II. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Dolingen des catechismi"". Derde deel."
"""Dolingen des catechismi"". Derde deel."


Dolingen des Catechismi.

Derde Deel. C.

Proeve van de Catechismo.

Van’t wel bidden ’twelck behoeft vast betrouwen van verkrijghen.

1.

OPte 17. Vrage houdende: Wat behoort tot sulck een gebedt dat God aenghenaem zy ende van hem verhoort werde, is het derde stuck van de Antwoorde’tgene hier nae volght. Ten derden, dat wy desen vasten gront hebben, dat hy ons ghebedt niet teghenstaende dat wy sulcks onweerdich zijn, om des Heeren Christi willen sekerlijck wil verhooren, ghelijck hy ons belooft heeft.
Item opte 110. wert gheantwoort onder anderen oock ditte: 1 1 Catech. 110 Vraghe. Namentlijck dat Godt onse Vader door Christum gheworden is, ende dat hy ons veel weynigher af slaen sal het ghene dat wy hem met rechten gheloove bidden, dan onse Vaderen ons aertsche dingen ontseggen. Ende opte Vraghe achter’t Vader ons, Wat verstaet ghy by dat woort Amen: hout die Antwoorde ditte: Dat is, Het zy alsoo. Waer door ick betuyghe dat ick in mijn herte door den H. Geest verseeckert ben, dat my de Hemelsche Vader om Christus willen verhoort heeft. 2 2 Cat. fol 33.Hier in stemt met dese Catechismo over een Meester Jan Calvijn, Commenterende op d’Apostel sanct Jacobs woorden alsoo: 3 3 Cal. Com. Iacob. 1. 6. Hy (d’Apostel) wil dan, dat wy sulcks sullen verseeckert zijn van’t gene Godt ons eenmael heeft belooft dat wy’t niet wederomme in een twijfele trecken, of wy verhoort sullen zijn dan niet. Oock mede noch een weynigh daer nae schrijft hy alsoo: Daeromme soo laet ons houden dat beginsele, 4 4 Cal. Com. Iacob. 1. 6. dat de Heere onse gebeden niet anders en verhoort, dan als wy ghewisse versekertheyt hebben, dat hy ons sal verhooren. Ende elwaerts: Wat ghebedt soude doch dit zijn? O Heere, ick twijfele of ghy my sult willen verhooren, &c. Volght: 5 5 Instit. xv. 9. Daeromme moetmen met beyden handen vast houden dese sekerheyt van het begheerde te verwerven, d’welcke ons de Heere met zijn stemme beveelt, ende alle Heylighen met haer exempele leeren, ist dat wy niet te vergheefs en willen bidden. Want dat gebedt is Gode aenghenaem, dat uyt sulcken vermetelheyt (op dat icks soo segghe) des gheloofs wert gheboren, ende op een onvertsaeghde sekertheyt des hoops is ghegrondet. Dat zij Calvijns woorden.

2.

Van’t bidden met twijfele.
Alle’t ghene hier voor, soo by den Catechismum, als by Calvinum, staet beschreven van’t wel bidden, dat het nootsakelijck behoeft vast betrouwen van verwerven, houde ick met henluyden voor waerachtigh: als ghegront zijnde op ende gantschelijck over een stemmende met de Godtlijcke Schriftuere, die ick in allen geloove ontwijfelijck. Daer uyt dan oock nootlijck volght dat het qualijck bidden moet zijn, daer men bidt met twijfele. Seker naedien ons bidden alleenlijck siet opte milde ghenade Godts, die niemant en magh verdienen, soo en achte icks niet qualijck gheseyt van Calvijn, 6 6 Cal. Com. 1. Ioan. 5. 16 dat die twijfelachtigheden aen de ghenade Godes zijn vol blasphemien: dat hy beveynsdelijck biddet, die de beloften niet en ghelooft: dat die (twijfelachtighen) onwaerdigh zijn yet te verwerven: dat der Papisten leere valsch is, dat zy segghen datmen moet bidden met twijfele ende met een onseeckere wane van’t ghene daer af sal worden: 7 7 Instit. xv. 8. dat Godt wonderlijck wert gheterght door ons mistrouwen, als wy van hem begheeren ghenade, die wy niet van hem en verwachten. 8 8 Conf. Fo. Ca. iiij. Art. 16. Immers Beza seyt wel klaerlijcken, dat het gebedt sonder gheloove niet anders en is dan sonde. Dit alles houde ick mede met henluyden voor sulcks, want dat alles tuyght de H. Schrift.

3.
Daer siet men nu uyt den Catechismo selve, oock uyt Calvijn ende Beza, dat het wel bidden moet geschieden met vast betrouwen van’t ghebeden te verkrijghen: ende dat het ghebedt met twijfele quaet is, een terginge Godes, ende sonde. Laet ons nu sien wat die Catechismus leert bidden ende hoe de gene die de leere des Catechismi ghelooven, nootsakelijck moeten bidden, soo lange haer geloof soodanigh is. Daer uyt dan ontwijflijck sal blijcken, dat zy niet alleen sonder vast betrouwen bidden, dat zy twijflijck bidden, maer dat zy soo gantsch ongheloovigh bidden, dat zy self onmoghelijck houden om verkreghen te worden, ’tghene zy om bidden aenden Heere.

4.

Inde Antwoorde opte 124. Vraghe des Catechismi, leestmen ditte: 9 9 Catechis. Vra. 124. Uwen wille geschiede opter aerden als inden Hemele. Dat is, gheeft dat wy ende alle menschen onsen eyghenen wille versaken, ende uwen wille, die alleen, goet is, sonder eenigh teghenspreecken ghehoorsaem zijn, op dat alsoo een yeghelijck zijn ampt ende beroepinghe soo ghewillighlijck ende ghetrouwelijck magh bedienen ende uyt voeren, als de Engelen in den Hemele doen. Dat seyt de Catechismus.

5.
Nu en magh niemandt loochenen Godes 10 10 Deut. 4. 1. wille te zijn, dat wy sullen onderhouden’t gene hy ende Christus ghebiet, want daer toe ghebiet hy ons sulcks. Het is oock Godes wille dat wy’t gene hy ons ghebiet, soo als hy dat gebiet ende niet anders, sullen onderhouden: dat is, het is izjn wille dat wy zijn ghebodt sullen onderhouden, niet voor een deel of ten halven, maer geheelijck ende volkomelijck. Vrage ick hier den Catechismum ofte der selver voorstanders, of eenigh mensche hoe geloovigh hy zy in Christi (niet zijn eyghen) kracht, het ghebodt der Liefden van Gode ende Christo ons gheboden, oock nae den wille Godes, die alleen goet is, dat is volkomelijck ende sonder weder-spreken


van gheneyghtheyt om Godt ende den Naesten te haten, magh onderhouden: Wat sal hy my antwoorden? Neen. Nochtans leert de Catechismus op dit gebed, van uwen wille gheschiede, alle sulcx als voorsz staet, bidden, namentlijck dat wy soo wel bidden om te mooghen volkomentlijck onderhouden dit gebodt vander Liefden, als alle andere zijne geboden, die ontwijfelijcken Godes wille zijn dat inden geloovigen sullen gheschieden. Die haer leere hier inne ghelooven, die bidden dan oock in dit ghebedt dat zy’t Gebot Godes ende Christi, van Gode ende den Naesten lief te hebben, nae Godes wille, dat is gheheel ende volkomelijckk mooghen houden. Hebben dese bidders in dit bidden den vasten gront, dat Godt heur ghebedt om Christi willen seeckerlijck sal hooren? gheen dingh minder. Bidden zy dot opter Catholijcken wijse twijfelachtigh? Neen mede niet.Want niemant en twijfelt aen ’t genehy onmoghelijck acht. Nu houden dese bidders nae de leere des Catechismi, het verkrijgen van dat ghebedt voor onmoghelijck, dats wat erger ende meerder dan twijfelijc bidden uyt mistrouwen. Want die ’t voor onmogelijck houdt ’t ghene Godt belooft te gheven, die looghen-straft den waerachtighen beloover, Gode, in zijne beloften. Want die belooft ons te gheven dat hy onse 1 1 Deut. 30. 6. herte sal besnijden, soo dat wy hem sullen lief hebben uyt alle onse herten ende uyt alle onse zielen. Dits mede zijn ghebodt, dit is mede zijn wil dat gheschiede in ons, niet ten halven, mer volkoomelijck. Om dit gheschieden van zijnen wille bidtmen in desen ghebede. ’Twelck een ghebedt is na Christi wille, opte beloften Godes, 2 2 Joan. 5. 14. dat soo wat wy bidden nae zijnen wille, dat hy ons sal verhooren. Nu en moghen geen der geloovers deses Catechismi gelooven dat het moghelijck is om verkrijgen’t ghene zy om bidden. Is nu het twijfelijck bidden sonde ende vol blasphemien: wat sal dit ongheloovigh bidden zijn: of ist geen ongeloovigh bidden, daer die bidder Gode bidt om saken, die hy seyt onmoghelijck te zijn om werden?
6.
Die Catechismus seyt, dat die biddende, Uwen wille geschiede, 3 3 CAtechis 124. Vrage. Gode bidden om gehoorsaemheyt sonder alle weder-spreecken: op dat alsoo een yeghelijck zijn ampt ende beroepinge soo gewillighlijck ende ghetrouwelijck magh bedienen ende uytvoeren, als die Enghelen inden Hemele doen. Ick meyne immers dat alder gheloovighen ampt is ende beroepinghe, 4 4 Rom. 8. 26. 1. Pet. 1. 2. Deut. 16. 18 Eph. 14. zijns Soons even beelt ghelijck te worden tot gehoorsaemheyt, dats tot onderhoudinghe alle zijnre Gheboden, ende Heyligh ende onbevleckt te zijn voor zijnen oogen inde Liefde. Want sulcks ende derghelijcken meer, getuyght openbaerlijck de Goddelijcke Schriftuere. Die Enghelen (van de goeden wert hier ghesproken) bedienen ghewillighlijck, getrouwelijck ende volkomentlijck sonder eenigh ghebreck heur ampt. Soo bidden dan oock dese geloovers van de Catechismo om volkomen ende Enghelsche ghehoorsaemheydt Godes. Dese loochent die Catechismus moghelijck te zijn om verkrijghen. Soo houden oock sulcke bidders onmoghelijck om verkrijghen, ’tghene zy hier om bidden. Dats dan oock niet twijfelijck, maer gantsch sonder gheloove, niet inder waerheyt, maer inde loghen ghebeden. Terchtmen soo doende den milden ghever alre goede gaven niet?
7.
Onder meer anderen leerdt de Catechismus oock bidden alsoo: 5 5 Cat. fo. 38. GAl. 2. 30. Ende dat wy niet meer in onse sonden, maer hy in ons ende wy in hem leven. Dit is gheschiet inden ghenen die daer sprack: 6 6 Commēt. Gal. 2. 20. Ick leve, niet ick nu, maer Christus leeft in my. Dit leven Christi inden gheloovigen seyt Calvijn (neven meer anders) te wesen, als hy ons regeert door zijnen Heylighen Gheest ende alle onse werckinghen beledet. 7 7 Gal. 2. 19. Dit leven Christi is in niemanden dan die eerst self gestorven zijn ende heur vleesch gekruyst hebben, 8 8 Gal. 5. 24. soo Paulus daer oock seyt van hem selve, dat hy met Christo was gekruyst, ende daer nae oock, dat die Christi zijn, haer vleesch met zijnen lusten ende begheerten ghekruyst hebben: ’twelck is (soo Marlorat seyt) dat de oude mensche met zijne vruchten is in haer ghedoot ende begraven. Wat doot is ende begraven dat en leeft niet meer. Wat niet en leeft, daet en doet niet altoos meer: ende wat niet en doet, dat en doet niet quaets, noch em sondicht niet meer. Soo leerdt dan de Catechismus hier bidden om niet meer te sondighen. Die en sondight niet die daer laet het verboden quaedt ende doet het gheboden goet. Daer d’oude mensche doot is ende begraven, daer en leeftmen niet meer in onse sonden, maer Christus leeft daer met zijn gherechtigheyt ende de gheloovige in hem. Hier wort dan Gods ghebodt volkomentlijck in Christo volbracht. Hier om leert de Catechismus bidden. Dit seydt de Catechismus dat in niemanden en magh worden. Soo leert dan de Catechismus haer geloovers niet alleen twijfelijck, maer ongheloovigh bidden, dat is, hy leert bidden om te verkrijgen dinghen die hy seyt dat niemant en magh verkrijghen. Soude dat oock niet wel zijn een bidden met sulck mistrouwen, datmen van Gode begheeren een ghenaede diemen van hem niet en verwacht? Dat noemt Calvijn gheen bidden, maer een wonderlijck terghen Godes.

8.
Grob. of Arent ende Reynier. 9 9 f. vj. verso.

De xxvij. Censure.
Over de Cxxiiij. Vraghe ende Antwoorde.
Soo wie bidt, dat hy Godts wille volkomelijck mach doen, ende nochtans ’tselve onmoghelijck hout te geschieden, die bidt niet alleen sonder betrouwen ende twijfelijck, maer oock ongheloovigh. Alle gheloovers deses Catechismi bidden in de derde Bede des Vader onses, datse Godts wille volkomelijck mogen doen: ende houden nochtans ’tselve onmoghelijck te gheschieden, daerse segghen, dat de ghene die tot Godt bekeert zijn, de thien Gheboden niet volkomelijck onderhouden konnen, maer dat oock de alderheylighste, soo langhe als zy in dit leven zijn, alleen een kleen beginsel der ghehoorsaenheyt en hebben. Soo volght dan dat alle gheloovers dese Catechismi niet alleen sonder betrouwen ende twijfelijck bidden, maer oock ongheloovigh.


9.
Coornhert.

Daer heeft de Leser nu moghen sien hoe mijne argumenten of bewijs-redenen in haer krachte staen: oock mede hoe de Predicanten die verkort, verlamt ende verswackt, hen selven teghen stellende, niet teghen mijne woorden, maer teghen heur eyghen dichtinghe meest worstelen. ’Twelck wy nu sullen vernmen uyt het gene zy daer noch teghen segghen.

10.
Grob. of Arent ende Reynier. 1 1 f. vij.

Antwoorde. De Catechismus hout geensins onmogelijck (ghelijck oock boven gheseydt is) dat de Mensche den wille Godts volkomelijck soude doen. Ter contrarie, zy hout het voor onghetwijfelt, dat alle Gheloovighe in’t ander leven, den wille Godts in alle ghelijckformigh zijn sullen. Alleen is dit haer leere, dat geen mensche volmaeckte heyligheyt kan hebben in dit tijtlijcke leven.

11.
Coornhert.

Ick hout geensins voor onmogelijck, dat ghy d’een onwaerheyt dander pooght waerheyt te maecken (hoe wel sulcks onmoghelijck is te volbrengen) want ghy pooght dat hier metter daet openbaerlijck te doene. Opte vijfde Vraghe, kont ghy dit altemael volkomelijck houden (daer is in noch uyt geseyt van in dit of in’t ander leven) is d’antwoorde, Neen ick: watmen niet volkomelijck kan houden, is onmoghelijck om houden, soo hier voor oock is bewesen. 2 2 B. 286. etc. Dat is niet ghehandelt nae Euangelische eenvoudigheydt.
Ter contrarie, zy houdt, &c.

12.
Coornhert.

Mijn boecxken ghenaemt Hemel-werck heeft u alreede wat omsichtiger dan te vooren, leeren spreecken. Want nu achterlatende het volkomentlijck houden der gheboden van der Liefden, dat alleen onse Hooftgheschille is, kalt ghy alleenlijck van in als ghelijckformigh te wesen den wille Godes. Waer toe dat? Dit magh jae dit sal in’t ander leven wesen, maer’t onderhouden der geboden magh, daer noch volkomelijck noch onvolkomelijck wesen: want daer sullen noch gheboden noch wercken wesen. Maer wat deint sulck u, niet listigh, af-wijcken, van onsen gheschille tot der saecken?

13.
Om den Leser te verblinden, ende alsoo te schijnen te leeren, ’tghene ghy niet en leerdt, maer rondelijck loochenende wederspreeckt: Is dat niet u oprechtigheyt? Wy spreken van’t volkomelijck houden der gheboden van der Liefden, dat hier moet gheschieden, ende hier naemaels niet en magh gheschieden. Daer af spreeckt ghy niet een woort, maer komt nu voort met wat nieus.

14.
Namentlijck met het ghelijckformigh zijn metten wille Godes. Ende noch en mooghdy u met sulcke af-wijkende uytsluypinghe niet verbergen van in een ander diepe gracht te vallen, die ghy niet hebt konnen mercken. Vraeghdy watte? Dat nae sulck u segghen niet een herbooren mensche ter wereldt en leeft, geleeft en heeft, noch leven en sal. Wie sal dan int Rijcke Godes komen? 3 3 Joan. 3. 5. Niemant nae Christi woorden.

15.
Want wie anders wil dan Christus, die is niet een mette wille Godes, maer daer teghens, ende die verstroydt. 4 4 Matt. 12. 30. Godt selve schept oock den goeden wille in zijne kinderen. Godt schept gheen wille die tegen hem is. Sy moet dan met hem wesen. Dese wille in den kinderen Godes is goet ende van Goddelijcker natueren ofte aert, 5 5 2. Pet. 1. 4. zy lieft ende wil niet dan dat goet is, ende en haet niet dan dat quaet is. Sodanigh is oock de wille Godes van aert. Daeromme bidden zy oock dat Godes wil gheschiede. Die dat wil, is immers in als ghelijckformigh met Godes wille, ende dat dewijle zy hier noch leven opter aerden.

16.
Nu kaldy’t hier noch, dat zy sulcks sullen zijn in’t ander leven. Soo zijn sy’t niet in desen leven. Soo zijn sy’t hier niet. So en zijn sy hier geen kinderen Godes, noch oock niet herboren. Wie magh dan int Rijcke Godes komen? Schaemdy u dit, ende soudy nu willen segghen dat zy hier in desen leven oock den wille Godes ghelijckformigh moghen wesen, of zijn: soo moet ghy dan mede (volghens uwe eygen woorden) oock bekennen, dat zy hier in desen leven oock moghen hebben soodanige een willicheyt met Gode ende volmaekctheyt in desen, als zy naemaels int ander leven sullen hebben. Daer mooghdy tasten (hebdy’t ghevoelen niet verloren) dat hoe ghy’t kaldt teghen de waerheydt, ghy u selven aen allen zijden selve vanghet ende bestricket.

17.
Alleen is dit haer leere, &c.
By Lucam belooft ons Godt Heyligheyt 6 6 Luc. 1. 75. alle de daghen ons levens (dats hier, niet hier nae) voor zijnen ooghen. Wat Heyligheyt wort daer belooft, die sondelijck is, als voor een deel maer wesende? Neen waerlijc: 7 7 Siet B. 693 694. etc. want Rechtvaerdigheydt wort daer oock ghesamentlijck mede belooft. Godt en belooft, noch gheeft niet dat hem selve mishaeght.

18.

Men soecke by d’Apostel, wat Heyligheyt Gode behaeght. 8 8 1. Thess 5. 23. Godt (seyt hy) des vreden Heylighe u gheheel volmaecktelijck, op dat u volkomen gheeft, ziele ende lichame bewaert worde onberispelijck tot in de toekomste ons Heeren Iesu Christi. U Calvijn seyt: 9 9 Harm. Luc. 1. 75. Dat het woort Heyligheydt, behelst alle dat wy Gode schuldigh zijn, omme zijne Majesteyt te aenbeden ende te eeren.


19.
Soodanighe volmaekcte Heyligheyt belooft de ghetrouwe ende almoghende Godt selve in Christo te geven hier in desen leven.


Ghyluyden segt des Catechismi (dats oock uwe) leere te wesen, dat geen mensche (dats herbooren noch onherboorē) die kan hebben in dit tijdtlijcke leven. Hier moet Godt, of ghyluyden onwaerachtigh zijn. Dit magh ick de ware Godt geensins toe betrouwen, maer u luyden wel, die ick dickwijl, ende hier noch tegenwoordigh hebbe onwaerachtigh bevonden, in’t vrymoedigh loochenen, dat u leere niet en hout onmoghelijck te zijn, 1 1 B. 286. etc. dat den mensch de wille Godes volkomelijck soude doen.

20.
Grob. of Arent ende Reynier. 2 2 f. vij 14.
Hier teghen en strijt nochtans gantschelijck niet (ghelijck de Censor meynt) dat de Gheloovighe bidden, omme in dit leven den wille des Heeren te gehoorsamen: noch dese woorden des Catechismi, Sonder eenigh teghe-spreken: oock niet datter wijder by staet, Op dat alsoo een yeghelijck zijn Ampt ende beroepinghe soo gewillighlijck ende getrouwelijck magh bedienen, als de Enghelen in den Hemel doen.
21.
Coornhert.
Meyndy, mannen, dat men u in dese uwe nieuwe leere sonder eenigh bewijs uytter H. Schriftueren by te brengen, alreede in alles geloof soude gheven, alleen om dat ghyluyden seght, hier tegens strijt niet: wy houden dit of dat, onse leere is dus of soo, &c. Neen Mannen, ten moeste soo niet toegaen, niet op u, maer op Godes woort bestaet ons gheloove ende saligheyt.
22.
Te segghen slechtelijck, Hier teghen strijt niet: en wederleyt mijne argumenten niet. Ghy mooght oock wel seggen (al na u nieuwe werre-tale) dat Ja niet en stijt teghen Neen: soudet daeromme waerheyt moeten zijn? Lust u van nieus te sien, oft niet tegen malkanderen en strijt, ick salt u teghen elckanderen stellen, als dagh teghen nacht, ende waerheyt teghens loghen.
23.
Enghelsche ghehoorsaemheydt is (soo ghy terstont hier selve seght) volkomen ghehoorsaemheyt. Om die hier in desen leven te verkrijgen bidden u gheloovighe selve Godt den Vader, na den bevele ende mitsdien nae den wille Christi, op beloften van dat wy verhoordt zullen worden in alle dat wy gheloovigh na zijnen wille bidden. 3 3 1. Joan. 5. 14. 3. 22. Joan. 15. 7. Jac. 1. 5. 6. &c. Daerom bidden wy niet (seyt Bullinger) om allerley over-een-kominghe onses willes met den wille Gods: maer wy seggen daer by, ghelijck in den Hemel, alsoo oock op de Aerde: (dats niet hier nae) dat is laet ons toe, Hemelsche Vader, dat in ons aertsche menschen u wille alsoo gheschie, ghelijck hy gheschiet in uwen Hemelschen ende salighen Geesten. H. Bullinger Dec. v. ser. v. fo. 243. 4 4 Siet voor B. 589.
24.
Soo moet een van drien nootlijcken waer zijn, te weten dat zy hier op aerden sulcke Enghelsche of volmaeckte ghehoorsaemheyt verkrijghen, end dan leert u Catechismus ende ghyluyden onwaerheyt: of verkrijgen zy hier sulcke volmaeckte ghehoorsaemheyt niet: soo is Godt ontrou in zijne beloften, als niet gevende dat hy ons heeft toegeseyt: of uwe geloovers zijn niet geloovigh, ende bidden om ’t gheen zy niet moghelijck om krijghen gelooven, ja loochenen ende opentlijck weder-spreecken.
25.
Het eerste bekennende, soo bekendy dat u leeringe valsch is. Het tweede derft ghy niet seggen, te weten dat Godt ontrou is in zijn beloften. Ghy moet dan ’t derde bekennen, namentlijck dat u gheloovige ongheloovigh zijn, ende sonder gheloove uyt heur vleeschelijck vernuft ende in de logen (dat scheelt veel van in geest ende waerheyt) ende daeromme tegen de wille Godes ende Christi biddende niet verhoort en worden. Seght nu meer dat sulck bidden uwer geloovigen niet en strijdet tegen u onware leere, dat geen mensche volmaeckte heyligheyt en kan hebben in dit tijdelijcke leven: ende versoeckt wie niet uytsinnigh wesende, sulcke uwe in sich selfs strijdige leere geloove sal konnen geven.
26.
Grob. of Arent ende Reynier. 5 5 f. vij. 22.
Want indien men hier uyt wil besluyten, dat de Gheloovighe hen laten voorstaen, een volkomene Enghelsche gehoorsaemheyt in dit leven te sullen ofte moghen verkrijghen, ofte soo zyse onmoghelijck houden, datse dan ongheloovigh bidden.
27.
Coornhert.
Hier hebdy’t nu niet tegen my, maer tegen d’Apostel Paulum selve. Want ghy bekent selve, dat uwe gheloovige biddende, U wille gheschiede opter Aerden als in den Hemele, om Enghelsche, dats immers volmaeckte gehoorsaemheyt hier opter aerden verkrijgen, bidden. U Catechismus seyt die meyninge met klare woordē. Ghy segt oock dat ghy ende uwe bidders onmoghelijck houden dat yemant hier sulcke volmaeckte gehoorsaemheyt soude hebben. Nochtans is ons belooft sulck ons bidden te sullen verhoort worden.
28.
Nu schrijft Paulus dat alle wat niet uytē 6 6 Rom. 14. 23. geloove en is, sonde zy. Het bidden en magh niet uyten geloove zijn, daermen niet en gelooft te sullen verkrijgen, ’tgene men om beiddet. U Luyder gebed is dan sonde. Daer uyt volght nu ontwijfelijck dat de gellovers van dese uwe dolinghe niet alleen ongheloovigh, maer oock sondelijc bidden. Siet dat wil ick hier uyt besluyten, dat moetmer uyt besluyten, ende dat besluyt ick daer uyt soo vast, dat ghy’t lancksaem sult mogen ontsluyten. Nu kome ick tot u redene van dien, te weten een ongheschicktjeyt, die ghy ongheschicktelijck daer uyt meynt te trecken.

29.

Grob. of Arent ende Reynier. 7 7 f. vij. 26.
Soo salmen oock moeten seggen, des Catechismi verstant te zijn, dat de Gheloovige in de selve Bede haer laten voorstaen, dat alle Menschen hier op aerden tot de Enghelsche gehoorsaemheyt, ende dients-willigheyt Gods sullen of mogen komen: aengesien de Gheloovighe mede daerom bidden.


30.
Coornhert.
Jae niet sullen, maer mogen, want Godt en dwinght niemandt zijn gaven aen, maer zijn algemeyne milde Liefde bietse elck aen. Moghen de menschen hier tot die Enghelsche ghehoorsaemheydt of volkomen onderhoudinge vande Gheboden der Liefden niet komen: soo en is het niet hebben van dien geē sonde, 1 1 A. 360. 495. want God en eyscht niemant boven zijn vermoghen. Ist oock sonde, soo moghen zy daer toe komen, ende soo ist dan haer schult dat zyse niet en hebben.

31.
Grob. of Arent ende Reynier. 2 2 f 32.
Want daer staet expresselijck: Geeft dat wy ende alle Menschen onsen eyghen wille versaecken, &c. Ende nochtans en kan men sulck eenen sin den woorden des Catechismi niet toeschrijven, sonder openbare calumnie.

32.
Coornhert.
Ick las des Catechismi uyt-ghedruckte woorden, verstont die nae haer verstant der oude ware Neerlantsche tale: want ick wist van geen nieuwe verkeerde werre-tael, die Neen seyt daer zy Jae meynt. Schrijve ick haer dan eē ander sinne toe, dan haer woorden inne houden, die zy anders meynt, soo calumniere ick niet, maer zy bedrieght haer Lesers, ende Leerlinghen, 3 3 Jaco. 3. 11. met heedt ende kout, bitter ende soet uyt een selve mont te blasen.

33.
Grob. of Arent ende Reynier. 4 4 f. vij. 36.
(Waer het mogelijck) alle menschen den wille ende ’t bevel des Heeren onderdanigh waren.

34.
Coornhert.
Laet Wenschen, oock nae u segghen, ghenomen zijn voor Bidden, van dat woort sie ick u nu mede afwijcken, ick wil hier na daer weder toekomen. Al watmen gheloovigh wenscht of bidt nae Godes wille, dat gheschiet: Want Godes wille gheschiet altijt in den ghenen, die met zijn wille eens zijn. ’Tis Godes wille dat alle Menschen saligh worden. Hoe? Dat alle Menschen die den wegh tot Gode waert, dat Christus is, 5 5 1. Tim. 2. 4. volherdelijck betreden, dat is, die Christum navolghende, altijt niet haer eygen, maer Godes wille doen, 6 6 Joan. 14. 6. Joan. 5. 30. Joan. 6. 38. dat ist middel of de wegh eens van Godt ghegheven om saeligh te worden.

35.
Dese wille Godes, dat alle menschen die soo doen, tot Gode komen ende saligh worden, gheschiet altijt sonder feylen, in alle soodanighe Menschen, niet een uytghenomen: Soo wederom niemandt saligh en wort van alle Menschen die niet volhardigh den wegh des levens en betreden. Want buyten Jesum Christum en is gheen wegh noch saligheyt, ende door af-weghen en komt niemant tot Gode.

36.
Ghyluyden self niet dat ghy in Christo oock soo ghestadelijck mooght u eyghen wille laten, Godes wille doen, ende den rechten wegh onophoudelijck tot Gode waert betreden, dats Godes Geboden volkomelijck houden. Ghy bekendt oock, dat niemant magh willen ’tgunt hy onmogelick hout. So wil, noch wenscht, of bid ghy selve voor u selve niet nadē wille Gods, maer daer tegē. Want ghy sout wel wenschen tot Gode te konnen sonder den wegh volherdelijck te wandelen, die alleen tot Gode waert leydt.
37.
Sonder Liefde wert niemandt saligh, al hadt hy soo grooten geloove dat hy al ’t zijn den armen gave, ende zijn lichaem liet branden. 7 7 1. Cor. 13. De Liefde maghmen kleyn ende nochtans volmaeckt, maer ten halven hebben of onvolmaeckt. 8 8 B. 362. Volmaeckte Liefde segdy, maghmen hier niet hebben. Ghy bidt daer dan niet om in den gheloove voor u selve, veel min voor alle menschen. Ghy en hebtse. noch (soo ongheloovigh blijvende) en verkrijghdyse dan niet. Ghy hebt noch’t geloove niet dat ghy a u have den armen geeft, swijghe u branden soudet laten. Wat sal u dan u liefdeloos (jae dadeloos) geloove ende lippen-ghebedt moghen baten?
38.
Grob. of Arent ende Reynier. 9 9 f. vij. verso 2.
Soo bidden zy dan daeromme in sulcker voeghe, datse haer begheerte ende wensche den wille Godes onderwerpen: die wetense dat doen sal, wat meest dient tot zijner glorie, ende dien volgende doen zy hier inne een gheloovigh Ghebedt.
39.
Coornhert.
Ghyluyden bekent dat Christus Godt is, ende dat Christus in zijn Ghebedt beveelt te bidden, om Enghelsche volmaecktheyt te hebben hier opter aerden, het is dan Godes wille dat wy alsoo bidden: 10 10 1. Joā. 5. 14 Die soo bidden worden verhoort. Die soo verhoort worden, verkrijghen hier Enghelsche dats volmaeckte ghehoorsaemheydt Godts. Is dat soo met u luyden? Neen, want ghy loochent dat moghelijck te zijn.
40.
Waer aen ghebreecket? Aen Godes ende Christi getrouheyt? Neen, God en bedrieght niet, ende Christus die de waerheydt is, en lieght niet. Gebreket dan aē Godes macht? Wat vermagh hy niet die almachtigh zijnde, alles vermagh? Soudet dan wel aen u ongeloove gebreken? Dats gelooflijcker dan dat het aen de trouwe waerachtige ende almachtighe Godt soude gebreecken, dien ons sulcks te geven belooft, ende dat ghyluyden (so ghy self bekent) dat niet mogelijck om geschieden en gelooft. Doedy dan niet een uytgelesen geloovigh gebedt? Ick moet bekennen Ja, alsmen u nieuwe werre-tael, daer ja neen beduyt, voor een ware-tael wil houden.
41.
Grob. of Arent ende Reynier. 11 11 f. verso 7.
Alsoo oock, de Gheloovige biddende voor haer selven, wenschen wel, door een sonder-


linghe lust die zy hebben tot de eere Godts, omme hem een Enghelsche gehoosaemheyt, hier selfs op Aerden, te bewijsen: Doch hierentusschen stellen zy desen haren wensch onder zijnen wille ende beschickinge, de welcke na dien zy uyt zijnen woorden weten sodanigh te zijn, dat se volkomen heyligheydt niet in dit, maer in’t ander leven sullen hebben, ende doch hier ter werelr door den wegh van hem verordent, allencxkens daer toe gheleyt sullen worden/
42.
Coornhert.
Sulcke gheloovighe, als nu recht hier voor is ghebleecken, zijn nae de ware-tael te noemen, ’t puyck der ongheloovigen, al waer’t oock Delfs-puyck selve, die wenschen wel door een sonderlinge lust, seghdy, u schamende ’t woordt wil te noemen. Want ghy weet dat ghy selve geen wil en hebt om de Engelsche gehoorsaemheyt tot Gode te bewijsen.
43.
Want ghy bekent 1 1 Redenen fol. 47. dat niemandt wil magh hebben om te doen, ’tgeen hy waent of weet onmoghelijck te zijn. Nu houdt ghy’t voor onmoghelijck dat yemandt de Enghelsche ghehoorsaemheydt hier op aerden soude bewijsen. Soo en hebdy daer oock geen wille toe. Siet, soo eens is u wille mette wille Godes, dat ghy’t ghene Godt wil, niet en wilt. Soude dat Gode ghehoorsamen heeten? ’Tis rechte wederspannigheyt.
Oock seghdy na de ware-tael onrecht aen sulck u lust te hebben. Want waermen lust toe heeft, dat doetmen gaerne ende met lusten. Hoe magh u luyden lusten met Enghelsche ghehoorsaemheyt hier Gode op aerden eere te bewijsen, dien ghy gheneghen zijt te haten? Of ist nu mede nae’t verstandt van u werre-tael lustigh te doen teghen een aengeboren gheneyghtheyt? Of is nu Gode te eeren ende te haten een selve sake?
44.
Ghy seght immers noch hier selve duydelijck, dat u geloovige weten uyt zijnen woorde, datde dese volkomē heyligheyt (nu wijckt ghy weder stracks van’t woort gehoorsaemheyt, daer af wy spreken ende ghy om schijnt te bidden: hoe maghmē sulcke slibberige palingen wel vattē) niet hier, &c. en sullen hebbē. Hoe mogē zy dan geloovigh daerom bidden?
Soudet aldus toegaen? Wy weten hier dat wy de Enghelsche gehoorsaemheyt niet in dit, maer int ander leven sullen hebben: nochtans bidden wy u in waren geloove met vast betrouwen, dat ghy ons die hier opter aerden sult gheven. 2 2 Catechis. 129. vrage. Dat weten wy veel sekerder, dan wy in onse herten ghevoelen dat wy sulcks van u begheeren. Maer daer by weten wy oock dat wy’t hier niet sullen verkrijghen. O geloovigh Gebedt.
45.
Wel aen Mannen, waer by weet ghy dit? Wt zijnen woorde, seghdy. Lieve waer leestmen inden gantschen Bijbel, dat Godt gheschickt heeft dat gheen mensche hier op aerden Gode Enghelsche ghehoorsaemheyt en sal bewijsen? In de voorgehandelde belofte van Luc. 1. 75. ende menighte andere klare 3 3 Luc. 1. 74. 75. beloften Godes? Die tuygen het tegendeel. Hebdy’s macht brengt een sulcken sproocke der Schriftueren voort. Dat suldy niet bestaen, want dat is onmoghelijck. Of weet ghy ’t uyt u Leere, die ghy nu stoutelijck Godts woort dorst noemen? Maer die gelt hier niet tot ghetuygh in haer eygen saecke. Daer zy self wort beschuldight voor valsch.
46.
Doch nadien ghy hier opentlijck hout een schickinghe Godes te wesen, dat hier opter aerden geen mensch sodanige volkomen gehoorsaemheyt sal hebben: ende nadien ghy oock wel weet allen menschen onmogelijck te zijn, om de schickinge Godes te veranderen of tegen te staen: so ist u luyden oock onmogelijck daerom met waerheyt te bidden, van’t niet sulcks wesen sonde te maken, ende u selve daerom te wroegen of verootmoeidgen: als onschuldigh wesende aen ’t geen buyten u vermoghen is, niet min, dan om niet te konnen vliegen tot Gode inden Hemele, ghemerckt ghy geen vlogelē en hebt. Of dese uwe Leere dan niet volmaeckt en is in haer gront in de Libertinerijen, sullen die ’t verstaen, konnen oordeelen.
47.
Lieve, naedien uwe bouw-meesteren des Catechismi ’t verkrijgen van sulcke Engelsche gehoorsaemheyt hier op aerden onmogelijck hielden, als ghy: waerom leerden zy haer Leerlinghen daerom bidden? Om een wenst te maken van spotlijck te bidden? Ongeloovigh te bidden? Met hertloose ippen te bidden? Dat en streckt niet tot Godes eer ende der Menschen saligheyt?
48.
Daer ghy nu segt vā sulcke volmaeckte gehoorsaemheyt niet in dit, maer int ander levē te sullē hebbē, ende van allencxkens daer toe te sullē geleyt werdē, 4 4 Doolsproke xvij. B. 279 Doolsproke xv. B. 90. en is niet dā d’oude weerveersen van ’t Hemel-werck ende u beginnerije nu voor al menighmalen den mont gestopt.
49.
Int ander leven salmē geen Gebodē hebben, dus en salmē die daer niet gehoorsamen noch houden. Ende die geen wil hebben om wat te doen, dats om tot dese volkomen gehoorsaem hier (hier na valt dat niet) te komen, en begint die niet, noch en magh een voet weeghs niet treden, om daer te komen, dat hy voor hem onmoghelijck waent. Dus zijn ’t maer mom-aensichtē vande bedrieghlijcke schijn-deughde.
50.
Grob. of Arent ende Reynier. 5 5 f. vij. verso 17.
Soo bidden sy hier inne met een vast betrouwen.
Coornhert.
Met een vast betrouwen van niet te verkrijgen van ’t gene zy op Godes beloften na Christi wille in’t ongeloove ende logen sonderlijck bidden. Dat heetmen na de oude ware-tale een vast mistrouwen: maer in u nieuwe werre-tale moet dat nu hetē vast betrouwē.
51.
Maer waerom bidden zy? Om hier opter aerden Enghelsche of volmaeckte ghehoorsaemheydt te verkrijghen? Soo bidden zy metten monde, maer ’t hert weet, wel verseeckert zijnde door haer Gods woordt, dat


zy sulcx niet en sullen verkrijgen. Ende dit is noch al (believet God so) met een vast betrouwen bidden.

52.
Grob. of Arent ende Reynier. 1 1 f. verso 18
Omme door de genade des Heeren inden wegh zijner gehoorsaemheyt ghestiert, ende dagelijcks meer ende meer tot de Engelsche gewilligheyt ende getrouwigheyt, een yeder in zijn Ampt ende beroepinge, gevordert te werden, niet aflatende, tot dat hyse eyndelijck int ander leven geheel volmaeckt stelle.

53.
Coornhert.
Is dat d’Enghelsche ende volmaeckte Ghehoorsaemheydt hier op ter aerden (nae d’uytleggingh des Catech. selve) daer Christus ons hier in dese bede om beveelt te bidden, dat de Geloovigen hier daer toe soo ghestiert ende gevoordert werden, al sullen zy die niet hier, maer eerst int ander leven verwerven: so bidden u geloovige na Christi wille, so verkrijgen zy haer bede hier, ende so hebben zy hier nghelsche ende volmaeckte ghehoorsaemheyt. Moogdy dan oock loochenen dat de Herborene kinderen Godes hier opter aerden Engelsche ende volmaeckte gehoorsaemheyt hebben? Stemt dat oock over een met u Catechismo ende Leere? Die loochent dat opentlijck.
54.
Maer dan loochendy oock opentlijck, dat d’Engelen inden Hemel Gode sonder eenich tegen-spreken gehoorsaem zijn: so moet ghy segghen, dat d’Engelen inden Hemele geen volmaeckter gehoorsaemheyt en hebben dan uwe geloovigen, ende dat zy inden Hemel so weynigh sonder sondigen mogen leven, als u geloovigen opter aerden.

55.
Maer dat doende, stijdy nu van’t bekladden metter sondē onreynigheyt der Heyligen Godes opter aerden, tot inden Hemele, om metter sondē vuyl oock te bevleckē d’Engelen Godes, die voor zijnen aengesichte staen ende hem dienen. Dunckt u dat heyligheyt?

56.
Daer ghy seght tot dat hyse eyndelijck in’t ander leven geheel volmaeckt stelle, wijse ick u hier voor tot het Hemel-werck, daer ick die uwe kindtsche ende nu al meermael beschaemde 2 2 Dool-sproke xvij. uytsluyp volmaecktelijck kinderwerck te zijn, bewesen hebbe.

57.
Grob. of Arent ende Reynier. 3 3 f. vij. verso 24.
Hier inne doen zy een geloovigh Gebedt.
58.
Coornhert.
’Twelck volmaectelijck ongelovig blijckt. Siet eens inden spiegel des waerheyts, wat luyden het Wee toekomt, aldaer gedreyght. 4 4 Isa. 5. 20.

59.
Grob. of Arent ende Reynier. 5 5 f. vij. verso 25.
Hier inne verhoortse oock de Heere seeckerlijck.

60.
Coornhert.
Al na u nieuwe werre-tale. Want zy bidden om Engelsche ende volmaeckte gehoorsaemheydt hier opter aerden te verkrijgen: maer Godt verhoortse soo sekerlijck in sulck bidden na zijnen wille, dat hyse niet een eenigh geloovigh mensche hier opter aerden en gheeft. Ende dit kondy aldus noch sonder alle schaemte den menschen voorstellē. Laet hooren u bewijs.
61.
Grob. of Arent ende Reynier. 6 6 f. vij. verso 26.
Want zy bewijsen Gode hier ter wereldt een willige gehoorsaemheydt na den inwendigen Mensche.
62.
Coornhert.
Een Saulijtsche ghehoorsaemheydt voor een deel of begonnen, als voor is gesien in u Dool-sproke van dē versierdeb onderscheyt 7 7 Doolsp. xiij. B. 30. tusschen doen ende volcomelijck doen. Maer hoe dorst ghy u self ende uwe geloovers een willige Gehoorsaemheydt toe schrijven, die door u eyghen bekennen moet bekennen, 8 8 Redenē 47. dat ghy gheen wille en hebt om Gode nae zijnen wille, dats volkomelijck, te gehoorsamen?
63.
Of is hier weder na u nieuwe tale, Ghehoorsaemheyt niet anders te seggen dan ongehoorsaemheyt? of is na Godes wille zijn Gheboden te houden niet anders te seggen, dan om Godts gheboden nae onsen wille te houden, een deel, ende t’ander niet te houden, ende die niet te volbrengen, maer alleen beginnen te houden?
64.
Grob. of Arent ende Reynier. 9 9 f. vij. verso 28.
Hoe wel het vleesch den Gheest noch wederstreeft.
65.
Coornhert.
Dat bewijs staet alsoo: 10 10 Gala. 5 15. In den vleeschelijcken Menschen, die malcanderen bijten ende eten, 11 11 Gala 5. 19. ende niet van den Gheest gheleyt worden, maer noch zijn onder de Wet, wederstreeft noch wel het vleesch teghen den Geest: Daer by blijckt dat het vleesch oock noch wel teghen den Gheest wederstreeft in den Gheestelijcken menschen, by d’Apostel daer mede beschreven, die vanden Geest bestiert worden, die Christo toe behooren, die haren vleesch met zijne zonden ende begheerlijckheden ghekruyst hebben, 12 12 Gal. 5. 24. Rom. 6. 6. Rom. 6. 2. die de sonde gestorven zijn, met Christo begraven zijn, 13 13 Rom. 6.6. Gala 5. 25. ende in een nieu leven den Gheest leven, ende daer inne wandelen. Heet dat met u H. Schrift ghebruycken ende daer mede wat bewijsen? O bescheyden Meesters der H. Schrift.
66.
Grob. of Arent ende Reynier. 14 14 f. vij. verso 29.
Sy murmuren niet, noch spreecken niet teghen de wille Godes.
67. Coornhert.
Soo en dede mede niet het volcxken, dat willende schijnen gherechtigheydt te doen, 15 15 Isa. 58. 2. Gode by daghe sochten, &c. die Gode metten lippen ghenaecken, 16 16 Mat. 25. 8. welcker herte verde


van hem is: noch oock niet die in haer herten spreecken, daer en is geen Godt, die daer roepen Heere, Heere, 1 1 Psal. 13. 1. Mat. 7. 21. 23. maer boosheyt hanteren, ende die der Godvruchtigheydts schijn hebben, maer desselvens kracht versaken. 2 2 2. Tim. 3. 5
68.
Waren of zijn sodanige daeromme ware geloovige, ick swijge kinderen Godes? Ghy selve mooght nae-dencken wat onderscheyt inder Waerheyt is tusschen sodanigen, ende tusschen uwe geloovigen. Ick wensche het grooter zy dan’t wel schijnt.
69.
Grob. of Arent ende Reynier. 3 3 f. vij. verso 30.
Maer gheven de selve (Godts wille) plaetse?

70.
Coornhert.
Als zy uyt dit leven inden Hemel zijn, ende daer (daer geen Geboden sullen wesen) nae zijnen wille alle zijne Geboden onderhoudē, maer niet hier in desen leven, daer zy geenen wille en hebben om dat te doen. 4 4 Reden 47. Want zy’t niet mogelijck om doen gelooven. Dat heet nu met u nieuwe tale (soo men siet) Godes wille plaetse geven: maer dat heet inde oude ware ende Bybelsche taele eyghen wille in sich te hebben, ende in den welcken Godes wille niet en is, die Godthaer Vader ende Heere noemen, 5 5 Isa. 58. 3. Malach. 1 10. 6. maer hem niet met ghehoorsaemheydt en eeren, noch uyt liefde en vreesen te doen dat hem mishaeght.

71.
Grob. of Arent ende Reynier. 6 6 f. vij. verso 30
Of wanneer zy door swwackheydt eenighe weder-willigheydt bewijsen ghelijck Jonas dede.

72.
Coornhert.
Men vindt vliegen die haer voetsel seoecken niet dan uyt vuyligheyt. Ghy soeckt het voetsel uwer vuyligheyts verschooninghe, uyter Heylighen dolinghen, waer ghy yet sulcks mooght vinden. Maer wat doet Jonas hier int spel? 7 7 Quade bewijsinge. Jonas heeft ergens inne gedoolt: daer by ist blijckelijck dat niemant van alle Heyligen Godes geweest is sonder ten eynde haers levens toe, ghelaten te hebben tegen Gode te sondigen met weder-willigheydt. Sluyt dat wel? Jae om u onbescheyt mede (behalven uwe onkonstigheydt) kont te maken, in’t niet onderscheyden van dolen uyt misverstandt ende tusschen sondigen uyt weder-willigheyt Godes.

73.
Grob. of Arent ende Reynier. 8 8 f. viij. verso.
Sy beteren haer weder door des Heeren ghenade, ende met eenen lust voortgaende op zijne voedt-paden, werdense eyndelijck ontslagen van alle sondelijckheyt, ende ghesteldt in volkomene heyligheydt in’t ander leven.

74.
Coornhert.
Neen, zy beginnen hier (nae u leere) haer te beteren, maer zy beteren haer inden Hemel: hier hebben zy geneyghtheyt om God te haten, ende gheen lust noch wil (want zy houdens onmoghelijck) om recht sonder afwijcken Christi voet-paden te betreden, dat sullen zy volkomelijck doen hier nae inden Hemele. Hier hebben zy noch sondelijckheyt ende daer beneven oock heyligheydt, dat is, zy zijn hier al ’t leven deur noch teffens sondigh ende heyligh, warm ende koudt, dats een lau uyt-spousel Christi, want zy hincken hier noch altijdt over beyden zijden, dienende twee Heeren.

75.
Maer in’t ander leven, dats in d’eeuwigheyt, daer uren noch dagen en zijn, dan sullen zy in volkomen heyligheyt ende gerechtigheyt Gode na zijn Geboden (diemen daer niet en sal hebben) dienē alle dagen haers levens. Vintmen oock Menschen so gantsch ongeloovigh, die sulcke uwe geloof-waerdighe, vaste ende Schriftuerlijcke bewijsredenen niet en souden gelooven?

76.
Grob. of Arent ende Reynier. 9 9 f. vij. verso 36.

In summa, dit haer bidden is een wensch.

Dat der Gheloovigen bidden een wensch is.

XXVIII. Dool-sproke der Predikanten.

77.
Coornhert.
GHelijck u Geloovigen u leere navolgende, niet in haerluyder leven, de sonden verlaten, maer de sonden in’t ophouden van dit leven haer verlaten: soo bevinde ick dat ghyluyden in’t schrijven van u Boeck, u stoute ende plompe verdrayingen der heyliger Schrift niet en verlaet: maer dat zy u in’t ophouden van u Boeck u verlaten. Ende gelijck Mithridati het langh aenghewende fenijn-nuttigen hem soo fenijnigh maeckte, dats hem namaels niet en mcohte schaden: soo mercke ick dat u uwe stadighe aenwenst van de H. Schrift te misbruycken, u soo onschamel maeckt, dat ghy’t u niet meer en schaemdt, maer als wat konstighs mede schijnt te proncken.

78.
Maghmen oock schaemte in u mercken, die soo onschamelijck Christi ghebedt, in een slecht wenschē bestaet te veranderen? Van’t Vader ons ende desselfs inhoudende Gebeden handelen wy nu. Waer heeft de Heere dat een wensche geoemt? Nergens. Dit moet nu met u verdrayinge van Christi sinne vernaemt worden, ende niet dan een wenschen heeten: door’t behulp van u nieuwe werre-tael die u dient (daer u de noot dringhet) om d’oude ware-tael te verduysteren: ende alsoo alles verwerrende elck dingh nae u believen, een nieuwe name te gheven, ende Christi waerheydt een dienaer te maken van uwe onwaere opinie.


79.
De Heere Christus gebiedt menighmalen te bidden: maer in geen van de vier Euangelisten beveelt hy ons ergens het wenschē, soo en doen van gelijcken niet eenighe van den Apostelen, die nochtans niet selden hertelijck tot bidden vermanen. Immers daer de Heere Jesus dit Ghebedt in-stelt, en seyt hy niet: aldus suldy wenschen, Neen, maer aldus suldy bidden. 1 1 Matt. 6. 9.

80.
Ist dan niet meer dan een stoepsche onschamelheydt, dat ghy Christi woorden veranderende, niet anders dan of ghy den eenigen Meester bestont te leeren, dorst seggen: dat haer (ghy meynt de Geloovigen) bidden is een wensche?

81.
Is dit geen vermetele stoutheyt, men sal’t op’t schoonste verschoonende, ten minsten een leelijcke onbescheydenheydt moeten heeten. Men geve u toe dat bidden ende wenschen te saemen staen onder een alghemeyn woort: sulcks dat het beyde begeeren magh genaemt worden: gelijckmen een Ezel soo wel een dier magh noemen als een Mensche: salmen daerom moghen seggen dat een Mensch een Ezel is? Neen waerlijck, want de redelijckheydt onderscheytse: alsoo de Mensch is een redelijck dier, maer de Ezel een onredelijck dier.

82.
So mede, men weet dat bidden is een begeeren met reden, maer wenschen is een begheeren sonder reden. Soude daerom het bidden oock wenschen moeten zijn? Thoont ghy u oock redelijck, met dese uwe onredelijcke onbescheydenheyt? Niemant en bidt sonder alle hope van verkrijghen, 2 2 Onderscheyt tusschen biddē ende wenschen. ’tzy luttel of veel van’t begheerde: maer men wenscht meest dinghen diemen gantsch niet en hoopt te verwerven.

83.
Wat redelijck Mensch soude bidden om’t ghene hy seeckerlijck weet dat niet en magh worden? Dat en dede Augustinus niet, daer hy sprekende van der sonden aen-ervinghe uyt Adams lijflijcke af-komste op allen Menschen, alsoo seyt: 3 3 Ad Hieronimū Epistola xxviij. Want al hoe wel niemant door zijn wenschen maeckt, dat het waer zy’t ghene dat loghen is: nochtans ick soude wel wenschen, dat dit ghevoelen waerachtigh waer. Ick soude wel wenschen seyt hy, maer niet Ick wenschet.

84.
Het bidden heeft ghemeenlijck jae meest beloften van verwerven, maer’t wenschen nemmermeer. ’Tgene daermen om bidt, benaerstightmen oock deur behoorlijcke middelen te verkrijghen: 4 4 4. Reg. 5. 14 als Naman Syrus doort bevolen wasschen, ende de binden door ’t gaen tot Christum: 5 5 Mat. 20. 32 maer wat naerstigheyt deden de Schippers om den dagh, daer zy om wenschten, voor den tijt, 6 6 Actor. 7. 29. aen den Hemel te doen komen? gheen altoos.

85.
Desgelijcks hevet sich oock met het recht bidden, dat niet en gheschiet sonder gheloove, ende selden sonder beloften van verkrijghen, als het wenschen. Dit selve bleeck mede in den voorghemelden Naman. Die wenschte wel om ghesontheydt, soo wel betoonde zijne verde reyse. 7 7 4. Reg. 5. 12 13. 14. Nochtans en mochte hy geen wille hebben, tot die kleyne moeyte van sich seven-werven te baden inde Jordane, nae by der handt wesende. Dan door zijnre knechten daer na overredet zijnde, geloofde hy des Propheten woort beloovende suyveringhe, hy gingh hem sevenmael wasschen, ende hy wert ghesuyvert als een nieu ghebooren kindeken.

86.
Het wenschen dan gheschiet sonder beloften, gheloove ende hoope van verkrijghen: maer het recht bidden gheschiedt meest op voorgaende beloften, altijt int geloove, ende nemmermeer sonder gheloove ende hoope van verkrijghen. Nu seghdy hier selve, dat het bidden is een wensch, te weten met u, ende al die u gelooven. Waerom verandert of verdraeyt ghy Christi woort dat hy bidden noemt: in u woort van wensche, indien dat een selve dingh beteeckennt?

87.
Maer neen, ghyluyden benaut wesende, sulcks dat ghy nootlijck moest segghen, of dat Godt ontrou is in’t niet geven, dat hy den gheloovigen bidders belooft te geven, ’twelck lasteringe waer: of dat geen van alle menschen oyt dat Vader ons geloovigh en heeft gebeden, ’twelck al de uwen oock ongheloovigh te zijn soude bethoonen: hebt u kloeckelijck gemeynt te verbergen, onder dit mom-aensicht van wenschen, om daer onder ongeloovigh biddende, des niet te minder geloovige bidders te schijnen.
88.
Maer hier mede, als over al, bedrieght u blinde partijdigheyt u selve soo leelijck: dat ghy hier selve van u selven tuygt ’tgene ghy konstelijck meent te ontkennen. Want het blijckt uyt mijn voor-beschrevē onderscheyt tusschen bidden ende wenschen, immers uyt u selfs seggen onlogbaerlick, dat wenschē wat anders is dan bidden: of soudy dat nu weder (na u gewoonte anders kallen) so moet ghy God ontrou, of u self ongheloovigh schelden.
89.
Christus beveelt ons, ’tgunt in’t Vader ons begeert wort, te biddē, maer bevelet ons niet te wenschen. Ghy seght dat uwe geloovige sulcx wenschen. So bidden zy’t niet. Is dat des Meesters bevelē gehoorsamē? Neen, maer ’t is verachten ende in Christi plaetse u eygen goetduncken gehoorsaem zijn.

90.
Dunckt nu u goet-duncken noch, dat ghy Christi
wille daer inne volght? Die wil niet dat Godt in’t vleeschs goet-dunckenheydt, noch in logē, maer in Geest ende waerheyt aengebeden sal worden. 8 8 Joan. 4. 23. Doedy dit? Ja, so na u werre-tael sulcx gheschiet als ghy in uwes vleeschs goet-duncken, ende inde logen biddet.

91.
Maer wat segghe ick van bidden? Ghy


noch u gheloovige en bidden niet, maer ghy wenscht. Dit seghdy selve, dat zy in dit gebedt Christi, niet en bidden, maer wenschen. Dat gheschiet sonder geloove, oock sonder hope van verkrijgen.

92. Grob. of Arent ende Reynier. 1 1 f. vij. verso 37.
Daer mede zy te kennen geven harē lust, die zy hebben tot der glorie Godes.

93.
Coornhert.
Sodanig als eē vyant tot des geens glotie, dien hy uyt zijn genegentheyt zijnre herte tot hem, niet en bemint, maer noch altijdt moet doen, ’tgeen hy weet hem leet te wesen.

94.
Grob. of Arent ende Reynier. 2 2 f. viij. 2.
Hao wel zy niet en verwachten, dat het sal geschieden.

95.
Coornhert.
Dats nu niet nae de nieuwe valsche, maer nae de oude ware tale rondelijck uwe meyninge uytgesproken, ende geseyt, wy bidden God na zijn bevelen ende op zijn beloftē: maer wy geloven niet dat wy’t verkrijgen sullen: niet dat het aen ons of aen bidden gebreeckt, want wy wenschent van gantscher herten: maer wy en verwachten niet dat het sal geschieden, om dat het gebreeckt aen God die’t belooft, want het die niet en wil, of niet en magh geven, alsoo hy niet waerachtigh of niet almachtigh en is.

96.
O geloovige bidders. Ende dit soude over een komen met de woorden uwes Catechismi: 3 3 Catechis. Vrage 129. Amen, is te seggen, het sal waer ende seker zijn. Want mijn ghebedt versekerder van Godt verhoort is, dan ick in mijn herte gevoele dat ick sulcks van hem begeere.

97.
Grob. of Arent ende Reynier. 4 4 f. viij. 3.
Daeromme de Censor so weynigh redens heeft, om dit wenschen van ongeloove te beschuldigen, als hy doet omme de wenschinge Moysis ende Pauli daer mede te beswaren, dewelcke begeerden ende wenschtē uyt den Boeck des Levens gedaen, ende van Christo verbannen te zijn voor hare Broeders de Israeliten, ’twelck nochtans onmoghelijck was. Want dese hare begeerte ende wenschinge, spruytende uyt eenen yver, hebben zy niet voor ghestelt, dan onder conditie, soo verre het mogelijck was: Ende nadien het niet mocht geschieden, so verwachteden zy, dat de Heere doē soude na zijn wel-behagen.

98.
Coornhert.
U luyden beschuldighe ick met so grooten reden inder waerheyt van u bidden, (van bidden spreken wy, niet van wenschen, daer toe ghy afwijckt) van u bidden, sonder, jae tegen’t geloove: alsmen geensins Moysen of Paulum mach beschuldigen van haer wenschen uyt liefde tot Gode ende den Naesten, sonder des uytdruckelijck gebodt of beloften te hebben van verhooringe.

99.
Immers Godt selve, wenscht zijn volck een herte te hebbē, sodanigh, dat zy alle zijne Geboden tot allen tijden houden, &c. 5 5 Deut. 5. 29. Soude ick daerom Gode (swijge zijn Heyligen) om sulck wenschen beschuldigē moeten? Wat is sulck wenschen doch anders, dan een rechte aert der Liefden, die elck, oock haer vyandē goet gonnet, ende den genē die des behoeftigh begeeren met hooghster lust goet doet?

100.
Wat seghdy met al dit verhael, dat in’t minste u verschoont, ende my tegen is int beschuldigen van u lip-bidden, u herteloos bidden, ende u ongeloovich bidden? Spreeckt mijn Proeve in’t gantsche vierde stuck, niet dan van biddē handelende, een eenigh woort van wenschen? Spreeckt u Catechismus in dit ghebedt Christi, dat ick u teghen stelle, een woort van wenschen?

101.
Neen seker.Wat helpt u dan al dit u gheklap van wenschen? Dits vechten teghen u eygen schaduwe? Ende dits kinderlick afwijcken van’t gene wy handelen? In’t soecken van sulcke uytsluypinghens hebdy al veel minder konst, om dat listigh te doen: dan ghy schaemte toont te hebben in sulcks dickmael te doen.

102.
Grob. of Arent ende Reynier. 6 6 f. viij. 14.
Alsoo is het wenschen der kinderen Gods om volkomene ghehoorsaemheydt in dit leven, gheen ongheloovigh, maer een gheloovigh wenschen.

103.
Coornhert.
Dat het is een lieflijck goet gonnen, dat de kinderen Godes haer even Menschen saligheyt wenschen, is waerachtigh: so ist mede dat de kinderen Godes in den Geest ende Waerheyt in dit deel Ghebedts, niet ongheloovigh wenschen, maer met ontwijfelijck betrouwen bidden, om hier op aerden Gode volkomelijck te mogen onderdanigh zijn.

104.
Maer mede is waerachtigh nae u eyghen bekentenisse, dat het wenschen uwer ongelooviger wenschers geen bidden en is, maer een ongheloovigh weder-spreecken Godes, een terginghe Godes, ende een lasterlijck vloecken Godes, in’t openbaerlijck loochenen van de waerheyt Godts, als of hy niet en wilde gheven: of van de moghentheydt Godes, als of hy niet en moghte gheven, ’tgunt hy den gheloovighen bidders van dit zijn Soons inghestelde Ghebedt heeft belooft te gheven.

105.
Grob. of Arent ende Reynier. 7 7 f. viiij. 17.
Want zy wetende, dat zy de voorschreven volkomenheyt hier niet sullen hebben.

106.
Coornhert.
Lieve seght ons doch waer uyt zy dat we-


ten: uyt haer menschelijck Vernuft: of uyt de Godtlijcke Schrift? Waer seyt de heylige Schrift dat de kinderen Godes de voorsz volkomentheydt hier niet en sullen hebben? By Sanct Jan, klaerlijck spreeckende, 1 1 1. Joan. 3. 9 dat al die uyt Godt gheboren is, niet en magh sondighen? Of daer hy schrijft: 2 2 1. Joan. 2. 5 Die zijn woordt houdt, in hem is waerlijck de liefde Godts volmaeckt, ende daer aen weten wy dat wy in hem zijn? Of daer hy schrijft: Hier in is de Liefde in ons volmaeckt, 3 3 1. Joan. 4. dat wy een vertrouwen hebben in den dagh des Oordeels, want alsoo hy is, alsoo zijn wy oock in dese werelt? Of is Christus self in uwen oordeele oock erghens inne ghebreeckigh ende niet volmaeckt?

107.
Immers in dit Ghebedt selve, dat ghyluyden ongheloovigh wenscht, maer niet en biddet, ende mitsdien oock niet ongeloovigh nochte oock geloovigh en bidder: seyt Christus noch u Catechismus niet dat zijn kinderen of uwe geloovers weten dat zy de volkomenheyt hier niet en sullen hebben.

108.
Want Christus selve beveelt ons om sulcke volkomenheyt te bidden, niet en seyt hy van wenschen: Sijn Gheest verklaert ons, dat wy seecker zijn, dat hy ons verhoort in’t gheen dat wy bidden nae zijnen wille: 4 4 C. 23. Cat. vrage 124. nae zijnen wille bidden wy hier om Enghelsche (dats immers om volmaeckte) gehoorsaemheyt hier opter aerden: ende wy zijn versekert dat Godt ons ghebedt verhoort, nae de klare woorden uwes Catechismi selve: Soudet hier uyt zijn, Mannen, 5 5 Vrage 129. dat uwe naem-kinderen (ick meen die dese uwe dolinghen ghelooven) weten souden (soo ghy’t kaldt) dat zy de voorsz volkomenheydt hier niet en sullen hebben?

109.
Grob. of Arent ende Reynier. 6 6 f. viij. 18.
Evenwel dese hare wensche onder conditie also voor-stellen.

110.
Coornhert.

Christus beveelt ons, so hy dat daer leert, met een vast gheloove sonder conditie te bidden: u goetduncken bidt niet, maer stelt Gode u vernufts wenschen voor: ende kont noch vroet maecken, dat ghy alsoo niet nae Christi ghebodt biddende, maer nae u eygen versieringe wenschende, nae den wille Christi biddet?

111.
Grob. of Arent ende Reynier. 7 7 f. viij. 29.

Datse niet en twijfelen.

Coornhert.
Dat is waer, want zy weten dat hier niet en sullen de volmaeckte gehoorsaemheyt der Gheboden: diemen in’t ander leven niet en magh hebben, want daer geen Gheboden sullen wesen. Nadien zy dan weten dat zy die noch hier niet en sullen hebben, oock licht konnen mercken datmense in’t ander leven niet en magh hebben: hoe souden zy moghen twijfelen in desen, daer sulcken volmaeckten ongheloof is? Want so onmoghelijck het is, datter twijfel soude wesen in een waerachtigh gheloof: soo onmoghelijck ist oock datter in een volmaeckt ongheloof eenighe twijfel kan zijn.

112.
Grob. of Arent ende Reynier. 8 8 viij. 20
Of de Heere en salse door den wegh zijner ghehoorsaemheyt allencxkens tot de besittinghe der volkomenheydt in’t ander leven gheleyden.

113.
Coornhert.
Ist altijt wee aen? Spreecken wy vande besittinghe der Hemelscher volkomenheyt? Is ons gheschil of de kinderen Godes inden Hemel volkomen saligheyt ende rust sullen hebben? In’t minste niet. Waer heb ick sulcks oyt weder-sproken? 9 9 Afwijcken. Ons gheschille is, of de herborenen de gheboden Godes vander Liefden volkomelijck kan houden. Wat raeckt dat de Hemelsche ruste, daermen niet wercken en sal?

114.
Dae nae ghy u benaut vindende door’t onwaerachtich ende onbedachtigh Neen segghen uwes Catechismi, alsso in’t algemeen: socht ghy een uytkomste, met u byvoeghen: van hier in desen leven, oock van alle de thien Gheboden. Ick hebbe u daer inne noch gevolght. Also is ons gheschille nu: of de herborene hier in desen leven alle de gheboden Godes volkomelijck kan houden. Ghy seght Neen, maer ick Jae.

115.
Nu komdy voordt mette besittinghe der volkomenheydt in’t ander leven. Meyndy daer mede’t volkomelijck van alle de Geboden Godes: het in druck ghegeven Hemel-werck thoont ende bewijst u de spotlijckheyt van sulcke uwe versieringe. Maer verstady met sulcks d’eeuwighe blijtschappe ende rust: soo moet ghy noch al mede bekennen dat u Catechismus ende ghyluyden onwaerheyt leert, datmen hier na de Geboden Godes volkomelijck sal houden, overmits men niet en werckt, daermen eeuwelijck rust.

116.
Nochtans bekent ghy datse de herborene volkomelijck houden sullen. Dat en magh inden Heme niet zijn, als ick beweseb hebbe: bewijst dan dat de herborene dat sullen doen inde Helle, of int Vaghevyer, of bekent dat zy’t hier in dit leven sullen doen.

117.
Grob. of Arent ende Reynier. 10 10 f. viij. 26.
Over de Cxxviij. Vraghe ende Antwoorde.
Op de woorden, Leyt ons niet in versoeckinghe, maer verlost ons van den quaden, leerdt de catechismus aldus bidden: Wilt ons doch behoeden ende stercken door de kracht uwes H. Gheestes, op dat wy in desen Gheestelijcken strijdt niet onderleggen, maer altijdt stercken wederstant doen.


Wie dat verkrijght, die doet door de kracht des H. Gheestes altijt stercken wederstant: die altijt stercken wederstant doet, en wort in gheen aenvechtingen verwonnen: die niet verwonnen en wert van den quaden, die en sondight niet: wie niet en sondight, die hout het Gebodt Godes volkomelijck. Hieromme bidden de gheloovers van desen Catechismo. Dit segghen zy onmoghelijck om verkrijghen te zijn. Sy bidden dan ongheloovigh sonder alle hope van te verkrijghen ’tgene daer zy om bidden. Soo en verwachten zy dan niet van Gode, maer tergen God wonderlijck, maeckende alsoo haer ghebedt tot sonde.
Antwoorde. De Gheloovige en zijn noch geen volkomen overwinners des vleesches, maer bestrijders.

118.
Dat niemant van alle Gheloovige hier in desen leven volkomen Overwinners mogen werden van haren vleesche.

XXIX. Dool-sproke der Predicanten.

120.
Coornhert.

DAt u gheloovighe niet moghelijck gheloovende dat de Geest des Almogenden Godes, macht ende wille heeft om haer vleesch in haer, hier ter wereldt te verwinnen, gheen volkomen overwinners en zijn, gheloove ick soo wel: dat ick niet en magh ghelooven dat soodanige recht ongheloovighe menschen in sulck heur ongeloof volhardende, immermeer haer vleesch in der waerheyt beginnen te bestrijden, ick laet staen dat zy’t volkomelijck souden overwinnen.

121.
Want sy zijn niet met Gode, noch Godt met haer, in wiens Almogentheyt de rechtgheloovige getroostelijck roepen: 1 1 Rom. 8. 31. Is Godt met ons, wie sal tegen ons zijn?

122.
Maer, lieve, seght ons, wien wildy dat wy sullen ghelooven in dit u segghen, dat gheen ware gheloovighe noch en zijn volkomen verwinners des vleeschs, of u de Godlijcke Schriftuere? Seghdy u, soo steldy u selve te plompelijck in Godes plaetse, u onvernuftigh goetduncken ons voor Godes beschreven woort verkoopende. Dats noch al te vroegh, terstont aen dergelijcken bevonden schade bedrogh der Romanisten.

123.
Neen, soo niet, waerom bevestight ghy sulcks u segghen niet met de H. Schrifts tuyghnisse? Of hebdy die niet? Seyt die erghens, dat het vleesch hier niet en magh verwonnen worden van den Geest? Dat de gene die uyt Gode is ghebooren, 2 2 Joan. 54. Joan. 5. 5. Jae die ghelooft dat Jesus is Christus, de werelt (daer onder’t vleesch of desselfs begheerlijckheydt oock is begrepen) 3 3 Joā hier ter wereldt niet en magh overwinnen? Voorwaer neen, maer het rechte teghendeel.

124.
Of schrijft d’Apostel totten sterckē Mannen, 4 4 1. Joan. 3. 13. 14. dat zy niet hier in desen leven, maer namaels in den Hemel den quaeden met zijn quade werck-tuygh, te weten ’tonsichtbaer quade vleesch, eerst sullen verwinnen? Soude sulck quaet gheselschap oock met ons komen in’t heylige ende vreetsame Jerusalem, om daer eerst volkomelijck overwonnen te worden? Men strijdt daer niet, maer hier, ende opte strijt-plaetse, maer nerghents anders, valt d’overwinninghe.

125.
Wien suldy vroedt maken, dat de kamper die tot Keulen kampt, tot Romen zijn vyant over-wint? Dat wy hier ter wereldt strijdende, inden Hemel overwinnen? De belooninghe ende bekrooninghe alder Heylighen Godes gheschiet iinden Hemele: maer haer strijden ende overwinnen gheschiet hier opter aerden.

126.
So spreeckt u duyster vernuft hier al mede sonder, immers plat tegen de Godtlijcke Schrift. Die seydt tot de stercke Mannen, dat zy al verwonnen hebben: 5 5 Gal 5. 24. die seydt oock dat die Christo toe-behooren, haer vleesch met zijn gebreken ende begeerlijckheden al ghekruyst hebben: souden zy dat noch eerst naemaels in’t ander leven doen? Strijt ghy so kallende niet met u vleeschelijcke ende duystere sinnen opentlijck tegen de uytgedruckte ende klaere woorden der Goddelijcker Schriften?

127.
Dat de Herborene haer vleesch eens volkomelijck sullen overwinnen, bekendy selve: maer ghy ontkent dat sulcks hier in dit leven sal geschieden. Betuyght ons dan uyt de H. Schrift, waer dat het sal geschieden, ende wanneer? Nae de lijflijcke doodt in’t Vagevyer? Dat seghdy niet te wesen. In de Helle, daer is verlossingh noch overwinningh: In den Hemel? Daer is geen strijt, maer rust en vrede. Dus verwintmen daer mede niet. Na dien ghy dan bekendt dat de volkomen overwinnige eens sal gheschieden, so moet ghy oock bekennen dat die hier ter werelt i dit leven sal geschieden.

128.
Grob. of Arent ende Reynier. 6 6 f. viij. verso 1.
Ende so verre Overwinners, dat niet het vleesch haer meester, maer zy meer ende meer des vleeschs meester werden.

129.
Coornhert.

De geloovige strijden hier lijdender ende aenvechtender wijse. 7 7 A. 195. Sy strijden met gheduldiger sterckheyt in’t ghedoogen van alle dat Godt haer opleyt ende verhenght, in saken die van selfs noch goedt, noch quaedt, maer den goeden goet, ende den quaden quaet zijn, als vervolgingh, Armoede, Sieckten, &c. Ende zy strijden met vernielende kracht teghen alle dat in sich selve quaedt is ende henluyden tot quaet worden aenport, als tegen den wille Godes yet begeeren, willen of doen. Het eerste strijden gheduydt in vele


recht-gheloovighen wel tot haer lijflijcke doodt toe. Maer dit en valt soo niet in allen Heylighen Godes, nopende het strijden teghen ’t quade.

130.
Want datter zijn die hier den quaden soo wederstaen dat hy van haer vliedet, Dat zy hem hebben verwonnen, 1 1 Jaoc. 4. 7. 1. Joā. 5. 18 Dat hy haer niet meer aen en raeckt, 2 2 Phil. 3. 20. Jae dat haer wandelinge nu al in den Hemel is, &c. tuycht de heylighe Schrift. Jae datter zijn die hier opter aerden al hebben een Enghelsche volmaecktheydt (die hebben immers gheen verdorven vleesch aen haer, daer teghen zy behoeven te strijden) 3 3 C. 20. leerdt ghy-luyden selve met u Catechismo, soo ick u hier voor nu al heb bewesen.

131.
Grob. of Arent ende Reynier. 4 4 f. viij. verso 3.

Dit hadde de Censor wel konnen sien inden Catechismo self: indien de op-ghesette haet onser Leere hem d’ooghen niet verblint en hadde.

132.
Coornhert.

Ick bekenne opentlijck dat ick’t quaede van herten hate, maer niet de quade menschen, om dat zy Godes goede maecksel zijn. De loghen is’t quaet daer door goede menschen quaedt worden. Dese uwe leere is logen. Die hate ick, om dat zy haer onbedachte toestemmers quaet maeckt.

133.

Die goede hate, en schame ick my niet: want haer moeder is de klare waerheydt. Soude my die verblint hebben? Soo is my sulcke blintheyt liever in waerheydts klaerheyt: dan u luyder scherpsinnigheyt in des loghens duysterheyt.

134.

Maer soo die maeckers uwes Catechismi watscherpsichtigher gheweest hadden in’t maecken van sulcken verwerden, met sich self strijdighen ende onwaren Leere: ende wat beter gesien hadden dat zy niet altemale met domme beesten, maer oock met redelijcke Menschen te doen souden hebben: zy souden mogelijck gheen Leeere voor anderen ghemaeckt hebben, maer hun eerst selve van Gode hebben laten leeren: om selve niet blint wesende, ander blinden niet in der grachten te leyden, ende t’samen in’t verderven te vallen.

135.Grob. of Arent ende Reynier. 5 5 f. viij. verso 5.

Want daer staet: Maer altijdt stercken wederstant doen, tot dat wy eyndtlijck t’eenemael d’overhant behouden.

Dat die altijt stercken wederstant doen, noch moeten sondighen.

XXX. Dool-sproke der Predicanten.

136.
Coornhert.
Also. Dat sagh ick niet blindelijck, maer wel klaerlijck ende opmerkelijck. Ick sagh die woorden: Altijt verstont ick, soo ick noch doe, voor altijt, ende niet voor somtijts ende somtijts niet: stercken wederstant verstont ick voor stercken, ende niet voor krancken wederstant: soo my nu blijckt dat ghy met u werre-tael, jae valsche tale daer by wilt verstaen hebben.

137.
Lieve seght, is nu de schulde by my, om die woorden te verstaen te hebben nae haer rechte verstant van de oude eenvuldige ende oprechte tale: of is de schulde by de makers van u Leere, om gheschreven te hebben in soo nieuwe dubbelde ende valsche tale, daaermen anders dan de woorden met brenghen, moet verstaen?

138.
Soo besluyte ick noch, dat alle die gheloovigh biddende, van Gode verwerven, dat zy altijt, tot dat zy eyntlijck eenmael d’overhant behouden; dat is dorgaens sonder ophouden; stercken wederstandt (dats gheen slappe wederstant) doen: ende dat dese nemmermeer en worden overwonnen, ende mits dien nemmermeer sulcks doende, en sondighen. Want sulcks is doen dat Godt ons ghebiet ende ghedaen wil hebben. Maghmen oock sondighen in’t doen van’t gheen Godt ons ghebiet ende van ons gedaen wil hebben?
Daer sietmen noch al mede dat uwe Catechismus, die sulcks opentlijck Neen seyt, onwaerheyt leert, ’t een tegen’t ander leert, ende in sich selve strijdigh is: 6 6 1. Tim. 1. 5 ende dat haer maeckers willende Doctoren der heyligher Schrift zijn, die verlaten ende afghedoolt zijnde, van den onbeveynsden Gheloove ende suyver-hertighe Liefde, in een ydel gheswets zijn gheraeckt, ende selve niet en hebben verstaen wat zy schreven, ende wat zy bevestighden.

139.

Ende dit soude, quansuys, de Leere zijn diemen soude moeten leeren, ende die alle School-meesters ende Predicanten souden moeten onder-teeckenen, volghens uwe Sinoden ende Decretale Kerck-ordeninghen. Die ghyluyden vande Overheyt gaerne soudet sien bevestight tot gront-legginghe van een nieu Pauselijcke heerschappije ende dwangh des Ghellofs ende der Conscientien in’t Gheeestelijck vrye Rijcke Christi. De uwe seggen op’t Bergsche Boeck, dat zy de Confessie niet houden voor Euangelie, noch dat Luther die man is nae wiens gheliefte ende voorgheschreven reghel ons gheloove moet ondersocht worden: Insgelijcks maghmen ende noch meer antwoorden, dat u luyder Leere noch van geen Keyser ende Vorsten nae langhe Disputatien, Examinatien ende Contradictien is toeghestaen: als die gheen Euangelie, oock Calvijn, Beza noch ghy, de luyden niet en zijn, nae wiens gheliefte ende voor gheschreven


reghel het gheloove in dese Landen ondersocht ende beproeft moet wesen.
Wie gheeft u of uwe Kercken hier inne meer recht, dan ghy anderen wilt toe-laten? U luyden segh ick, die opentlijck in druck bekent: 1 1 Teghenbericht Dat u leere noch niet bewesen is de rechte, ende volghens de Kercke uwer belijdinghe de ware sichtbare Kercke te wesen. 2 2 2. Tim. 1. 12 Rom. 14. 23, 2. 19. 1. Joan. 4. 1 Ephe. 4. 14. Wat reden hbdy om yemandt te beschelden datmen u Leere niet toestaet, of in uwe Kercke begheeft: Ist niet sonde dat uyten gheloove met ghewisse seeckerhydt niet en gheschiet? Ick hebbe u luyden ende uwe Gedeputeerden in’t Synodo aengheboden te bewijsen (soo ick nu doe) 3 3 B. 268. dat u Leere ende Catechismus vol grove dolinghe is, ghyluyden noch zy en hebben die teghen my niet willen of konnen verantwoorden. Met wat redene kondy dan begheeren dat u Leere, u Catechismus, ende uwe Confessie, die mede geen Euangelie is, ende die niet beproeft noch bewesen en is nae behooren: Dat die den reghel soude moeten zijn, waer nae alle andere Leere (daer met niet over een komende) soude moeten gerecht of verworpen worden?

140.
Grob. of Arent ende Reynier. 4 4 f. viij. verso 7.
Waer mede immers klaerlijck te kennen wort ghegeven: dat den ghestadigen stercken wederstant hier wat anders beteeckent, dan die eyntlijcke overwinninge, die een volkomen aflegginghe van alle sonden is.

141.
Coornhert.
Laet dit alles soo genomen worden, 5 5 B. 615. noch wert u die Loghen-deckse te kort, 6 6 Doolsproke xxiij. xxiiij.
om dese uwe onwaerheyt te bedecken. 7 7 B. 652. Ick gheve u noch meer te voordeele teghen de waerheydt dan u eyghen onverstant hout, namentlijck dat sterven ende ghestorven te zijn een dingh is. Want ick late u toe (om dat het waer is) dat strijden met sterckē wederstant te doen, wat anders is dā de volkomē overwinninge, also dat het strijden als’t werck voor gaet, ende de overwinninghe als’t ghewrochte of des wercks-vruckte nae volght.

142.
Ick segghe noch voorder’t uwen voordele, ende meer dan ghy met reden van my mooght begeeren, ende daeromme oock meer dan ick met waerheydt soude moghen toelaten: te weten, laet ons nemen dat niet hier in de werelt op de strijt-plaetse, maer in den Hemele daermen niet en strijt, de voorsz volkomen overwinninge sal wesen: soo komdy noch al met dese uytsluyp uwer verkeerder talen soo vele te kort, dat zy niet alleen niet en bedeckt, maer oock selve naecktelijck ontdeckt de onwaerheyt uwer Catechismale leeringhe.

143.
Want ghy bekent selve, dat die Gheloovighe altijt stercken wederstant doen. Hoe dat: Nu ende dan niet? Dat waer niet altijt, Onstadelijck? Neen. Maer gestadigh. Tot hoe langhe toe? Tot die eyntlijcke overwinninge. Is dat niet tot dat de strijt voleynt is ende ophout? Jae.

144.
Wel aen. Die dan altjt; te weten so langhe als hy strijt of alst strijden duyrt; stercken wederstant doet, die en wordt nemmermeer onder’t strijden verwonnen. Nae dat hy eyntlijck verwonnen heeft, en strijt hy oock niet meer, ende magh dan oock niet overwonnen worden. Lieve noemt ons nu een tijt, in de welcke sulck strijder overwonnen wert, hebdy’s macht. Dat suldy niet eens bestaen.

145.
wort dan de gheloovighe Strijder voorsz nemmermeer verwonnen, (als uyt u eyghen segghen, oock uyt u self verkeert uytlegghen van’t selve nootlijck volght) soo en sondight hy nemmermeer tot zijn lijflijcke dodt toe: soo hout hy immers hier in desen leven volkomelijck op van sondighen, ende hout alle de Geboden Godes volmaecktelijck. Ende en mooghdy daerom gheensins met eenighe schijne van waerheydt loochenen, dat u Catechismus ende ghy Logen leert, in dit stuck, daer ick de selve in mijnen Proeve met kenbare waerheyt oprechtelijck berispt hebbe.

146.
Grob. of Arent ende Reynier. 8 8 f. viij. verso 12.
Ende alsoo blijckt hier wederom, dat niet de Toestanders des Catechismi Godt ongheloovigh bidden: maer dat hem dese Berisper met enckel calumnien ende verdrayinghen teghen de selve behelpet.

147.
Coornhert.
Neen, 9 9 C. 59. dat blijckt voor tot alle plaetsen. Maer dan sal’t blijcken, dat de Toesanders des Catechimi niet gheloovigh bidden, als ghy bewesen sult hebben dat ongeloovigh bidden geloovigh bidden is: ende dat niet met de werre-tale uwes verwerden vernufts, maer met de ware-tale des eenvuldighen heyligen Schrifts.

148.
Aengaende dat ick my behelpen soude met enckel calumnien ende verdrayinghen, ben soo wel ghewoon dat ghy anderen beschuldight met u ghebreecken, dat ick my sulck u aensegghen, sonder alle bewijs, niet aen en trecke. Immers so oneerlijck als icks achten soude van soodanighen ghepresen te zijn: soo eerlijck houde ick dat ghy my oneere opseght. Hier van sullen de omsichtighe Lesers moghen oordeelen.

149.
Grob. of Arent ende Reynier. 10 10 f. viij. verso 19.
150.
Coornhert.

Ghy, my niet doende soo ick u hier doe, slaet over uyt mijn Proeve, 11 11 Ontrou dat u lust: van’t ghene ghy stelt, laet ghy noch uyt, dat u lust: ende stelt dan noch mijn besluyt nae u lust, die sich niet eenvuldigh noch onschuldigh en bethoont. ende hoe wel ick sulcks meest over al hebbe laten doorgaen, als onghemerckt, soo heb ick dit mijn bewijs-stuck, als kort zijnde, hier self uyt mijn Proeve willen stellen.

Proeve van de Nederlantsche Catechismus.

151.

Isser verwertheyt, logentael ende wederspreecken inde wereldt, ick acht dat het dit moet zijn. Want op d’een plaetse seydt die Catechismus, dat het onmoghelijck is om gheschieden: ende op d’ander, dat hy sekerder is dat haer van Gode verhoort is, dan dat hy ghevoeldat hy’t van hem begheert, of soude hy hier wel meynen dat hy’t niet en begheert, om dat hy’t verkrijghen onmogelijck hout? Is dit, so is dese leer van bidden niet dan een beveynst ende schijnbidden vol spotternije ende blasphemien. Of soude hy wel meynen met sulck seecker van Gode verhoordt te zijn, dat hy haer bidden wel hoort, maer’t ghebeden niet en gheeft: meynt die Catechismus dit, soo ghebreeckt dat aen Godes onghetrouheyt in zijn beloften of aen der bidders ongheloovigheydt. ’Teerste waer Godtlasteringhe. Maer’t ander moght wel waer zijn. Want sulcke mistrouwers van de beloften Godes bidden om ghenade of gaven die zy van den belovere Gode, niet en verwachten noch hopen te verkrijghen. Soude dat noch moeten heeten recht bidden? Het magh recht vloecken, recht spotten, ende recht lasteren zijn. Ist dan wonder dat soodanighe bidders de gaven van Onderdanigheyt ontbeeren? Immers het waer wonder ende teghen Godes aert, dat zy’t verkreghen.

152.
Gorb. of Arent ende Reynier. 12 12 f. viij. verso 26.
Antwoorde. Het gaet desen Berisper als het doet den genen, die eens buyten den rechten wegh ghetreden zijn: hoe die meer looen, hoe zy wijder dolen. Insghelijcks oock dese Mensche: hoe hy meer Conclusien maeckt teghen ons, hoe hy hem meer tegen ons verloopt. Want hy eens dit onrechte fondament ghenomen heeft, Dat de Catechismus leert bidden om volkomenheyt, als om een saecke, die in dit leven kan verkreghen worden. Maer dewijle dit de Catechismus nerghens leert, ende hy hem nochtans daer op op fondeert: soo en trecken wy ons alle zijne spieghel-vechtinghe niet aen, die hy hier doet tegen zijn eyghen schaduwe.

153.
Coornhert.

Soo als Mannen. Eynt so ghy begint, ende in al’t werck zijt. Soo ghelijckt ghy over al u selve: in’t vuylmaecken van een ander met u vuyl: soo schijndy niet soo vuyl als ghy zijt, inden vervuylden ooghen uwer partijdighen aenhangheren. Maer wat is hier ’t bewijs van dit u schoon besluydt? Schriftuere? Neen. Reden? Oock niet, maer een ghelijckenisse die soo eyghentlijck al u doen in desen ghelijck is, als’t eene Ey ’t ander.

154.
Dat uwe Catechismus leerdt bidden om volkomenheyt, 13 13 C. 4. 20. 23. etc 26. ja om Enhelsche volmaecktheyt hier opter aerden, dats is in desen leven, heb ick u in mijn Proeve, van ghelijcken hier noch voor veelmalen bewesen waer te wesen, ende dat oock uyt desselfs Catechismi eyghen klare woorden.

155.
Dit fondament, als wesende vast ende waerheyt, en kondy met u bewijseloos ontkennen, niet in loghen veranderen noch omstooten? Doch sie ick u dat wel konnen waer maecken (soo ick ter selver plaetsen oock met u doe) dat u Catechismus anders leert metten monde, dan hy houdt in zijnen gronde; dat hy meer teghen sich selven, dan ghyluyden teghen my strijdet: door dien hy anders wil schijnen te leeren dan hy leerdt. Ende dat hy niet eenvuldigh en is, dat niemandt sulcks recht merckende, hem eenigh gheloove en magh gheven, oock niet in andere saecken daer hy al schoon waerheydt scheen te segghen, soo’t gingh metten Esopischen Wolf-roeper.

156.
Daer siedy nu dat ick niet en spieghelvechte, noch teghen mijn schaduwe vechte: maer dat ick den dubbelden gront van uwe Catechismale leeringhe van zijn schijnende schaduwe bevechte, ende de selve naeckt, alsoo zy is, te weten dubbelt, beveynst ende valsch te zijn, ontdeckende voor den open oogen, bewijselijck vertoone klaer ende vast als in een stalen waerheyts spiegele.

Aen den Christelijcken Leser.

GOdt de Heere is al wetende, maer geen van alle menschen. Die missen alle in veelen. Dit missen hebbe ick in my self waer te zijn bevonden. Men doolt by ghebreck van gewisse onderscheyt tusschen alle’t gene dat wy weten, niet weten of wanen. Welcken onderscheydt ick achte voor d’opperste menschelijcke wijsheydt: want zy bewaert veylighlijck voor dolen, vermits niemandt in’t geen hy waerachtelijck weet, ende daer op let, en magh dolen. So mede niet in’t gene hy waerachtelijck weedt dat hem onbekent is. Want hy daer op lettende, niet onbekents en magh toestemmen. Nadien hy oock zijn waen kent voor een twijfelijck vermoeden (’twelck het derde in desen is) soo en magh hyse oock met voor-raet niet toestemmen voor bekende waerheyt, want hy weet datse dat niet en is. Soo en magh hem dese alghemeene berleytdter oock niet verleyden of doen dolen. Denckt ghy omsichtighe Leser, tot wat eynde dit van my wert gheseyt? Dat wil ick u segghen. Ick hebbe hier uyt


goeden yver tot uwen nut, tot mijnen schade ende ghevaerlijckheyt vele gheseyt. In veel segghens valt veel feylens. Dit dede dat ick in’t herlesen van dit mijn werck vlijtigh opmerckte, of ick erghens moghte ghefeylt hebben, opdat ick (meynende u nut te wesen) niet schadelijck soude zijn: In ernstigh voor-nemen om’t gunt ick bevinden soude in ghedoolt te hebben, opentlijck, tot waerheyts eere ende u nut, te bekennē: ende ’tgunt by my in twijfele stondt, twijfelachtigh te stellen, of de Predicanten dan of ick recht moghten hebben. Ende betuyge voor den Heere; die’t al weet; oock voor mijn geweten, dat mijn selfs doen behoort te weten, dat ick met ghetrouwer herten hebbe in al dit mijn werck ghewandelt oprechtelijck: sonder yet, dat ick selfs onrecht verstont te zijn, te verschoonen: of dat ick twijfelijck te wesen sagh, waerachtigh te segghen met weten ende wille. Maer des niet te min, nadien gheen dinck min waerachtigh is, dan dat icks al soude weten (dat Godes eygenschap alleen is, soo ick gheseyt hebbe) daer door ick hier ende daer mijns onwetens, noch in veelen, ende dat oock groflijck ghedoolt magh hebben: soo vermane ick met rechter herten den eenvuldigen Lesers, dat zy niet en ghelooven in al dit mijn segghen, dan dat zy vinden over een te stemmen mette Goddelijcke Schriftuere. Ende bidde daer beneven den Godt-verstandighen Lesers, dat de Dolinghen die zy in dit mijn gheschrifte souden moghen bevinden, my te kennen gheven, soo ick noch leve, ende zy des middel hebben: Soo wil ick in druck sulcke mijne dolinghen bekennen. Of anders, dat zy de moeyten ende kosten doen willen om Godes ende haers naesten wille, dat zy de selve mijne Dolingen in Druck bekent maken: tot verhoedinghe van den eenvuldigen Menschen. Daer aen Gode dienst, den Menschen nut, ende my lief sal gheschieden. Godt betere ons allen. Amen.

Remonstrantie

V.V. Coornhert aende Synodale vergaderinghe binnen der Goude, Anno 1589.

By Everhardo Predicant van der Goude, gheschreven dese vvoorden :

Hebbe dit gelevert den Sinodo, ende is my wederom gegeven om D.V. Coornhert, wederom te gheven, den 4. Septembris, Anno

HVyden bracht my Everhardus desen mijnen Missive wederomme, die dit hier boven schreef ten mijnen versoecke, segghende dat hem dit schrift van den Predicanten weder was ghelevert, die hem bevalen my’t selve wederom te leveren, segghende tot hem, wy kennen den man wel, hebben met hem niet te doen. Soo hy wat wil, hy loop aende H. Staten. Anno 1589. den 4. Sebtemb.

LIeve mannen ende vrienden. Ick ondergenoemde soeckende ’tselve, dat ick vermoede oock by allen Godtvruchtighen onder u lieden, niet min ghesocht te werden, dan by andere goetmeynende Dienaren van elck der drie andere sienlijcke kercken; te weten Godes eere ende der menschen heyl; en hebbe niet konnen laten, sonderlingen nadien u L. bykomst alhier ter stede oock oorsake daer toe scheen te gheven, de selve voor te stellen ’t ghene volght:

Ende eerst, dat de kercke Godes by wijlen onsienlijck is, tuyghen; behalven veele andere hoogh-achtbare mannenoock; Joannes Calvinus, ende de Heere van Plessy. Indien dat oydt is gheweest, soo ist gheweest, soo ist nu in dese tijden.

Waerom en laten wy’t niet liever den Heere toe, ghemerckt hy alleen den zijnen kent, dat hy bywijlen die uytwendighe kennisse zijnre kercken, uyter menschen ooghen wech neme, &c. In prefatione ad regem Francorum Institu. Geneve, apud Ioannem Gerardum, 1550. Ende Messire Philippe Sr. de Plessy in zijn Duytsche boecxken vande Kercke, Fol. 4.

Want de kercken, die nu opentlijck Sacramenten gebruycken, zijn viere: namentlijck Roomsche, Luytersche, Gereformeerde, ende Doops-gheinde: onder welck de laetste ende eerste in seer veele, ende d’ander twee al in sommige deelen verdeylt zijn.
Welcke drie laetste eendrachtelijck de Roomsche houden voor een valsche: ende elck van de selve drie d’ander twee, of voor dolende, of voor gheen kercken.
Dit betuygen ontwijfelijck der selver onderlinghe twist-schriften: daerinne sich elck aenneemt de ware sienlijcke kercke Christi te zijn.
Maer dat sulcks geschiet door’t vonnisse van vry ende algemeyn Concilium: daer ghy alt’samē zijt volhoort by eenigh onpartijdigh God gheleert Rechter, by u alle viere tot sulck oordeel verkooren zijnde: en mach uwer gheen met waerheyt segghen, maer is elck uwer in zijn eyghen saecke zijn eyghen Rechter.
Hoe wel nu sulck vonnisse geen geloof altoos en verdient, so zijn elck uwer vāde drie laetste moghelijck daer inne wel met recht te ontschuldighen: dat het in u macht niet en is gheweest soodanighen vryen ende wettighen Concilium te versamen. Maer veele achten dat ghy alle viere swaerlijck te recht mooght ontschuldight werden daer inne:


dat elck uwer onwijse yvers dronckenheydt meer pooght zijne mede-knechten te slaen, met d’Overheyts macht, of met u eyghen banne, oock mede door misbruyckte Schriftuerē, het onwijse volck aen u te houden of tot u te trecken: Jae oock alle menschen, ende ghemeynten, die met u in allen articulen niet eens ghesint en zijn, (waer over ghy mannen hier nu versaemt, of de uwe, self oock den Luterschen* beschuldight) dan met ontwijfelijck bewijs uwer sendinghen ofte kercken den menschen te versekeren wien zy hooren, waer zy blijven, of waer zy gaen sullen.

*Hier segghen de Gereformeerde den Luytherschen aen vernomen te hebben: dat zy alle ander Ghemeynten, die met heur in allen poincten niet eens ghesint en zijn, verdoemen, dat zy onder den name des vredes, het zaet der oorloghe uyt spreyden: dat zy sich op menschelijck ghewelt verlaten: twist in de kercke stroyen, d’Overheydts macht misbruycken, ende dat zy tegen’t exempel Christi ende zijnre Apostelen, anderen verdoemen, eer zy overtuyght ende verwonnen zijn, pag. 15. 16. Sentbrief der Dienaren die Godes woort inde gereformeerde Kercken, in Nederlant, verkondigen aen de gene die een seker boeck gemaeckt hebben, datmen noemt het Bergsche of Concordie boeck. t’Antwerpen by Gilles van den Rade, 1580.
Dit verdoemen verfoeyde Luyther in de Rooms. Paus. Ibidem pag. 17. Ende noch: So siet wel toe met wat gewissen dat ghy ons luydn sodanigen wettigen t’samen-spreeckinghe kont ontseggen: ofte met wat conscientie dat ghylieden soo vele kercken onverhoort in haren defensien ende niet verwonnen, sult macht hebben te verdoemen: recht als of ghy de overste Heeren ende volmachtigh waert om over alle kercken, al om te gebieden ende de selve te straffen. Ibidem pag. 91.

Heeft oock yemant uwer drien zijn beroep ende kercke tot noch toe een hayrken sekerder bewesen, dan de Roomsche Kercke haer successie? Immers ghy niet, mannen, noch geen uwer mede Dienaren.
Noch waer dit eenighsins lijdelijck, soo elck uwer drie kercken onderlinghen malkanderen, ende andere bysondere menschen neven sich mochten lijden, met heur exercitien: so u noch niet vergeten magh zijn hoe ghy selfs noch binnen weynigh Jaren herwaerts, plaght te bidden, om met uwe kercken-oeffeningen gheleden te worden tot rust uwer conscientien.

Inden Sent-brief aende Koninghl. Majesteyt van Spanjen, van wegen den Prince van Oranjen, der Staten van Hollant, &c. gedruckt tot Dordrecht, Anno 1573. Wy en versoecken van uwe gehoorsaemheyt niet ontslagen te wesen,maer alleen dat onse Conscientien voor Godt den Heere mogen bevrijt blyven: dat wy zijn heyligh woort moghen hooren ende dat selve naevolgen, om rekeninge van onse zielen den alder-oppersten rechter, ten Ionghsten dage te mogen geven. Item noch inden Requeste, aen zijn Altese, ende den Raet van Staten der Nederlanden, vande Protestanten, willende leven nae de reformatie vanden Euangelie, den 22. Iunij, Anno 1578. Sy begeeren ende versoecken ootmoedelijck, door’t middel der Staten Generael te mogen versien voor heur int stuc der vrye openbaere exercitie, van haer voorsz Religie, &c. Ende noch: Dat het u believe wech nemende alle oorsaken van mistrouwen, ende quaet vermoeden tusschen d’arme ondersaten der Nederlanden, die d’oogen alt’samen hebben op u, eenigh middel te vinden omme toe te laten ten behaghen ende ghenoegen van yeghelijck, een gelijcke oeffeninghe van beyde Religions, tot dat het Godt belieft sal hebben, &c. Door’t middel van en goet heyligh ende vry Generael (of ten minsten Nationael) Concilium, te vereenighen de twisten, die wy sien te wesen in dese Landen, nopende ’t stuck van de Religie.

Maer dits verde te soecken by de ghene onder u, die des Overheyts macht voor sich hebben. Komt dit over een met het vorighe roepen, dat het geloof met Religions exercitie vry behoeft te zijn? Also en wil nu niemant anderen neven sich lijden.
Wat anders heeft elck uwer, alsmen u niet wilde lijden, meest veroorsaeckt (ende noch sal in veel onwijse yveraers) een kerck op te richten? Seghdy: Wy bouwen gheen nieuwe kercken, maer Reformeren als Elias dede.
Wel aen, hebdy, als hy hadde, bevel van Gode daer toe: waerom en doedy dat, 1 1 3. Reg 18. 30. so hy dede, de volcke tot heur versekertheyt niet blijcken? Hebdy oock sulck bevel niet: sal niet opendtlijck blijcken dat ghy het onwetende volck misleydet?
het is immers sonde, mannen, al wat niet gheschiet uytten gheloove. 2 2 Rom. 14. 33 Hebdy dan des gheen bevel ghehadt van Gode, soo en hebdy zijn woordt niet tot sulck werck van Reformeren. Magh ’t oock recht gheloof zijn daer gheen woort Godes af en is?
Doedy dan self dit groote werck niet uyt Godes bevel, maer uyt u selfs goet-dunckē: niet uyten gheloove, maer sondelijck: sal het onwijse volck mede uyt ongheloove, sonder alle seeckerheyt sich in uwe kercken mogen begeveb, sonder sich met u te besondigen?
Hier toe arbeyt
ghy nochtans soo langer soo meerder om te proselyteren, 3 3 Mat. 23. 17 ende besondight u hier inne metten volcke hoe langher hoe swaerlijcker. ’Twelck by u met rechten ernst bedacht zijnde,de liefde uyt medoogen des armen volcks soude verbieden. Immers u luyde, Mannen, ter tijt toe ghy soo waerlijck, als openbaerlijck uwe leere ende sendinghe de ware sult hebben bewesen.
Die wordt voor onwaer te zijn beschuldight by my, ende dat niet heymelijck, maer openbaerlijck, niet sonder oorlof, maer met believen, jae ter ordonnantie van de Overheydt self in Hollant. Hebben de uwe die moghen verandtwoorden? Alle man weet wel neen.
Want als ick heur eenighe maenden langhe indden Haghe (alwaer ick om dien handels wille was gaen woonen) verwachtede, om aen weer-zijden, weder te komen, ende ’t begonnen web af te weven, volgens het afscheydt ons ter beyden zijden by den Heeren Commissarissen ghegheven: soo zijn zy achter ghebleven, blijven noch achter, ende laten uwe Catechismale leere in schanden steecken, sonder die te konnen waer te zijn bewijsen.


Mooghdy die onwijse voor/vechters uwer leere noch voor getrouwe dienaren prijsen? Souden dat ware Jongheren Christi wesen? 1 1 Luc. 21. 15. Of feylen nu des Meesters beloften? Die seyt: ick sal u eenen mont ende wijsheyt gheven: den welcken niet en sullen konnen teghen-spreken, noch teghen-staen, alle die sich teghen u stellen.
U betamet dan mannen, hebdy liefde ende wijsheyt, dese arghernisse uwer leere wech te nemen, die de voorschreven uwe onrijpe Delfsche met-dienaren onwijselijck veroorsaeckt hebben, u L. moghent oock bestaen buyten gevaerlijckheyt, kosten ende schade.
Want het heeft den Heeren Staten Anno 1583. noch ander-werven belieft te bevelen by heur E. E. missiven, datmen desen handel soude beginnen, om te voleyndē, tot heyl, rust, ende eendracht deser Lant-saten.
Immers veele souden meynen, of schoon de selve sulcks te bestaen u gheboden, (dat niet te vermoeden en is) dat u luyden dan soude betamen t’antwoorden metten Apostelen: Oordeelt oft recht is voor Gode u meer dan Gode te gehoorsamen? 2 2 Act. 4. 19.
Of merckt ghy nu niet, soo wel als uwe mede-dienaren noch Anno 80. wel hebben konnen mercken, wat swarigheyt te beduchten staet voor’t lant, daer d’een kercke sich meer op d’Overheydts macht dan op waerheyt verlatende, anderen niet en willen ghedooghen: sonder te willen haer leere Christelijcker wijse verantwoorden, ende heurs gheloofs rekenschap te gheven, tot voorhoedinghe van inlantsche twist.

die schrijven, in’t voorsz Berchsche Boeck, tooten Luyterschen alsoo: Want soo ghy niet gheheel ende al van uwen verstande en zijt berooft, so siet ghy wel dat dit is het voor-nemen onser alghemeyne vyanden (onder de welcke de sommighe seer machtigh zijn, ende die tot op dese tijt de Ghemeynte vervolght hebben) alsse de sake nu sullen soo verde gebrocht hebben door u lieder toe-doen, dat niemandt int Keyserrijcke sal moghen plaetse hebben dan Papisten, ende de gene die dat Berchsche boeck sullen hebben onderschreven, datse alsdan hem betrouwende ende verlatende op het aensien ende de ghewapende macht des Rijcks, alle de andere sullen poghen uyt het Rijck te bannen, die met u lieden niet van eenrehande gesintheydt en zijn. Maer hoe veele datter van dien zijn, die uwe leeringhe niet en konnen aenhanghen, niet alleen onder den genen, die Zwingli leeringhe niet versmaden, maer oock onder de ghene die de Confessie van Ausburch onderschreven hebben: wat noot is het sulcks te verhalen? Soo’t dan so verde quame, dat de Vorsten, de welcke uwe raet volghende tot soo onsalighe raetslaghen gheneyght zijn, alle de voorschreven met ghewapender handt souden soecken te verdrijven, wie en siet niet met wat een schandelijcke ende grousaeme inlantsche oorloghe dat gheheele Duytslant, u lieder Vaderlant soude af-gebrant werden? &.

Over mijne zijde ben ick noch, als voor, bereyt, om my van u metter waerheydt (hebdyse erghens inne) te laten onderwijsen.
Dat zydy dan oock schuldigh te doen, immers oock te ondersoecken of de uwe dat vermogen, want men noch met geen waerheydt en magh segghen, dat ick ergens inne van den uwen met waerheydt overtuyght ben, swijge hartneckelijck in dolinghe ghebleven.
Daer tegen betamet oock my: oock volgens der Delfsche dienaren eyghen verklaren in druck ende in schriften aen my (die niet een kleyne of eensame, maer veel dolinghen in uwen Catechismo wete) die aen te wijsen, te bestraffen, ende den genen die de Gemeynte bevolen zijn, daer van te waerschouwen: want sulcks een yegelijck Christen geoorloft, ja oock schuldigh is, ende sulcks onverbeurt mach ende behoort aen te wijsen, soo der Delfsche Predikanten schrift aen my, ende heur va;sch wroegh-schrift aenden Heeren Staten van my in openbaren druck betuyghen.

In een brief aen my uyt Delft van den 15. November 1577. Want dewijle wy hebben de Apostelsche ghesonde leere, de rechte instellinge der Sacramenten,den waren Gods-dienst, jae oock de forme van een Christelijcke Ghemeynte in den woorde Godes vervatet ende voor-gebeeldet, soo is het eenen yeghelijcken Christen geoorloft de vergaderinge ende ghemeynte zijns tyts daer na te examineren, ende te sien of zy daer mede over een komt.
Soo hy bevint dat de Ghemeynte sijns tydts van de gesonde leere af-geweken is, den waren Gods-dienst vervalscht, de Sacramenten in afgoderie verandert heeft: so en ist hem niet alleen geoorloft, maer hy is oock schuldigh sulcke misbruycken te bestraffen, ende den genen die de voorsz gemeynten bevolen zijn, daer van te waerschouwen: opdat het door haer middel mochte gebetert worden. Dit heeft Lutherus ende Xwinglius ten eersten gedaen. Ergo soo en hebben zy niet meer ghedaen, dan een ghemeyn Christen geoorloft is, &c. Ende in’t voorsz valsch wroegh-schrift aen den Staten, ghenaemt Remonstrantie, onderteyckent Arnoldus ende Reginaldus Donteklock, ende gedruckt Anno 1583. tot Delft by Aelbert Hendriksz seggen zy alsoo: Even gaerne belyden wy oock, dat inde Gereformeerde Kercke, soo wel valsche leere kan inkruypen: alsse in de oude Kerck gekropē is. ende staet over sulcx, nu so wel als eertydts, op de leere te letten: in de welcke soo yemant onsuyverheydt bevint, hy onverbeurt, de selve mach ende behoort aen te wysen.

Ick dan grove ende onlijdelijcke dolingen in uwen Catechismo vindende, hebbe de selve de Predikanten van Delft voorsz eerst aenghewesen by besloten Missiven, oock by monde, ende daer nae, de selve loey ende onhantsaem bevonden hebbende, aenden Heeren Staten selve, ende hebbe daer aen ghedaen dat elck gemeyn Christen te doen schuldigh ende geoorloft is.
Maer want zy (so voor staet) anders hebben gedaen dan getrouwe Leeraren te doen schuldigh zijn, uytter aen-gestelder Disputatien in den Haghe wech zijn gebleven, tegen der Heeren Staten bevelen, van te voleynden, ende dit al tot grooten schandale van uwe leer.
So erbiede ick my noch, volgens der Hee-


ren Staten ordonnantie, tot vol-voeringhe van’t voorsz besreck, bereyt tegen u allen, of tegen den genen dien’t u L. my teghen te stellen sal ghelieven: omme hier tersont, of waer ende wanneer het u sal believen, den begonnen handel voorsz te vol-voeren, ende dat mondelijck inde penne voor alle man, of by wissel-schriften, om in druck ghegeven te worden, (soo’t alle man aengaet) welcke laetste wijse rustelijck ende in stilheydt kan gheschieden.
Mits u L. in rechter trouwen verseeckerende, de Waerheydt ter eeren, ende stucx te sullen wijcken, waer inne, ende soo haest ick sal konnen mercken haer over uwe zijde te wesen sonder eenigh weder-spreecken: maer so’t oock anders ghevaldt, en hope ick met Godes hulpe haer nemmermeer te beswijcken.
U.L. sullen believen doen. Neemdy dese mijne aen-biedinghe aen, ghy sult Christelijck doen. Of neen, soo dencke ick mijne conscientie so lutttel te ontrusten door langer int ongeoorloft swijgen in soo hoogh-wichtigen saecke tot uwe dolinghe te rusten: als andere niet en mogen rusten, om elckerlijcks Conscientie door nieuwe dwangh te ontrusten, tot heur eygen rust, bate ende gemack.
Al niet tegenstaende my wel kont is, oock uyt ervaringhe, wat gonste, danck ende loon des Waerheydts Dienaeren behalen by de wereldt: die welcke pluym-strijckers ende logen-sprekers lieft ende eert.
Sonderlinghen oock nae dien; behalven ’tghene boven gheschreven is; de Kerckendienaren tot Delft uytten name vande ghemeente, ende bewilliginghe des Kerckenraets tot Delft, aenghenomen ende belooft hebben, in een schrift daer van in mijnen handen, ende by Donderklock gheschreven, oock by hem, by Arent Cornelisz ende Pieter Jansz gheonderteyckent wesende, te handelen de schriften (sonder aen te sien van wien die quamen) van’t stuck vander Erf-sondē, vande Vrye wille, vande Predestinatie, Justificatie, Sichtbare Kercke, Sendinghe der Dienaren, Onderhoudinge des Wets Godes in desen leven, ende van de macht des Overheyts tegen de verstoorders der kercken, beneven toe-segginghe oock dat zy derhalven niemant aen d’Overheydt en souden beswaren nochte beklagen, &c.

Oock mede int Wroegh-schrift aenden Staten, ghenaemt Remonstrantie, daer oock staet in druck heur belydinghe van desen in deser wysen: Want alsoo eenighe die in sommighe poincten verstrickt waren, ende geacht wilden zijn nae de waerheyt te staen, aen ons versochtē, dat wy tot haer onderwysinge met Coornhert wilden handelen, ende wy de selve af-sloeghen: wel-verstaende nochtans dat ons wel te wille was, met yemant anders die zy mochten voortbrengen (’tghebrande kindt vreest voor’t vuyr) in heur presentie te spreecken: ja bereyt zijnde opte argumenten, die zy tot bewijs van haer opinien wisten (schriftelijck seyt de acte, sonder aen te sien van wien die quamen) voor te stellen, schriftelijck tot gemeene nuttigheyt te antwoorden, ten eynde dat onse voorsz weygeringhe niet geduydet en soude werden, als of wy geen raet wisten tot verantwoordinghe onser leere: Soo hebben wy tot haerluyder begeerte een seecker debat ende handel teghen onse leere vande Erf-sonde, welck zy ons leveren souden, aengenomen, te wederleggen, ende voorts met onsen hant-teken belooft, dat stuck der leere af ghehandelt zijnde, te komen tot d’andere daer in sy ongerust waren, &c.

De Delfsche Predikanten voornoemt, ten halven ghekomen wesende inden handel van de Erf-sonde, lieten die steken: daer inne zy al te weynigh achteden op heur noodtlijcke ende solemnele beloften, geschiet (so zy schrijven, onder heure handen) uytten name van de ghemeynte tot Delft ende desselven kercken-raets bewilliginghe, sonder eenighsins daer toe veroorsaeckt te wesen, dan door haer eygen luyheydt, soo de voorsz Remonstrantie of Wroegh-schrift opentlijck mede brenght.
Ende so hebben zy oock niet voorder willen handelen van d’ander voor-ghenoemde stucken, niet seer trouwelijck op heur voorsz beloften (om heur twijfelijcke mede-broeders te onderwijsen) soo solemnelijck ghedaen, lettende, nochte op heur schuldighe ampts plicht tot heurder schapen verseeckeringhe: maer scheyden uyt al de voorghenomen handel van al d’ander stucken voorsz: tot dat zy ter oorsaecken van mijn aenbieden aen den Heeren Staten opte Proeve des Catechismi, gedrongen waren de selve te beantwoorden, waer uyt zy mede zijn ghescheyden, latende de selve ten halven mede steken, teghen het voor-nemen der Heeren Staten in heur E. Ets Missiven aen my, noch in mijnen handen wesende.
Daeromme soo u L. verstandt ende wijsheydt hebbende, belieft voort te varen in’t verantwoorden uwer leere in der manieren voorschreven, of beter die ghy sult moghen bedencken, ick ben, soo gheseyt is, daer toe inden Heere bereyt.
Indien oock de selve dat weygeren, dencke ick dan uyt noot-drangh mijns gewetens tot u aller, ende aller menschen besten, noch onlanghs te laten sien dat ick tot de Catechismale grove dolinghen langhe, jae al te langhe gherust hebbe, niet tegenstaende ick met Schriftuerlijcke Waerheyt daser teghen vermagh te spreecken.
Lieve mannen ende vrienden, de menschlievende God jonne u door zijn lieven Sone in desen, ende allen anderen desselvens geest der wijsheyt, Amen.

Gheschreven binnen der Goude, den 27. Augusti, Anno 1589.

By my u L. aller dienst-schuldighen ,

D.V. Coornhert.


Doolsproken der Predicanten hier verhandelt.

A. Beteeckent het eerste, B. het tweede, C. het
derde deel des boecks.

1 DAt de verdervinge Adams geschiet door de propagatie ende natuerlijcke geboorte. j. Dool-sproke. A. dist. 45.
2 Dat het ongelove krachtiger werckinge heeft int quade, dan’t geloof int goede, ij. Dool-sproke, A. 64.
3. Dat Adam machtigher was om verderven, dan Christus is om salich te maken, iij Dool-sproke, A. 67.
4. Dat de zonde voorts meer mach zijn ende blijven daer de ghenade overvloediger is dan de zonde was, iiij. Doolsproke, A. 88.
5. Dat de leere des Catechismi ende heure voorstanders, houdende dat Christus de nature niet volkomelijck weder oprecht in desen leven, Iesum Christum daer mede niet versaect. v. Dool-sproke, A. dist, 112.
6. a . Dat dees Predicanten met heure toerekeninge niet leren een waengenesinge ende waengerechticheyt, maer een ware genesinge ende ware gerechticheyt. vj. Dool-sproke, A. dist. 121.
6. b. Of men uyt de sterflickheyt ende miserien mach bewijsen dat Christus de menschelijcke natuere niet in als te recht ghebracht soude hebben. vj. b. Dool-sproke, A. 180.
7. Dat Adam niet hebbende wil om de heele menschelijcke natuere te wonden, sulcx subijtelijck heeft vermogen, maer dat Christus wille hebbende om die wonde te ghenesen, dat niet so rasselijck en heeft mogen doen, A. 200.
8. Dat de natuere die ghezondight hadde voor de zonde moeste betalen, Dool-sproke, A. 273.
9. Of vervult te zijn, na der Schriftueren stijl niet anders te kennen en geeft dan geopenbaert of aen den dach gebracht te zijn. ix. Dool-sproke, A. dist. 315.
10. Dat eenigh ander Heer dan d’oude, te weten de Duyvel, den ghenen die daer van vrij is gemaeckt door Christum, noch soude mogen beletten Godes geboden vande Liefde volcomelick te houden, x. Dool-sproke, A. dist. 336.
11. Dat Christus ons niet gheschoncken is tot volkomen verlossinghe, xj. Dool-sproke, A. dist. 560.
12. Dat uyten woorden Christi ende Joannis, Dat Christi gheboden licht zijn ende niet swaer, niet en volght datse de Herborene volkomelijck konnen onderhouden. Dool-sproke der Predicanten, B. dist. 14.
13. Datter onderscheyt is tusschen een werck te doen, ende dat volkomelijck doen. Dool-sproke B. dist. 30.
14. Een kint en mach t’geen in zijn kints vermogen is, so volkomelijck niet doen, als een volwassen man, t’geen in zijn manlijck vermogen is. Doolsproke, B. dist. 70.
15. De ghene die hier beginnen na alle de gheboden Godes te leven, doen het gene dat God beveelt, al en hebben sy geen wille om sulcx in als hier te volbrengen. xv. Dool-sproke. B. dist. 90.
16. Dat uyt de woorden des gebedts : Vergeeft ons onse schulden of zonden, gelijck wij vergeven onse schuldenaren, vastelick mach bewesen worden: dat niemandt hier ter werelt en mach leven sonder voorts


meer te zondigen, xvj. Doolsproke, B. 103.
17. Datmen hier na int ander leven de Geboden Gods sal onderhouden. xvij. Dools. B. 279. Item, B. 441.442.444.447.417. &c
18. Dat het een ander dingh is, het woort Gods (bij welcx houden die houders waerachtelijck weten dat de Liefde Godes in henluyden volmaeckt is, te houden, ende een ander ding de geboden Gods volkomelijck onderhouden. xviij. Doolsproke, B. 332.
19. Dat in alle geloovige hier altijt het vleesch so strijdt teghen den geest, dat sy niet en doen t’geen dat sy willen, xix. Doolsproke, B. 480.
20. Dat God den gelovigen t’vermogen niet verleent om zijn geboden in als te onderhouden hier in dit leven, xx. Doolsproke, B. dist. 488.
21. Dat God geen volmaeckte Liefde en heeft belooft te geven in dit leven met die woorden:Ende de Heere sal besnijden dijn herte, &c. Deut. 30.6. xxj. Doolsproke, B. dist. 510.
12. Dat al die uyt Gode is geboren zonde doet ende moet zondigen, xxij. Doolsproke, B. 558.
13. Dat hy de zonde al doot is, diese noch sterft, xxiij, Doolsproke, B. 615.
14 :Dat Pauli woorden, Col, 3.3. Ghy zijt ghestorven: gesproken zijn, vande gene die noch dagelijcx moesten toenemen int afsterven der zonden, xxiiij. doolspoke, B.652.
25. D at een yeder mens so haest als hy tot Christum door den gelove bekeert is vande hant zijnder geestelicke vyanden verlost is, xxv. D oolsproke, B. 673.
26. D at de ghene die Gode dienen alle de daghen hares levens in heyligheyt ende gerechticheyt die hem behaeghlijck is, niet volkomelijck de geboden Christi vande Liefde en houden, xxvj, D oolsproke, B. 693.
27. D at Zacharias sich in wangeloof heeft ontgaen, ende daeromme vanden Heere met stommigheyt gecastijt is gheweest, xxvij. D oolsproke, B. 699.
28. D at der geloovigen bidden een wensch is, xxviij, D oolsproke, C, 76.
19. D at niemant van alle gheloovige hier in desen leven volkomen overwinners mogen werden van haren vleesche, xxix. doolsproke, C. 120.
XXX. D at die altijdt stercken wederstant doen, moeten zondighen, xxx. D oolsproke, C. 135.


Der Predicanten verdrayinghe ende verduysteringhe der H. Schrifture: op klare ende naeckte sproken.

A. 315. Ioan. 19, 30, Christi sproke, Tis alles vervult: is niet anders, dan gheopenbaert of aen den dach gebracht te zijn.
B. 420. 1. Ioan. 2. 5. Volmaecte Liefde: beduyt ongheveynsde Liefde .
B. 509 &cDeut. 30. 6. Van gantscher jherten ende gantscher zielen liefhebben: beduyt een oprechte ongeveynsde ende hertelicke Liefde.
B. 529. 550, &cMoet verstaen werden voor onbeveynsde ende uyter herten voortcomende Liefde.
B. 420, &c1. Ioan. 2. 5. Maer die zijn woort hout, in dien is de Liefde Gods waerlijck volmaect, &c. Dat is, in dien is waerachtige Liefde.
B. 393, &c1. Ioan. 2. 4. Sijn geboden niet en hout, &c. Dat is, na zijn gheboden niet en vraeght.
B. 399 . 1. Ioan. 2. 5, Maer die zijn woort hout, dat is, die hem begeeft tot de gehoorsaemheyt der Wet Godes.
B. 515. bDeut. 30, 2, Sijne gheboden gehoorsaem dult wesen: dat is nae de ghehoorsaemheyt zijnder geboden gestaen sult hebben.
B. 344Is te verstaen, Begeeft ende benaerstight d’onderhoudinge der gheboden Gods.
B. 515. bDeut. 30. Het hooren vande stemme Gods van gantscher herten ende zielen, &c. moet verstaen werden niet een volkomen, maer alleen een onbeveynsde gehoorsaemheyt.
B. 30. &c. 55.454Eze. 36. 27. In Godes gheboden wandelen ende die doen: dat en is niet volkomelijck volbrengen, &c.
B. 532 . Esa. 38. 3. Dat Ezechias met volkomender herten gewandelt heeft voor Godt, is te verstaen, dat hy hem oprechtelijck voor Godt hadde ghedraghen .
B. 631 . Rom. 6. 2. De zonden ghestorven zijn, is In de doodinge der selver besich zijn .
B. 568. 570.586.&c . 1. Ioan. 3. 6. Sonde hebben, is zonde doen ende noch zondigen, contra 1. Joan. 3. 9. B. 573 .
B. 575. 576.&c. 584 . 1. Ioan. 3. 9. Die uyt God geboren is en doet geen zonde, &c. ende hy en mach niet zondighen, is dat Sint Ian niet loochenen wil eenigh ghebreck te zijn inden Herborenen .
B. 76. 99 . Mat. 6.9. Aldus suldy bidden, &c. Bidden is wenschen, &c ,


Tafel.

De drie letteren A . B . C . leser, wijsen aen de drye Boeckens hier voor, te weten A. t’eerste, B. het tweede C. het D derde deel, ende de Cijfer talen wijsen aen het deelken ofte scheytsele in’t selve. Daer S. by staet, beteyckent dat daer af is Schriftelijck bewijs.

A.
Adam
Hadde noch geē quade gewoonte. A. 210
Heeft Christum aengenomē, A. 89. S.
Was herboren, A. 64. 89.
In alles weder te recht gebracht. A. 185. rc. 100. 101, etc.
Heeft ons zijn Geestelijck leven ende Geloof dat hy in’t kinderteelen hadde, niet mogē aenerven, veel min zijn ongheloof ende geestelijcke doot die hy doe niet en hadde, A. 53.
Heeft ons schult noch straf aengeerft, A. 235 243. 245, 248, 249. 252. 356. 372. B. 274
Was self van schulde ende straf verlost, A. 243. 235, 372. 185. etc. 187.
Hadde zijn gaven ontfanghen om voor hem ende voor ons te bewaren of te verliesen, A. 95.
Adams
Gheloovicheydt soude ons meer nut moeten zijn, dan zijn ongheloovicheyt schadelijc. A. 254.
Zonde en is d’onse niet. A. 239
Zonde wort hem vergeven, maer in ons gestraft, A. 247. 362.
Zonde heeft alleen hem, ende niet de Menschelijcke natuere geschadet, A. 61
Allegorie
Calcini A. 186
Augustinus
Was de trouste uytlegger vander Kerckenleere, na Calvini oordeel. A. 36
Isd der Predicanten partye. B. 549
Augustini
Wensche. A. 35
B.
Bedrieghen
God wort niet bedroghen. A. 187. S.
Beginnen
Het beginnen alleenlijck en beveelt God berghens, B. 92. S.
Beginners
Der Predicanten en hebben geen wil om te voleynden. B. 88
Hebben maer een waenbegin B. 97
Bekennen
Predicanten bekennen al Coornherts seggen in’t hooftgeschil tegen haer leere, A. 12
Berispen
Coornherts van de Catechismo is recht, A. 22.
De Predicanten waren liever ergens berispt geweest, dan in’t stuck vande Heylichmakinghe, A. 4.
Berou
Berou hebben, wat. B. 104. etc.
Besnijden
De Predicanten bekennen datter vele herten van God besneden zijn gheweest. B. 552
Bevelen
Predicanten bevelen Coornhert zijn sluytredenē te maken na haer goetdunckē, A, 13
Bewijs
Predicanten houden haer slecht seggen voor vast bewijs. A. 38
Besitten
Siet hebben.
Bidden
Wat. C. 82
Is een wensch. C. 77
Mette lippen. C. 37. 39. 44, 51
Om Engelsche ghehoorsaemheyt hier, leert de Catechismus, C. 4. 23
Om t’gheen sy self om verkrijghen niet mogelijck en gelooven. C. 30. 25. 39. 44. 50. 95. 105. 116.
Van’t bidden, Vergeeeft ons onse zonden als wy, etc. B. 103
C.
Calvijn.
Berispt moeder ons Heeren van kleyngheloovigheyt. B. 711
Catechismus
Leert onwaerheyt. A. 24. 25
Onschriftelijcke sproken. A. 267. etc.
Christus
Na de leere der Delfsche Predicanten, en heeft ons niet gebaet. A. 236. 370
En soude geen Salichmaker des werelts wesen. A. 312
Em soude niet te vollē betaelt hebben. A. 362 212.
En soude geē ware Verlosser wesē. A. 326 362.
En soude niet volkomelijck voldaen hebben, A. 235. 112, 127, 146, 212.
Christi
Verdiensten gheloochent. A. 235
Christum
Versaken, wat het is, A. 112. etc. 177. 181. rc. 188.
D.
Doen
Niet alleen het beginnen, maer oock het doen is ons bevolen. B. 85. S. 92
Dolen
Wat. B. 213.
Willens ende wetens en dolt niemant, B. 261
Dolen zonde genaemt. B. 225. S.
Seer qualijck vintmen yemandt die niet en doolt.
Dolen dat schuldich is. B. 222
Dolen uyt onachtsaemheyt. B. 224. S.
onwilligheyt, B. 223. S.
vergetenheyt. B. 224. S.
versuymelheyt. B. 223. S.
dronckenheyt. B. 224. S.
vermetele goetdunckenheyt. B. 226. S.
onvoorsichtigheyt. B. 226. S.

Doot
Door afkeer van Gode. A. 52. S.
Gantschelijck worden wy geboren. B. 612
Der gerechticheyt. B. 6161. S.
Der zonden. B. 618. S.


Zijn, of ghestorven zijn, wat. B. 615
Des lichaems, of die een straf is van Adams zonde. A. 191
E.
Eeren
De Predicanten eeren Christum schandelijc. A. 110, 139, 267, 170, 213, 214, 191, 213, 214. 276. 277, 307, B. 517, 529, 531.
Ellendicheden en Miserien.
Of die een straf zijn van Adams zonde, A 192, etc 252.
Sijn altijt geen straf van zonde, A. 194
Sijn oeffeningen ter deughden. A. 195, 198
Erven
Men erft zonde noch deughde vanden Ouderen, A. 54, 55, S.
Adam heeft ons gheen verderf aengheerft. A. 74. 133.
Siet Adam voor.
Erf-zond
Deur navolinghe, A. 78
G.
Gave
Die na de mate zijnre gaven staet na de volmaecktheyt, dat is genoegh. B. 74
oock Aug. B. 78
Gaven hadde Adam voor hem ende voor ons allen te bewaren of te verliesen. B. 95
Gheboden.
Der liefden zijn licht volbrengen. A. 10
Maghmen volkomelijck houden. A. 11
En salmen in’t ander leven niet houden. B. 95. S. 302.
Wil God volkomelijck onderhoudē hebben, so de Predicanten oock seggen, B. 298
Geen
Voor Weynigh. D. 39. S.
Ghebreck
Wat. B. 584
Ghehoorsamen
Godes, wat. A. 309. S.
Moetmen Gode hier. A. 309. 310, 311
Geloof
Is ondeybaer. B. 538
Mach wesen sonder Liefde. B. 229. S.
Sijn eygentlicke aert is meer te gelovē, dan Reden ende t’vleesch toestemmen. A. 204 205, 221. 223.
Heeft min crachts ten goeden dan het ongeloof ten quaden na der Predicanten leeren. A. 210, 286
Dat oprecht is siet niet op onse krancheyt ende goetduncken, maer op Godes almogentheyt ende waerheyt. A. 2-5. 216
VVaengeloof
Der Predicanten. A. 159, 160, A, 217, 355, 353, B. 87. 661. 662. 663, etc B. 665. 666 700. etc. C. 25. 28. 37. 30. 42. 44, etc. 60, 95. 120.
Geloovigh
Was Adam. A. 64. 89
Der ware geloovigen doen als Luc. 1. 74. 75 is belooft seggen de Predicantē. B. 604
Genade
Is in Adam overvloediger geweest dan de zonde. A. 92. 101
Genesen
En heeft Christus hier gheen ziele te recht. A. 137. 138.
Christi medecijn onkrachtiger om te geven, dan Sathans fenijn om te verderven, A. 104, 106, 118.
Genesinghe
Het vergevē alleenlijc is volkomen genesinge, leeren de Predicantē. A. 129. rc. 153. rc.
Niet toerekenen is ware genesinghe, soo de Predicantē leeren, A. 125. 129. etc. 172. rc.
Wten gheloove. A. 64
Van Christi medecijn onkrachtiger dan Adams verderven, A. 277
VVaen-ghenesinghe
Der Predicanten, A. 130. etc. 134. 135. 136 152, 153. 163, etc. 175. etc.
Een waengerechticheydt alleen leeren, Calvijn ende Predicanten. A. 147. 160, 161, etc. 166, etc.
Gewoonte
In Adam was noch geen quade gewoonte. A. 210,
Van zondigen is metten eersten noch wel een wijle na de wedergeboorte. B. 244.
Gesontheyt
En heeft hier niemant volmaeckt. A. 130, etc. 153, etc.
Godt
En begeert niet dat wy zijn Wet volmaecktelijck, maer alleen dat wyse onbeveynsdelijck onderhouden, B. 519
Wort niet bedrogen, A. 168. 169,
God is onrechtvaerdigh na der Predicanten leere, A. 234
Ontrou na der Predivanten leere, A. 228
God self, niet wy, doet het ghene hy belooft, uyt genade, B. 516
God bewijst self t’herte, ende tot wat eynde, B. 530,
God en wil niet ten halven ghedient wesen. B. 316. Cal.
God en eyscht van niemande boven vermogen, B. 360. S. 495
God en eyscht niet boven onse krachten, herte, etc. B. 502, 503, etc.
God eyscht zondige onderdanigheyt, B. 520
God en straft Adam niet om zijn eygen zonden, ende straft daerom alle zijne onschulge afkomste, A. 247, 362
God straft ons om eē vreemde zonde. A. 139 267,
God wenscht selve, C. 99
Godt is de wijsheyt, die doet niet te vergeefs. B. 300.
Godes
Wercken zijn alle volmaeckt. B. 533
H.
Haet
Tot sich self, met de middelē daer toe, B. 233 234.
Hebben
Of besitten in Christo buyten ons. A. 141 144. 147. 162.
Heeren
De H. Schrift tuyght maer van twee Heeren, A. 329
Heylicheyt
Behelst alle dat wy Gode schuldich zijn. C. 18.
Herboren
Was Adam. A. 64. 89
En wort de siele niet half, A. 152
Hincken
Over een zijde. A. 167
Over beyde zijden. B. 99. 372. 403
I
Israel een sot hartneckich volck. B. 527. S.


K.
Kennis
Godes baert Liefde, B. 230
Middelen tot kennisse Godes, B. 232, S.
Tot kennisse zijns selfs, middelē, B. 232, S
Kindt Godes
Is niemant sonder Liefde, B. 239
Is de zonde wel gestorven, al en is die noch niet in hem gestorven, B, 251, 252, 253,
Sijn aert ende swackheyt, B. 244, 246 619, 621, 622,
Draegt geen quade vruchten, B. 247, 248
Doet geen quaet, B, 248
Tusschen een kint ende man Godts, onderscheyt. B. 242, etc.
Kinderen Gods
Mogen dolen, B, 263
Bidden om verghevinghe van schulden, niet van zonden, B, 263
Hoedanigh, B. 619, 621, 622
De kracht verleent God niet om zijn Geboden te onderhouden, B. 488
L.
Laten
Sijn hatelijcke vyandt te laten valt licht, B. 236,
Leere
die valsch is mach cruypē inde kercke. A. 268
De leere des Catechismi can geen vaste regel zijn, als niet genoeg beproeft en bewesen, C. 139, A. 268,
Leyden
Wat het sy, B. 615
Nieu leven wat,
Ja in allen Broederen die lief hebben seydt Calvijn, A. 148
Van’t leven tuyghen de wercken der Liefden, A. 48
Door toekeeringh tot Gode, A, 52, S
Lieven
God lieven van gantscher herten, is Godts woort houdē, Ann. Bijbe Geneefs, B. 401
Liefde
Mach grooter, maer niet volmaecter zijn in een Man dan in een kint, B. 362
Datter zijn in welcke de Liefde Godes volmaect is, bekennē de Predicantē, B. 332
Volmaeckte Liefde Gods is de wettige onderhoudinge zijns woorts. B. 334, Cal.
Middelen tot de Liefde Godts, B. 232, S.
Maect van twee of meer een, B. 331
Is niet sonder ware kennisse Godes. B, 229
Sonder Liefde is niemant een kint Godts, B. 229,
Liefde der Menschen tot hun kinderen, is grooter dan Godes tot zijne onnoosele schepselen, A. 266, etc.
Logen
Wederspreeckt altijt haer self. B. 574
Met Logen wederstaen, is onnut, A. 279
Lust
Heeft niemant tot het gene hy haet, B, 234, 239,
M
Mistrouwen
Sacharie quam (seyt Cal.) uyt te veel sien op den loop der natueren, A. 204
Miserien, siet Ellende.
Moghen
De Heylighen moghen om dat sy’t willen, Cal. A. 100.
Moysis
Liefde was volmaeckt, B. 538
N.
Niemant
Niemant, voor selden yemant, D. 39, S
Menschelijcke Natuere.
Hadde niet ghezondight, A. 263
Was in Adam noyt verdorven, 49
Om die in als te recht te brengen is Christus (so de Predicanten selve seggen) verschenen. 113, 127, 181, etc. 126, 127, 215, etc.
Is gantsch ghevrijt, 280
Is gantsch bedorvē, ende wort so beschreven by Cal. ende Bul. B. 152, etc.
O.
Onderscheyt tusschen
Tverderf van Adam ende t’genesen Christi. A. 172,
Bidden ende wenschen, C. 82
Dolingh die schuldich is ende onschuldigh, B. 215,
Die strafbaer is ende onstrafbaer. B. 215
Dolen ende zondigen B. 228, 255, C. 16
Gaven diemen hier of hier na ontfangt ende heeft, A. 30
Een geloovige ende een kint Godes, B. 229
Kint ende Man in Christo. B. 130, etc.
Zonde doot zijn, sterven, ende leven, B. 616 617, 618, 619, 620, 634, 635, 636, etc. 643 646.
Zonde ende zondigen, B. 142
Zonde hebben ende zondigen, B. 115, 114 143, 415. Aug. B. 547, C. 271,
Zonde ende schulde B. 133, 134, 135, 136, S. B. 137,
Zondigen ende dolen. Siet hier boven,
Waerheyt ende loghen. A. 296
Ongeloof
Behindert Godts heylsaem werck, A. 218 219, 220,
Dat volmaeckt is, en twijfelt niet. C. 11

Ongeveynst
Ongeveynsde Liefde, beduyt (so de Predicanten seggen) Liefde van gantscher herten B. 528,

Ons
Voor niet alle geloovige. B. 979
Onwetenheyt
Die schuldich is. B. 218, etc. 223. S. C. 18
Die onschuldigh is. C. 22

P.
De Predicanten.
Bruycken grove Argelist, A. 88
Bedriegen haer selve ende anderen, B. 570 C. 88,
Belijden opentlijck t’gene sy wederspreken, A. 328, 331, 337,
Belijden met den monde t’gunt sy inder herten loochenen, B. 597. 601
Beschermen onwijsselijck haer leere. B. 551
Besluyten qualiick, B. 569
Leelijck tegen S. Jan, B. 584
Bidden ongeloovigh. C. 60
Doen haer geloovers int bidden zondighen. B. 128.
Calumnieren. C. A. 265
Om dat hy haer de waerheyt seyt, A. 265 267. 283.
Trachtē na heerschappe en dwang. C. 139 A. 268.
Leeren den Duyvel te dienen. B. 372. 403
Leeren dat de geloovige tot haer laetste dach


toe suchtē onder des dienstbaerheyts juc. A. 353. 358.
Maecken de lijflijcke doot der Geloovighen sterker dan Christi doot. B. 648.
Drayen de H. Schrift. A. 361. B. 345. 346. 471. 569. 576. etc.
Eeren Christum schandelic. Siet voor. Eer.
Handelen niet envuldelijck. B. 602.
Gelooven haer vernuft boven de H. Schrift.
B. 557.
Sijn godtloosen, na Bullingerus schrijven. B. 522.
Verkoopen t’volck haeghmuntsche glosen, B. 351. 382, 385. 400. 422.
Maken leelijcke ghelijckenissen. A. 200. 349. 350, B. 62. 67.
Hincken op een zijde. A. 154.
Over beyde zijden. A. 255, B. 99. 372. 403
Leeren in den schijne, t’gene sy inder waerheyt wederspreken. C. 13.
Lasteren God in’t lochenen van zijn Almogentheyt, B. 310.
Sijn waerheyt, B. 457.
Leeren sonder ende plat tegen de H. Schrift. B. 108. 109, 110.
Dat d’onherboorne nootsakelijc moeten zondigen, B. 397, etc.
Ende dat altijt, B. 397
Beschuldighen ende bekladden de H. Gods, B. 6. dist. 711. B. 532. 540. 698. 700. C. 72.
Leeren dat metten Libertijnen over een stemt. B. 166.
Poogen d’Apostel loghenachtich te maken, B. 112. 606.
Sijn selve logenachtich. B. 604
Libertiniseren. A. 358. B. 460. 513. 519 520. 553. 554. 601. C. 46.
Logenstraffen Christum. B. 676
Den Apostel Joannem. B. 581.
Mercken selve niet wat sy willen wederspreken,
Maken haer selve met haer geloovers naem-Christenen, B. 662.
Sijn ontrou, A. 237, 228, C. 9.
Sijn ongeloovich, A. 234. etc. 159. 160, etc. 252, B. 665, 666, C. 25, 37,
Sijn onbescheyden. A. 259, B. 536, 539 C. 81.
Sijn onschamel, C. 79
Sijn onwaerachtich. B. 8, 19, 401, 411, 421, 422,
Ontkennen hier dat sy daer hebben geschreven, B. 436
Noemen het quade goet, ende t’goed quaet. A. 283,
Sijn felle Rechters in Godts barmhertighe Vierschare. A. 256, 267, B. 630
Schijnē Godvruchticheyt te hebben, B. 397 398. S.
Verkeeren de Schrifture, B. 523, C. 79, 89
Mishandelen de H. Schrift, B. 530, 570 671, 677,
Misduyden de Schrift, B. 581, 676, C. 77
Maken van Gode een Tyran, B. 521, 520 523, 630, A. 267, 256,
Vallen in haer selfs grachte, B. 570
Vechten teghens haer schaduwen, A. 20 230, B. 70, 545,
Veranderen Coornherts woorden, B. 411 415, 415,
Calvijns woorden, B. 503
Verstaen self der Christenen A, B, C. niet B. 638.
Verstaen self niet dat sy anderen willen leeren, B. 638
Vervalschen d’Apostels woorden, B. 569
Verswygen de waerheyt ende leeren onwaerheyt. A. 282
Zijn argerlijcke voorstanders van haer Catechismo, B. 335
Weygheren haer leere te verantwoorden, A. 268, C. 139,
Wederspreken onwetende haer eygen Leere, daer sy die meynen voor te staen, B. 278 335, 363, 366, 380, 410. 563, 565, 567, 573, 587, 676, 683, C. 16,
Wederspreken Calvijn. B. 676
Weten self niet of sy voor dan teghen haer selve spreken, B. 323, 335, 587, C. 139
Halen haer woorden in haren halse, B. 592 599
Overhopinghe van woorden, B. 510, 529
Wroeghen en moghen sy haer self niet met ernste. B. 520

Der Predicanten
Beginnerije. B. 82, 83, etc.
Ghebedt is zonde. C. 28
Ghehoorsaemheyt en is gheen gehoorsaemheyt Godts. B. 318
Oordeel is vermetel. B. 710, 702,
Nieuwe stijl der H. Schriftueren A. 315

Der Predicanten leere brenght nootlijck mede dat
Godes Gebodt vergeefs zoude zijn, B. 511
God onrechtvaerdigh zy, B. 495, 512, 513
Onwaerachtich, B. 495, 457, C. 22
God niet reyn en zy, B. 532
Maer onreyn, B. 535
Godt onwijs zy, B. 535
Onvolmaeckt zy, B. 535
God niet Almachtich zy, C. 99
Godt zijn belofte vergeefs heeft ghegheven, B. 511, 512,
Godts werck niet oprecht en is, B. 532
Gods wijsheyt wat doet te vergeefs, B. 50

R.
Vant regeren der zonden over den Mensche, B. 585, etc.
Wat het zy, B. 586
Wat Godt na zijn rechtvaerdigheyt niet en doet, B. 495
S.
Schulde, wat, B. 214
Schuldigh
Is niet, die so als hy schuldich iste wesen B. 78,
Segheningh
Verandert in vloeck, A. 193

H. Schriftuere.
Wert verduystert en misbruyckt by de Predicanten. B. 382, 393, 399, 407, 417. 420, 422, 451, 456, 480, 485. 502, 505, 510, 516, 530, 551. 559, 569. 570, etc. 581 584, 585, 676, 677. C. 65, 79, 89,
Toegevoeght A. 255, B. 671, 677, etc.

Straf
Van Adam self wech genomen. A. 235, etc) 243, 245, etc. 250, etc. A. 135. 185. 186. 187. 189. 190, 191.
Of Christus heeft niet voldaen, Of God is


onrechtvaerdich. A. 231. etc. 100. 188. etc.
Daer Godt noch straft, zijn de zonden niet vergheven. A. 135. 186. 117. etc.
Stijl
Der Schriftueren, welcke A. 315. B. 659. 960. etc.

Sproocken of Texten der H. Schrift gehandelt.

Rom. 6. 2. B. 639.
Rom. 8. 13. B. 631.
Rom. 6. 7. B. 640.
Gal. 3. 13. 27. 4.
Gal.5. 11. 275.
1. Joan. 2. 5. 321. 345. 383. 384. 385. 332.
1. Joan. 4. 12. B. 447.
1. Joan. 4. 17. 450.
1. Joan.4. 18. 448
1. Joan. 3. 6. 565.
1. Joan. 3. 8. 566
Joan. 17. 6. B. 345.
8. 31. 32. 687.
Mat. 25. 15. 360.
Luc. 1. 74. 75. 6. 693. C. 17.
Colos. 3. 3. 651.
1. 13. 677.
1. Tim. 2. 4. C. 33.
V.

Verdoemenis.
Tot de eeuwige verdoemenis werdende onnoosele kinderen ghebooren door Adams zonde. A. 267.
Vergheven
Sijn onse zonden soo haest wy ghelooven, A. 367.
Daer Godt de zonden vergeeft, neemt hy de straf wech. A. 134. 135. etc.

Vermoghen
Daer boven eyscht Godt niet. B. 74. 360. 495. 498. 499. etc.
Of kracht en verleent God niet om zijne geboden te onderhouden. B. 488.
Dat een kint na zijn vermogen kan doen als een Man na zijn vermogen. B. 70. etc.

Vermeten
Zijn de Predicanten, als die op haer naeckt seggen willen gelooft zijn. A. 252. 317. B. 291. 296. 382. C. 20. 122.

VV.
VVroeghen
Of beschuldighen en mach hem niemant over anders zonde. A. 137. 139.

VVtlegghen
Der H. Schrift, Seer vreemt. B. 451. 456 310. etc. Siet Schrift.

Z. Zonde

te sterven, wat het zy. B. 636.

FINIS

"""Dolingen des catechismi"". Derde deel."