, ende moet zondighen.

XX II. Doolsproke der Predicanten .

556.

Coornhert.

DAt’s vromelijck gheseyt. Ick sal u bewijs ondersoecken. In de gantsche Bybel leestmen nerghens, dat de herbooren Mensche zondight ende moet zondighen. D’Apostel seydt: 5 5 dat al die uyt Gode is ghebooren, niet en zondight, ja dat hy niet en mach zondighen.

557.

Ick gheloove des Apostels so klaere ende uytghedruckte woorden, daer niet een schriftuerlijcke sproke teghen en is. Ghy loochent des Apostels naeckte woorden, sonder Schriftuere met u te hebben. Soo schame icks my niet de Heylige Schrift boven mijn Vernuft te ghelooven: Ghelijck ghy u niet


en schaemt u vernuft boven de Godtlijcke Schrift te ghelooven.

558.

Daerom, Mannen, wil u hier een wonderlijcke tonghen-konst van noode zijn: o, de klare waerheydt, een duystere loghen, ende wederomme de duystere loghen klare waerheydt te doen schijnen. Gaet dan te werck, toont u konst, voldoet u roem, ende bewijst dat my dese sproke Joannis meer teghen dan mede is.

559.
Grob. of A. ende R.

Want hy spreeckt van allen wedergheborenen 1 1 f. iij. 10. in’t gemeen, ende niet (gelijck men hem soeckt te verdrayen) alleen van den ghenen, die den Mannelijcken ouderdom Christi bereyckt hebben: aen welck onderscheyt de Apostel doch noyt ghedacht en heeft. Sulcx blijckt ende is openbaer uyt d’ommestanden des Texts. Want in’t volghende veersken staet alsoo: Hier inne zijn de kinderen Godes ende de kinderen des Duyvels openbaer: woo wiegheen rechtvaerdigheydt en doet, die en is uyt Godt niet, ende die zijnen broeder niet lief en heeft. Daer siet men klaerlijck, dat d’Apostel de kinderen Godes, die die uyt God geboren zijn, vande welcke hy recht te vooren ghesproken hadde, niet en stelt (gelijck de Censor meynt) tegen de jonghe kinders in Christo, maer teghen de kinderen des Duyvels, die gheen rechtvaerdicheydt en doen, ende niet lief en hebben: Waer onder wy immers hopen, dat hy de eerstgheboorene kinderkens niet rekenen en wil.

560.
Coornhert.

Soo mijn penne niet moede en ware van al u onnoodighe teghestellen te beantwoorden: ghy soudt licht sien moghen, dat ghy hier al mede spreeckende dat ghy niet en weet, al wat te stoutelijcken durft segghen dat d’Apostel aen den onderscheydt by my daer ghestelt, noyt en heeft ghedacht. Wat? Sout ghyluyden dan u vermeten der Menschen, immers eens Apostels ghedachten te weten?

561.

Maer laet ons hier, om langheyt te mijden, nu toegheven (t’welc u onmoghelijck soude zijn my te benemen, soo icks houden wilde metter Schriftueren tuyghnissen) dat d’Apostel daer spreeckt, sonder alle onderscheyt, van alle kinderen Godes, sy zijn dan jongh ofte oudt: van ghelijcken mede dat hy de kinderen Godes stelt teghen des Duyvels kinderen: 2 2 1. Joan. 3, 9, wat suldy dan daer uyt voortbrenghen tot bewijs dat dese sproocke niet voor, maer teghen my is in ons geschille?

562.
Grob. of Arent. ende Reynier. 3 3 f. iij. 28.

Weynigh te voren int seste versken schrijft de selve Apostel aldus: 4 4 1. Joan. 3. 6. 1. Joan. 3. 8. Wie in hem blijft en zondight niet: soo wie zondight, die en heeft hem niet ghesien noch ghekent. Daer na int achtste versken: Die zonde doet, is uyt den Duyvel.

563.
Coornhert.

Het schijnt u een lust te toonen, dat ghy niet en weet wat ghy spreeckt, immers dat ghy wanende voor u te spreken teghen my, onwetens selve teghen u spreeckt, voor my: segghe ick niet dat de herborene de gheboden vander Liefden volkomelijck hier mach houden, ende midtsdien magh leven sonder voorts meer te zondighen? Ist oock niet dat, t’welck ghy wederspreeckt in alle desen handel? Wat is meer seker?

564.

Hier toe brenghdy selve voort des Apostels woorden houdende, wie in hem blijft en zondight niet. 5 5 1. Joan. 3. 6. Nu zijn alle herborene onghetwijfelt in Christo. Soo volght nootlijck dat alle herboren, die in Christo blijven, niet en zondigen.

Ghy moet dan nootlijck segghen dat niemant van alle herborene, sonder af te vallen, in Christo en blijft: Ende midtsdien oock dat gheen van alle herboorenen saligh en sal worden, t’welc teghen de gantsche Schrift strijdet: of datter eenighe in Christo blijven) ende volghens dien, dat de selve niet en zondighen, als d’Apostel, met de gantsche Schrift over een stemmende, hier uytdruckelijck ghetuyght door ingheven vande Gheest Godes. Dats een van u pijlen, die wederom stuytende u selve treft.

565.

Neemter de tweede toe. Ghy stelt mede voor u, soo ghy’t waent, maer eyghentlijck voor my, dese zijn volgende woorden:note type=mn>1. Joan. 3. 6.</note type=mn> Ende al die zondight, en heeft hem niet ghesien noch gekent. Ghy seght dat alle herborenen noch moeten zondigen tot heur lijflijcke doot toe. Moet uyt dat u, met het voorgaende Apostels segghen, niet nootlijck volgen dat gheen van alle herboorene Christum niet ghesien noch ghekent en hebben? Ghewisselijck ja.

566.

Hebt tot dese twee noch de derde. Ghy brenght noch door u opinie dese woorden: 6 6 1. Joan. 3. 8. U leere hout ende ghy schrijft datter niet een herboren mensche leeft die gheen zonde en doet. Soo zijn alle herboorenen uyten Duyvele. Hoe konnen sy uyt den Duyvele zijn, die uyt Gode zijn? Of zijn sy uyt Gode, hoe konnen sy uyt den Duyvele zijn? Magh een kindt Godes den Duyvel, of een kint


des Duyvels Godt, tot een Vader hebben?

567.

Dese leelijcke ende lasterlijcke saken moet ghy alle drye segghen, want sy nootlijck volghen uyt u leere, ende mitsdien oock desen Apostel met de gantsche Schrift loghenstraffen: of ghy moet de waerheyt belijdende u eyghen leere loghenstraffen, ende daer by noch bekennen dat ghy niet wetende wat ghy spreeckt, mijn ghevoelen vestight, u opinie omme stoot, ende meynende voor u te spreecken teghen my, plat voor my spreeckt teghen u selve. Daer hebdy nu mijn besluyt uyt u eyghen bewijs-redenen, nu wil ick u besluyt hooren..

568.

Grob. of A. ende R.

Wt welcken allen een van beyden moet besloten 1 1 F. iij. 32. worden: Of dat de wedergheborene, die noch eenighe zonde overigh hebben, God noyt hebben ghesien, noch ghekent. Item, datse uyt den Duyvel sijn, ende niet uyt Godt, ja Kinderen des Duyvels sijn, ende niet uyt Godt, ja kinderen des Duyvels sijn (want sulcks alles schrijft d’Apostel den ghenen toe die zonde doen) Of ghy sult moeten bekennen datse gheen zonde doen, ende niet konnen zondighen. Het eerste te segghen, strijdt gheheelijck teghen de de Schrift, ende tegen ’tghene dat van de conditie der weder-gheboorenen daer inne gheleert wort. Volght derhalven d’ander, namelijck: Dat (als Johannes seydt) die uyt Godt ghebooren is niet en zondight, noch zondighen en kan.

569.

Coornhert.

Neen Mannen. Dat u besluyt is opentlijck valsch, want het begint met vervalschinghe van des Apostels woorden, daer uyt ghy wilt schijnen te besluyten: d’Apostel en seyt in gheen deser drie sproken: van noch eenighe zonde overigh hebben: als ghy daer uyt uwen hoofde verziert ende toe-voeght: maer d’Apostel spreeckt daer twee-malen van zondighen, ende eens van zonde doen. Is sulck vervalschen met u oprechtigheydt? Wat kondy waerachtelijck uyt onwaerheyt besluyten?

570.

Want, seghdy noch self in de reden van dat u leelijck besluyt, sulcks alles schryft d’Apostel toe, den ghenen die zonde doen: Waerom stelde ghy niet in die plaetse u dichtinghe, te weten: Den ghenen die noch eenighe zonde overigh hebben? Dat’s Schriftuere misbruycken, sich self met anderen bedrieghen, van d’eene onwaerheyt in d’ander verleydt te worden, ende self vallen in sijn eyghen graft voor anderen ghedolven. Want u self bestrickende besluyt ghy voorts aldus:

571.

Of ghy sult moeten bekennen, datse (namentlijck de herborene) gheen zonde en doen ende niet en konnen zondighen. Ja mannen, dat bekenne ick, dat segghe ick, ende daer toe hebbe ick inghevoert des Apostels woorden, claerlijck houdende: Al die uyt Gode is ghebooren, en doet geen zonde, noch hy en mach niet zondighen. Boven u dichten gheloofde ick d’Apostels woorden: Soude ick die dan niet gaerne bekennen? Wat houden die woorden anders dan ick teghen u leere houde, ende dan u leere loochent teghen d’Apostel?

572.

Het eerste te segghen, strijdt teghen de Schrift, etc. Dat stemme ick als waerheyt toe, te weten, niet dat de weder-gheboorenen die noch eenige zonde overigh hebben, ’twelc u verzieringe is, maer dat die noch zondight ende zonde doet, Gode niet ghesien noch ghekent en hebben, maer uyten Duyvele sijn, dat d’Apostel self seydt: Ende ’t ander u besluyt stemme ick mede gaerne toe: te weten, dat die uyt Gode ghebooren is niet en zondight noch zondighen en kan: want d’Apostel mede self dat schrijft.

573.

Siet daer beyde uwe stricken, om uwen eyghen halse verstrickt, soo dat ghy daer niet uyt en moogt, daer mede ghy my meende vast ghevanghen te hebben. Want ghy wanende my in die grove ongheschicktheydt te dringhen, dat ick soude moeten segghen: De Kinderen Godes uyten Duyvel te wesen, of u dolinghe toe te stemmen: moet ghy nu self segghen dat de herbooren uyten Duyvel sijn, of d’Apostels woorden, van dat zy gheen zonde doen noch moghen zondighen, belijdende sulck mijn waerachtigh ghevoelen toe-stemmen, ende u eyghen leere ende Catechismum self weder-spreken.

574.

So luttel weet ghy wat ghy seght ende besluyt, ghy die leeraers wilt wesen. Ende so weder-spreeckt altijdt de loghen haer selve. Laet ons nu sien of ghy uwe eygen woorden oock ghestant doet, ende ’t gunt ghy daer selve teghen u voor my hebt besloten uyt d’Apostels woorden oock self waerheyt te wesen: dan of ghy S. Jans woorden voorsz. Die uyt Gode is ghebooren, en doet gheen zonde, &c. self niet en ghelooft, maer alleenlijck misbruyckt als een kaetsbal, om uwe onware leere waer te doen schijnen.

575.
Grob. of A. ende R.

Niet dat Sint Joannes loochenen wil 2 2 F. iij. verso 8. eenigh ghebreck te sijn by den weder-gheboorenen.


576.
Coornhert.

Daer is de weer-haen alreede verdraeyt, daer kaetsmen den Bal van gheen zonde te doen, ende niet te moghen zondighen op een ander dack. Nu moeten Sint Jans woorden, die terstont met heur eyghen namen (te weten zonde doen ende zondighen) te recht gebruyckt werden voor sulcks weder heuren naem verliesen, ende niet meer soo heeten maer alleenlijck beduyt worden voor eenigh ghebreck.
577.
Lieve, waer toe dient u dese nieuwe tale of vermaninghe van Sint Jans eyghen woorden een ander name te gheven? Soudet wel sijn, dat ghyluyden nu eerst siende (dat ghy te vooren niet en haddet ghesien) dat ghy teghen u selve haddet ghesproken in’t naevolghende van S. Jans ware woorden, van geen zonde te doen, ende niet te moghen zondigen: overmits ghy met sulcke waerheydt te belijden ghy den kaetse gantschelijck saeght verlooren te wesen: den bal hebt willen slaen in den duysteren hoecke van u nieuwe werre-tael, ende alsoo, dat d’Apostel noemt zonde doen, ende zondighen, ’t kint vernoemende, den name gegeven van eenigh vermoeden: hoe ’t zy, u woort valschen blijckt onlochbaerlijck.

578.
Maer dat kont ghy licht gewaer worden, dat u leere niet platter teghen mach gesproken ende te schande ghemaeckt worden, dan met die woorden S. Johannis. Want ghy leert dat de herbooren noch moeten zondigen tot heur lijflijcke doodt toe. D’Apostel seyt daer teghen dat sy gheen zonde en doen noch moghen zondigen. Nu kont ghyluyden hier qualijck seggen, dat zy zonde doen ende moeten zondighen. Want dat waer al te grof den Apostel so opentlijck te wederspreken. Dit wanschapen kindt uwer opinien moste daerom met een sachter name vernoemt werden, ende in de plaetse van zonden doen, ende niet zondighen, eenigh gebreck hebben heeten.

579.
Nu en handelen wy niet van eenigh ghebreck hebben in memorie, verstant, kennisse, 1 1 Zondighen wat. wijsheyt, rc. (Wat mensch weet het alles?) maer wy spreecken van zonde doen, 2 2 B. 228. of zondigen, dat is: uyt quade lust teghen een bekende Wet Godes yet te begheeren, te willen, of te don.
580.
Wat mach u dab hier noch baten, sulcke uwe werre-tale, in’t misduyden van d’Apostels so duydelijcke woorden: om teghen de selve te bewijsen dat de herboren mensche niet en mach leven sonder te zondighen

581.
Ist niet een schandelijck ende moet-willighe misduydinghe der H. Schriftueren, oock teghen u terstont voorgaende eygen beduydinge: dat ghy d’Apostels naeckte woorden van zondighen nae u opinie verdraeyt in eenigh gebreck? Ist niet een vermetele stoutheyt d’Apostel te lochenen in sijne woorden? 3 3 1 Joan. 2, 4. 4. 12, 17, 18. Die van den herborenen spreeckende in dese selven brief, haer vier mael seyt de volmaeckte Liefde te hebben? Is by de volmaeckten inde Liefde oock eenigh zondelijck ghebreck meer? Daer loochent S. Jan selve sulckx. Ghy, S. Jam lochenende, seght dat hy’t niet en wil loochenen. O onbedachte vermetelheyt.
582.
Maer ist dan oock zonde, so meyndy daer mede zonde hebben, of zondigen. Wy hebben gheen gheschil van zonde te heben, 4 4 ij. Dist. 114. 118. ’twelck wat anders is dan zondigen, soo voor blijckt. Want ick hebbe noyt ontkent dat de herborene zonde soude moghen hebben.
584.
Maer meyndy met dit u gebreck hebben, zondigen, so wederspreeckt ende lochent ghy openbaerlijck den H. Gheest in des Apostels woorden, houdende dat al die uyt Gode is geborē, geen zonde en doet, noch niet en mach zondigen. Want dan sal u seggen also staen. S. Jan wil niet loochenen dat de weder-geborenen zondigen, hoewel dat hy sulcx opentlijc lochent. Sodanige meester-stucken toont ghy doorgaens in dit u werre-schrift. Laet ons nu sien u treflijcke verklaeringhe, uyt u duyster vernuft op dese klaere woorden des Apostels, uyt des H. Gheests claerheyt self klaerlijck verclaert wesende.

585.
Grob. of A. ende R.
Maer ’t recht verstant deser woorden is, 5 5 F. iij. vers 10. dat (gelijck de Schrifture elders spreeckt) de herborene de zonde in haer niet en laten regnerē.
586.
Coornhert.
Al u buygen, krommen ende drayen en wil noch niet baten: ’t is noch al voor my teghen u. regneren is heerschappen of met macht gebiedē, dit is een ander tegen sijn eygen, 6 6 Regneren wat. des gebieders wil te doen ghehoorsamen. Sulck gehoorsamen en geschiet niet in den genen die altijt stercken wederstant doet. Uwe herborene biddende na den bevele ende wille Christi 7 7 Catechism. opte 127. Vraghe. om altijdt stercken wederstandt te doen, worden daer in ontwijffelijck verhoort, soo u Catechismus selve leert.
587.
Sy doen dan altijdt stercken weder-stant. Die altijt stercken wederstant doet en wort van niemant gedwonghen yet te doen teghen sijnen wille, die wille der herborenen is goet. Soo det hy nimmermeer quaet, ende en zondight oock nimmermeer. Seght nu ghy Leeraren, of ghy’t voor hadt, teghen u selve voor my te spreecken: soudy’t met opset ooc beter konnen doen? Is dit u voornemen? Gheen ding minder. Weet ghy dan oock of ghy dan teghen u spreeckt, of wat ghy spreeckt?
588.
Grob. of A. ende R. 8 8 F. iij. verso 12.
Datse hare Ledematen niet over en geven tot de ongerechtigheyt.


589.
Coornhert.

Alsoo. Dit is’t selve, als voorsz is. Want nadien zy altijdt stercken wederstant doen, soo en gheven zy heur Lidtmaten niet over tot d’ongherechtigheyt, maer (soo d’Apostel daer by seyt) zy gheven heur selve, als uyten dooden levendigh gheworden (dats herbooren) zijnde Gode over. Die heerschapt over henluyden, ende alsoo en sondighen zy niet.
Godt en regneert (seydt Bullinger) in ons niet, ten zy dat wy hem ghehoorsaem zijn. Daeromme nae dat wy om het rijcke Godts ghebeden hebben, bidden wy terstont om de gave der volkomener gehoorsaemheyt. Huysboeck Dec. v. fer. v. fol. 243.

590.
Grob. of Arent. ende Reynier. 1 1 f. iij. verso 14.

Datse niet en wandelen inde begheerlijckheden hares vleeschs.

591.
Coornhert.
Dat’s oock recht. Jesus Christus en wandelde oock niet inde begeerlijckheyt des vleeschs, want hy die niet in hem hadde. De herboorene hooren Christo toe, 2 2 Gala. 5. 24. hebben haren vleesch met zijne begeerlijckheden ende ghebreken ghekruyst. Soo en wandelden zy oock niet meer daer inne: maer blyvende in Christo, wandelen zy als hy ghewandelt 3 3 1. Joan. 2. 6. heeft, ende en sondighen alsoo niet meer.

592.
Siet hoe onbeveynsdelijc ick alsulck u eygen seggen toestemme, als wesende oprechte waerheyt. Seght nu oock onbeveynsdelijc met my dat u Catechismus onwaerheyt leert ende ghy mede. Of ontkent nu weder waerheyt te wesen, uwe voorsz eygen woorden die ghy selve voor waerheydt schijnt te schrijven.

593.
Grob. of Arent. ende Reynier. 4 4 f. iij. verso 15.
Noch den wille des vleesches ende der gedachten, ghelijck de kinderen der ongehoorsaemheydt doen, die door den Sathan gheregheert werden, als Paulus seyt.

594.
Coornhert.
Dat houde ick noch al mede suclks. Die nae den wille des vleeschs ende der gedachten niet en wandelt, die wandelt na den wille des gheests Godes ende nae zijn geboden der Liefden. Die sondight oock niet.

595.
Die oock niet en wandelt ghelijck de kinderen der onghehoorsaemheyt doen, die sondight mede niet. Want soo hy mede sondight, soo wandelde hy mede als zy-luyden doen. Maer nu en wordt hy niet, als zy, door den Sathan gheregeert, maer door den gheest Christi. 5 5 Gala. 2. 20. Sulcks dat zy niet en sondighen, want niet zy selve, veel min Sathan, maer Christus, leeft nu in haer, die haer regeert.

596.
Grob. of Arent. ende Reynier.

Alsoo en sondigen de herboorene niet, 6 6 f. iij. verso 18. veel weyniger sondigen zy in den H. Geest, van welcke sonde Joannes haer mede vry kent.

597.
Coornhert.

Dat is nach al mede waerheydt, met my, teghen u selve, gesproken. Segghe ick niet met d’Apostel dat de herboorene niet en sondighen? Seght ghy niet doorgaens teghen d’Apostel dat de herboorene niet en moghen leven sonder te sondigen? Wat was anders inden Haghe, wat is nu noch hier anders ons gheschille? Nu seght ghy hier dat ick segghe: Belijdt dan dat u leere valsch is, of dat ghy hier noch mede al niet opentlijck belijdt met woorden, de waerheyt die ghy in uwe herten loochent ende weder-spreeckt. Dit laetst blijckt hier terstont in u (daer aen volghende) eygen woorden.

598.
Grob. of Arent. ende Reynier.

Maer daeromme ist niet gheseydt, 7 7 f. iij. verso 21. datse gheen verdorventheydt noch sonde meer aen haer hebben souden. Die hen sulcx vermeten, schelt de selve Apostel voor leugenaers, als boven ghehoort is.

599.
Coornhert.
Terstont nae sulck u naeckt belijden vande waerheydt mijns berispen uwes Catechismi, die tot sulckx ghy hier self bekendt Neen seydt, pooghdy u woort weder in uwe halsen te halen: wat touwe is dan aen u te belegghen? moetmen niet scharpe hey-huyden hebben, om sulcke gladde Palinghen (op dat ick argher swijghe) mede vast te houden metter staerten.


600.
Hebben de herborene dan noch verdorvenheydt aen haer, die haer vermits ghenegenheyt om Godt ende haren Naesten te haten, belet ter lijflijcker doodt toe, de gheboden (Godes van der Liefden volkomelijck, dat is soo Godt dat ghebiedt) te houden: soo moeten zy noch ter doodt toe sondighen: of sulcks niet volkomelijck te doen, is niet sondighen.

601.
Seghdy (soo ghy hier voor hebt) ’t eerste, soo loochent ghy des Apostels segghen niet alleen, maer oock u eyghen voorsz beveynst segghen, te weten: dat de herboorene niet en sondighen. Maer seghdy het laetste, soo seght ghy ’t selve dat de Lijbertijnen; mede van sonde gheen sonde maeckende; segghen: dat ick met hert ende ziele weder-spreecke.

601.
In allen ghevalle soo blijckt dat ghy niet eenvuldelijck en handelt ende niet konsts ghenoegh en hebt om wel eenvuldig te schijnen. Want hier komdy al weder voort, met u oude vijge-blat, van geē sonde aen haer te hebben. Waer hebbe ick sulcx geseyt? Wanneer


is dat oydt tusschen ons in gheschille gheweest?

603.
Want niet meer te sondighen is de questie, niet van sonde te hebben. Dat eerst most ghy weder-spreecken, ende segghen ront uyt, dat de herborene noch altijdt moeten sondighen. Ghy selve met d’Apostel seght dat zy niet en sondighen. Dit schaemdy u (soo veel isser noch) soo plat stracks te weder-spreecken. Ghy siet u sake in d’assche, ende om noch te schijnen wat te segghen, drayde u van’t sondighen, daer wy af handelen, op’t sonde hebben, daer af wy niet en spreken. Is dat eenvuldigheyt of schalcke konst?

604.
Ick hebbe my noyt vermeten gheen sonde aen my te hebben, dus raeckt dit u segghen my niet. Maer nadien ghy seght dat gheen herborene hier magh leven sonder te sondighen: ende niet alleen d’Apostel, maer oock ghe selve, opentlijck met hem seght, dat al die uyt Gode gheboren zijn, niet en sondigen: Soo zijt ghy selve de luyden die den Apostel ende daer by oock u selve (alsoo ghy’t een teghen t’ander seght) openbaerlijck scheldt voor logenaers. Roemdy u dan oock te recht voor Leeraers der waerheyt? Voor verkladers der H. Schrift die de selve soo verduysteren ende verdrayen?

605.
Ghelijcke eenvuldigheyt heeft u Meester Calvinus (die mogelijck u voorschrift in desen is gheweest) betoont in zijnw Commentarien op dit selve negende vers, daer af wy nu handelen. WAnt eerst zijn onschamele stoutheydt thoonende daer inne dat hy den Apostel plat tegen zijne klare woorden duydet, schrijft alsoo onder anderen:

606.
Het blijckt dan, dat het niet en magh wesen, 1 1 Calvinus Commēt. 1. Ioā. 3. 9. of de kinderen Godes en hebben noch sonde, ende moeten noch alle daghe sondigen: overmits zy noch hebben eenigh overblijfsele van haer oude natuere. Dit seyt hy op Sint Jans woorden: 2 2 1. Joan. 3. 9. Die uyt Gode is gheboren en doet geen sonde, noch hy en magh niet sondigen. Soude dat heeten uytlegghen vande heylige Schrift? ’Tis openbaer weder-sprekē of logen-straffen vande H. Schrift. Maghmen strijdiger saken seggē, dan niet te mogen sondigen, so d’Apostel seyt: ende alle dage te moetē sondigen, so Calvijn met u luyden seyt?

607.
Daer siedy u Meester, met u, teghen den Apsotel. Nu suldy hem oock tegen hem selven sien, somen u hier voor mede heeft ghesien. Want komende op’t verklaren van S. Jans woorden: Ende hy en magh niet sondighen, schrijft Calvijn alsoo: Nu stijght d’Apostel noch hoogher. Want hy verklaert opentlijck, dat der ghelooviger herten bestiert worden door Godes H. Gheest, met werckelijcke kracht, in sulcker wijsen: dat zy zijne bestieringhe ende beledinghe volghen met een onbuyghelijcke affectie, ofte herdts-tochte. Magh hy sondighen die soo naevolght des H. Gheestes bestieringhe? Even soo weynigh als de bestierende H. Geest selve.

608.
Hier is nu Calvijn met d’Apostel teghen Calvijn selve. So hy daer noch mede is met dese zijne woorden: Maer hy (S. Jan) en thoont niet alleen dat wy vermoghen niet te sondighen: maer dat des heylighen Gheests beroeringhe van soo grooter kracht is: dat hy ons nootsakelijck hout in een geduyrige ende vaste onderdanigheyt des rechtvaerdigheyts.

609.

Yemant van u allen noeme nu, heeft hy’s macht, een onderdanigheyt Godes, die volmaeckter is, dan die Calvijn den herborenen daer toe schrijft. Ist moghelijck dat de mensch, inden welcken de Heylighe Gheest selve so krachtelijck ende continuelijck, dats geduyrichlijck of al aen een in werckt, noch soude sondighen?
Daer hebdy mogen sien u ontrou in’t verdraeyen vande Apostels woorden: u sotheyt in Schriftuere, die u opinie te gronde stoot, self voor te halen: u bodtheydt van’t veranderen van sonde in ghebreck, ende sondigen in sonde hebben: u vermetele stoutheydt inden Apostel te logen-straffen: ende u kloeck leeren van sulcke uwe Meesters Calvini onschamelheyt na te volghen.

610.
Grob. of Arent. ende Reynier. 3 3 f. iij. verso 25.

Dat nu de berisper wijder by brenght dat Paulus seyt: 4 4 Vanden spreuck Rom. 6. 2. Dat wy der sonde ghestorven zijn: roepende, Wat doot is, dat is doodt, ende wat ghestorven is, dat is ghestorven: Item vraegh-wijse (als of hy’t spel gewonnen hadde) Wat onvolkomenheyt kan men hier in stellen? Daer op is d’Antwoorde. Wanneer men in gemeyne Tale seyt, eenich Dier doot te zijn, dat men alsdan verstaet, datter gheen leven met allen meer in en is. Maer in dese gheestelijcke saken heet Paulus 5 5 Hoe de Geloovighe de sonden ghestorven zijn. die mede der sonden doot te zijne, in de welcken de sonde noch sterft.

611.
Coornhert.

Int verstant der ghemeyner talen, noopende de woorden, Doodt zijn, stemdy my toe. Ende in u nieuwe tale die ghyluyden hier noemt Gheestelijck, en magh ick u niet toe stemmen, sonder uwe onware werre-tael toe te stemmen, daer door ghy van Ja Neen, ende van Doodt Leven soudet konnen dichten, nae u believen. Waer dat, soo moght ghy over al vragens wijse t’uwen wille ’tspel schijnen gewonnen te hebben.

612.

Vraeghtmen u Meester Calvijn of de heylighe Schrift in gheestelijcke saecken de sondaer heet te zijn, inden welcken het leven Godes noch sterft ende als half doodt is, sulcks dat het noch wat goedts magh wercken: hy sal antwoorden dat de sondaer niet half, maer gantsch is gestorven. Want seyt hy erghens, 6 6 Inst. ij. 94. Commēt. Eph. 2. 1. Nadien de gheestelijcke doot niet anders en is, dan als de ziele af is ghekeert van Gode, soo worden wy gheheelijck doodt gheboren, ende leven doot tot dat wy, &c.


613.
De selve Commenterende op dese sproke, nu tusschen ons in geschille staende, schrijft alsoo: 1 1 Comm. Rom. 2. 6. Want het is seker, dat de gene die sondight, de sonde leeft. Ende noch daer na op’t 7. vers. 2 2 Comm. Rom.6. 7. Dits een argument genomen uyt d’eyghentschap oft ghevolgh vande doot. Want indien de doot wech neemt alle de werckinghe van’t leven: soo moeten wy, die de sonde ghestorven zijn, ophouden van de werckinghen, die de sonde exerceerde of dede, dewijle hy leefde.

614.
Dats ’tverstandt Calvini ende oock van andere uwe Hooft-leeraren in dese gheestelijcke saecke, van’t doot zijn der sonden: die dat geensins verstaen voor’t ghene dat noch niet doot en is, maer noch sterft. Laet ons nu sien wat het alghemeen verstandt der H. Schriftueren daer af is, ende of dese met u eens is of teghen dit u seggen.

Dat hy de sonde al doodt is, diese noch sterft.

XXIII. Dool-sproke der Predikanten.

615.
Coornhert.
HEt Sterven is een beweginghe der zielen uty het lichaem scheydende. Doot, of ghestorven te zijn is een onbeweeghlijckheydt des lijfs nae’t verscheyden der zielen vanden lichame: maer Leven is een beweginge der zielen in een ghesont of sieck lichame dat noch niet en sterft, of doende is int af-scheyden. Of het nu schoon niet in allen soo toe mochte gaen metten gheestelijcken Doode, Sterven ende Leven: so bevontmen nochtans dat het volkomen gelijckheyt heeft metten voorsz drie drucken, nae de klare getuygenissen de H. Schriftueren.

616.
Alsoo is d’onboetvaerdige sondaer de gerechtigheyt doot of gestorven. Dit leestmen van den verloren Soone, 3 3 Luc. 15. 24. Matth. 8. 22. vande doode begravers der doden, ende de Weduwen in wellusten levende, die so doot zijnde de sonde leven, 4 4 1. Tim. 5. 6. Rom. 6. 16. Rom. 6. 19. te weten als zy de sonde ghehoorsaem zijn ten doode, als heur leden d’ongherechtigheyt dienen, ende als zy vry zijnde van de gherechtigheyt, dienaren zijn der sonden. 5 5 Rom.6. 20.

617.
Men sterft de sonde alsmē het quade haet, 6 6 Rom. 12. 9. Gen. 3. 15. 1. Pet. 3. 11. Colos. 3. 9/ 1. Pet. 2. 11. Jer. 4. 14. Esa. 1. 16. de sonde vyant is, van’t quade afwijckt, den ouden mensche uyt trecket ende afleyt, sich vande vleeschelijcke begheerte onthout, ende ’therte van boosheydt af-wascht. Wie siet niet dat sulck sterven heel wat anders is, dan nae den vleesche leven, die sullen sterven: 7 7 Rom. 8. 13. maer die aldus nae den vleesche sterven, die sullen leven.

618.
Maer alsmen de sonde nu ghestorven is, dan ghenietmen de heylighe vruchten sulcks af-stervens, 8 8 Apo. 14. 13. die sodanige salighe dooden zijn belooft, namentlijck ware verlossinghe van de sonde; Baer-noeder des doodts; hel leven, ende ware ghehoorsaemheyt Godes of rechtvaerdigheydt. 9 9 Jac. 1. 15. Ezech. 18. 21. 22. 2. Cor. 5. 21. Ezech. 11. 19. Matth. 15. 18. Marc. 10. 45. Tit. 2. 14. Ezech. 18. 21. 1. Joan. 5. 18. Deut. 32. 10. Zach. 2. 8. Want daer door heeft God uyt haren lijve wech genomen het qude steenen herte; het vuylnis-vat aller boosheydt ende sonde. Ende heeft heur Godt verlost van alle sondelijckheyt, sulcks dat zy niet meer ongherechtigheyt en doen. Daer is ware aflating van alle sonden: vermits den waren doot der selver, daer mede dan alle hare werkinghe soo gantschlijck ophout, dat sulck quaet heur so weynigh magh aenroeren, als d’appel van des Heeen ooghe magh aenghetast werden.

619.
Want Godt geeft soodanige geestelijcke dooden, inden welcken hy selve door Christum onsen Heere de doot heeft ghewrocht, een nieu, goet ende saligh leven, 10 10 Joan. 3. 15. 6. 33. Eph. 2. 4. 5. Col. 2. 13. 1. Joan. 4. 9 Ezech. 11. 19. Joan. 1. 12, 12. 36. 2. Pet. 1. 4. een nieu gebooghsaem ende dadelijcke gehoorsaem herte, ende door’t aennemen des Soons inden gheloove die kintschappe Godes, soo dat zy dan deelachtigh zijn der Goddelijcker natueren.

620.
Daer hebdy moghen sien, niet uyt mijn goetduncken, maer inden spiegele der heyligher Schriftueren, blijckbaerlijcke onderscheyden tusschen het geestelijck doot of gestorven zijn, tusschen sterven, tusschen leven, met desselfs vruchten ende gaven. Siet nu oock een weynigh van der kinderen Godts hoedanigheyt ofte qualiteit, ende van hare werckinghen des waren leven Godes, sonder’t welcke sich te bevinden, elck wel seker magh zijn dat hy niet en leeft, maer noch inden doode is.

621.
Noopende heure hoedanicheydt vintmen veel af geschreven, hier te langh zijnde, ende stelle daeromme hier niet dan alleen een eenich stuck, 11 11 Joan. 17. 19 Colos. 1. 21. 1. Thess. 5. 23. Eph. 2. 10. namentlijck dat zy heyligh zijn inder waerheydt, heyligh ende onbevleckt, heyligh in allen, te weten in Gheest, in Ziel ende in Lichame. Want zy alsoo nieu herschapen zijn tot goede wercken; henluyden te vooren bereyt, op dat zy daer inne souden wandelen, 12 12 Rom. 8. 4. ende also de rechtvaerdigheyt des Wets in heur soude worden vervult.

622.
Dan en leven dese niet meer heur selven, 13 13 2. Cor. 5. 15 maer den ghenen die voor heur gestorven ende verresen, 14 14 1. Joan. 4. 17. Joan. 5. 30. 6. 38. Matth. 18. 12. Matth. 6. 10, 12. 50 Joan. 15. 5. ende zijnde in dese werelt als hy is die zijns Vaders wille in als gehoorsamende ons allen, niet sich selve leefde ende sochte, en doen zy mede niet haer, maer heur Hemelsche Vaders wille, als ghehoorsame kinderen Godes: Die mede als Christus, wiens vruchtbare wijn-rancken zy zijn, niet voor heur selve, maer voor heur naesten nu vruchten draghen ende leven, 15 15 Rom. 14. 7. 1. Cor. 10. 24, 13. 5. Phil. 2. 4. Mat. 5. 44. Joan. 13. 35 ende niet dat heur is, maer eens anders nut soecken. Dit werckt in henluyden de Liefde, die zy niet alleen tot malkanderen, maer oock tot heur vyanden dragen, die zy goet doen, &c.

623.
Wt ’tgene hier nu is gheseyt, mooghdy, soo ghy wilt, sien uwe grove dolinghe, daer inne dat ghy het groote onderscheydt niet


en siet tusschen den ghenen die nu de sonde al doot zijn, ende die noch doende zijn int dooden of sterven van de sonde, waer van men soo over-groote ende menighvuldighe oock tastelijcke (om soo te seggen) onderscheyden leest inde H. Schrift, soo nu eensdeels is bewesen. Welck u onverstant ghy noch pooght voor te staen, met een of twee sproken by u qualijck verstaen, die ick nu oock gae ondersoecken. Ende eerst die woorden Pauli Rom. 6. 2. voorschreven.

624.
Grob. of Arent ende Reynier. 1 1 f. iij. verso 35.
Dit bewijsen wy met het tweede veersken, 2 2 Rom. 6. 2. daer d’Apostel aldus schrijft: Wy die der sonden gestorven zijn, hoe sullen wy noch daer inne leven? Hier stelt hy dese twee dingē tegē malkāderē: Der sonde gestorvē zijn: ende noch in de sonde leven. Welcke beyde t’samen van een Mensch op een tijt niet geseyt en konnen werden.

625.
Coornhert.
Al dat u bewijs neem ick voor vast ende oprecht aen, als wesende plat teghen u nieuwe onware, ende met de oude ware stijle der Schriftueren, ende volghens dien opentlijck teghen u opinie ende gantsch met mijn Schriftuerlijck ghevoelen. Wildy dan nerghens mercken, dat ghy meynende u onware leere te onder-stutten, die selve grondelijck ter neder werpt?
Paulus selve houdet daer als onmoghelijck te wesen, dat de gene, die der sonden moghen leven. Ghy selve seght dat hy dit tegen malkanderen stelt; ghy selve seght mede, datse beyde t’samen van een mensche op eenen tijt niet gheseydt en konnen werden. Wat laet ghy my over dat noodigh zy, om teghen u ende voor my, meer dan ghy hier selve seght, gheseyt te worden?

626.
Lieve brenght ghy selve niet voor my, teghen u, ’tbewijs, dat Paulus in desen gheestelijcken strijt niet en heet den ghenen der sonden doot te zijn diese noch sterft, soo ghy seght: maer dat die de sonde noch sterft, de sonde noch niet doot is of ghestorven, als ick segge? Wie soudy oock konnen vroet maken datmen noch magh sterven, ’tgundt men nu al ghestorven ende doot is? Maghmen yet meer dooder zijn, dan doot? Gestorvender dan ghestorven?

627.
Grob. of Arent ende Reynier. 3 3 f. iiij. 5.
Neemt nu de ghene die noch eerst herborene kinderkens in Christo zijn, ende ’tvermoghen niet en hebben om alles goets te doen. Wat salmen van haer segghen, datse noch in de sonde leven? Dat magh men niet doen, of men moestse met eenen den eeuwigen Doot onderwerpen.

628.
Coornhert.
In allen sondaren die sich tot Gode bekeeren, heeft de doodt van het oude leven der sonden den voorgangh, voor’t leven der gerechtigheyt: de doot des ouden menschen gaet voor’t leven des nieuwen menschen. Sulcks dat gheen herboren mensche en is, die met lust, begheerte ende wille gantschelijck de sonde is ghestorven.

629.
Sonder lust ende begheerte en magh geen sonde ghedaen worden. 4 4 1. Joan. 3. 9 Sy sondighen dan selve niet, als uyt Gode gheboren wesende, noch en moghen niet sondighen, 5 5 Dool-sproke xxij. soo hier voor nu al te vollen is bewesen; maer doen na de mate heurs kintlijcken pondekens ofte vermoghens dat zy van Gode hebben ontfanghen, alle goet.

630.
Boven dat eyscht de lieve Vader van dese zijne jonghe kinderkens niet altoos, zy en sondigen dan oock niet. 6 6 Jonas 4. 11 Wat wildy nu segghen, dat die bermhertighe Godt ende liefhebbende Vader, die der Heydenen onherboren kinderen, om dat zy onverstandich waren spaerde, zijne herbooren kinderkens in Christo, om dat zy Christi volkomen ouderdomme noch niet bereyct hebbēde, noch niet so sterck en zijn als volwassen mannē, heur inden eeuwighen doot soude werpen? Seght dat, duncket u goet, 7 7 In zijn boec Calum. Neb. fol. 105 A. 256. 267. ende maeckt met u Calvijn vande bermhertighen Godt een wreede tyran, 8 8 Inst. ij. boec j. cap. par. 8. die d’onnoosele vrucht vander moederen borsten af-ruckt ende werpt inden eeuwighen doode, eerse het oordeel des doots konden verdienen, 9 9 Item iij. boeck 23. par. 3. par. 6. par. 7. dat hy selve bekent een grouwelijck oordeel te zijn.

631.
Grob. of Arent ende Reynier. 10 10 f. iiij. 10.
Want Paulus seyt elders: 11 11 Rom. 8. 13. Soo ghy nae den vleesche leeft (dat is soo veele, als in de sonde leven) soo suldy sterven. Leven zy in de sonde niet, soo zijnse der sonde gestorven: ende nochtans en is de sonde in hen niet volkomelijck doot, ghelijck de Censor selfs bekennen moet. Besluyte daerom uyt desen allen, ’tghene ick aengenomen hadde te bewijsen: nameliijck, dat der sonden doot zijn, niet juyst by Paulum en beteeckent, Gheen leven der sonde meer aen hem ghevoelen: maer, Der sonde af-sterven, ende inde doodinghe der selver besich zijn.

632.
Coornhert.
Dan sal ick gaerne bekennen, dat volkomelijck in henluyden doodt zy de sonde van genegen te zijn, om Gode ende den Naesten te haten, die den herborenen belet de geboden vander Liefden hier in desen leven volkomelijck te houden, so ghy uyt u Catechismo qualijck leert, daer af ons gheschille hier is alleenlijck: als ghy metter H. Schrift bewesen sult hebben, dat die een eenich mensche van Adam aengeboren eñ levendich is geweest.

633.

Dan sal ick gaerne bekennē met u luyden, oock tegen Paulum, of noch alsulcke sondelijcke genegentheyt den menschē aengeboren waer, dat die voorsz sonde niet doot is inden herborenen: als ghy metter H. Schrift sult bewesen hebbē, dat Christi genade indē warē geloovigē oncrachtiger eñ minder overvloedigh is, 12 12 Rom. 5. 20. dā Adams sonde in al zijn af-komste.


634.
Ende dan sult ghyluyden gaerne ter eeren der waerheyt bekennen dat u onbescheydenheyt in u niet gantsche doot en is, als ghyluyden recht verstaen sult d’onderscheyt by d’Apostel selve ghemaeckt tusschen dat wy de sonde ghestorven zijn ende doot: ende dat de sonde doot is, die ghy niet en hebt ghemerckt, of niet willen mercken.

635.
Wilt ghy niet bekennen dat de sonde self niet en leeft noch en sterft als geen self-standigheyt noch wesen hebbende: maer dat wy door des logens bedrogh dat nietige quaet, als oft wat waer, goet wanende ende opsicht gevende, leven: ende wederomme dat wy (niet dat leefloose Niet) door waerheyts trouwe de sonde voor ydel niet ende quellijcke ontberinge van goetheyt haten, laten ende sterven: soo toont Liefde aen my, ende bewijst dat de sonde een wesen is, self schepper of gheschapen, sulcx dat hy is, leeft, wat doen ende sterven magh, d’welck ick niet en gheloove. Ende ghy sult my, so ick hier inne dole, van dolinghe verlossen.

636.
Wy zijn’t, wy, niet de sonde, die leven ende sterven, de gerechtigheyt of de sonde. Wy leven de sonde, als wy de sonde lieven: wy sterven de sonde als wy hem haten: dat is, wy doen met lustē ’tquade, als wy dat goet wanen: wy laten met lusten ’tquade, als wy dat quaet weten voor ons. So mede sterven wy de gerechtigheyt als wy haer quaet wanēde vlieden eñ laten: maer wy levense wanneer wyse goet wetende, begeeren ende hanteren. 1 1 Joan. 8. 32. 36.

637.
Wy leven, wy sterven, want wy zijn wat. Maer de sonde en leeft noch en sterft, want hy is Niet. Als hy wat schijnt in onsen oogen, soo leven wy de sonde ende sondighen. Maer als hy ons schijnt dat hy is, so wort hy te niet ende verdwijnt in ons, dan sterven wy de sonde ende sondigen niet meer. De Logen maeckt hem levendigh in ons lust ende begeeren, want die doet de sonde, als of hy wat lieflijcx waer, wat goedts schijnen: Maer de waerheyt vernielt of doot hem in ons lust ende begeeren: als zy de Sonde ons bekent maeckt voor eē hatelijck quaet, daer door hy in ons lust eñ begeerte sterft ende moet verdwijnen: of (om eygentlijck te spreken) ons lust ende begeerten ter sonden sterven ende verdwijnen. Siet so maeckt ons de waerheyt vry vande logen ende zijn soon, de sonde. Die so vry gemaeckt is vande Waerheyt, (dats vande Sone) vā Jesus, die is waerlijck vry.

638.
Verstaet ghyluyden dese eerste lesse, of A. B. C. inde waerheydts Schole dan noch niet, ist al recht dat ghy u tot Leer-meesters laet gebruycken? Kendy’t goede noch ’tquaede, hoe soudy bescheyden siende ende weghkondige leyts-luyden wesen? Hoe mooghdy anderen leeren ’tgunt ghy self noch niet geleert en hebt? Anderen doen verstaen, dat ghy self noch niet en verstaet?

639.
Het voornemelijcxte uwer gantscher leere is het stuck van de Quijtscheldinge der sonden, daer ghy meer op bouwer dan opte Rechtvaerdighmakinghe ofte Heylighmakenge (so ghy’t noemt) self. 2 2 Doolsproke vj. A. 160. 161. etc. Nu seyt d’Apostel, daer voor oock af is ghehandelt.) Hoe souden wy, die de sonde gestorven (of doot) zijn, daer inne noch mogen leven? Daer seyt hy eyghentlijck dat wy de sonden sterven, of schoon erghens mocht staen van der sonden sterven. So seytmen, als ick doot ben, so is al de werelt met my (te weten, my) doot.

640.
Volgens dit voorsz seggen Pauli schrijft 3 3 Rom. 6. 7. hy daer noch int 7. vers. alsoo: Op dat wy voorts aen de sonde niet en dienen. Want die gestorven (of doot) is, die is gerechtvaerdight van de sonde. Wat is dat anders dan de sonde niet meer te leven, niet meer te dienen, ende niet meer te doen? Sulcke dooden, die niet meer de sonde, maer de gerechtigheyt leven, dienen ende doen, zijn ’t oock wiens sonden quijt gheschouden zijn, diese toegedeckt zijn, vergeven zijn, ende niet meer toegherekent en worden. Want zy daer af gerechtvaerdight zijn, so d’Apostel hier wel eygentlijck ende duydelijck uytdruckt, segghende, 4 4 Voren A. 5. 179.Want die gestorven is, die is gerechtvaerdight vande sonde.

641.
Lieve wie is dat die gestorven is? De sonde? Soude de sonde vāde sonde gerechtvaerdight zijn? Dat is, soude ’tquaet niet meer quaet ende strafbaer zijn? Neen, dat luyt al te qualijck: de mensche ist dan, niet de sonde, die gestorven is. Wien? de sonde. De ghestorven mensch, nu de gerechtigheyt levende, en leeft, dient, noch doet de sonde, die eens waerlijck gestorvē is, voorts aen niet meer. Ende sulck ghestorven mensche en worden dan zijne voorleden sonden niet meer toegerekent, maer vergeven, ende quijtgheschouden, want Godt die niet meer en gedenckt. Datmen niet en ghedenckt, en magh niet toegerekent werden.

642.
Dit is’t selve dat Godt belooft door zijnen Propheet Ezechiel, 5 5 Ezech. 18. 21, 33. 15. 16daer hy seyt: Ist dat de sondaer leetwesen bewijst van alle zijne sonden die hy heeft gedaen, ende onderhout alle mijne geboden, ende doet recht ende gherechtigheyt, so sal hy leven ende niet sterven. Alle zijne sonden, die hy ghedaen heeft, en sal ick niet gedencken, maer hy sal leven in zijn rechtvaerdigheyt die hy ghedaen heeft.

643.
Daer sietmen nu wie daer sterft, wat daer sterft, wie daer doodet, ende wat daer ghedoot wort. De sonde is noch leeft niet, ende en magh daerom oock niet sterven. Maer d’sondaer, zijn lust, begeerte ende wille, dat is zijn leven int sondighen misbruyckende, sterft de sonde, in’t dooden van zijn quade lusten, begeerten ende wille, so dat hy de sonde niet meer en leeft noch doet. Soo sterft de mensche de sonde ende en leeft die niet meer.

644.
Die niet en leeft, en kan geen levendighe dooden, vele min kan hy een leef-loose doodē, want die niet magh sterven. De sonde leeft niet. Hy magh den levenden mensche, veel


min sich self (want hy geen leven heeft) niet dooden. Maer de levende mensche ist, die zijne ydele ende quade of nietighe lusten ende begeerten toestemmende ende sulcx willende, magh het goede ende onnoosele leven in sich selve dooden, ende ’tquade of de sonde levendigh worden ende daer in leven, als de mensch, door’t bedrogh van de loghen ’tgoede quaet, ende ’tquade goet gelooft te wesen.

645.
So magh oock de mensche door’t ghelove Christum aennemen, inde weder-gheboorte levendigh worden, ende alsoo door trouwe aenwijsinghe der waerheyt ’tquade quaet, ende ’tgoede goet te wesen wetende, en mach hy door kracht van sulcke kennisse ende genade Christi sulcke, zijne quade ende nietige lusten of begeerten niet toestemmen, die selve niet willen, maer moet daer teghen ’tgoede willen, ende sulcke quade lusten, begeerten eñ willen, dat sonde is, ende int tegendeel de gerechtigheyt, dat zijn de goede lusten, begeerten ende wille, leven, aenkleven ende dienen.

646.
Ende besluyte daeromme dat ghy niet en weet wat ghy spreeckt, oock niet en verstaet wat het is, de sonde te leven of te sterven, noch veele min hoe dat toe gaet. 1 1 Onderscheydt tusschē de sonde te stervē ende gestorven te zijn. Ende dat dooden ende doot zijn, of sterven of al gestorven te zijn, geen een selve, maer verscheyden saken by Paulum zijn, also het eene voorgedaen wort, maer het ander na gedaen is: het eene ’twerck, d’ander ’tgewrochte is, gelijck als wonden ende ghewont te zijn, daer het wond en voor gaet, de wonde volght, als ’tgewrochte het werck.

647.
Sulcx dat school-kinderen verstaen soudē, dat so lange mē inder sondē doodinge besigh is, de sonde noch niet doot en is. Ten waer men wilde seggen dat het werck van te dooden eenen die nu al doot is, gheen verlooren werck en zy. Daer in u niemāt, tē waer zijn redē selve doot ware, en magh gelovē. Want wat waer dat doch anders, dā besigh te zijn om de gestorven ende doode sonde te dooden, ende so aen eenē dooden te Ridder willen worden?

648.
Maer ick weet waer’t u deert. Ghy leert dat geen herboren mensche de sonde so heel doot magh zijn, dat hy soude mogen het sondigen heel laten in desen leven. Inden Hemel magh de sonde als quaet zijnde niet komen, zy magh daer dan niet gedoot worden. Inde Helle en is niet goets, dat het quaet daer soude mogen doodē: want zijn worm en sterft niet. Maer ghy seght dat de sonde dan eerst volkomelijck sterft, als wy nae den lichame stervē. 2 2 Esa. 66.So volght na u lere dat onse lijflijcke doot de sonde doot, dats d’eē doot doodet den ander. Eñ maeckt mitsdien de lijflijcke doot machtiger om de sonde of ’tquade te dooden, dan de doot Christi, ja dan Godt, dan Christum, ende dan’t leven Christi ende Godes selve.

649.
Grob. of Arent ende Reynier. 3 3 f iiij. 21.
Leest wijder Colssensen int 3. daer seydt 4 4 Colos. 3. 3. Paulus: Ghylieden zijt ghestorven: ende nochtans vermaent hyse terstont daer aen, seggende: Dooder dan uwe aertsche leden. Daer sietmen immers klaerlijck, datse gheheeten werden gestorven te zijn, die noch dagelijcx moesten toenemen in’t af-sterven der sonden.

650.
Coornhert.
Wat dit u besluyt vermagh teghen ’tgeen hier nu is gesien, sal de Leser mogen oordeelen van sulck u ghestorven te zijn metten name, ende soo noch de sonde te leven metter daet, dat die doode of ghestorven (ja nietige ende leefloose) sonde noch in u herborenen leeft ende doet sondighen tot des lichaems doot toe. Lieve wat is dat anders dan die sonde doot te wanen, die ghy seght dat noch in u leeft, sonde doet, ende u doet sondighen? Wonder ist dat menschen boven heur ghevoelen, dat zy de zonde noch leven, u tooverische woorden gelooven. Maer laet ons u tweede bewijs-reden hooren, ende die nae u ghevoelen (om te ondersoecken) hier stellen alsoo:

651.

Dat Pauli woorden: Ghy zijt gestorven: 5 5 Colos. 3. 3. ghesproken zijn vande gene die noch dagelijcks moesten toenemen in’t afsterven der sonden.

XXIIII. Dool-sproocke der Predicanten.

652.
Coornhert.

DAt ghy dese woorden Pauli, by u nu aenghetogen niet met allen en verstaet: of dat ghy daer mede moetwilligh hier de waerheydt wederstaet: sal ick u nu uyt der woorden ommestanden, heur selve naecktelijck verklarende, vastelijck bewijsen.

653.
Int eynde des naestvoorgaenden Capittels, 6 6 Colos. 2. 16. spreeckt d’Apostel van spijsen, van drancken, van feest-daghen ende van Sabbathen: 7 7 Colos. 2. 17. sulcks noemt hy schaduwen, waer van Christus selve het wesen is. 8 8 Col. 2. 18. 16 Voor sulcke schaduwen waerschout hy den Colossenseren terstont daer aen.

654.
Daer op seydt hy stracks: 9 9 Colos. 2. 20. Ist dat ghy met Christo ghestorven zijt van de insettinge deser wereldt: waeromme laet ghy u dan, als of ghy noch inde werelt leefde, met sulcke insettinghen vanghen? 10 10 Colos. 2. 21. (als wanneer zy segghen) raeckt dit niet, smaeckt dat niet, handelt sulcks niet. 11 11 2. 22. Alle sulcke dinghen, inne ghebracht zijnde, nae de insettinghen ende leeringhen der menschen, vergaen metten ghebruycke. 12 12 2. 21. Welcke dinghen wel hebben eenen schijn der wijsheyt, uyt eyghen verkoren geestelijckheyt ende ootmoedigheyt.

656.
Daer op volgen nu int beginne van’t naeste Capittel dese woorden: 13 13 Colos. 3. 1. Soo ghy dan zijt verresen met Christo, soo soeckt de dinghen


die boven zijn, &c. Van daer komt Paulus op die woorden by u soo onwijslijck of verkeerdelijck hier misbruyckt, te weten: 1 1 Colos. 3. 3. Want ghy zijt ghestorven. Wat waren zy ghestorven? De voorsz aertsche insettingen. Want daer af hadde hy tot hier toe gehandelt, ende niet vande sonde, noch min dat de sonde ghestorven was.

657.
Maer komende d’Apostel voort op’t vijfde 2 2 Colos. 3. 5. verset, soo treet hy eerst aen’t dooden van haere leden. Waer waren die? Inden Hemele? Neen, maer opter aerden, seyt Paulus, ende hier inder tijt, niet hier nae inden Hemele, so ghy’t volck vroet maeckt. Want daer geen boerderije, onsuyverheyt, &c. komen en sal.

658.

Haddet ghyluyden voor’t uytgheven van dese uwe onwijsheydt ofte partijdigheyt u Meester Calvijn op dese plaetse Commenterende raets gevraeght: ghy sout licht hebben ghemerckt, zijn meeninghe hier inne gheweest te zijn, als ick de mijne hebbe eens te zijn bewesen uyt d’ommestanden van Pauli woorden selve, ende Calvijn gheleerder dan ghy zijt achtende ghesweghen hebben, sonder u te stellen tegen’t meerdeel uwer vernaemster Schrijvers, somen by Marlorats Expos. Ecclesi. mach sien, behalven Theophilactum ende Erasmum, met meer andere van d’oude ende van dese onse tijden.

659.
Grob. of Arent ende Reynier. 3 3 f. iiij. 26.

Ende dit is de stijl der Schriftuere, dat de kinderen Godts nae heur beste deel ghenaemt worden.

660.
Coornhert.

Het magh de stijl uwer nieuwer werretael wesen, dat doodt zijn, noch levendigh zijn soude beduyden, 4 4 Doolsproke ix. A. 315. dats jae neen: dat van Christo alles vervult te zijn, verklaert te wesen ende noch te vervullen staende beduyden soude: dat volmaeckte Liefde niet sulcke, maer ongheveynsde Liefde beduyt: ende dat gewaende kinderen Godes ende schijnheylighen, ware kinderen Godes ende ware heylighen zijn souden. Jae voorwaer, soude dat de stijl der Schriftueren wesen? Soo waer’t gheen vaste maer wassen stijl, bequaem om nae u goet-duncken ghedraeyt te worden.

661.
Grob. of Arent ende Reynier. 5 5 f. iiij. 28.

Sy draghen den Naem van Gheloovige, Rechtveerdige, Heylige, om dieswille datse nae den inwendighen Mensche vastelijck op Godt betrouwen, de rechtvaerdigheyt hanteren, ende in heyligheydt leven: maer het heeft de meyninghe niet, dat gheen kleyngheloovigheyt, ofte onsuyverheydt met alle aen haer en is.

662.
Coornhert.

Nu eert ghy u Christenen wonderlijck, maeckende van heur niet dadelijcke, maer naem-Christenen: meyndy daer noch al danck aen te begaen? Sijn zy inder waerheyt ghelovigh, rechtvaerdigh ende heyligh: so houden zy de geboden Godes vande Liefde soo hy dat ghebiedt. Waerom loochent ghy met uwe Chatechismo dat? Sijn zij’t oock niet inder waerheyt, soo zijn sy’t alleenlijck inden wane ende schijne: wat moghent dan anders wesen dan naem-Christenen?

663.
Ist kleyn gheloovigheyt datmen Godes beloften niet en gelooft, maer haerneckelijck wederspreeckt? Datmen altijt weder loopt wentelen inder sonden slijcke? Datmen der sonden vlecken soo aenklevelijck acht, dat Godt die met zijn suyver water niet gantsch reyn afwasschen ende volkomelijck suyveren en magh?

664.
De wille Godes blijckt in zijne klare beloften: 6 6 Ezec. 36. 25. Ick sal (seyt de Heere) een suyver water op u uyt storten, ende ghy sult ghesuyvert worden van alle uwe onsuyverheyden. Ende noch: 7 7 Esa. 1. 18. Al waren uwe sonden als schar-laken, zy sullen als sneeu wit worden, ende al warense root als vermelioen, zy sullen als witte wolle zijn. Blijven daer noch eenige onsuyvere vlecken overigh, daer niet een mensche, maer de suyvere Godt selve met zijn suyver woort den sondaer also wascht ende reynight?

665.
Sodanighe suyveringhe dan ist die Godt belooft. Wat Godt belooft te doen dat wil Godt doen. Gheloofdy dat Godt sulcx hier doet aen eenigh natuerlijck gheboren mensche, oyt heeft ghedaen, of immermeer hier sal doen? Neen ghy, want dit loochent ghy doorgaens. Nochtans blijckt sulcx Godts wil in zijne beloften. Die loochendy: dats waerlijck niet ghelooven: ende ghy hout u noch voor gheloovighe.

666.
Sijn’t gheloovigen die Godes almogentheyt versaken? Dit doet ghyluyden. Want nae dien Godt zijnen kinderen soo volkomelijck suyveren wil, soo nu blijckt: wijst ons dat het erghens aen soude ghebreecken, soo dat in niemande en geschiet (als ghyluyden leert) dan aen zijn mogentheyt. O gheloovighe, niet kleyngheloovighe, maer schijngheloovige, ende ware ongheloovige naem-Christenen, soo ghy hier onwetens mette May-voghel, rechtsinnigh u luyder eyghen name uytroept.

667.
Grob. of Arent ende Reynier. 8 8 f. iiij 35.
Eyndelijck, het neemt de Censor indit stuck, dat is, omme de volmaeckte ghehoorsaemheyt der Geloovigen in dit leven staende te houden, zijn toevlucht tot Zachariam den Vader Joannis des Doopers, die by Lucam aldus spreeckt: Soo hy (Godt) gesworen heeft onsen Vader Abraham, dat hy


ons soude geven, dat wy verlost zijnde uyt de handen onser vyanden hem dienen souden sonder vreese, in heyligheyt ende gherechtigheyt voor hem, alle de daghen onses levens. Siet ghy wel (seyt hy) hoe Jesus zijn Volck van haeren sonden saligh maeckt? namelijck, in dit leven, volkomelijck. Want die woorden: Alle de dagen onses levens, en lijden gheensins, datmense draye op’t leven hiernamaels. Oock mede die woorden, Heyligheydt ende gherechtigheyt voor hem, en maghmen gheensins trecken op halve ghestuckelde ofte onvolkomene heyligheyt ende gherechtigheydt.

668.
Coornhert.
Hier mede, als meest over al, wert uytgelaten ’tgunt ick in mijn Proeve uyt Calvino, Bullingero ende andere vermaertste Schrijvers der Gereformeerden, soo aengaende heure uytlegginghe opten sproken, als opten bewijs-redenen aldaer hebbe ghestelt, over een stemt, ende dienstelijck is tot blijck van des Catechismi onwaere leere. Sulcx hebbe ick meest om kortheydts wille hier voor mede uytghelaten, maer want dit het slot des eersten stuck is vande selve Proeve, hebbe ick dese mijne xix. Bewijs-reden hier willen te vollen stellen, op dat de Lesers die de selve Proeve niet en hebben, aen een stuyver (soomen seyt) moghen mercken hoe een daler ghemunt is.

669.
Eyntlijck, om met achterlatinghe van groote menighte deser ghelijcke stucken, te komen aen’t tweede stuck by my hier om te handelen voorgenomen, soo leestmen by Joannem Calvinum gheschreven te zijn’t gene hier van woorde te woort naevolght: Wy sien nu wat het is Christum te versaecken (te weten) soo dick ende menighmael alsmen hem beneemt die dingen die eyghentlijck tot zijne persoone behooren. Wat dinghen sullen dit nu zijn? Dat verklaert die selve Calvinus daer nae opten selven Epistel met dese zijne woorden: Want het officie Christi is de sonden wech te nemen, ende tot dien eynde is hy expresselijck gesonden van zijnen Vadere. Het is nu sulcks dat wy door’t gheloove die kracht Christi deelachtigh worden. Daeromme moet het nootsaeckelijck zijn, dat soo wie daer ghelooft in Christo, ghesuyvert zy van de sonde. Voort alsoo elwaerts is geseyt, dat Iesus Christus de sonden wech neemt, overmidts die expiatie ende voldoeninghe door de offerhanden zijns doodts, ten eynde zy ons voor Gode niet toeghereeckent en souden worden, soo neemt S. Ian op dese plaetse dit woort: Wech nemen van sonden: anders. Ende hy verstaet dat Christus de sonden wech neempt wesentlijck ende metter daet. Om dat onse oude mensche door hem gekruyst is, ende dat zijn geest door berouwe doodet onsen vleesche, met zyne quade begheerlijckheden. Daeromme en mach die loop ende’t beleedt van de text niet lyden, dat dit beduyt werde vande quijtscheldinge. Want (so ick hebbe geseyt) hy maeckt zijn bewijs-redenen: dat de gene die niet ophouden van sondigen, de weldaet Christi vernielen ende onnut maken. Dat alle zijn Calvijns eygen woorden. Laet ons dese nu voegen op des Catechismi woordē, opte Vrage: Cont ghy dit (te weten ’t Gebod Christi van de Liefde tot Gode ende den Naesten) al volkomelijck houden? Neen ick. Daer by de Catechismus verstaet dat niemant vande gelovigen oock d’alder-heylighste niet, sulcx magh onderhouden. Want meyntmen dat daer mede niet, soo is hier af tusschen ons geen geschil, eñ versta ick den Catechismum dan qualijck, door des Catechismi schult, die sulcke meyninge doorgaens uytdruckt meer dan duysterlijck. Hier wil ick vragen of sulck niet volkomelijck houden van dit Ghebodt Gods ende Christi, sondighen is dan niet? Seytmen my Neen, soo maghmen’t Gebodt Godes overtreden sonder te sondigen. Dit is openbaerlijck Lijbertijnsch. Men sal my dan antwoorden Ja. So moetmen my dan oock na dese leere des Catechismi Ja seggen daer toe, dat niemant van alle gheloovigen oock d’alder-heylighste niet, ophoudt van sondigen. Dit sal gaerne my toegelaten werden ende geseyt, by alle de gene die de leere deses Catechismi houden voor oprecht ende waerachtigh: Maer ongaerne, ja geensins en sullen my sodanige luyden toelaten, ’tgene uyt dit seggen ende uyte voorsz woorden Calvini te samen gevoeght zijnde, nootsakelijck moet volgen. Vraeghdy watte? Dat alle de gheloovers van dese Catechismo, als die nemmermeer ophouden van sondigen, de weldaet Christi vernielen ende onnut maecken. Souden dat noch al Christenen zijn? Predicanten mogen zijn? ende Aenvoerders totte weldaden Christi moghen zijn? Wie magh dat geloven? Wt het gene by Calvijn geseyt is, daer met hy over een komt met de gantsche H. Schriftuere, ende uyt de leere voorsz deses Catechismi, volcht noch een leelijck Monstrum dat niet min grouwelijck en is. 1 1 Mat. 1. 25. Want dat Jesus gekomen is als een Salighmaker om zijn volck saligh te maken van haren sonden, ghetuyght d’Euangelist opentlijck, segghende oock klaerlijck dat hem daeromme die naeme Jesus (dat Salighmaker heet) is gegeven. Hoe nu dese Jesus zijn volck van dese sonden saligh soude maecken volghens de Prophetien daer van door den Propheten voorseyt, leestmen by den Euangelist Lucam met dese woorden: 2 2 Luc. 1. 73. So hy (God) heeft ghesworen onsen Vader Abraham, dat hy ons soude gheven dat wy bevrijt zijnde vande handen onser vyanden, sonder vreese hem souden dienen in Heyligheyt ende Rechtvaerdigheyt, die hem behaeghlijck is, alle de dagen onses levens.

670.
Die woorden, Alle de dagen onses levens, en lijden geensins datmense draye oyt leven hier namaels. Die woorden Heyligheyt ende Rechtvaerdigheyt die hem behaeghlijck is, en maghmen oock geensins trecken op halve, gestuckelde, oft onvolkomen heyligheyt ende rechtvaerdigheyt: immers oock geensins na de Commentarien by Calvijn selve in zijn Harmonie op dese plaetse geschreven. Ooc mede niet Bullingers uytlegginge deser woordē in zijn negende Sermoē van zijn iiij. Decade. Immers na de woordē Christi selve geensins, houdēde: 3 3 Joan. 8. 36. Ist dat u de Sone vry maeckt, so zijdy waerlijck vry. Want waerlijck en is niet waenlijck, somens nu meest pooght te crommē. Mē siet oock uyte voorsz woordē Calvini opt v. verset vā’t iij. cap. vā

"""Des catechismi"". Tweede deel."