II. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Bootgen uut het schip van de tweede antwoorde van D.V. Coornhert."" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."
"""Bootgen uut het schip van de tweede antwoorde van D.V. Coornhert."" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."


BOOTGEN
WT
HET SCHIP
Van de
Tvveede Antvvoorde van
D. V. Coorhert.
Opte Replijcke der Predicanten
DISPUTATIE
Van
Erf-zonde.

[afbeelding]

T’AMSTELDAM,
By Iacob Aertsz. Colom, Boeck-verkooper, wonende op’t Water, inde Vyrighe Colom, Anno 1630.


[leeg]


De Replijck der Predicanten aldaer tot Delf op mijn antwoorde van henluyden Catechismus, henluyden over gelevert omtrent den seven-en-twintichsten Iunij lestleden door u vruntlijcke ende lieve C. L. is my behandet dan sesten Octobris daer na, inden Haghe, al waer ick noch eenighe daghen bleef. Welcke Replijck ick t’huys komende, begeerlijck ter handen hebbe ghenomen, ende niet sonder droefheyt gelesen, voorwaer niet om mijnenmaer om henluyder willen: so overmidts die groote bitterheydt der Predicanten, die haer deur de gantsche Voor-reden grof laet sien, daer inne dat sy vlijtelijck ende spijtelijck arbeyten, om mynen name lelijck ende hatelijck te maecken met grove Calumnien: als om de kleyne stichtelijckheyt die ick daer inne vant, door dien sy veel seggen, ende niet altoos en bewysen, dan dat sy vele minder verstants dan stoutheyts hebben:
Ghemerckt syluyden doorgaens in dese hare Replijcke meynende hare Opinie te stercken, de selve self bottelijck swacken, wederspreken, ja gantschelyck vernielen. Daser door ick half in voornemen quam om niet voorder yet te doen tot wederlegh van hare Opinie, als nu door dit haer Schrift self krachtigh wederleyt zijnde: of ten minsten niet dan met kleyne aente yckenincxkens alleen in den lijsten aen te wijsen voor den verstandigen, die sulcx lichtelijck souden konnen mercken. Maer als ick aenmerckte die wichtigheydt deser saecken, ende dat ick oock schuldigh ben den kleynen van verstande in desen, na mijn kleyn gave te vernoegen: nam ick de penne inde hant, ende begon op den thienden Octob. 1580. van stuck tot stuck t’selve haer gheschrift te beantwoorden. ende die heele saecke grontlijck te handelen, d’welck geeynt is in November daer aen volghende. Ende dit voorwaer onder verscheyden groote bekommeringhe van ander luyder ende ooc van mijn eyghen huys-saken, als die gheen middel en hebbe om sonder den Menschen in uyterlijcke saken te dienen, buyten last van anderen te levcn. Ghelijck nu een fneeubal door weecke sneeu gerolt zijnde, so voorder komende so grooter wert: also ist ghevaren met dit schrijven over ende weder over. Want also henluyder schrift vele grooter is gheworden dan het mijne, t’welck reden heeft: also is dit mijn schrift oock grooter gheworden, dan henluyder gheschrift. Daeromme ick nu merckende dat het noch een wijle soude moeten aenlopen, al eer t’selve uytgheschreven ende den Predicanten aldaer ghelevert soude moghen worden, ende daer beneven int seker vernemende dat eenighe aldaer al beginnen triumph te finghen voor de victorie, latende luyden datmen my eenen brock ghegheven heeft daer aen ick sal worghen, niet en heb willen laten de moeyte te nemen van uyt het gheheele


myne geschrift te trecken niet meer dan dese vijfthien stucken hier na volgende, ende u die over te senden, ten eynde ghy de selve den Predicanten ofte andere wien ghy wilt, sult mogen toonen, jae overleveren, op dat sy dit Bootgen siende, mercken moghen datter noch een Schip sal volghen gheladen met derghelijcke waren van satte, vaste ende ware bewysingen, ende niet van hatelijcke schampare ende bittere calumnien, daer van overvloeyt haergeschrift tegen haer beloften, in’t geschrift opten 27. Iunij by henluyden gheteeckent. Also ick die kaetse van sulcke schamperheyden door laet blijven, sonder henluyden dien schandelijcken bal van Calumnien weder toe te staen. In welck mijn nakomende schrift syluyden als dan oock sullen moghen sien hoe openbaren mistrouwen in henluyden Predicanten van haer sake mette H. Schrift te mogen bevestigen, gemerct wort, daer inne, dat syluyden so onbedachtelijck so grooten feest maken vande Oudtheyt, vande Vaders, vande Traditie, Concilien, &c. die sy teghen haer zijnde, altijdt ghewoon zijn soo spotlijck te verachten ende te verwerpen. Middeler tijdt sullen sy aen dit kleyn munstertgen wel mercken hoe weynich omsichtigheyts ende hoe vele onwaerheyts syluyden bebruyct hebben in’t verantwoorden van dese hare opinie vande Erf-zonde, soo sy die leeren, ende daer by oock niet seer verlanghen (soo ick vast moet ghelooven) na t’gheheele schrift van dese saecke by my ghestelt, dat uytgheschreven ende overlesen zijnde, tot zijnder tijdt dit voorspel volghen sal, ist dat de Almoghende (wiens ghenade ick u bevele) my daer toespaert.
   Vende alder Menschen dienstschuldige
    D.V. Coornhert.


Van vvat saken de vreemde Zonde een grondvest is.

I.
VReemdelic wert by velen ghehandelt van de vreemde sonde, schulde ende straffe, maer boven al by u luyden. Welcker hoofden niet duysterlijck de selve houden voor so wichtighen saecke: 1 1 Cal. de la predest. 120 Dat die daer loochent dat de corruptie ende verkeertheyt der natueren d’oorsprongh is alder quaden, soude willen weh nemen d’eerste fondamenten der Christenheuydt: Gemerckt daer inne ghestelt werden die fundamenten onses gheloofs. 2 2 Bullinger. Dec. iij. sec. 10. Dit is waerlijck vreemt geseyt in mijnen oogen, die gheen ander grontfest onses Gheloofs ende salicheydts en kenne, dan het woordt Godes Christum Jesum.

2.
Die uwe bouwen oock op dese vreemde Sonde hare leere vande Eyghen wille met dese woorden, 3 3 Institut. 8, 64. VVy zijn al t’samen van Natueren Sondaren. Na dien nu de heele mensche ’t ghebiedt der Sonden is onderworpen: soo moet noodtlijck volghen dat oock de wille selve, die de voornaemste plaetse der zonden is, met d’alder dichtste banden verstrickt moet wesen.

3.
Soo wort oock mede uwe waengherechticheydt of imputative Iustificatie op dit verderf der natueren ghebouwen. 4 4 Insititu. xvij 10. Sy, die Gheloovighe, (seyt CAlvijn) verkrijghen ooc soodanighe rechtvaerdicheydt, als het volck Godts in desen leven mach verwerven, te weten na de toerekeninghe alleenlijck, want God achtse door zijn barmherticheydt voor rechtvaerdighen ende onnooselen. Waerom en mach het volck Godes hier gheen ware gerechticheyt bekomen? 5 5 Instit. xvij. 11. Om (seyt hy) dat dese verkeertheyt (der Natueren) nemmermeer op en hout in ons, maer stadelyc voort brengt nieuwe vruchten, te weten wercken des vleesches. 6 6 Cal. Com. 1. Joan. 3. 9. Soo dat oock die herborene kinderen Godes noch alle daghe moeten sondigen, voor so vele sy noch hebben eenighe reste van hare oude natuere.

4.
Dat is noch niet ghenoech. Maer moet dese vreemde Sonde oock wesen de grontvest vande Predestinatie, 7 7 Besa Sycophau. 37. soo die by uwe Hooftleeraren wort gheleert, als dat Godt eenighe om synre glorien willen, ten rechtvaerdighen verdoemenisse (so noemtmens) 8 8 Cal. Comment. Roma. 9, 11, heeft gheschapen: dat Godt eenighe predestineert ter salicheydt, ende d’ander ter eeuwigher verdoemenisse, dat die verdorventheyt ende verkeertheydt, die verspreyt is door ’t gantsche menschelycke gheslachte, alleen genoechsaem is ter verdoemenissen, al eer sy haer oock vertoont int werck, ende dat Esau daerom als wesende natuerlijck een kindt des toorns, te rechte is verworpen. Daer door men dan oock leert, 9 9 Cal. Calum Neb. 105. dat Godt die onnoosele kinderkens van der moeders borste ruckt ende die werpt inde eeuwighe verdoemenisse. Dit leeren die uwe, ende dese leere steunt alleen op dese vreemde zonde ende schulde, soo men meer mach sien Cal. Institu. iij. 41. 44. Institu. xiiij. 14. rc.
5.
Welcke voorschreven drie stucken (behalven noch eenighe anderen) in mijnen ooghen opentlijck schijnen te strecken tot lachteringe vande Godlijcke eere, ende tot verachtinge van der menschen salicheydt. Ghemerckt elck der selver Gode schijnt te loghenstraffen in zijne ghetuychnisse der H. Schriftueren: ende den Menschen te vertraghen (ja te doen wanhopen) in den voortgang der deughden.

6.
Want beroerende d’eygen wille, vintmen menighten van klare tuychnissen in de H. Schrift, dat God al lange na Adams valle, den Menschen a voorsteldt keure van leven, 10 10 a Deu. 30, 19 Eze. 18, 31, 32, etc. ende doot: dat hy zijn ghenade in’t al b ghemeen, oock den c zondaren selve aenbiet: 11 11 b Isa. 55, 1. Matt. 22, 9 23, 37. Tit. 2. 11. etc dat God sich beklaegt over de zondaren , d quaetheyt, over dat sy hem niet en willen e hooren, niet willen f opmercken of verstaen, 12 12 c Isa. 65. 2. Job 24. 33. etc. niet willen g vreesen, nochte sich niet en willen h bekeeren, ja dat sy willens verderven. Alle t’welcke so de Mensch door die Eygen wille 13 13 d Exod. 16. 28. Deut. 32, 5, 6. Isa. 6, 1, 5, Jer. 5. 28, etc niet anders dan alsoo te doen en vermoghte, niet anders en soude mogen zijn, dan een ydele, beveynsde, ja bittere bespottinghe Godes totten ellendighen Menschen. 14 14 e Judic. 2, 2 17. 20, Isa. 30. 9. Jere. 6, 17, Ezech. 3, 7, Zach. 7, 11. 12. Dat waer een lastelijck bedencken vanden barmhertighen ende lieve Gode. Voorts als de mensche ghelooft, dat zijn wille soo eyghen is, dat sy nootsakelijc niet goets altoos, maer niet dan alle quaet willen ende doen mach: so ist hem onmoghelick eens met ernst te beraden, 15 15 f Zach. 1, 4 Job. 21, 14, 2. Esd 9, 34. vele minder voornemen of opset te maecken om met Godes hulpe zijne quaetheyt te verlaten 16 16 g Jer. 5, 22, Malac. 1. 6, den Heere te hooren, te verstaen, te vreesen, ende sich totten Heere te bekeeren, 17 17 h Isa. 918, Jere. 8, 4, 5, 6, 15, 7. Amos 4. 6, 8, 11, etc. sonder t’welcke nochtans niemandt het quade ontworden, goet worden ende saligh worden mach. Want niemant sich en beraet, veel min bestaet om te doen t’ghene hy om doen onmoghelijck hout. So sal elck, dese uwe leere vande Eyghen wille voor waerachtigh houdende, moeten dencken: Alle mijn beraden, willen ende voornemen is vergeefs: dus moet ick verwachten tot dat de Heere my buyten alle mijn toe-doen verandert ende saligh maect. Dat streckt nu tot verachteringe vander Menschen saligheyt.
7.
Aengaende die Toereckentlijcke ofte waengerechtigheyt, so is waerachtich by u luydē onmogelijc gehouden te worden, dat yemant hier ter werelt door Gods genade in Christo volcomen rechtvaerdigheyt mach verwervē. Daer tegen leerdy, dat alle natuerlicke gebo-


ren Menschen niemant uytghenoemen, door ende om Adams Sonde volkomelijck hier onrechtvaerdigh zijn gheworden. Daer sietmen dan een schandelijcken sake, of van Godes goetheydt, of van Godes Almoghentheydt. Want seghdy dat God sulcks niet en heeft volkomentlijck door Christum willen beteren: waer laetmen die goetheyt Godes? Seghdy dan dat God wel wil ende daer by (soo ghy seght) dat het in niemanden hier gheschiedt, waer laet ghy Godes Almoghentheydt, die dan niet en mach volbrengen t’gheen hy wil doen? Immers logenstraftmen dus doende, groote menichte klare ende uytghedruckte sproocken der Heylighe Schriftueren, opentlijck betuyghende dat Gode sulcks wil, ende dat Godt Al mach doen dat hy wil? Deser hebbe ick een goet deel ghestelt in mijn kleyn Boecxken vande Onderdanigheydt. Die Leere en mah immers niet strecken tot grootmakinghe vande eere Godes, die de Heylighe Schrift met anders te leeren loghenstraft. Ende die daer verkleynt die goetheydt ende Almoghentheydt Godes. Niet altoos meer en strecket totter menschen voorderinghe ter salicheydt, daer toe sonderlinghe noodigh is by den Menschen een gheloovich vyandtlijck ende volhardigh strijden teghen de Sonden totter selver doodinghe ende uytroedinghe toe. Dit wert verslapt, ja het ernstigh bestaen van dien wech ghenomen in den ghenen die dese uwe leere ghelooven, so ick moet ghelooven oock uyt die schriften Calvini selve ende oock Augustini, waer af d’eerste schrijft: 1 1 Comment. 26. 33 dat diens affectie terstont sal moeten verdwijnen, die op twijffele of op avontuer moet strijden. Wat affectie sal daer dan blijven tot desen strijdt, daermen seyt, ghy en mooght hier den vyant niet verwinnen? Nu moet immers de victorie of verwinninghe vallen ter plaetsen daer men strijdt. Hier nae in den Hemel salmen teghen de zonde niet strijden, maer hier. Machmen hier dan niet verwinnen. Sal nu de wanhope aen de verwinninghe oock moet maecken om te strijden? D’ander namentlijck Augustinus schrijft aldus: 2 2 Con. Secundum Manich. cap. 2. VVie sal bestaen het goede te doen, die daer hout dat het quade bestaet, niet in een veranderlijcke wille, maer in een onveranderlijcke natuere. Nu houdt ghyluyden des Menschen wille van natueren soo quaet, dat de Mensche selve niet altoos en mach doen, tot desselfs veranderinghe. Soo en sal dan oock niemandt moghen bestaen yet om te doen, tot veranderinghe van dien ende in’t quade blijven. Dit acht ick dan een argherlijcke ende schadelijcke Leere voor den Menschen te wesen. 3 3 1. Joan. 3. 7. Want de Heylighe Schrift tuyght, dat die rechtvaerdigh is die rechtvaerdigheydt doet, ende dat niet al die seydt, Heere, Heere, maer doet des Vaders wille, 4 4 Mat. 7. 21. sal ingaen int rijcke Godes.

8.

Soo veele nu aengaet u leere van de Predestinatie, en strijdet niet alleen teghen d’eere van Godes Rechtvaerdigheydt, soo hy ghebenedijt ons die heeft gheopenbaert in de Heylighe Schrift: waer nae wy moeten oordeelen, ende niet van een ander verborgene rechtvaerdigheydt Godes, die ghyluyden dichtet teghen die gheopenbaerde: daer ghy Godt onwaerachtigh ende in sich strijdigh maeckt, als of die ons anders daer af inde Heylighe Schrift leerde, dan sy in’t verborghen soude zijn, jae oock teghen u eyghen leere self. Want ghyluyden houdt dat Adam alle die gaven hem van Gode inde Scheppinghe verleent, hem oock waren verleent voor alle zijne afkomste indien hy niet ghesondight en hadde. Onder dese teldy oock het beelde Godes, bestaende in Rechtvaerdigheyt, Wijsheydt ende Heyligheydt. Bullingerus schrijft: Decad. iij. Sermon. x. Dat d’eerste mensche niet altoos en ghebrack tot d’alder volkomelijckste volmaecktheydt, sulckx dat oock een blinde mach mercken, dat de Mensche gheschapen is, niet ten doode of ter verderfnisse, maer ten Leven ende ter voller salicheydt. Seecker is Adam daer toe gheschapen, waren hem zijne gaven verleent voor alle zijne afkomste indien hy niet en hadde ghesondight, ’twelck hy hadde moghen laten: hoe ist dan moghelijck om ghelooven dat eenigh mesnch ter verdoemenisse (soo ghy leert van de meeste menighte) gheschapen soude wesen? Want dan soude moeten volghen dat alle Menschen soo wel als Adam, niemands uytghenomen, soo gheschapen ende van Gode gepredestineert souden zijn gheweest tot sulcken beelde Godes. Immers dat sy’t alle (hadde Adam niet ghezondight) van Adam aengheerft, ende selve oock gheworden souden hebben.
9.
Soo moet ghyluyden na u Predestinatie hier segghen, dat Adam nootsaeckelijck moeste zondighen, dats onvermijdelijck, ende midts-dien dat Adam niet ghezondight en heeft, noch selve noyt vrye wille ende macht en heeft ghehadt om staende te blijven ende niet te sondighen, daer uyt dan oock moeste volghen, dat Adam in’t eeten van den verboden vruchte niet en heeft ghesondight. Dit suldy niet segghen, maer wel dat Adam soo vrywilligh sondighde, dat hy’t hadde moghen laten ende staende blijven. Is dit waer, soo hingh dan dese Predestinatie van yemanden ter eeuwigher verdoemenisse te scheppen onseeckerlijck aen Adams doen, die soo hy hadde staende ghebleven, dat in zijn vermoghen stondt, alle menschen niemandt uytghenomen, het voorschreven beelde Godes gheerft souden hebben van Adam ende saligh zijn gheworden.

10.
Immers in allen ghevalle nae dien alle menschen in Adam gheschapen waren tot sulcken Beelde Godes voorschreven (soo ghy luyden leert) t’welck onghetwijffelt Godt is: soo moet ghy-luyden leeren ende houden, dat Godt het goede heeft gheschapen ten verderven. Dat luydt niet eerlijck van Gode, noch stichtelijck voor den menschen. Wildy dit achten voor een onsekere collectie, ick moet het voor een ghewisse volch-reden houden tot dat ghy’t anders bewijst. Maer dat wachte ick lancksaem. Want dat sulcks inden grondt oock uwer Leeraren meyninghe is, al mijdent zij’t soo uyt


te spreecken daer sy moghen: soo heeft het de noodt Bezam noch al ghedronghen uyt te spreecken met dese klare woorden: De Heere heeft den mensche oprecht ende onnosel (dit bekenne ick) gheschapen, ende nochtans ten verderven. Doch seyt hy daer by, dat sy niet ghewoon zijn soo te spreecken. Dat’s waer, want dat waer t’net ghespreyt voor den ooghen der voghelen. Lieve hoe mach nu yemant gheloovende dese uwe leere vande Predestinatie, eenigh goet opset in den Heere maken? So is sy dan (so ick noch moet houden) niet tot lof van Gode, verderffelijck voor den Menschen, ende oock opentlijck teghen de Godtlijcke leere in de Heylighe Schrift, soo ick breet, klaerlijck ende vastelijck bewesen hebbe in mijne drye, boecxkens vande Toelatinghe Godes, by my in druck uytghegheven al Anno 1572. Soo vele heb ick hier willen segghen vande leeringhen, welcker gront is dese vreemde zonde.

De Institutie Calvini, die gheallegeert wert, is gedruckt tot Geneven, Anno 1550.

Ick hebbe, Vrienden, u schrift, dienende tot vastmakinge van u Erf-zonde, ghelesen: Daer vinde ick veel dinghs by u luyden vromelijck gheseyt, maer niet altoos wettelijck bewesen: anders dan dat ghyluyden daer self krachtelijck omme stoot dese uwe leere vande Erfzonde, ende dit met Schriftuerlijcke sproken ende redenen self, daer met ghy arbeyt die te onderstutten. Waer af ick u hier sende een kleyne Proeve. Overmidts het heele gheschrift by my teghen het uwe ghemaeckt, noch niet en is ghegrosseert, ende midtsdien noch wat sal moeten aenlopen eer ick u t’selve sal moghen senden. D’oorsaken suldy uyt my, des gevraeght zijnde, moghen weten, ende middeler tijdt hier uyt licht verstaen, hoe gheheel qualijck ghy u opinie verstaet. Vaert wel in den Heere.

j. Ministers.

VVAnt het beyde wel kan wesen, dat ymant een kint des toorns sy van weghen der gewrochte ende dadelijcke overtredinghe der Wet, ende oock van weghen der zondelicke aert ende natuere die hem a aenghebooren is. 1 1 a b Want wy b stellen in allen Menschen een zondige qualiteyt, die hen van heur moeders lichame den toorn Godesende de c verdoemenisse onderwerpt. 2 2 c

1.
Coornhert.

DE Hooft-questie tusschen ons is. of die zondelijcke aert ende natuere allen menschen is aengeboren of niet. Dit neemdy hier pro confesso, ofte toeghelaten. Dats noch al verde van daer. Dit moest eerst genoeghsaem blijcken, ende dan eerst salmen handelen mogen of yemant daer deur zy een kint des toorns.

2.
Want u stellen en streckt by my gheen bewijsen? 3 3 b Wat wy stellen, dat is ontwijfelijck waerachtich. Wy stellen in allen Menschen een zondige qualiteyt, die hen van heur moeders lichame den toorn Godes ende de verdoemenisse onderwerpt. Lieve mannen segt doch, soude alsoo simpel stellen bewijsen heeten?
3.
By dit woort Verdoemenisse meyndy die 4 4 c eeuwighe verdoemenisse, soo doorgaens in dit u gheschrifte blijckt. Dit is die alderuyterste ende alderswaerste toorn Godts (ick neemt hier na uwer meyninghe als of Godt uyt toorne oordeelde ende strafte, maer niet nae mijn ghevoelen.) Soo wie nu op’t alder uyterste al vertoornt is, die en mach van niemande meerder toornigh gemaeckt worden. Ist dan alsoo ghy-luyden seght, dat in allen Menschen een zondighe qualiteyt is, die heur van heur Moeders lichame, den toorn Godes ende verdoemenisse onderwerpt: soo en mach gheen Mensche deur zijn ghewrochte ende dadelijcke overtredinghe der Wet worden, t’gene hy van te vooren al was van zijn Moeders lichame, te weten een kindt des toorns. Dat mach niet zijn, even soo weynich, als wy alle, die nu al van selfs den lichamelijcken doot door Adams dadelijcke overtredinghe onderworpen zijn (soo ghyluyden leert) ons selve door onse dadelijcke overtredinghe den lichamelijcken doot onderwerpen moghen. Ende hier blijckt opentlijck onwaerachtigh u segghen: dat het beyde wel soude konnen wesen: te weten dat yemant een kindt des toorns zy van weghen der ghewrochte ende dadelijcke overtredinghe der VVet, ende oock van weghen der zondelijcke aert ende natuere die hem aenghebooren is.

4.
Want ist ons allen aenghebooren dat wy kinderen des toorns zijn, soo en macht niemant door zijn ghewrochte ende dadelijcke


overtredinghe worden? Wie mach worden door zijn eyghen werk, t’ghene hy nu al is door een anders werck? Wie mach door zijn eyghen sondighe werck sterflijck worden na den lichame, indient soo is dat wy alle door Adams sonde sterflijck na den lichame zijn gheboren, (soo ghy dat leert)? Alsoo mede, wie mach door zijn eyghen zondighe werck een kint des toorns worden, ist soo ghyluyden leert, dat wy alle (soo ghyluyden oock leert) kinderen des toorns door Adams sondighe werck zijn gheboren? Niemant.
5.
Moghen wy dan over d’ander zijde van weghen onse ghewrochte ende dadelijcke overtredinghe der VVet, der kinderen des toorns worden, so ghy self hier opentlijcken bekent, (wie mach dat ontkennen?) so en mach geensins waerachtich zijn dat yemant een kint des toorns is van weghen der zondelijcke aert ende natuere die hem aenghebooren is. Soo en mach van ghelijcken dan mede gheensins waerachtich zijn u luyder leere vande zondelijcke aert, Erfzonde, verdorven natuere, toorn Godts ende eeuwighe verdoemenisse, die allen Menschen aengheboren wort. Dats een stuck, daer ine nu opentlijcken blijckt, dat uwe selfs inghevoerde, redene tot bewijs van uwe opinie vande Erf-zonde, die selve uwe Erf-zonde self plattelijck ommestoot, wederstrijdet ende vernielt.

ij. Ministers. Ephes. 2. 3.
xv. 7.
DOch wy staen u hier-en-tusschen gaerne toe (als boven) dat het woordt Natuere alhier vande natuere der werckelijcker zonden ooc verstaen mach worden, door de welcke den toorn ghewrocht wort, ende dat wy die leere vande aengheboren verdorventheydt met dese passagie alleen niet souden konnen vast maken teghen die bestrijders der selver. Dat is altijdt ghewis, dat onse uytlegginghe met andere plaetsen der H. schrift ondersteunt zijnde, immers so goet is als de uwe, ende dat wy die met so goeden recht moghen voortbrenghen, als ghy de uwe doet.

1.
Coornhert.

So stady my dan oock toe, dat mijn meyninge op’t woort Natuere: in geschille staende, recht is. Uwe uytlegginge is de mijne contrarie, of ten minsten gheheel ongelijck. So moet ghy-luyden dan my oock toestaen dat u meyninge ofte uytlegginge in desen onrecht is.
2.
Voorts bekendy hier self dat dese plaetse mach verstaen werden (soo ick die verstont in mijn gheschrifte) vande werckelijcke zonden. Immers ghyluyden seght rechts hier voor self dese woorden: Tis ront ende klaer dat d’Apostel aldaer spreeckt van dadelijcke zonden, inde welcke de Ephesiers voortijdtsgewandelt hadden: spreect d’Apostel dan daer van de dadelijcke zonden, soo en spreeckt hy daer niet van een aenghebooren zonde. Hier toe treckt, buyght, ende draeyt nochtans die Catechismus ende oock ghyluyden die. So misbruyckt ghyluyden dan hier de Heylige Schriftuere (die elck in’t zijn niet dan een eenighe eyghentlijcke meyninghe heeft) tot een vreemde ende valsche meyninge. So maectmen vande heylighe Schriftuere een wassen neuse ofte looden linie: ende so bewijsdy met dese spreucke niet anders dan u onwijsheydt in’t niet verstaen vande sproken die ghy meynende voor u te zijn, teghebn u self invoert: of uwe argelisticheydt, dat ghy wilt schijnen metter H. Schrift te bewijsen, t’ghene ghy wel weet datmer niet uyt en mach bewijsen. Ist eerste waer, so hebdy Godt te dancken dat u door dit middel sulcke uwe onwijsheyt kenbaer is gheworden: maer ist laetste waer: so hebdy u te verantwoorden van openbare ontrouw in’t handelen vande Goddelijcke Schriftuere, die eenvuldighlijck ende niet bedrieghlijck behoort ghehandelt te worden.

3.
Ghyluyden self des Catechismi dolinghe in desen moetende belijden bekent hier opentlijck (dits noch een schijn van rondelijcheyt) dat ghy met dese passagie alleen (dit, Alleen moester noch by zijn) die leere van de aengebooren verdorventheyt niet en cont vast maken. Ende dat is waer. Want sy is daer toe self niet vast, soo ghy oock niet duysterlijck bekent daer mede, dat dese ghetuyge tot dese saecke, self behoeft, den vallenden oock onderstutten ofte staende houden? Daer tegen bekendy self mijn uytlegginge deser spreucken, te weten dat sy spreeckt vande dadelijcke zonden, waerachtich te wesen. Daer toe ghebruycke ic die. Ghyluyden gebruycktse tot bewijs van een angheboren zonde. Wie van ons beyden misbruyckt hier de Heylige Schriftuere?
4.
Noch dorst ghy vromelijck schrijven dat dese uwe wtlegginghe soo goet is als die mijne. Die mijne bekendy plat uyt voor goet. Hoe mach dan die uwe wesende den mijnen contrarie, als Actio ende Passio, te weten, doen of lijden, doch goet zijn? Want zijn wy door ons eyghen werckelijcke zonden gheworden kinderen des toorns: hoe ist moghelijck dat wy lijdender wijse, niet door onse werckelicke zonden, maer door Adams zonde kinderen des toorns souden zijn? So blijckt hier uyt u eyghen belijdinghe mijn uytlegginghe op desen spreucke oprecht, ende die uwe onrecht, dats wel opt alderverste van so goet te zijn als de mijne.
5.
Maer of schoon mijne uytlegginghe hier op oock niet goet en ware, (t’welck Gode best cont is) soo en soude dan noch in allen ghevalle die uwe daerom niet goet moeten zijn, als sy so goet ware als die mijne. Dan souden wy blinden tegen malcanderen schermen, ende om die verwen )die wy dan niet en sien) onderlinghen twisten. Sulcx soude dan oock eenichsins lijdelijck zijn in my, die niemande als van Gode ghesonden, en leere, in dese saecke oock gheensins en affirmeere, maer alleenlijck twijfele aen dese uwe leere: maer hoe moocht ghyluyden die u Leeraers laet noemen of Dienaers des woorts, die op des Lants kosten een gantsche gemeente onderwijst, ende t’gene ghy self niet en verstaet vastelijck affirmeert, self van sulck u schade-


lijck misverstant eenichsins wettelijck ontschuldighen?
6.
Welck u schadelijck misverstant sich noch daer inne te grover betoont, dat ghyluyden wanende u Opinie van desen aengheerfden toorn Godes te bevestighen met desen sproke, de selve uwe opinie daer mede grontlijck vernielt. Want wat in ons mach kmen door onse werckelijcke zonden die wy self doen, dat en mach daer te vooren op ons niet gheweest zijn door aen-ervinghe van Adam of van yemande anders, soo nu hier voor al is bewesen. Ghyluyden zijt hier nu self door waerheyts kracht ghedrongen geweest te belijden, dat die toorn Godes op ons komt ofte gewrocht wert door die werckelijcke sonden, in den welcken wy of die Ephesiers self ghewandelt hebben. So moet ghy dan immers mede belijden dat die toorn Godes op ons niet en is ghekomen ofte ghewrocht door Adam of door yemant anders. Is dit alles waer, wie sal niet moeten houden onwaer te zijn dese uwe Leere vande aengheerfde toorn Godes, vande aenghebooren quaetheyt ende vande Erfzonde, so ghyluyden die leert? Die blijckt dan onrecht uyt het ghene self, daer mede ghy die selve arbeydt recht te doen schijnen. Dats nu het tweede stuck, daer inne ghy so merckelijck doolt.

iij. Ministers. xvj. 5.

HIer a stellen wy ten eersten desen gront: dat Adams natuere door zijnen val ende ongehoorsaemheyt verdorven is geweest. Dat hy zijn ingheschapen goede natuere ende het b beelt Godes, na t’welcke hy was ghemaeckt, bestaen in ware c kennisse, heyligheydt ende gherechticheydt verlooren heeft, ende inde plaetse van dien een boose aert ghekreghen.
1.
Coornhert.

Ghyluyden stelt doorgaens tot eenen gront die hooft-saecke self tusschen ons voornemelijck in gheschille staende, ende daer op, niet anders dan of sulcx u toeghelaten ware, bestady te bouwen. Neen so niet: u simpel segghen en heeft noch by my sulcken autoriteyt niet dat het my alles Euangelie soude zijn (soo men seyt) dat ghyluyden seght, voorstelt ofte stelt. Soo ghy hebt moghen sien hier voor. j. 2. Lieve, waer leestmen erghens in de gantsche Heylighe Schriftuere een plaetse houdende, ja oock maer nootlijck met brenghende, dat Adams nature verdorven is geweest?
2.
Ick sie groote vrymoedigheyt in u luyden van te seggen, dat ghy met de H. Schridtuere leert, t’gene de Heylighe Schrifture nerghens en leert: ende sie oock kleyne bescheydenheydt in u, als die gheen onderscheyt en weet te maecken tusschen ghemaeckt te zijn tot een beelde Godes, of een beelde Godes ghemaeckt te zijn. Het eerste leert de Heylighe Schriftuere, maer het laetste niet: Daer teghen leert ghyluyden het laetste, maer t’eerste niet. Soude dat met u heeten yet te leeren met de Heylighe Schriftuere, dat voeght u niet. Men vrage maer eenen beeltsnijder of bouwmeester: Dese sullen wel weten te seggen: D’een, dat block hebbe ick besnoeyt tot het beelde eens Christoffels, end d’ander, die steenen, die kalck ende dat hout hebbe ick vergaert tot een huys: maer daerom en is dat block gheen Christoffels beelde, ende daerom en zijn die steenen, kalck ende houdt noch gheen huys, maer daer mach door’t middel van des beeltsnijders const ende arbeyt een Christoffels beelde, ende door’t middel van des Boumeesters ghebruycken van Metsers ende Timmerluyden, een huys daer af worden. Also was Adam gheschapen tot een beelde Godes, d’welck hy door middel van ghehoorsaemheydt Godes ende recht ghebruyck zijns redelijckheyts mochte worden, maer hy en was gheen beelde Godes gheschapen.

3.
Om u luyden dit noch tastelijcker te doen verstaen, stelle ick desen grondt, die vast is ende seeker. Alle deughde, daer sy inder waerheyt is, moet haer werck doen, niet anders, dan waerachtich voor zijn werck van heet maken of branden onvermijdelijck moet doen aen den dinghen daer inne ofte aen het vuyr is. Soo dat Deughde sonder hare werckinghe van Deughde, even soo luttel ware deughde mach zijn: als een geschildert vuyr dat niet heet maeckt ofte en brandet, waerachtich vuyr mach zijn.

4.
Nu seghdy hier dat Adam verloren heeft het beelde Godes, met t’ghene daer inne dat (soo ghy oock seght) bestaet, te weten ware kennisse, Heyligheyt, ende Gerechticheyt. Heeft Adam sulcx door zijnen val verloren, so moet hy’t oock voor zijnen val ghehadt hebben. Want onmoghelijck ist, dat yemant soude verliesen t’gene hy niet en heeft.

5.
De ware kennisse die ghyluyden wilt segghen in Adam te zijn gheweest voor zijnen val, moet gheweest zijn ware kennisse vande getrouheyt ende waerheyt Godes ende zijns heylighen woordes, ende van de valscheydt ende loghen vande Duyvele ende zijn Serpentijnschen zondelijcken woordes. Hadde Adam die: hoe quamt dat hy Godes woort in zijn dreyghende verbodt niet als waerheyt en gheloofde? Dit dede hy immers niet. Die ghetrouwe waerschouwende Waerheyt en gheloofde hy niet, maer daer tegen gheloofde hy die bedrieghelijcke ende verleydende Loghen. Soude dat waerheydts kennisse heeten? Wie merckt hier uyte niet dat Adam gheen ware kennisse en hadde, noch vande Waerheyt Godes, noch van des serpents loghen? Soudet oock moghelijck zijn dat yemandt die t’leven begheert ende den doot vreest, het broot dat hy kent tot des levens onderhout te dienen, soude verlaten soo hy keure hadde, ende daer voor dootlijck fenijn hem bekent voor fenijn verkiesen? Even soo onmoghelijck ist om ghelooven dat Adam die levent-makende Waerheyt verlaten ende daer voor die dootbarende Logen ghelooft soude hebben gehadt, by aldien hy ware kennisse van een van beyden, swijghe van beyden ghehadt hadde.


6.
Soo en hadde dan Adam voor sijnen valle gheen ware kennisse. Insgelijcks mede niet ware Heyligheyt. Want dit woort Heyligheyt behelst in sich (so u Calvijn selve schrijft) 1 1 Cal. Harmō. Luc. 1. 75. Alle ’tgene dat wy Gode schuldigh sijn om sijne Majesteyt te aenbeden ende te eeren: Soo dat uyt-ghedruckt staet in de eerste Tafele des Wets. Sodanighe eere ende schuldighe onderdanigheyt en heeft Adam in’t verachten ende overtreden van Godes gebodt, Gode niet bewesen. Dus en heeft Adam die Heyligheydt voor zijnen valle niet ghehadt. Ick spreke van ware ende niet van een gheschilderde Heyligheyt.

7.
Soo ist mede gheweest met de gherechticheyt. welcx aert is elck ’tsijne te geven. Want Adam en gaf Gode niet het heerschappen ende ghebieden over hem Adam, ’twelck Gode als de Schepper van sijnen Schepsele rechtelijck toe quam, nochte Adam en gaf hem selven niet de Onderdaniigheydt, die hy als het Schepsele den Scheppere schuldigh was. Maer hy bestont ter contrarie Gode van’t sijne, te weten van ’t ghebieden te berooven, ende dat hem selve toe te eygenen, als hy voor nam sijn selfs Godt ende Heere te wordene. Wat betoont dit doch anders dan dat Adam niet en hadde die Gherechtigheydt.
8.
Nadien dan Adam voor sijnen valle gheen van de drye Deughden en hadde, te weten ware Kennisse, Heyligheydt, ende Gherechtigheyt: In de welcke ghy luyden selve seght dat het Beelde Gods bestaet: soo volght immers noodtsaeckelijck, dat Adam het Beelde Godes (daer toe hy was gheschapen) niet en hadde voor sijnen valle. Hadde hy’t niet voor zijnen valle, so en mach hy’t oock door sijnen valle gheensins verlooren hebben. Ja oock niet voor hem selven, veele min noch voor ons allen. Ende hier mede verdwijnt het eerste ende meeste lidt van uwe erf-zonde, namentlijck het verlies door Adam van’tbeelde Godes, van ware Kennisse, van Heyligheyt ende Gerechtigheyt, voor alle sijne Nacomelinghen.
9.
Daer teghen blijckt onlochbaerlijck, dat Adam nae sijnen val alle dese drie Deughden heeft ghehadt, ende dit uyt u luyder eyghen woorden. Want ghy luyden bekent self dat Adam na sijnen valle gheloovigh was, ende hem totten Heere bekeert heeft ghehadt. Nu en moght het bekeeren totte Heere in Adam niet gheschieden sonder waere Kennisse van Godes goetheyt: so en moght oock het ghelooven van Godts beloften in hem niet gheschieden sonder ware Kennisse van de waerheydt des Goddelijcken Woordes, nu sulcks door’t ondervinden in hem ghebooren, dat hy wiste wien hy gheloofde. Gheloovende den woorde Gods, eerde end aenbede hy den Majesteyt Godes ende desselfs waerheydt, met ware Gehoorsaemheyt, die een eygentlijcke vrucht is vanden waren geloove. Also was hy mitsdien oock Rechtvaerdigh, ghevende Gode die Heerschappye over hem self, met zijnen heylighen woorde, ’twelck hy navolghde.
10.
Wt alle ’twelcke nu vastelijck schijnt beslooten te moghen worden, niet alleen dat Adam door sijnen valle het Beelde Godes, oock die voorsz. Deughden noyt verlooren heeft ghehadt: maer oock mede dat hy sulck beelde Godes met die voorsz. Deughden, by u luyden hier beschreven, na sijnen valle heeft verkreghen. Ende dit is nu wel het rechte teghen-del van u seggen, te weten van Adams verlies van ’t goede, ende van sijn verkrijgen van ’t quade, of van een verdorven aert, zondelijckheyt ende verdoemenisse. Alsoo zijn wy dan ghesproten uyt een Adam, die beter was als hy ons wan, soo veele ’t Beelde Godes ende die Deught beroert, dan hy was voor sijnen valle. Mach men van sulcke goeden boom oock soo quade vruchten (als ghy’t leert) plucken? Daer zieoy nu ten derden-mael met u eygen woorden van u Opinie van uwe Erf-zonde omghestooten?

iiij. Ministers. Joan. 3. 3. 6.
xvj. 7.

TWelck daer uyt blijckt, dat hy Adam, ghelijck alle d’andere zondaren, die weder-gheboorte behoefde, volghende die Sententie Christie: So wie niet wederghebooren en wort, can Godts Rijcke niet zien. Item, ten zy dat yemandt ghebooren wordt uyten Water ende Gheest, soo en can hy in Gods Rijck diet comen. Wat is die wederbaringhe anders, dan een vernieuwinghe der nature? Ende wat behoeft die nature vernieut te wesen, ten zy datse verdorven is?

Coornhert.

Daer inne zijn wy’t hier eens, datter Wedergheboorte noodigh is in alle die gene daer een quade gheboorte is. Daer inne en meyne ick oock niet dat wy oneens sijn, dat men sekerlijcxste mach mercken wat qualijck is gebooren, aen’t ghene nootlijck behoeft herboren te wordene. Dit is de gheheele Mensche met lijf nde ziele, of’t is het lichaem alleen, of ’t is de ziele alleen. Seghdy den gheheelen Mensche, ’tsal te groflijck ghenicodemiseert sijn. Also sal’t mede, soudy het lichaem alleen willen segghen. Hier uyt en machmen nu niet anders besluyten, dan dat wy alleenlijck behoeven herbooren te worden nae der zielen ende niet na den lichame. Het lichaem en is dan oock niet quaet noch quaelijck ghebooren als gheen Wedergheboorte behoevende. Dit hebben wy ontwijffelijck uyt die voort-teelinghe Adams. Maer dat wy onse zielen hebben souden uyt die voort-teelinge Adams is u onmoghelijck te bewijsen. So moetmen hier uyt besluyten, dat wy nae de gheboorte, die wy ontwijffelijck hebben van Adam, niet qualijck, maer wel sijn ghebooren. Ende dit uyten Spreucke der H. Schrift selve, die u misverstant onvoorsichtelijck misbruyckt tot bevestinghe van dese uwe opinie des aenghebooren verdorventheyt. Bedenckt ghyluyden nu selve, wat grover faute het is voor Leeraren, dat sy met haer eyghen Swaert (soo ’t hier ghevalt) werden gheslaghen.


v. Ministers. Rom. 5. 19.
xvij. 9.

DE Schrifture leert ons wel (ghelijck wy daer nae hooren sullen) dat door eens Menschen (namelijck Adam) onghehoorsaemheyt, veel tot zondaers gheworden sijn, Rom. 5. 19. Maer zy leert ons nerghens dat door desselven menschen ghehoorsaemheydt, veele menschen, ofte oock sijn eyghen Kinderen, rechtvaerdigh gheworden sijn.

2.
Coornhert.

Ick hebbe wel ghelesen: 1 1 Ezech. 14, 20 Of schoon Noë, Daniel ende Job in’t midden der Aerden waren, dat zy noch zonen noch docteren, maer alleen hare selfs zielen door haer rechtvaerdicheyt souden verlossen.Dus was het al verde van mijne meeninghe, dat die kinderen van haerder Ouderen deughde ghenieten. Maer ick handele daer op u segghen aldus: Ist dat wy moghen ghenieten onser ouderen zonden, so moghen wy oock genieten hare deughden. Dit loochent ghylieden hier so hart, ende en bedenckt niet dat ghy ’t selve hier nae in dit u selve gheschrift naecktelijck leert. Vraeghdy waer? Daer ghy wel uytdruckelijck opte woorden Pauli, 1. Cor. 7. 14. gloseert, dat der gheloovighen kinderen heaerder Ouderen gheloovigheyt (dats immers haerder Ouderen deughde) ghenieten daerinne, dar zy om haerder Ouderen gheloovigheyts wille heyligh ende reyn werden ghebooren, als gheheylight ende ghereynight sijnde al in Moeders lichame, daer af ick noch wat dencke te handelen. Ende dient doch dit oock hier tot bewijs, hoe oneens, ja strijdigh ghyluyden doorgaens sijt met ende teghen u selve. Is dat oock den aert van den Gheest des eenvuldighen Waerheyts.

3.
Comende nu op u by-gebrachte Text, sie ick die maer ten halven by u voort-gebracht Want het eerste lidt by u verhaelt sijnde, ende datnoch gheraeybraeckt, verswijghdy het tweede lidt van dien. Ghy seght maer alsoo: dat door des eenen menschen (namentlijck Adams) onghehoorsaemheydt veele tot zondaers gheworden sijn. Maer des Apostels woorden in haer gheheel staen alsoo: 2 2 Rom. 5. 19 Ghelijck door eens Menschen ongehoorsaemheydt vele zondaren gheworden sijn: alsoo sijn oock door eens Menschen gehoorsaemheyt veele Rechtvaerdighen gheworden. Dat sijn d’Apostels woorden, die raeybraeckt ghyluyden, ende treckt also vreemde sinne daer uyte. Is dat met u noch al oprechtelijck ghehandelt?

4.
Ghylieden seght voorts: Maer zy (te weten de H. Schrift) en leert ons nerghens dat door deselven Menschen ghehoorsaemheydt vele menschen, ofte oock zyn eygen kinderen rechtvaerdigh gheworden zyn. Voorwaer, so u voorsz. glose op’t 7. Capittel 1. Corint. vers. 14. waerachtigh is, soo moet dat u segghen onwaerachtigh sijn, ende moet daer teghen waerachtigh sijn, dat die kinderen van Adam ende Eva self heyligh (dats oock rechtvaerdigh) ende reyn sijn gheweest, ende dat oock in haer Moeders Lichaem, want dese waren Kinderen van gheloovighe Ouderen, dat’s meer dan van een van beyden. Siet soo weder-spreeckt ghy hier, als oock doorgaens, self u selfs segghen. Dat en comt uyt gheenen eenvuldighen Gheest.

5.
Is dit dan oock selcks (soo’t moet sijn, so u glose voorsz. recht is) hoe mooghdy doch segghen dat Caim, Abel, ende Seth self onreyn, zondigh, ende in Erf-zonden ontfanghen ende ghebooren souden sijn? Warent dese, die de naeste spruyten waren aen die fenbijnnighe wortel (so ghy van Adam dichtet) niet door Adams zonde: hoe vele te min sal’t David, ja oock wy alle moghen sijn? Siet daer verdwijnt noch al mede dese uwe opinie van uwe aenghebooren verdorvenheyt, onreynicheyt ende zondigheydt uyt een nootlijck ghevolgh van uwe eyghen woorden, die ghy in dit uwe gheschrift voorthaelt tot bewijs van de selve uwe opinie. Die bevecht, ja vernielt ghy selve, daer ghy die meynt te beschermen.

6.
Maer om te ondersoecken watter is begreepen in dese woorden Pauli by u Lieden hier tot bewijs van dese uwe aen-ghebooren zondigheyt in-ghevoert, soo staet te mercken dat niemant sonder de selve woorden des Apostels te verkrachten, eenen sinne daer uyt mach halen, die over d’een of d’ander zijde hincket, ofte eenighe onghelijckheydt mede brenght. Want ghelijck het een gheschiet, also gheschiet oock het ander, te weten, ghelijck als het te wercke gaet met het worden van vele zondaeren over Adams zijde: alsoo gaet het oock te wercke met het worden van veele rechtvaerdigheden over Christi zijde.

7.
Also is nu ghewis ende waerachtigh, dat ghelijck vele Menschen Adams onghehoorsaemheyt nae-volghende zondaeren sijn gheworden: alsoo mede vele Menschen Christi ghehoorsaemheyt na-volghende Rechvaerdighen sijn gheworden. Want hier is, na des Apostels klaere woorden ghelijckheydt over weder-sijden.
8.
Daer teghen maeckt dese uwe Leere dan de aen-ghebooren zonde aen beyden sijden d’alder-grootste onghelijckheyt. Want dan souden alle menschen, niemandt uytghenomen, door Adams onghehoorsaemheyt zondaren sijn gheworden. Ende en soude daer teghen dan oock niemant van allen menschen door Christi ghehoorsaemhydt Rechtvaerdigh sijn gheworden. Gemerckt wy alle van Adam, maer niemandt van Christo nae den Lichame en is ghesproten. Dat waer niet alleen onghelijck met, maer plat teghen des Apostels klaere woorden ende meeninghe alhier, houdende gheen onghelijckheyt, maer ghelijckheyt aen beyden zijden. Die en seyt immers niet van alle over d’eene, ende vele (noch min niemant) over d’ander sijde: maer hy seyt vele, so wel over d’een als over d’ander sijde.


9.
Nadien nu onghetwijffelt vele, maer niet alle, Menschen rechtvaerdigh sijn gheworden, door die ghehoorsaemheydt Christi, die zy navolghden, ende niet door die lijflijcke voort-telinghe Christi: Wie mach loochenen dat het selve mede alsoo moet verstaen worden over Adams sijde, te weten door’t navolghen sijnder onghehoorsaemheyt, ende niet door die lijflijcke voort-telinghe Adams?
10.
Want het openbaerlijck waerachtich is, dat niemant na de Lichamelijcke gheboorte ghesproten is uyt Christo. So ist dan mede waerachtigh, dat oock niemant overmidts een lichamelijcke geboorte uyt Christo, door Christi ghehoorsaemheyt rechtvaerdigh is gheworden. Nadien’t nu over een sijde te wercke gaet, als over d’ander sijde: so volght nootlijck dat oock niemandt overmidts sijne lichamelijcke gheboorte uyt Adam een zondaer en is gheworden. Machmen oock krachtigher dese uwe Opinie van de aenghebooren zondigheyt wederspreken, dan hier ghedaen wort by des Apostels woorden selve, die ghy lieden so onbedachtelijck misbruyckt tot bewijsinghe van dien?

vi. Ministers. xxiiij. 6.

SO dat Godt swaerlijck teghen die zonde vergramt sijnde, niet alleen Adam ende Eva, maer oock alle haer nakomelinghen om harent wille vervloeckt heeft. Soo yemant dit loochent, die loochent oock dat God om der eerster zonden wille, die Aerde vervloeckt heeft, niet alleen voor Adam, maer oock voor alle sijne nakomelingen.

2.
Coornhert.

Hier handelt ghy-lieden ontrouwelijck, vermetelijck, ende verwerdelijck, ja oock lasterlijck. Het is ontrouwelijck ghehandelt, dat ghy onbeschaemdelijck u goet-duncken voeght tot de Goddelijcke Schriftuere. Dit doedy doorgaens in veelen, ende oock voorneemlijck alhier in twee saken. D’een is dat ghylieden segt, dat God die Aerde oock voor alle Adams nakomelingen vervloeckt soude hebben ghehadt. Dit seghdy, maer de Heylighe Schrift en seyt dat niet. Ende d’ander is, dat Godt onse eerste Ouderen met alle hare nakomelinghen om haeren wille vervloeckt soude hebben. Dit schrijft ghy stoutelijck. Maer de Heylighe Schrift en vermeldet daer af niet een woordt. Waer leestmen doch dat Godt Adam of Eva self heeft vervloeckt? Van de vervloeckinghe des Serpents leest men, van de vervloeckinghe des Aerden leestmen: maer leestmen oock van de Vervloeckinghe Adams ende Eve, Ick swijghe van alle hare Nakomelingen? Dit’s dan uwe openbare toe-vonge ende dichtinghe tot de H. Schrift.

3.

So ist mede dat Godt de aerde vervloeckt soude hebben, niet alleen voor Adam, maer oock voor allen sijne Nakomelinghen. Want de Heylighe Schrift ghetuyght, dat Godt seyde tot Adam: 1 1 Gen. 3, 17 Vervloeckt zy d’Aerde in dyn werck, In arbeyden suldy daer uyt eten, alle die dagen dyns levens, ende dijstelen ende doornen sal hy draghen. Maer de H. Schrift en seyt niet (so ghy daer toe doet) Ende in’t werck alle dijnre nakomelinghen, ende alle dijne nakomelinghen alle die daghen haer’s levens, ende sal Dijstelen ende Doornen draghen oock voor alle dijne nakomelingen. Neen, soo en spreeckt de Heylighe Schrift niet, maer dit alles is u toevoeghsele, eygen dichtinghe, ende bygeklampte goetduncken.

4.
Dit alles segghe ick noch, is al niet dan enckele onwaerheyt, so wel als het openbare onwaerheye is, dat God Adam of Eva self (veel min ons allen om henluyder wille) vervloeckt soude hebben. Ende also bestady hier wel onschamelijck met d’eene onwaerheyt d’ander waer te maeken. Dit achte ick ontrouwelijck ghehandelt.

5.
Maer vermetelijck handelt ghy, daer ghy lieden seght, so yemant dit (te weten het vervloecken Adams ende Eve, met heuren Nakomelinghen) loochent: Die loochene oock dat Godt om der eerster Ouderen wille die Aerde vervloeckt heeft, rc. Want dit vervloecken van de Aerde werdt in de Heylighe Schrift opentlijck betuyght: Maer waer tuyght de Heylighe Schrift, dat Adam ende Eva (swijghe hare Nakomelinghen) vervloeckt sijn gheweest? Nerghens. Dit u dichten, niet dat ghetuyghen der Godlijcker Schrifturen, loochene ick, dit ontkenne ick, dit wederspreke ick, ende dit dicht ende verziert ghy lieden. Want hier staet u bewijs-reden in haren rechten gront aldus:

6.
So wie daer loochent ’tghene wy seggen, al en seyt schoon de Heylighe Schrift sulcks niet, die loochent het ghene de Heylighe Schrift selve seyt. Wy segghen (maer de H. Schrift en seyt het niet) dat Godt niet alleen Adam ende Eva, maer oock alle hare Nakomelingen om haren wille vervloeckt heeft: Daerom so wie dit ons segghen loochent, al en seyt de Heylighe Schrift dat niet, die loochent oock, dat Godt de Aerde vervloeckt heeft, ’twelck de H. Schrift immers seydt. Dat is schandelijck, stoutelijck, ende vermetelijck ghehandelt van u Lieden, ende dat is hem self of eens menschen woordt in de heylighe plaetse ghestelt.

7.

Ende verwerdelijck, ja oock lasterlijck handelt ghylieden t’elcken int opentlijck wederspreken van u selven, ende in’t quaet spreken vandē goedē God. Want hoe mach dit u verzierde (niet Godes) vloecken bestaen met dese uwe woorden: 2 2 xviij. 2. Adams zonde en moghte hem (Adam) niet schaeden, nae dat hy hem bekeert hadde, te weten totter verdoemenisse ende onsaligheyt. Leerdy hier beneven niet opentlijck doorgaens, oock met dese uwe verzierde vervloeckinghen, dat Adams zonde alle sijne


Nakomelinghen werpt onder die eeuwighe verdoemenisse? Hoe mach dit oock bestaen met die rechtvaerdigheydt Godes ons door sijnen Heyligen Geest in de Heylige Schrift gheopenbaert? Die seyt naecktelijck, dat elck sijn eyghen, oock dat de Zoon niet des Vaders last of misdaedt sal draghen. Daer teghen volght plat uyt dese uwe Leere, dat de Vader Adam niet sijn eyghen, maer alle sijn af-komste sijn, te weten haer eerste Vaders last ende misdaet sal draghen. Lieve seght doch, wat waer dat anders, dan dan Doodtslagher self het leven gheschoncken, ende alle sijn Naekomelinghen om sijn Doodslagh metter doodt ghestraft? Machmen oock yet felders van den goedertieren Godt bedencken? 1 1 Prov. 17, 15 Maeckt ghyluyden also doende, niet een grouwel van Gode selve? Want beyde sijn een grouwel voor Gode, die den Godtloosen vry laet, ende die den onnooselen verdoemt. Wat doch anders dan dese stucken beyde schrijft ghyluyden hier Gode toe?

8.
Dit is lasterlijck voor allen Godtvreesenden ooren, ende dit is verwerdelijck teghen u eyghen woorden, oock teghen die Heylighe Schrift ghehandelt. Daer teghen moet nootlijck volghen, dat Adam sijnen Nakomelinghen niet en heeft moghen aen-erven, ’tghene nae sijne bekeeringhe in hem selven niet en was.
In hem, Adam, en was na sijne bekeeringhe niet meer die verdoenisse, soo ghyluyden selve schrijft, ’twelc over een stemt met d’Aostels woorden: 2 2 Rom. 8, 1. So en is daer nu gheen verdoemenisse meer in den ghenen die in Christo Iesu zyn: Want in hem waeren Adam ende Eva nu na de bekeeringe door den Geloove. So volght nu al mede uyt dit u eyghen seggen, dat Adam ende Eva ons niet en moghten aen-erven die Verdoemenisse, als die doe daer inne self niet meer en waren. Dit is, soo icks achte, immers het platte teghendeel van ’t hooftstuck der Erf-zonden, soo ghy die leert, te weten, dat alle Adams Nakomelinghen om Adams zonde willen de eeuwighe Verdoemenisse souden sijn onderworpen.

vij. Ministers. xxiiij. 9.

1.
Wy staen u dit heele argument toe. Want wy soo onverstandigh niet en sijn, dat wy ons souden willen segghen yet in Adams lendenen ghedaen ofte ghewrocht, ende over sulcx dadelijck ghezondight te hebben. Maer wy segghen, dat wy in Adams Lendenen ghezondight hebben, om dat ons Adams zonde, van weghen dat wy uyt sijne lendenen voort-ghesproten sijn, toe-gherekent wordt. Ghelijck men soude moghen segghen dat Adam gheloovende in Christum, Godt den Heere in Christo voor sijne zonden voldaen heeft, hoe wel hy in den vleesche niet en was doen Christus leedt. Ende veel min dadelijck in sijnen eyghen persoone, tot voldoeninghe sijnder zonden geleden heeft. Maer dat wort gheseyt door toe-rekeninghe, waer deur hem het lijden Christi tot verghevinghe sijnder zonden is toe-gerekent gheworden.

2.
Coornhert.

Dat ghyluyden dat mijn gheheele Argument, dat de ghene dien niet en is, niet doen en mach, toestaet, doedy wel aen. Want het is waerachtigh: maer dat ghy desen vreemden ydelen ende spotlijcken dray stelt tot verschooninghe van uwe opinie, doedy qualijck aen, want zy is onwaerachtigh. So is mede onwaerachtigh u moghen segghen van dat Adam gheloovende in Christum, Godt den Heere voldaen heeft voor sijne zonden. Want heeft Christus voor Adams zonden voldaen, so en heeft Adam niet daer voor voldaen, die sulcx wel in Christo ghenoten, maer gheensins ghewrocht moghte hebben. Ist oock maer toerekeninghe gheweest, soo en mach’t gheen werck gheweest sijn, soo alle dese uwe eyghen woorden self met brenghen. Dus en soudemen sulcx ghy hier seght, niet moghen segghen met waerheyt.

3.
Want die daer is, die mach wat doen. Maer die niet en is en mach niet doen, soo ghyluyden selve my hier bekent. Ghelooven in Christum is wat doen. Door dit doen Adams wildy segghen dat Adam in Christo als hy leedt, voldaen heeft, hoewel hy Adam doe niet en was na den vleesche. Maer laet ons sulcx nemen als hy was ende leefde, den woorde Godes van’t beloofde zaedt, dat daer is Christus, ghelooven moghte, ende dat hy sulck werck van ghelooven oock dede. Hier inne sijn wy’t beyde eens. Want hy was voor die uyterlijcke gheschiedenisse, van dat Christus des Serpents hooft vertradt, ende door sijn ghehoorsaemheyt die salicheyt wrochte, ende moght sulcke waerheydt Godes, die noch gheschieden soude, toestemmen ende ghelooven. Anders ist met ons luyden. Want als Adam door sijn onghehoorsaemheydt die onsaligheyt wrochte, en waren wy niet alleenlijck niet, maer en moghten Godes dreyghende Wet niet ongeloovigh, noch des Serpents aenlockende beloften niet geloovigh sijn. Wy moghten seg ick noch niet wesende, gheensins ongheloovigh sijn in Adam: Dat ter contrarie Adam al langhe te voren eer Christus in den vleesche was, in Christo moght ghelooven. Al moght nu schoon Adam door sijn werck van in Christum te geloven desselfs gewrochte heyl in de toerekening deelachtig wordē: Hoe ist mogelijck dat wy noch niet wesende sonder ons werck van onghelovigheydt, in Adam desselfs ghewrochte verdoemenisse deelachtigh souden worden? Want ghelijck Adam sonder sijn werck van ghelooven in Christum, nimmermeer die ghenade Christi noch inder 3 3 Nota. toe-rekeninghe noch in der waerehydt deelachtigh en moghte sijn gheworden: alsoo en moghen wy oock in gheender wijsen sonder ons werck van ongheloovigheydt, in Adam sijn straffe noch in de toe-rekeninghe, noch inde waerheydt deelachtigh worden. Hier mooghdy nu sien dat dese uwe vreemde, bewimpelde ende gheweldelijcke ghedraeyde glose ydel is tot bewijs van u Erf-zonde, maer krachtigh om die te vernielen, als door gaens alle uwe bewijsinghen meest sijn.


Wildy dan immers teghen dese openbare waerheyt noch segghen, dat Adams zonde ons wert toegherekent, om dat wy uyt Adams lendenen zijn ghesproten, t’welck ghy heet in Adams lendenen ghezondight te hebben (O wonderlijcke Phrase:) soo doet eens dit u seggen blijcken met een eenighe sproke uyt de H. Schrift, houdende die woorden ofte vastelijck met brengende die meeninghe, dat Adams zonde ons allen wert toegherekent. Dit moeste eerst zijn bewesen, ende dan sullen wy ondersoecken waeromme Adams zonde ons wert toegherekent, te weten oft daeromme is, so ghy wilt seggen, dat wy uyt Adams lendenen zijn ghesproten, ende ten laetsten mede of men sulcks oock met waerheyt mach segghen te zijn, sondighen in Adams lendenen. Maer onmoghelijck ist u met een eenighen sproke (soo icks noch houde) te bewijsen uyt de H. Schriftuere. Die houde ick waerachtich in allen: u luyder segghen wert my meer ende meer verdacht in allen: want u segghen gheefdy nu uyt voor Gods woort hier ende in allen. Dat heet met my gheen bewijsen, datmen stoutelijck seyt, wy segghen, wy houden, wy bekennen, men soude moghen segghen, ende derghelijcke droomen meer by u deurgaens voortghebracht in plaetse van Schriftlijcke bewijsinghen.
5.
Maer laet ons dit noch al nemen na u luyder (niet der Schriftueren, die al geheel anders leert) selfs seggen, te weten dat Adams zonde ons toeghereeckent zy om dat wy uyt zijne lendenen zijn ghesproten: Waer mede sult ghy’t wederspreken dat Adams deughde van t’ghelooven ende voldoen voor zijne zonden in Christo ons toegerekent zouden zijn, overmidts wy uyt zijne lendenen zijn gesproten? 1 1 Psal. 103, 8 Met die ghetuychnissen der H. Schrift houdende dat God lancksaem is ter wrake, ende gheneyght tot barmhertigheydt? Of met die woorden Pauli: 2 2 Rom. 5, 15 dat soo waer die zonde overvloedigh is gheweest, dat daer ooc die ghenade overvloedigh is? Dat en meyn ick niet, want die tuyghen het platte teghendeel. Lieve, hoe soude dit daer met over een stemmen? In Adam zondigh zijnde heeft die zonde soo overvloeyt, dat die gantsche Menschelijcke natuere daer door is verdorven ende verdoemt: Maer in den selven Adam nu gheloovigh zijnde, heeft die ghenade haer soo smal ende mager getoont, dat niemants dan alleen Adams natuere ghenesen (ja noch niet waerlijck, maer alleen toe-rekentlijck) ende saligh ghemaeckt is, maer gheensins die gantsche Menschelijcke natuere, die noch in Adam verdorven ende verdoemt is ghebleven. Dat luyt leelijck, schandelijck ende lasterlijck voor die salighmakende ghenade Christi Jesu. Want heeft het eene, te weten de zonde inde heele menschelijcke nutuyre Adams overvloeyt: het ander, te weten die Genade, moet mede aldaer, te weten inde heele menschelijcke natuere Adams, overvloeyt hebben. Is nu dese sententie des Apostels waerachtich (wie mach daer tegen) so is dese uwe opinie vande Erfzonde ende verdorventheyt der Natueren onwaerachtich.

6.
Dat en meyn ick oock niet dat ghy sonder beschaemtheydt sout moghen loochenen, te weten, aenghemerckt den Adam self het lijden Christi tot verghevinghe zijnre zonden is toegerekent gheworden, soo ghyluyden selve hier schrijft: dat sulcx oock alle zijne nakomelinghen in hem (ghelijck te vooren zijn zonde was soo ghy leert) toegereeckent moet zijn gheweest. T’welck soo’t waer is, en mach gheen Mensch ter werelt door Adams zonde inde Verdoemenisse zijn ghekomen. Of anders soudy van Gode so fellen Tyran maken moeten, dat hy den misdadigen Adam self zijn sonde vergheven, maer om haer Vaders misdaet (teghen zijn uytghedruckte woort Ezech. 18.) metter eeuwiger verdoemenisse straffen soude. Waer dat niet lasterlijck van Gode te ghevoelen?

7.
Maer of ghy sulcx al schoon sonder alle beschaemtheyt bestont te loochenen, soo verbiedt my u geloof daer inne te geven d’Apostel Paulus, daer hy naecktelijck schrijft, dat so waer de zonde overvloedigh is geweest, dat daer oock overvloedigh zy die ghenade. Want het toerekenen van Adams ongehoorsaemheydt over ons allen, om dat wy uyt Adams lendenen voort ghesproten zijn (soo ghy dat leert) is immers onghetwijfelt het overvloeyen vande zonde in Adam: sal nu wederomme het niet toereeckenen van Adams onghehoorsaemheyt over ons allen, om dat wy uyt Adams lendenen voort ghesproten zijn, het overvloeyen vande ghenade wesen in Adam: Hoe macht waerachtigh zijn, dat (soo ghyluyden leert) het toerekenen van Adams onghehoorsaemheydt aen alle zijnen Nakomelinghen in Adam noch blijven ende plaetse hebben mochte, soomen dese woorden Pauli niet onwaerachtigh en wil maecken? Want dan en soude die genade geensins overvloedigh zijn gheweest, daer die zonde overvloedigh was, te weten in Adam. Dat laetste is openbaer valsch. Het eerste is dan waerachtigh. Soo schijnt hier noch al mede uyt waerachtigh te zijn dat ons allen, soo wel als Adam zijn zonde niet en wert toegherekent, ende midtsdien oock dat u Leere vande Erfzonde onwaerachtigh is.

8.
Voorts, indient so is, als ghy hier schrijft, dat Adam gheloovende in Christum Gode voor zijne zonden voldaen heeft: soo en was hy. Adam, doe voort self niet meer verbonden aen de schult noch onder die straffe om zijn eyghen zonden willen? Hoe veele te minder dan wy alle niet om onser eyghen, maer om Adams zonde willen? Men wil immers hier die rechtvaerdigheyt ende miltheydt Godes niet opdichten soodanighe onrechtvaerdicheyt ende gierigheydt, dat hy nu al voldaen zijnde in Christo van den Vader Adam voor zijn eyghen zonden, het betaelde ende ghescheurde Handt-schrift noch anderwerven manen, ende van nieus straffe ende voldoening voor sulcke onses vaders betaelde schult ende gheboete straffe van Adams kinderen (niet dadelijc gesondicht hebbende) eyschen soude.


Machmen dit niet segghen sonder lasteringe Godes: soo moetmen immers segghen, dat wy om Adams zonde geen straf noch schult en sijn onderworpen. Is dit waer, hoe mach u Erf-zonde waer sijn? Siet dan hier noch al mede blijcken uyt uwe eyghen woorden, dat ghyluyden, meynende dese uwe Erf-zonde te bouwen, te stijven, ende te stercken, die selve selfs af-breeckt, ommestoot, ende vernielt.
9.
Ghyluyden schrijft immers hier self wel uytdruckelijck, dat Adam het lijden Christi tot verghevinghe zijnre zonden is toe-gherekent gheworden. Nu is waerachtelick die straffe der zonden wech ghenomen, soo waer waerachtighe verghevinghe van zonden is van Gode. Ten waer men soude willen segghen, dat Godt alleenlijck met woorden die zonden vergheeft, maer dat hy des niet te min die noch metter daedt straft, niet aen den zondaer Adam self, maer aen alle sijne Nakomelinghen, ende dat noch lichtelijck, maer met een eeuwighe verdoemenisse. Waer dit niet een lasterlijck ende schandelijck ghevoelen van den barmhertighen Gode? Waer dit niet dit niet van den waerachtighen Godt ghemaeckt en bedrieghlijcken ende schoon-koutenden tyranne? Waer dit niet een valsche vergevinghe der zonden ende gantsche wechneminghe van de vrolijcke boodtschappe des ghenaden-rijcken Euangeliums? Wilmen sulcke lasteringhen den lieven God niet toedichten, wat salmen hier anders moeten bekennen, dan dat de waerachtighe barmhertighe ende ghetrouwe Godt den Adam waerachtelijck ende barmhertelijck sijne zonden vergheven, ende der selver straffe wech ghenomen heeft, ende dat Godt mitsdien oock van ons luyden Adams onnoosele Nakomelinghen, die straffe wech ghenomen van de zonde, die niet wy, maer Adam, dien zy nu al self vergheven waren, bedreven hadde? Mch hier noch al mede uyt dese uwe eyghen woorden oock yet anders werden beslooten, dan ’tghene op’t hooghste strijdet tegen ’tgene ghy hier poogt te bewijsen? want wat is dit anders, dan dat die Nakomelingen dams gheen straffe, geen quaetheydt noch gheen verdoemenisse altoos van dam en erven?

10.
Ick zie u lieden doorgaens, als oock hier, wonderlijck handelen met die toe-rekeninge: Daerom ick sulcke uwe handelinge hier een weynigh, so ick op’t kortste mach, moet ondersoecken. Also neme ickx nu hier, of die nature, niet van Pieter of Jan, maer van ’ t gantsche Menschelijcke Gheslachte, door Adams zonde verdorven are gheweest, soo ghyluyden dat leert. Ende vraghe u luyden of sulcke verderffenisse van de gantsche menschelijcke Nature waerachtich was, dan toerekentlijck alleen. Seghdy toerekentlijck, soo en is die menschelijcke nature nier waerachtelijck bedorven gheweest. So en moghte oock Adam ons niet aen-erven ’tghene inder waerheydt in hem niet en was, namentlijck verdorventheydt van de gantsche Menschelijcke natuyre. Oock moeste dan noch in allen ghevalle dese niet toe-rekeninge in Christo, die toe-reeckentlijcke verderffenisse der Menschelijcker natuyre uyt Adam wech nemen, so men die genadighe niet-toerekeninge niet kleynder en wil maecken dan die rechtvaerdighe toe-rekeninghe. So en moghte dan oock Adam, ’tgheen in hem niet meer en was, namentlijck die toe-rekentlijcke verdorvenheyt der gantscher menschelijcker Natueren ons allen gheensins aen-erven.

11.
Maer soudy over d’ander sijde willen segghen, dat sulcke verderfenisse der gantscher Menschelijcker Naturen in Adam gheweest zy waerachtelijck: Soo is wederomme die gantsche menschelijcke nature waerachtelijc ende niet toe-rekentlijck ghenesen gheweest, door die ghenade ende voldoeninghe in Jesu Christo gheschiet: of die ghenesinghe en is in Christo Jesu maer toe-reeckentlijck gheschiet, ende niet waerachtelijck. Die dit laetste seyt, die lastert Christum, maeckt Christi ghenade kleynder dan Adams zonde, ende loochent opentlijck die Heerlijcke ghenesinge ende voldoeninge in Christo gheschiet. Men moet dan het eerste seggen, namenlijck, dat de gantsche Menschelijcke natuere waerachtelijck, ende niet toe-rekentlijck door die genade ende voldoeninghe in Christo geschiet, is ghenesen. Is dit waer, soo moet uwe opinie van der natueren verdorvenheyt, ons van Adam aen-ghe-erft, ende van uwe Erfzonde, onwaerachtigh wesen. D’onpartijdighe Leser oordeele of sulckx niet krachtelijck en volght uyt uwe eygen woorden, daer mede ghyluyden onwijslijck vernielt, ’tgene ghy waent te vevestighen.

viij. Roma. 5. 18.

1.
DE Catechismus hadde tot bewijs van sijne Erf-zonde aengeteeckent de plaetse Rom. 5. 18. van dese woorden Pauli: Ghelijck nu door des eenighen zonde die verdoemenisse is ghekomen over alle Menschen: also is oock door des eenighen Rechtvaerdigheyt, die rechtvaerdigh-makinghe des levens ghekomen over allen menschen. Welcke woorden Pauli ick betoont hadde misbruyckt te sijn by den Catechismum, tot bewijs van sijn Erf-zonde, alsoo sy daer teghen waeren, ende dat na de Leere des Catechismi hier uyt moeste volghen, dat de genade Christi minder ware dan de zonde Adams. Waer teghen die Ministers segghen aldus:

Ministers. xxv. 3.

2.
ALs Paulus seyt dat alle Menschen door des eenighen Adams zonde onder de verdoemenisse staen, soo en seydt hy niet dat een eyghelijck alleen door sijn eygen werckelijcke zonde die verdoemenisse schuldigh is. Daer is immers groot onderscheyt tusschen dese twee Sproken: Door eens zonde sijn alle Menschen die verdoemenisse schuldich, ’t welck Paulus seyt: Ende door sijn eyghen ghewrochte zonde alleen, wort een yeghelijck schuldich der verdoemenisse, ’t welck u ghevoelen is.


3.
Coornhert.

Een van beyden moet hier nootlijck waerachtich sijn, te weten, dat sulckx als d’Apostel Paulus hier seyt, over wederzijden gheschiet, of door, of zonder onse dadelijcke zonde of gherechticheyt. Seyt men het eerste, so sal’t aldus staen.

4.
Ghelijck alle Menschen, niemant uytghenomen die Adams zonde na-volghen, der verdoemenissen onderworpen worden: soo ghenieten alle menschen, niemandt uytghenomen, die de rechtvaerdigheydt Christi navolghen, die rechtvaerdigh-makinghe des levens. Soo dat oock wederomme ghelijck niemant van alle Menschen, en komt onder die verdoemenisse, dan die Adams zonde navolghen: Also mede niemant van alle Menschen en komt tot de rechtvaerdigh-makinghe des Levens, dan die Christi Rechtvaerdigheyt na volghen. Dat is nu het eerste deel van mijn voorsz. segghen. Daer uyt en volgt niet ongheschickts altoos, maer het stemmet in allen stucken gantschelijck over een metten sinne der gantscher Schrifturen, ende oock sonderlingen des Apostels alhier. Laet ons nu ooc sien hoe daer mede over een stemt het ander deel van’t gene voorsz. staet. Waer na men sal moeten segghen also:

5.
Ghelijck als alle Menschen, Niemant uytghenomen, sonder haer dadelijcke zonde, door Adams zonde alleenlijck comen in de verdoemenisse: alspp komen oock alle Menschen, niemant uytghenomen, sonder hare dadelijcke gherechtigheyt, door Christi gherechtigheyt in die rechtvaerdigh-makinghe des levens. Is dit waerachtigh, soo moet oock waerachtich sijn, dat alle Menschen, niemant uytghenomen, even so wel in Christo saligh worden als in Adam verdoemt. Meughdy dit oock toe-laten? Werdt nu voorts meer gheen Mensche verdoemt, maer alle Menschen saligh? Nochtans moet ghy nootsakelijck soo wel dit als dat ander toelaten: Of ghy moet des Apsotels woorden lochenen. So moet immers nu oock so krachtelijck als waerachtelijck uyt dese uwe eygen Allegatie ende Interpretatie volghen, dat door des eenighen rechtvaerdigheyt geworden is, dat gheen mensche meer en staet onder die verdoemenisse. So dit waer is, soo moet uwe verdoemelijcke Erf-zonde onwaer sijn.

6.
Boven alle ’t welcke ick noch hier segghe also Paulus seyt: Ghelijck nu door des eenighen zonde die verdoemenisse is ghekomen over alle Menschen: also is oock door des eenighen Rechtvaerdigheyt, die Rechtvaerdighmakinghe des Levens ghekomen over allen Menschen. Men mach niet loochenen, dat d’Apostel hier spreeckt van de wijse, hoe sulcks over wederzijden geschiet, ’t welck hy seyt ghelijck te sijn, te weten, dat het over d’een sijde gheschiet, ghelijck als over d’ander zijde.

7.
Laet ons nu besien hoe door des eenighen (Christi) Rechtvaerdicheydt, alle Menschen komen in de Rechtvaerdich-maeckinghe des Levens. Want wy ghevonden hebbende hoe dit over dese sijde te wercke gaet, met een oock ghevonden sullen hebben, hoe dat over d’ander sijde te wercke gaet: ghemerckt het met dat gheschiet gelijck als met dit. Komt oock een eenigh Mensche (swijghe alle menschen) in die Rechtvaerdighmaeckinghe des Levens, door dien hy nae de lijflijcke voortteelinghe is ghesproten uyt Christo? Men moet bekennen neen. So en mach dan oock over d’ander sijde gheen Mensch (veel min alle menschen) in die Verdoemenisse komen, door dien hy na de lijflijcke voort-teelinghe ghesproten is uyt Adam. Want anders most Paulus qualijck segghen, dat het een gheschiet ghelijck als het ander. Maer d’Apostel seyt wel. So seght ghyluyden dan qualijck daer aen, dat wy door die lijflijcke gheboorte van Adam onder die verdoemenisse komen, so uyt dese uwe selfs in-ghevoerde woorden Pauli klaerlijcken blijckt. Ende so seghdy dan oock qualijck datter sy sodanigen Erf-zonde.

ix. Ministers. Exo. 20. 5. xxxiiij.

1.
HOort eens wat Godt de Heere seyt in’t tweede ghebodt sijner Wet. Ick ben een sterck yverigh God, die daer t’huys soecke der Vaderen misdaet in den Kinderen tot in het derde ende vierde lidt der ghener die my haten. Daer gheeft Godt te kennen welck die natuere van sijn Rechtvaerdighe Toorn zy, rc. Hier uyt besluyt ghyluyden, tot bewijs van u Erf-zonde ten laetsten aldus: Indien dit de Rechtvaerdigheyt Gods wel betaemt, waerom sal het oock sijn rechtvaerdigheyt niet betamen, dat hy Adam ende Eva van het licht sijner Kennise ende ingeschapen goetheyt om der zonden willen berooft hebbende (waer door haer natuyre bedorven is) tot bewijs sijns toorns ende grouwelijckheyt der zonde verordent heeft, dat dese verdorventheydt door die generatie over alle sijne Nakomelinghen soude komen tot verdoemenisse?

2.
Coornhert.

Dits by na een selve manier van bewijs, uyt een quade Collectie, als hier voor vj. 6. bewesen werdt by u ghebruyckt te sijn. Want dese bewijsinghe staet in haeren grodnt oock aldus: Nadien Godt der Vaderen misdaedt wel straft tot in’t vierde lidt der gheenre die hem hatende haerder Ouderen misdaet navolghen, ’t welck de H. Schrift ghetuyght. Waerom en soude hy niet straffen die misdaet van Adam ende Eva, niet alleen tot in’t vierde lidt, maer sonder eynde in allen heuren Nakomelinghen, so sy schoon Gode niet en haten, ende haer misdaet niet na en volgen ’twelck de H. Schrift niet en betuygt, maer plattelijck wederspreeckt? Sulcke bewijsinghen souden Kinderen verstaen niet te deughen.


3.

Voorts arbeyt ghy nu hier om met een onware meyninghe die klare waerheyt van soo naeckten sproke te verduysteren. De text brengt naecktelijck mede dat God der vaderen misdaet versoeckt alleenlijck inder selver kinderen die hem haten. Welcken hate der kinderen tegen Gode, wel expresselijck daer by wert ghestelt, om dat wy souden verstaen dat God der vaderen misdaet niet en straft (ghemerckt hy die oock niet en vindt) inden vromen kinderen van Godloose ouderen voortgekomen zijnde. 1 1 Eze. 20. 30. 24 Jere. 9. 13. 14. 11. 10. Mat. 23. 32. So volgt immers hier uyt opentlijck, dat inder godtloosen onvrome kinderen versocht en wort gheen ander misdaet haerder ouderen, dan die syluyden heuren ouderen na doen, ende midtsdien Godes rechtvaerdige straffinge haten. nde alsoo draghen sy niet haerder Ouderen, maer haer eyghen last.

4.

Ick sie wel dat ghy desen hate bestaet te trecken vanden kinderen opten Ouders, soo dat Godt die misdaet der Ouderen die hem haten versoecken soude inder selver kinderen, al waer’t schoon dat die kinderen vroom waren ende Gode niet en hateden. Want hoe mach dat bestaen metten woorde Godes, naecktelijck houdende dat de sone des Vaders misdaet 2 2 Ezech. 18. 20 niet en sal draghen? Immers hoe mach dese uwe onrechte duydinghe over een komen met dese navolghende uwe selfs rechte duydinge opten voorsz. woorden Godts by Ezechiel 18. 20? Dit zijn u woorden: 3 3 xxxvj. 1. Nu verstaet hy dat van een sone die vroom is, Godt vreest, doet wat recht is, gelijck die Text mede brenght, soodanigh en sal die misdaet zijns Vaders niet draghen. Lieve seght nu, als een godtloose soodanigen vroomen sone teelt (dat geschieden mach na luyt vanden Text self, ende in eenighen Coningen over ’tvolck Godts gheschiet te zijn blijckt) soude (na dese uwe quade duydinghe opten sproke Exod. 20. 5.) dese vrome sone die Gode niet en hate, maer Godt vreest ende recht doet, zijns vaders misdaet niet moeten draghen? Wildy dan noch niet eens met aendacht mercken met welcke schadelijcke verwerringen uwer sinnen ghedeeltheden die eenvuldighe woorden des Goddelijcken Schrifts verduysteren, ende hoe twistelijck ghy u selfs oock die klare heylighe Schriftuere wederspreeckt ende wederstrijdet? Reddert, condy, ende vereenigt dese uwe openbare verwarde strijdigheyden teghen u self ende tegen die Goddelijcke Schriftuere: Ick achts u onmogelijck om doen. Want al wat ghy hier bestaet opten eenen sproke te gloseeren tot voorstant van dese uwe Erfzonde) dat strijdt opentlijck teghen uwe eygen uytlegginghe op den sproke Ezechielis hier vooren vermelt, Immers dat arger is, teghen die klare woorden Godes Gods selfs aldaer verhaelt.

5.

Behalven dat sie ick u sulcx benevelt met uwe affectien, dat ghyluyden Gode doorgaens arger dan die Menschelicke Rechters verziert in zijn vonnissen, ende dit metten grouwelijcken ende verwoedigen toorne die, ghy Gode toeschrijft in zijne oordeelen. Want wat Menschelijcken Rechter en soude sich niet moeten schamen over eens eenighen Menschen lijflijck leven vonnisse te gheven uyt eenen grimmigen toorne. Dit moet die lanckmoedighe ende barmhertige God doorgaens by u luyden doen, ende dat niet over eens Menschen lijflijcke ende tijdtlijcke doot, maer oock over alder menschen eeuwighe doot der zielen. 4 4 Psa. 130. 8. 9 Soude dan die goedertieren lanckmoedige ende goedighe God, niet soo wel als een Mensche sonder verwoedighe toorn konnen oordeelen? Waer toe bruyckt ghy dan dese Tragedische woorden soo stadelijck in’t handelen van deser saken? Daer toe dat ghy wel merckt dat oock een mensche Rechter zijnde, sonder grouwelijck vertoornt te zijn, sulcken grouwelijcken vonnisse niet en soude gheven over een Mensche. Ende dunckt u derhalven noodigh sulcke uwe ghedichte felheyt Godes, te verschoonen met sulcken grouwelijcken, verwoedighen, grimmighen ende rasenden toorne als ghy in Gode beschildert. Maer oft ic seyde dat ghyluyden Gode desen toorne mede opdichtet? Ick weet wel dat die heylighe Schriftuere dickmael verhael maeckt vanden toorne Godes: maer ick weet mede dat die heylighe Schriftuere ghetuyght, dat Godt onveranderlijck is, ende dat zijn eeuwighe Liefde soo weynigh inder waerheydt mach vertoornen, als zijn voorsienige Wijsheyt yet mach doen dat Gode inder waerheyt mach berouwen. Meynt ghy oock dat my swaer soude vallen, om te bewijsen dat God inder waerheyt nemmermeer en vertoornt? Noch seghdy vromelijck dat Godt daer mede te kennen geeft welck die natuyre zy van zijnen toorne. Lieve, hoe mooghdy verstaen die natuyre eens dincks, dat inder waerheyt niet en is? Want even so oneygentlijck tuyght de Heylighe Schriftuyre met ons kintsche Menschen, kintlijck kallende vanden toorne des lieven, als van’t berouw des wijsen Godes, die gheen verstoornisse der affectien en is onderworpen.

6.

Doorgaens behelpt ghy u met voort-stellen die u niet toeghelaten, maer valsch zijn, ende dit niet anders, dan ofmen sulcx u al toeghestaen hadde. Ende op sulcke ydelheyden timmert ghy kasteelen inder Lucht. Soo doedy oock hier. Indien (seghdy) dit die Rechtvaerdigheyt Gods wel betaemt, waerom en sal oock dat die selve niet betamen. Waer blijcket doch dat het de rechtvaerdigheyt Godes wel betaemt dat hy den onnooselen kinderen om haerder vaderen misdaets wille soude straffen? Nergens. Immers dese text self Exod. 20. 5. by u inghevoert tot bewijs van sulcx, betuyght opentlijck het platte contrarie, soo nu hier voor al is bewesen. Bovendien betuyght Godt self door Ezech. 18. 20. mede opentlijck het platte contrarie. Immers oock u eyghen beduydinghe der selver woorden Godes betuyghen oock self niet bewimpelijck, maer naectelijc ende klaerlic mede het platte contrarie. Weder-


spreeckt ghyluyden dan oock niet self opentlijc dese uwe Opinie vande Erfzonde? Waer blijckt nu dat Gode sulcx, als ghy hier dichtet, betaemt?
7.
Waer blijckt oock, dat Godt Adam ende Eva het licht zijnder kennissen heeft berooft? Dat hyse van hare ingeschapen goetheyt heeft berooft? Dat haer natuyre bedorven is gheweest? Of dat God verordent heeft, dat dese verdorventheyt door die generatie over alle zijne (Adams) Nakomelingen soude komen tot verdoemenisse? Nergens, nerghens inden gantschen Bybele. Nochtans seghdy alle dese dinghen stoutelijck, maer geen deser dinghen en bewijsdy wettelijck. Soudy dan altijdt in soo wichtigen saecken also sonder alle schrift teghen die klare Schrift meynen gheloove te hebben? Betaemt u luyden oock sulcx van yemanden te voorderen? Betaemt my oock u luyden te bewillighen? Of acht ghy my hier inne soo gantsch blint, alsmen u hier inne vermetel vint? Bewijst eerst dat alle sulcke dinghen in de H. Schriftuere betuyght staen, met soo klare sproken als met my staen over mijn zijde: ende dan machmen versoecken wie van ons die strijdigh schijnende sproken (dier niet en zijn) met beter eendrcaht na tgemeen verstant der H. Schriftueren sal weten te vereenighen.

8.
Wildy dan hier noch al mede zien hoe leelijck ghyluyden strijdigh zijt teghen u self, hoe onwijslijck ghyluyden die H. Schriftuere misbruyckt, immers oockhoe krachtelijc uwe Opinie vande Erfzonde wert vernielt met dese sproocke self, saer mede ghy die arbeyt te bevestighen, so aenmerckt eens eenvuldelijck (kondy) op t’gene Godt hier handelt, voornementlijck in twee groote saken. 1 1 Exod. 20. 6. Godt streckt ende reckt hier zijn barmhertigheyt uyte tot in vele duysenden. Ende hy treckt inne of besluyt zijn strengheyt binnen die palen van’t vierde lidt. Al volgende zijne daer voorgaende woorden, houdende dat hy gheneyght is tot barmhertigheyt ende lancsaem ter wraken.

9.
Nu en ist gheenen Mensche gheoorloft die strengheyt Godes uyt te strecken buyten die paeln by Gode self soo uytdruckelijck ghestelt als hier, te weten tot in’t vierde lidt toe. Laet ons nu schoon al naer u (teghen des Heylighen Schrifts) segghen, nemen dat Adam vervloeckt zy gheweest, oock mede zijne kinderen om synen wille, tot in den vierden grade toe: Hoe mooghdy die vloecke op’t vijfde lidt van Adam af, ick swijge tot ons luyden toe uyt recken sonder vermetelijck die strengheyt Godes te strecken buyten die palen van Gode self ghestelt? Verdwijnt dan dese uwe Opinie vande Erfzonde niet al mede door die sproke self, daer mede ghy die waent staende te houden? Wie geeft u macht om te vervloecken, dien God niet en vervloeckt? U vernuft tot Godes woort te voeghen, ende vanden barmhertighen eenen fellen God te maecken?

10.
Seghdy hier, dat dese straffinghe tot int vierde lidt toe ordinaerlijck gheschiet, maer dat het met Adam eens extraordinarelijck is gheschiet: So antwoorde ick, dat ick wel u, maer niet Gode sulcx hoore segghen. Immers Godt betuyght hier recht anders dan ghy doet, van zijn Rechtvaerdigheyt int straffen. Bewijst dese uwe voorghewende extraordinarelijcke straffe in Adam geschiet te zijn, met eenen eenighen klaren spreucke der H. Schriftueren, hebdys macht, ende het sal wat schijnen: Maer wie mach alsulcke uwe uwe dichtingen sonder eenige schrift tegen soo klare Schriftueren gelooven? Wanneer suldy eens wat bewijsen van t’gene ghy segt? Waer leestmen een eenigh woort, van dat Godt gheordenet soude hebben, dat Adams verdorventheyt over alle syne Nakomelingen tot verdoemenisse soude komen? Nerghens. Dat Godt Adam vervloeckt heeft? Nergens. Dat Adams natuyre verdorven was? Nerghens. Sal dan altijt u luyder segghen, Schriftuyrlijc bewijs moeten hieten? Voorwaer by my niet. Ick gheloove, niet u, maer Gods woort. Dat seyt uytdruckelijck in’t verklaren van zijn maniere zijnder straffinge dat hy die niet voorder uyt en streckt dan tot in’t vierde lidt. Soo blijckt nu al mede uyt dese uwe inghevoerde sproke self, ofmen die noch al schoon teghen de klare meyninghe van dien wilde drayen ende buyghen opten kinderen die Gode niet en haten (soo ghy bottelijck doet) dat die straf niet voorder en streckt vander Ouderen misdaet dan tot het vierde lidt toe, ende dat midtsdien oock Adams zonde niet ghestraft en is gheweest in Noe, veele minder in David, ende noch al veele minder in ons luyden. Wat machmen hier uyte nu oock anders besluyten, dan dat wy Adams misdaet ende straffe niet en draghen, ende midtsdien oock gheen quaet noch verdoemenisse van Adam en erven? Is dat niet het rechte teghendeel van t’gene ghy met desen sproke waende te bewijsen? Soo wijselijck ende so bescheydelijck handelt ghy die H. Schriftuere, dat sy die allen eenvuldigen eenen Theseuschen draet is, u luyden in een Labyrint ende valstrick verkeert.

x. Ministers. 1. Cor. 7. 14. xxxvj.

DE Apostel Paulus, 1. Cor. 7. seght: De ongheloovighe man is gheheylight der ghelooviger vrouwe, ende die ongheloovige vrouwe den gheloovighen Man, anders souden uwe kinderen onreyn zijn, maer nu zijnse heyligh. Daer stelt d’Apostel onderscheyt tusschen kinderen die van ongheloovighen, dat is Heydenschen, ouderen ghebooren zijn, welcke hy onreyn heet, ende tusschē de ghene die van Christgheloovighen Ouderen zijn gheboren, ofte waer een van beyden Ouderen gheloovigh is, welcke hy heyligh noemt. Wat onreynigheyt sullen wy hier verstaen den kinderen toegheeygent te worden, dan de welcke uyter natuerlijcke gheboorte is, ende die sy van heuren Ouderen erven? Wy en weten den kinderen geen ander onreynigheyt toe te schrijven, etc. Volcht noch: Want sy (die kinderen) wor-


den uyt genaden inden bloede Christi gereynight, ende door den heylighen Gheest ghehylight, ende dat oock self in Moeders lichaem, etc.

2.
Coornhert.

d’Apostel handelt hier vande Echtschap der kinderen, ende niet van eenighe aenghebooren onreynigheyt, quaetheyt ofte zondelijckheydt, dus misbruyckt ghyluyden (niet wetende den kinderen eenighen ander onreynigheyt toe te schrijven) door sulcke uwe onwetenheydt dese woorden Pauli al te bottelijck: maer ick wil die hier (om by mijn voorghenomen kortheyt in dit gheschrift te blijven) dese uwe onware gloose nemen als of die waerachtigh ware, ende segge alsoo:

3.
Alder gheloovighen kinderen, soo wel die vande eerste gheloovighen te rugghe voor, als vande laetste voorwaerts na, die salichmakinghe geschiet door den bloede ons Heeren Christi, ghenieten die salighmaeckende ghenade Christi niet minder, dan die kinderen der gheloovighen ten tijden des Apostels Pauli al en waer maer een beyde ouderen geloovigh. Nu waren Adam ende Eva beyde (dats meer dan een van beyden) als sy kinderen teelden, gheloovigh. Soo hebben hare kinderen oock niet min ghenoten die salighmakende ghenade Christi, dan die kinderen der gheloovighen ten tijden des Apostels Pauli. Dese ghenooten, deur dien sy van een of twee gheloovighe ouders geboren waren, dat sy uyt genade inden bloede Christi ghereynight ende door den H. Geest gheheylight waren, ende dat oock self in moeders lichaem. So volght uyt dit u segghen nu oock nootlijck dat die kinderen Adams ende Eve, als van twee gheloovighe ouderen ghebooren zijnde, mede sulcx ghenoten ende uyt genade inden bloede Christi ghereynight, ende door den H. Gheest gheheylight zijn gheweest, ende dat oock self in moeders lichaem. Is dit waer, so ist niet waer dat sy onreyn ende zondigh ghebooren zijn gheweest. Zijn dan Adams kinderen, namentlijck Cain, Abel, ende Seth selve, niet onreyn noch zondigh ghebooren gheweest om Adams voorgaende zonde: hoe vele te min sullen Noe, Job, David, immers wyluyden door Adams zonde, onreyn of zondigh ghebooren moghen worden? Yemant soecke hier uyte, kan hy, eenigh ander besluyt, dan dat noyt eenich Mensche om Adams zonde onreyn of zondigh ghebooren is gheweest. Blijckt dan hier niet krachtelijck uyt uwe eyghen bewijsredenen, datter noyt Erfzonde noch aenghebooren quaetheydt en was, oock als noch niet en is? Als ghyluyden dan soo plattelijck dese uwe eygen Opinie vande Erfzonde (so ghy die leert) wederspreeckt, wat behoeft daer mijns of yemanden anders wederspreken?

xj. Ministers, 1. Cor. 15. 21.

1.
NAdien door een Mensche die doodt is, soo is oock door een Mensch de verrijsenisse der dooden. Want ghelijckse al door dam sterven, so sullense al door Christum levendigh worden. Hier uyte bestady nu uwe Opinie vander Erfzonden te bewijsen, segghende, dat d’Apostel hier spreeckt vande tijdtlijcke doot. Die seghdy dat ons altsamen op komt door Adam, ende midtsdien tot straffe van Adams, niet van onse, zonde.

2.
Dits al weder t’oude. Daer geen onderscheyt en is, dicht ghyse groot: ende daer sy over groot is, en merckt ghyse niet: Dit woort, Doot, treckt ghyluyden hier op des lichaems doot. Die is tijtlijck, maer niet eeuwigh. Want het lichaem en sterft maer eenmael ende dat inder tijdt. Geheel anders ist metten doot der zielen. Die sterft hier in der tijdt het deughtlijcke ende hier nae het eeuwighe leven, ende dit beyde door’t afscheyden van Gode, die alleen is het leven der zielen. Maer de ziele, die het leven des lichaems is, wederomme gekomen zijnde door die alghemeyne verrijsenisse der dooden in den lichame, en mach dan daer na voorts nemmermeer het lichaem verlaten, nochte anderwerven na den lichame sterven, sulcx dat het lichaem gheen tweede doot en sterft (om eygentlijck te spreken) also de ziele doet. Want de ziele hier inder tijt door die zonde scheydende van Gode die haer leven is, oock te recht doot wert ghenoemt, metten dood en die de dooden begraven, ende metten weduwen levende in wellusten. Soo is oock daer en boven noch de ziele te recht doot, als zy volherdende in dien eersten door der zonden, daer deur voorts eeuwelijck afghescheyden wort van Gode ende alsoo sterft den eeuwigen doot, die de tweede is. Siet also machmen te recht wel segghen dat de ziele tijtlijck sterft, ende oock eeuwelijck, maer dat en maghmen niet segghen van’t lichaem, ghemerckt dat maer eens en sterft ende dat tijtlijck.
3.
T’gebreck van desen onderscheyt daer sy over groot is, te weten inder zielen, doet u hier dolen: want anders soudy licht verstaen hebben ghehadt, dat d’Apostel hier sonderlinghe spreeckt van de tijdtlijcke doodt ende oock vande verrijsenisse der zielen. Dit gaet over beyde zijden ghelijck toe, metten eenen als metten anderen, so Paulus hier wel uytdruckelijck schrijft: VVant gelijck sy alle door Adam sterven, so sullense alle door Christum levendich worden.
4.
Welcke zijn nu dese alle over weder zijden? Alle menschen, niemant uytgenomen, die Adams onghoorsaemheyt navolghen, die sterven door Adam den doot vande onnooselheyt der zielen. Die scheyden sich door de zonde af van Gode, het leven der zielen. Ende die sterven dan terstont hier inder tijdt den doot der zielen. Dit en mist in niemande. Also wederomme alle menschē niemant uytghenomen, die Christi gehoorsaemheyt navolgen, die leven door Christum het leven der gherechticheyt inde ziele, die vereenigē door Christo, die de gerechticheyt is, met Gode, die dan leeft inde ziele, ende die bevindē ooc also terstont hier inder tijt d’eerste verrijsenisse, ende het leven inde ziele. So dat sy der zonden gestorven zijnde, noch die


zonde, noch hen selve meer, maer Christo ende Gode leven. Sulcx gheschiet also elck int zijne over weder zijden in allen menschen niemande uytgenomen, die tot heuren Jaren komen. Ende also wert door dit leven Christi in allen soodanighen komende, die doot Adams inder zielen wech genoemen.

5.
Maer soo en ist niet met den doot des lichaems. Want die en wert door Christum in niemanden wech ghenomen. Seker so d’Apostel Paulus met dese woorden. Ghelijck sy alle door Adam sterven, soo sullense alle door Christum levendich worden, verstaen hadde (soo ghy’t wilt duyden) dat wy alle door Adam in den lichamelijcken doot waren ghekomen? So moste ooc nootlijck wederomme die Menschelijcke natuere nae den lichame soo onsterflijck zijn gheworden, dat nu niemant meer den lijflijcken doot onderworpen en moge zijn. WAnt so waer de zonde heeft overvloeyt, daer heeft de ghenade noch meer geovervloeyt, so d’Apostel naectelijck seyt. So moeste dan immers inde selve Menschelijcke natuere, alwaer die doot (so ghy’t treckt) des lichaems overgevloeyt heeft, oock mede het leven inder onsterflijck overvloeyen. Dit gheschiet niet. Wat volght hier nu doch anders uyte, dan dat d’Apostel hier in dese woorden niet en spreect van den lijflijcken doot? Immers oock, dat wy door Adam den lijflijcken doot niet en sterven? Dat is nu wel rechte contrarie van t’gene ghyluyden hier uyt bestaet te bewijsen.
6.
Soo men daer en boven noch immers een eeuwige doot wil seggen ghekomen te zijn in de gantsche mesnchelijcke natuere door Adams zonde, daer door oock (soo die uwe leeren) der ongeloovigen kinderkens jonc stervende, inden eeuwigen doot ende verdoemenisse komen, ende alle onboetvaerdighe inne blijven, hoe salmen moghen verstaen dat doot Christi gerechtigheydt die verrijsenisse der dooden ghekomen zy inde gantsche menschelijcke natuere, so dat alle menschen daer door oock verrijsen ter saligheyt? Of soudy willen segghen datter niemant den eeuwigen doot en sal sterven? Ick weet wel neen. Lieve, wat voordeel gheniet dan de Menschelijcke natuere in den kinderkens der ongelovigen ende in den kinderkens der ongelovigen ende in den verdoemden menschen door de verrijsenisse? Waert henluyden niet beter met een Molensteen eeuwelijck versoncken, ende vermoort ghebleven te zijninde Zee des lichamelijcken doots? Soude dan die eeuwigh Verdoemenisse, die sulcke door de Verrijsenisse des vleeschs deelachtich worden, het overvloeyen van de genade Christi inde Menschelijcke natuere zijn, dat sy genieten? Wie van henluyden en soude sulcke overvloeyende ghenade niet liever eeuwelijck ontbeeren?
7.
So en soude dan hier noch al mede die genade Christi niet soo overvloedigh zijn gheweest inde Menschelijcke nature, als de zonde Adams. Want alle die gantsche menschelijcke natuere was, so ghyluyden leert, door Adams zonde den eeuwigen doot onderworpen: maer alle die gantsche Menschelijcke natuere en wort door Christi genade niet verlost vande eeuwighe doot. Ende noch soudy wel bestaen te ontkennen, dat dese u luyder Leere die ghenade Christi kleynder maeckt dan die zonde Adams? So moet ghyluyden hier nu bekennen, dat dese uwe Leere die genade Christi openbaerlijck veele onkrachtiger maeckt omme die Menschelijcke natuere vander doot, soo wel lichamelijck als der zielen, tijdtlijck als eeuwigh te verlossen, dan Adams zonde gheweest soude zijn om den menschelijcken natuere alsulcx te onderworpen: Of ghy moet toelaten dat dit ghesproken is vande tijdtlijcke doot der zielen, ende volghens dien mede dese uwe Erfzonde met hare straffe vanden lijflijcken doot onwaerachtigh te wesen.

xij. Ministers. xl. 2. 3.
1.
GOdts woort ghetuyght ons klaerlijck, dat alle dese dingen (te weten het verscheyden sterven der kinderkens, oock dat sy soo wel als die volwassenen veele ellendigheyden zijn onderworpen) straffingen zijn der zonden, ghelijck wy lesen in’t 28. Capit: Deut. Waerom sal het oock voor gheen straffe der zonde inden onnodighen kinderkens gehouden wesen?

2.
Coornhert.
In dat Capittel werden ghedreyght drye gevreesde saecken. 1 1 Deut. 28. 32. 41./note type=mn> Te weten der kinderen a slavernije, die b lichamelijcke doot, ende c vervloeckinghe.<note type=mn>b Deut. 53, 55. 56. 57. Dit alles is dan quaet voor den konderkens inder waerheyt, 2 2 c Deut. 18. of voor hare Ouderen inden wane. Is nu slavernije, het sterven na den lichame, ende die vloecke soodanigher dingen in sich selfs quaet voor allen den ghenen die sulcx lijden, soo moet het allen den ghenen die sulcx lijden, quaet maken. Want ghelijck zieckte alle de lichamen daer sy inne komt sieck, blintheydt allen ooghen daer sy inne komt blint, ende sotheyt allen sinnen daer sy inne comt sot maeckt: soo moet nootsakelijck oock quaetheyt of t’gene quaet is allen menschen, daer sy inne komt, quaet maecken. Dit mist soo weynigh, alst mist dat vuyr t’ghene daert inne comt, heet moet maken.
3.
Gheschiet oock sulcx met de slavernije, met het sterven ende met die vloecke der uyterlijcke dingen? Maeckte die slavernije den kuysschen Joseph oock quaet? Maeckt het schamelijck sterven den Martelaren Godes oock quaet? Maeckte het hanghen aen den houte die Godtheyt (ick meyne Christum) oock quaet? Wie magh dat seggen? Wie mach dan oock segghen dat sulck lijden den kinderkens inder waerheyt quaet is? So en wast dan voor dē lijdenden kinderkens inder waerheyt oock geen straffe noch vloecke dat sy slaven worden, dat sy vroech sterven, ja oock dat sy na der doot gebraden of gesoden: immers dat van hare eyghen Ouders self gegeten waren? also sy doot zijnde, sulcx niet weten noch gevoelen en mochten?
4.
Daer tegen en machmen over d’ander zijde onder alle tijdtlijcke teghenheyden gheen ontsichlijcker, vreeslijcker ende grouwelijcker vloecken vinden voor den ouderen dan


te sien ontvoeringhe, slavernije, ja doot, immers (uyt hongers noot) het verslinden van hare lieve kinderkens. Dese vloecken, dese straffe ende dit quaet (sulcx dat is) lijden dan die ouders in die beminde vruchtē van heure selfs lichamen self, met wroeghen haers ghemoets, ende niet die kinderkens. Daeromme oock totten ouders ende niet totten kinderkens die grouwelicke dreygementen ghedaen waren. Want inder Ouderen ende niet inder kinderkens vermoghen wast, sulcke vreeslijcke vloecken te verstaen, ende door’t laten van’t verboden quaet te ontgaen. Daer by nu klaerlijck blijckt. Dat in alle sulcks die zondighe ouders om heure eyghen zonden ghestraft, gheplaeght ende vervloeckt worden, ende niet die onnoosele kinderkens, dien’t dickmael nutter is slave te zijn dan heere, ende vroegh te sterven dan langhe te leven.
5.
Also hier uyt nu opentlijck onrecht te zijn, ’t gene ghyluyden hier mede waende te bewijsen, te weten: dat God oock den kinderkens, noch self niet quaets bedreven hebbende, om heurder Ouderen misdaet straffen soude. Maer daer teghen blijckt hier al mede krachtelijck, dat onwaerachtigh is dese uwe leere vande Erfzonde, houdende dat die ellendigheden, lichamelijcke doot, ende die vloecken aldaer vermelt, allen menschen van Adam aengheerft souden zijn, tot een straffinghe van Adams zonde. Want elck verstaet licht dat het niet min een spotlijck dan sotlijck werck soude zijn yemanden te dreyghen met eenige plage die hy nu al van selfs onderworpen ware. Rechts of men een verlooren Doorbrengher niet een penninck meer ter werelt hebbende met armoede, een hoereerder t’lijf, ja t’gebeente nu al vol pocken hebbende met pocken ende eenen blinden dief met oogh uytstekinghe dreygen wilde.

6.
Wast nu, soo ghyluyden leert, dat al t’Menschelijcke geslachte om Adams zonde wille van selfs die ellendigheden, den lijflijckē doot ende die vloecke al onderworpen waren: soudemen vanden alwijsen Godt niet moeten houden dat hy niet min sottelijck dan spottelijck den volcke Israel alle sulcx, om henluyden van zonden af te schricken, ghedreyght soude hebben ghehadt? Waren de kinderen Israels oock heure kinderen doe al om Adams zonde in sulcks vervallen: hoe mochten syluyden door heuren Ouders zonden daer inne vervallen? Wie niet self een Godtloos spotter zijnde, soude sulck sottelijc ende spottelijck dreyghen van Gode moghen gelooven? So moetmen dan houden dat God alle sulcx dreyghde. Niet zottelijck, maer wijslijck, ende niet spottelijck, maer ernstelijck. Is dit waer, alst ghewisselijck is, soo moet oock waer zijn, dat der Israeliten kinderen sodanige ellenidgheden, den lijflijcken doot, ende die vloecke niet en waren onder worpen om Adams zonde wille. T’welck waerachtigh zijnde, blijckt oock waerachtigh te zijn, dat ghyluyden krachtelijck ende waerachtelijck ommestoot ende vernielt dese uwe Opinie vande Erfzonde met dese uwe inghevoerde schriftueren self, die ghy misbruyckt om de selve daer mede te onderstutten.

xiij. Ministers. xl. c.

1.
VOort steldy voor een klaer bewijs, dat die tijtelijcke (ghy meynt die lijflijcke) doot een straffe der zonde, ende inde werelt gekomen soude zijn. Overmidts Christus om voor die zonde genoech te doen, ende te betalen, behalven die schrick des eeuwigen doots, ooc den tijtlijcken doot heeft geleden, ende dat wy door den doot des Soons Godes versoent zijn.

2.
Coornhert.

Overslaende dit u vreemt segghen, dat Christus een schrick des eeuwighen doodts gheleden soude hebben, daer voor d’Apostel Paulus, niet wesende Christus Jesus, niet en vreesde: Overmidts ghyluyden alhier noch meer andere saken niet min vreemdelijck en seght, hebbe ick u sulcx willen ontdecken aldus: Dese ghenoechdoeninge, betalinge ende versoeninghe door Christi bitteren doodt in hem gheschiet, is gheweest soo groot, oock mede aldaer, als ende daer die zonde, schult ende vyantschappe Adams was. Somen niet opentlijck en wil seggen dat die genade Christi minder ende onkrachtiger is dan die zonde Adams. Nu leert ghyluyden self dat Adams zode, schult, ende vyantschappe yeghen Gode soo groot was, dat niet alleen hy Adam, maer oock alle zijne Nakomelinghen, so wel den eeuwigen doot der zielen, als des lichaems doot, ende des selfs ellendigheden waren onderworpen. Overmidts die verderfnisse daer door was gekomen, niet alleen in Adams natuer, maer oock mede in die gantsche menschelijcke natuere. Is dese uwe leere waerachtich, so moet oock ghewis waerachtigh zijn, dat door die genadige voldoeninghe, betalinge ende versoeninge Christi, Adams zonde, schult, vyantschappe ende straf van eeuwige ende tijtlijcke (ick meyn lijflijcke) doot, met oock alle die lichamelijcke ellendigheyden wech ghenomen, ende niet alleen Adams natuere, maer oock de gantsche menschelijcke natuere wederomme genesen, gebetert ende goet gemaeckt zy, waer blijft hier u verdorven natuer?
3.
Maer so ghy dit niet en wilt toelaten, soo moet ghy niet alleen dat toelaten dat Christi genade onkrachtiger zy in’t genesen dan Adams zonde int verderven: maer sult oock moeten toelaten dat God so onrechtvaerdigen gierigaert zy, dat hy nu al in Christo eens te vollen betaelt zijnde, noch anderwerven betalinghe vande menschelijcke natuere eysschen soude. Ende dat God so onversoenlijcken Tyranne zy, dat hy nu al eenmael te vollen versoent zynde, noch anderwervē toornichlijck den versoender straffen, pijnighen ende verdoemen soude.
4.
Schaemtmen sich dan sulcx vanden mildē ende barmhertigen Gode te dencken, ic swijge te spreken, so behoortmen sich oock niet te schamen te belijdē dat na sulcken heerlijcken genoechdoeninghe, betalinge ende versoeninghe Christi, de gaef-rijcke ende goedertieren


Hemelsche Vader op-hout op de Menschelijcke natuyre te vertoornen, die te straffen ende te verdoemen, ende dat midtsdien oock die Erfzonde, soo ghy die leert, niet en is, oock noyt en is geweest. Ghemerckt Adam ende Eva self door den geloove dese voldoeninghe, betalinge, ende versoeninghe Christi oock deelachtigh zijn gheweest. Wat machmen doch segghen dat naeckter wedespreeckt ende te niete maeckt dese uwe Opinie vande Erfzonde, die ghy hier mede meynt te vesten ende bouwen.

xiiij. Ministers. Pro. 22. 15. xl. 12.

1.
DWaesheydt steeckt den Jonghelingh in’t herte, doch die roede der tucht salse verre van hem drijven.

2.
Coornhert.
Dese dwaesheydt beduyt ghyluyden te zijn boosheyt ende verkeertheyt, maer hoe bequamelijck ghy dat doet, en lijdt mijn voorghenomen kortheyt hier niet te ontdecken. Ende wil daeromme nu alleenlijck ondersoecken of ghyluyden hier mede oock bewijst het ghene ghy bestaet te doene, te weten dat de kinderen een Verdorven aert ofte natuere aen sich hebben.
3.
Alsoo staet eerts te letten datter eenige gemeenschappe, die seker is metten saken diemen wil bewijsen, behoort te wesen in den sproocken diemen tot sulck bewijs pooght te ghebruycken. Nu en is dit ons geschille niet, of dese, dan die, Jongelingh dwaes is door eenigh aengeboren gebrec, maer of alle Jonghelingen niemant uytgenomen, een verdorven aert, een boosheyt ende verkeertheydt in sich hebben door Adams zonde, ende tot straffe van dien, dit pooght ghy hier mede te bewijsen.
4.
Seyt nu Salomon hier, dat den Jonghelingen die dwaesheyt is aengheboren? Neen hy. Dat sy door Adams zonde dwaes werdē ghebooren? Neen oock niet. Of dat alle jonghelingen niemant uytghenomen, dwaes zijn uyt natuyrlijcker gheboorte? Neen geensins. 1 1 a Gen. 39. 12 Want dat soude a Josephs jonckheydt, die kuysch ende verstandig was: 2 2 b 1. Reg. . 26. b Samuelis jonckheyt die Gode bevalligh was: 3 3 c 3. Reg. 18, 12. Ende c Abdias jonckheyt die Godtvruchtigh was, opentlijck moeten loochenen ende wederspreken. Wat ghemeenschap heeft dan doch dese sproke met het ghene ghy daer uyt arbeyt te bewijsen? Voorwaer niet met allen. Dus en bewijsdy daer mede oock niet met allen.
5.
Vraeghdy dan wat Salomon hier mede wil seggen? Ick antwoorde (onder verbeteringhe) dat Salomon hier mede wil segghen t’gene dat gemeenlijck, maer niet dat altijt nootlijck gheschiet. Ende so mooghdy hier oock al mede sien u onwijs argumenteren: daer inne dat ghy uyt het deel het geheel wilt besluyten in desen wijsen: Veele jongelinghen hebben dwaesheyt steecken int herte: daer uyt volgt dat alle jongelingē, niemant uytgenomen, dwaesheyt hebben stecken int herte.

6.
Op die wijse machmen oock argumenteren aldus: Veele menschen bewandelen (soo de Heere seyt) den breeden wegh ter verdoemenissen: Daer uyt volght dat alle menschen niemant uytghenomen, den breeden wech bewandelen ter verdoemenissen. Is dat recht gheargumenteert? Wie bewandelt dan den smallen wegh ten leven? Soudy sulck besluyt oock derren toelaten? Seghdy niet self dat sodanigh bewijs niet partinent is? Wie merct ooc niet dat het niet en deugt? Wie merct mede niet dat ghy hier uyt desen sproke also onwijsselijck argumenteert ende bestaet te bewijsen?

7.
Maer ofmen u noch al toe gave, dat dwaesheyt in’t herte stake van allen jongelinghen, niemande uytgenomen. Hoe suldy daer uyte konnen bewijsen dat sulcke dwaesheyt niet door ons toedoen in ons gheworden, maer ons allen aenghebooren is? Seecker soo alle Menschen sulcke boosheyt ende verkeertheyt als ghy dese dwaesheyt wilt spinnen, die in hem is, niet door haer eyghen versuym in hem gheworden, maer door Adams zonde tot straf van dien (so ghy leert) aenghebooren is: wat Mensche, uytghenomen Adam alleen, sal mogen eenighe schulde hebben ofte oock warachtigh wroegē maken over sulcke boosheyt ende verkeertheyt die in hem is, ooc over die nootvolghelijcke vruchten van sulcken quaden boom? Niemant. Soude so niet op die Libertijnsche wijse alle warachtigh berou ende leetwesen over de zonden (d’eerste trappe totter bekeeringhe) uyt alder menschen herten moeten wech ghenomen worden.
8.
Wel aen. Laet ons noch al mede nemen, als of hier Salomon wel uytdruckelijc seyde, dat in alder menschen herten niemant uytghenomen, die dwaesheydt staecke inder Jonckheyt, ja oock aenghebooren ware, t’welck verde te soecken is: Hoe sal’t u dan noch moghelijck zijn daer uyt te bewijsen (soo ghy u hier onderwint te doene) dat sulcke dwaesheyt ons allen aenghebooren ware tot een straffe over Adams zonde? Sal ick niet met waerheyt mogen betoonen dat ghelijcke dwaesheydt al stack in des Jonghelinghs, Adams, herte voor dat hy hadde hezondight? Vryelijck ja. Want waer door anders, dan door zijn dwaesheyt, die Godes waerheyt soo weynigh als des Duyvels loghen, ende het leven Godes soo luttel als de doot der zielen kende, quam Adam tot het zondighen? Door wiens zonde was hem Adam die dwaesheyt tot straf aenghebooren? Hy en hadde genen vader, maer alleenlijck een Schepper. Moghte dan die groote onwijsheyt wesen in’t herte vande Jonghelingh Adam self, al eer hy oyt hadde ghezondight, sonder uyt straffinge veroorsaeckt te wesen: waeromme en soude die dwaesheydt in onse alder herten niet mogen steecken, sonder uyt straffingen veroorsaeckt te wesen? Siet, soo en bewijsdy hier mede noch niet altoos, dan u seer grote onbescheydenheyt in’t misbruyckē vande Schrift, alsmen u noch al schoon toe laet in desen al dat ghy mooght begheeren, ende dat oock onwaerachtigh is.


Siet nu mede oock hier hoe onvoorsichtelijck ghyluyden self met sulcke onwijse bewijsinghen dese uwe Opinie vande erfzonde te schande maeckt.

9.
Is die dwaesheydt, of (soo ghy’t heet) boosheyt ende verkeertheyt inde alghemeyne menschelijck natuere ende allen Menschen natuyrlijck aengheboren soo ghyluyden leert: so ist een soo onafscheydelijcke qualiteyt der Menschen, dat sy soo weynich afgescheyden mach worden van den Mensche, blijvende de Mensche een waerachtigh Mensche, als die hitte ghescheyden mach werden van den vyere, blijvende het vyer waerachtich vyer. Anders ist met water, yzer, hout, ende steen, niet van natuyren, maer door by-komste van den vyere heet gheworden sijnde. Ghemerckt die als het vyer daer af ghescheyden werdt, noch waerachtich water, yzer, hout ende steen moghen blijven, of schoon die van buyten aenghekomen (niet ingebooren) hitte van hem wert afgescheyden.

10.
Nu houden dese woorden Salomonis selve, dat de roede der tucht sulcke dwaesheydt verre vanden Iongeling sal dryven. 1 1 Prov. 22, 15. So mach dan die dwaesheydt afghescheyden worden van den Jongeling, dewijle hy noch levendigh blijft. So en is dan oock die dwaesheyt den Jongheren niet aenghebooren. Ende soo en is dan dese uwe Erf-zonde gheensins waerachtigh, so hier mede blijckt uyt dese Sproke Salomonis selve. Ende so blijckt dan oock dat dese uwe Opinien Madianiserende d’een d’ander self ombrenghen, ende dat ghyluyden onwijslijck my ’tswaerdt in de hant gheeft, daer mede ghy wert geslaghen.

xiiij. Ministers. Rom. 7. 19. xlj. 3.

1.
OMme voorts uyter experientien den verdorven aert alder Menschen te bewijsen, haeldy voor eenighe plaetsen uyt het 7. Capittel totten Romeren, ende onder anderen oock dese woorden: Ick en doe niet het goede dat ick wil, maer het quade dat ick niet en wil, dat doe ick. Ende segt daer by, dat het hier ghelijcke veele gheldet of Paulus dat spreeckt van den herborenen ofte onherborenen.

2.
Coornhert.

Ick neme die presentatie aen, ende sal nu houden als of d’Apostel dat sprake van den onherboornenen Mensche. So segghe ick nu: Ghelijck als het gheen quade, maer een goede boom moet sijn van natueren, die uyt haer natuyre goede vruchten voortbrenght: also en mach’t gheen quaet, maer moet een goedt mensche sijn van natuyren, die uyt sijn natuyre noch onherbooren sijnde, voort-brengt het ghene buyten alle twijffele goet is: alle onherbooren Mensche (so wy ’t nu beyde noemen) mach voortbrenghen, ja brenght voort uyt aenghebooren natuyre, dat hy het goede wil, ende het quade niet en wil, ’t welck beyde buyten alle twijffele goet is. So moetmen nu hier uyt u eyghen segghen ende toelatinghe op dese sproke by u self voort ghehaelt, oock ontwijfelijck besluyten, dat alle onherboren Mensche gheensins quaet, maer goet is uyter natuyren. Seght nu mannen, of ghy luyden met my teghen u eyghen opinie van der natuyren verdorventheyt haddet willen spreecken: soudet ghyluyden dat oock naecktelijcker te doen vermoghen hebben?

xv. Ministers. Rom. 7. 17. xli. 3.

1.
SO ick doe het ghene dat ick niet en wil, so en doe ick dat niet, maer de zonde die in my woont. Ende stelt d’Apostel also die inwoonende zonde als die oorsake, die hem verhindert het goede te doen. By dese inwoonende zonde verstaet hy anders niet, dan die verdorvenheyt der natuyr.

2.
Coornhert.
Dat ghyluyden daer anders niet by en verstaet, versta ick harde wel: maer d’Apostel self verstaet ghewisselijck daer wat anders by: namentlijck die quade ghewoonte met des menschen wille in hem allencxkens ghekomen: maer gheensins een quade natuyre buyten ’s menschen toe-doen hen van Adam aenghebooren.
3.
Of en wist d’Apostel niet so wel hier, als in’t tweede Capittel, daer voor wat natuyrlijck is ende aenghebooren: Seyt hy daer niet naecktelijck dat de Heydenen natuyrlijck het inhouden des Wets volbrachten? Daer en maeckt bylo d’Apostel de natuere (oock der heydenen) niet soo quaedt als ghylieden doorgaens pooght te doene: maer wel ter contrarien oprecht ende goet. Die Boom moet immers wel goedt sijn die sulcke goede vruchten, als het volbrenghen van des Wets inhouden is, voortbrengt. Merckt hier nu oock mede of die natuyre so quaet, verkeert, ende verdorven is als ghylieden leert. De Neen blijckt hier opentlijck, ende het contrarie dat zy goet is. Dat is dan oock al klaerlijck tegen dese uwe Opinie van de aenghebooren quaedtheydt.

4.
Seker so’t des Apostels voornemen waer gheweest alhier te handelen van eenighe aenghebooren of natuerlijcke quaetheydt alder menschen: Hy soude ten minsten hier oock erghens gheseyt hebben, dat hem de zonde natuyrlijck aenghebooren ware, dat hy natuyrlijck de zonde dede, of dat hy natuyrlijck het quade moeste willen. Maer hier af en vermaent d’Apostel niet een eenigh woordeken. Men vindt in dit gantsche Capittel die Namen van Baren of van natuyre niet eens verhaelt.
5.
Of soudy wel meynen dat d’Apostel soo weynigh onderscheyts weet te maecken, als ghyluyden weet, tusschen ’t ghene aengebooren of aengenomen is? Ick meyn tusschen ’tghene dat ons buyten ons toe-doen natuyrlijck is ingebooren, ende tusschen ’t gene dat niet buyten ons toedoen vrywillich in ons is gekomen? Neen, so onbescheyden en toont hy


sich niet oock in desen selven brief met zijne ghelijckenisse vande natuyrlijcke tacken, gewasschen zijnde uyten stamme des Olijfbooms: ende tusschen die vreemde Enten die uyt den wilden Olijfboom ghesproten zijnde, van buyten daer inne gegriffijt waren, daer wist d’Apostel in desen wel onderscheyt te maecken: soude hy’t dan oock niet hier, waer sulcx zijn meyninghe gheweest, hebben weten te doene?
6.
D’Apostel en schrijft hier niet een eenigh woordeken van een ingheboorene (soo ghy’t wilt trecken) maer wel van een inwoonende zonde. Dit alles en heeft in uwe onbescheyden ooghen geen onderscheyt altoos: De Apostel maeckter af een inwoonder, dat is gheen ingeborene, maer een vreemdelingh: maer ghyluyden wilt daer een inghebooren burgher uyt maken. Is dal al recht? Wat is lichter om mercken, dan dat d’Apostel met die byname der zonden, inwoonende, meynt niet een inghebooren, maer een van buyten ghekomen inwoonende zonde? Soo valt oock gheensins swaer om mercken, dat dese sproke krachtelijck vernielt uwe Opinie vande aenghebooren zonde: ende dat ghy also met een waerheydt u selfs onbekent zijnde, self strijdet tegen die schaduwe van uwe onwaerheydt.
Dit alles bewijst sich oock niet min vastelijck dan klaerlijck inde navolgende woorden Pauli: so ick dan doe dat ick niet en wil (te weten t’quade) soo en doe ick dat nu niet, maer de sonde die in my woont. Seght nu doch, wie anders is dese persoone die daer spreeckt Ick: dan die onherboren mensche (soo wy dat nu nemen) die van Adam voortkomt? Dese en doet dan oock niet het quade dat hy niet en wil, maer een ander die niet van Adam voort komt: Wie is ditte? Wie anders dan die inwoonende zonde? Nu ist gewis dat dese twee geen een en zijn: want waer dat, so mocht die onherbooren mensche niet segghen: soo en doe icks nu niet. Daer zijnder dan twee, als een die ’tquade niet en doet, ende een die ’tquade doet. Die ’tquade niet en doet, is de onherboren Mensche, komende van Adam. So moet dan oock d’ander die quaet doet niet voortkomen van Adam. Dit is die inwoonende zonde, die daeromme oock niet en wert ghenoemt die ingebooren zonde. So blijckt hier uyt nu klaer als die dach, dat die natuerlijcke onherbooren mensche, die het quade niet en wil ende niet en doet, oprecht ende goet is. Ofte soudet niet goet zijn het quaet niet te willen ende niet te doene? Wie mach dat loochenen? Wie mach dan oock loochenen dat wy van Adam niet quaet, maet goet worden ghebooren? Dat oock die inwoonende zonde ons niet en is aengeboren? Soude dit Capittel dan ooc eenichsins mogen dienen tot sterckinghe van uwe opinie van de aengeboren zonde? Ick en meyne niet datmen meer daer teghen mach spreken.
Wt het weynigh dat hier vooren geschreven staet moogdy nu, als uyt het speur van’t dier oordeelen hoedanich het schrift is dat ick in’t langhe ghemaeckt hebbe op u luyder my overghesonden geschrifte: ende daer by oock hoe ydel van alle bewijsinghen, hoe vol van alle verwerringen, ende hoe vreemt van alle waerheyt u luyder overghesonden gheschrift is: doorgaens self so strijdende tegen u opinie die ghy pooght te bevestighen, datmen niet anders en behoeft om die omme te stooten, dan die vermolsende stutselen self by u tot steunselen van u, van self vallende, opinie selve voortgebracht. Het schip sal (geeft my de Heere t’leven) dit Bootken, niet dan het munster met brengende, volghen. Doch moogdy daer en tusschen licht verstaen (sluyt partijdigheyt u verstant niet) uyt dese vijfthien voorsz. stucken, dat ick over groote redene hebbe om te twijfelen aen dese uwe leere. Gemerckt elck, ja die swackste der selver in mijnen oogen meer dan genoegh schijnt om u gantsche opinie vande Erfzonde, soo ghy die leert, grontlijck te vernielen. Want nae dien elck dese ghenomen is uyt uwe eyghen allegatien ende woorden, daer mede ghy dese uwe opinie pooght te bewijsen: wat bewijs anders dan uwe bewijsinghen selfs behoeftmen om die onwaerheyt van sulcke uwe opinie te bewijsen? Mach hy oock gheloove hebben in zijn eyghen segghen, wiens eyghen seggen zijn eygen seggen selfs tegen spreeckt, wederstrijdet, ende valsch te zijn betooght? Dit aenmercken bracht my eerst in berade oft oock noodigh ware, u mijn geheele gheschrift over te senden dan niet. Des niet te min daer by oock bemerckende, wat een veroude Opinie, een Partijschappe, ende een Voor-oordeel inder Menschen herten al vermach: hebbe ick voor my genomen het selve gheheele gheschrift als ick dat anderwerven doorsien, ghebetert, ende gecopieert sal hebben, u luyden over te senden. Op hopen of ghyluyden door’t middel van dien tot kennisse van u Misverstant, of ten minsten ick, door u voorder bericht daer op, tot kennisse van mijne dolinge (ist dat ick hier dole) soude mogen komen tot beteringe van ons luyder verstant, tot stichtinghe van andere Menschen, ende tot eere vande salighmaeckende Waerheyt. Den welcken de God des waerheydts door Christum die Waerheydt selve, zijn Geest der Waerheydt in desen gewaerdige te verleenen de zielen van u luyden, van allen lief-hebbers der waerheydt, ende daer onder oock van

u ende alder menschen dienstschuldigen D.V. Cooornhert, Amen.


Bootgen
Of Adam sterffelijck dan onsterffelijck was gheschapen.
Ondersoeck
Tot vereeniginghe van de
strijdt-schijnende Sproken.

Tot welcken daghe ghy daer af eet, suldy den doodt sterven. Gen. 2. 17.
Ende alle de tijdt die Adam leefde is gheworden 930. Iaeren, ende hy sterf.

Twyffelijk bedencken.

STerf Adam eerst als hy neghenhonderdt ende dertigh Jaeren oudt was: Hoe mach waer sijn dat hy sterf ten selven daghe als hy at van de verboden vruchte?

Schriftuerlicke vereeninge.
Daer sijnder die seggen datmen hier verstaen moet, dat Adam ten daghe sijnre overtredinghen sterffelijck wert, ende van doe voorts aen began te sterven.

Twyffelijk bedencken.

Die uytlegginghe en vernoeght my niet, als wesende verde ghehaelt. harde ghedrayt, ende teghen die klare woorden Godes, niet alleen houdende dat Adam soude sterven, maer dat hy ten selven daghe sterven soude. Dat’s niet beginnen te sterven. 1 1 Joaas 4, 1. Alsment soo moghte gloseren, soo hadde Jonas sich selve so seer niet behoeven te quellen ende te vertoornen in sijn beschaemtheydt, dat Ninive niet en verging binnen veertigh dagen, maer hadde mede moghen segghen, dat die Stede binnen die veertigh daghen verganckelijck was gheworden, ende oock vergaen soude, oft schoon noch eerst gheschiede binnen neghen hondert Jaeren. vernoeght u daer mede?

Schriftuerlicke vereeninge.

Dat en segghe ick niet, maer verhale wat anderen daer op segghen. Nu vraghe ick wat ghy ghevoelt van Adam: te weten, of hy onsterflijck, dan of hy sterflijck van Gode was gheschapen?

Twyffelijk bedencken.

Dat Adam onsterflijck gheschapen soude sijn gheweest, en heb ick nerghens ghelesen inden Bybele. Want waer dat, soo hadde hy nimmermeer moghen sterven. 2 2 Gen. 3, 22. Oock en hadde hy door’t eten van den Boom des Levens niet onsterffelijck moghen worden. Wie mach worden ’t ghene hy nu al is? Wederom schijnt hy onsterffelijck te sijn gheweest, nadien anders de straf, ende ’t freyghement van de doot vergheefs soude sijn. Wie mach even nu al ten doot veroordeelen, dreygen of verschricken mette straffe des doots, van dit of dat te laten, die hy noch van selfs al is onderworpen? Aldus ben ick des aengaende in twijffele.

Schriftuerlicke vereeninge.
Soudemen die onstreffelijckheyt Adams niet wel moghen verstaen voor het middel tusschen die onsterflijckheyt ende die sterffelijckheyt? Ick meynt so. Dat Adam, so hy niet van den verboden Boom, maer eerst van den Boom des Levens hadde ghegheten, dat hy dan onsterflijck soude sijn gheweest: ghelijck hy nu sterflijck worde als hy van den verboden boom at? te weten dat hy van selfs sterflijck was, noch onsterflijck, maer moghelijckheyt in sich hadde, omme etende van den Boom des Levens onsterflijck, ennde wederomme etende vanden verboden boom sterflijck te worden?

Twyffelijk bedencken.
Ick en weets niet, maer vinde eenighe saken die my behinderen te gelooven dat Adam van self niet sterflijck en was, te weten na den lichame.

Schriftuerlicke vereeninge.
Welcke sijn die?


T wyffelijk bedencken.

Dat hy in der tijt gheschapen was. Ende mitsdien in der tijt verstaen moeste. Want wat beginne heeft ghehadt, dat moet oock eynde hebben. Gelijck de gantsche Werelt selve met alle sijn ingheweydt van levende ende doode Schepselen, als beginne hebbende ghehadt, eynde moet hebben. Alst huys dan moeste vergaen, waer soude de Waert ghebleven sijn? Oock mede was Adam die ruste des slaeps onderworpen, die mede een suster is van de doot. Hy behoefde ende nuttighde verganckelijck voedtsel, so was hy oock verganckelijck. Immers hy was na den Lichame beginne-hebbende ende van de verganckelijcke Aerde gheschapen. Alle welcke saken my verbieden te gelooven, dat Adam, of hy schoon niet en hadde ghezondight, nae den lichame onsterflijck gebleven soude sijn, te meer noch overmits hy sichtbaer was. 1 1 2 Cor. 4, 18. Nu is (so d’Apostel tuyght) alle dat sichtbaer is tijdelijck, dat is verganckelijck. Maer die dinghen die niet ghesien en worden sijn eeuwigh. Also schijnet dat Adam al voor sijn overtredinghe na den lichame sterflijc was. Soo en moght hy oock niet sterflijck worden dorr sijn overtredinghe nochte andersins: dus en mach my (segghe ick noch) die vreemde glose van’t sterflijc worden Adams voor’t sterven opten selven dagh gheensins versaden. Ende moghen dese strijdigh-schijnende sproken daer mede gheensins in mijnen ooghen vereenigt worden. Lieve brengt my een ander middel voort tot vereeniginge deser spreucken indien ghy die hebt.

Schriftuerlicke vereeninge.
Gaerne, ende dat onder verbeteringhe van wijser, met gedinghe oock, dat ghy dit mijn ghevoelen niet lichtelijck ghelooven, maer eerst opte proef-steen der Godlijcker schriftueren proeven sult.

Twyffelijk bedencken.
Dat ghedinghe gae ick gaerne aen. Laet nu hooren u meyninghen in desen.

Schriftuerlicke vereeninge. 2 2 Van vierderleye sterven of dooden.
Vindt men maer eenderleye aert van sterven ende doodt in de heylighe Schriftuere, of veelderleye?

Twyffelijk bedencken.
Veelderleye.

Schriftuerlicke vereeninge.
Welcke sijn die voornemelijckste?

Twyffelijk bedencken.
Het sterven of doot in den lichame: Het sterven ofte de doot in de siele des Menschen die tweederleye is, te weten, des onschuldts ende der onnooselheyts, ende een der zonden: Ende het sterven of de doot in Lijf en Ziel des Menschen. 3 3 Doodt des lichaems. Van des Lichaems sterven of doot sprack de Heere als hy seyde: 4 4 Joan. 6. 48. uwe Vaderen hebben inde Woestijne Manna gegeten, ende sy sijn ghestorven: Alsoo handelt oock onlochbaerlijck van’t lichamelijck sterven, 5 5 Gen. 5, 5. ende doode de seeene spreucke in geschille dat Adam sterf als hy 930. Jaeren gheleeft hadde.

Schriftuerlicke vereeninge.

Dat houde ick also met u. 6 6 Doodt des onschults. Maer waer blijckt in de Heylighe Schrift van ’t sterven ende van de doot der zielen? 7 7 Mat. 8, 22 Ephe. 2, 1, 2. Luc. 15, 24.

Twyffelijk bedencken.
Daer de Heere seyt: Laet die dooden hare dooden begraven. Ende daer Paulus seydt: Ende ghy, doe ghy doodt waerdt door uwe zonden ende misdaden, inde welcke ghy voormaels hebt ghewandelt. Dit’s de doodt des onnooselheyts ofte onschults. 8 8 Doodt der zonden. Ende van d’ander, te weten, van de doot der sonden leestmen: 9 9 Rom. 6, 2. Colos. 3, 3 Hoe souden wy, die de zonde ghestorven sijn, daer inne noch leven? Ende noch: Want ghy sijt ghestorven, ende u leven is verborghen met Christo in Gode.

Schriftuerlicke vereening h e.
Dat gaet noch al wel. 10 10 Eeuwighe doot. Nu verwachte ick ghetuychenisse van de doot in lijf ende ziele beyde. 11 11 Mat. 10, 28

Twyffelijk bedencken.

Daer af seyt de Heere Also: En wilt niet vreesen den genen die’t lichaem dooden, ende de ziele niet en moghen dooden: Maer vreest veel eer den ghenen die Lijf ende Ziele mach verderven in de Helle? 12 12 Psal. 33, 22 Joan. 8, 21 24. Dit is de doot der zondaeren die d’alderquaetste is. Want dese sterven in hare zonden. Dit’s die eeuwighe doot. Siet daer hebdy die vierderleye maniere van sterven, of van dooden, by my verhaelt, metter Schriftueren ghetuyghenissen bewesen.

Schriftuerlicke vereeninge.

Also ist. Laet ons nu ondersoecken welck van alle dese dooden Adam ten daghe sijnre overtredinghe sterf. Acht ghy’t oock gheweest te sijn die lichamelijcke doot?

Twyffelijk bedencken.
Neen gheensins. Want die sterf hy niet ten selven daghe als hy zondighde, maer meer dan neghen hondert Jaren daer na. 13 13 Gen. 5, 5 Ende en mach my die vreemde glose van dat hy dien dagh began te sterven, gheensins vernoeghen.

Schriftuerlicke vereeninge.

Soudet wel gheweest sijn die eeuwighe doot van lijf ende ziele?

Twyffelijk bedencken.
Hoe mach dat sijn? Soude die straf swaerder sijn dan de Wet?

Schriftuerlicke vereening h e.
Laet u dat so vreemt niet gheven. Veele van de gheleersten duydens also.

Twyffelijk bedencken.
Dat’s fellonye.

Schriftuerlicke vereening h e.
Hoe dat?


Twyffelijk bedencken.
Als de Rechters, daer ’t den hals ghelt, twijfelen, of de misdadighe den hals verbeurt heeft dan niet, so bevrijt die twijfele den misdadighen van der doot. Want alle goede Rechters in twijfelijcke saken altijdt die barmhertighste sijde kiesen. Neemt datter een Wet zy, dat een Dief die de waerde van thien gulden ghestolen heeft, sal ghegeesselt worden, ende dat een van de Schepenen vonniste datmen hem hanghen soude, wie en soude sulcken Rechter niet fel noemen, als swaerder straf wijsende dan die Wet self van sulcken misdaedt is eysschende? Wat doen dese Rechters, daer af ghy hier seght, anders in den Vierschare Godes? Waer leestmen dat Godt tot Adam heeft gheseyt: Tot welcken daghe ghy daer af eet, soo suldy den eeuwighen doot sterven? Nerghens. Nadien men nu so wel vindt een tijtlijcke als een eeuwighe doot: Ist niet felheydt, dat zy in des barmhertighen Godes Vierschare uyt henluyden goet-duncken Adam in den eeuwighen doot Vonnissen? Maer of Godt gheseyt hadde (als Neen) dat hy dan den eeuwighen doot soude sterven: hoe soude in sulck woordt Godt waerachtigh hebben moghen blyven, als hy naemaels Adam door Christum uyt den eeuwighen doot verloste? Of wat hope moghte Adam meer ghehadt hebben, om uyt den eeuwighen doot te gheraecken, dan die vertwijfelde Duyvelen self? Wil men dan die waerheyt Godes niet bestaen te beschuldighen van loghen: men sal moeten houden, dat Godt den Adam niet en heeft ghedreyght metten eeuwighen doot.
Schriftuerlicke vereeninge.
Dat houde ick met u. Immers de Heylighe Schrift en tuyght niet een woordt van dreyghement op Adam van den eeuwighen doot by Gode ghedaen. Ist dan niet gheweest die lichamelijcke doot alleen, ende ist niet ghewest die eeuwighe doot in lijf ende ziele te samen: wat doot sal’t dan gheweest sijn die Godt Adam dreyghde, ende die Adam ten daghe sijnre overtredinghen sterf? Of wel gheweest soude sijn die doot der zonden?
Twyffelijk bedencken.
Hoe mocht Adam sterven ’tghene hy noyt en hadde gheleeft? Hy en hadde noyt die zonde gheleeft? Hy en hadde noyt die zonde gheleeft, nochte ghezondight als hy van de verboden vruchte at. Dus en moght dat niet zijn die doot der zonden, die hy ten selven daghe als hy eerst zondighde sterf.
Schriftuerlicke vereeninge.
Noch seghdy niet qualijcken. So en blijft dus nu van uwe vierderleye manieren van sterven ofte dooden gheen ander over, dan alleen het sterven of die doot, niet des lichaems maer der zielen, te weten, die doodt van’t onnoosele ende onschuldigh leven, dat in Adam was eer hy vande vruchte at, soude dat wel sijn dat hy ten selven daghe sterf?
Twyffelijk bedencken.
Dat soude my voorwaer niet vreemt duncken, ende dan soude gantsch over een komen metten woorden van den Apsotel Jacob.
Schriftuerlicke vereeninge.
Welcke sijn die?
Twyffelijk bedencken.
Dat terstont als die begeerlijckheyt heeft ontfanghen, 1 1 Jac. 1, 15. de selve die zonde, ende dese den doot baert, te weten, den doot van ’t onschuldighe ende onnoosele leven.

Schriftuerlicke vereeninge.
Sonder twijffel, dat alles gheschiede in Adam ten selven daghe, ende het moeste oock sijn. Want ghelijck die ziele is het leven des lichaems, alsoo is Godt het leven der zielen. 2 2 Deut. 30, 20. Isai. 59, 2 Nu scheydet die zonde, als een middelwant, den Mensche van Gode. So volght noodtsakelijck dat ten selven daghe, ja terstont, als Adam zondighde, de zonde hem af-scheyde van Gode, dat is van’t leven sijnre zielen. Moeste dan niet na der zielen sterven terstont als hy zondighde? Wat is dit sterven der zielen doch anders, dan een af-scheyden van Gode, die der zielen leven is, ende die doodt anders dan een verlies van’t leven. Van wat leven anders, dan van het onnoosele ende onschuldighe leven, dat Adam te vooren hadde in Gode? Alsmen dan neemt dat Adam sterf na der zielen dit onnoosele leven, soo dat hy gheraeckte in den zondelijcken doot der zielen, overmits die zonde nu in hem leefde, ende niet meer d’onnooselheyt, soo en isser gheen schijn altoos meer van strijdigheydt in de twee voorghestelde sproken. Gemerckt Adam also wel na den lichame noch langhe mochte leven, niet teghenstaende hy na der zielen ten selven daghe also sterf: 3 3 1 Tim. 5, 6 als een Weduwe die noch in wellusten leeft an den lichame, des niet teghenstaende levendigh doodt is, dat is na der zielen doot is.
Twyffelijk bedencken.
Die meyninghe behaeght my tot dat ick beter hoort. Want dese komt oock in den gront over een met het leven ons in Christo Jesu gheschoncken van Gode, die’t nochtans alles gheboet ende ghebetert heeft dat Adam misdaen ende verdorven hadde. Want de Heere Christus en gheeft niemandt oock die aldergheloovighsten niet hier opter Aerden d’onsterflijckheyt des lichaems. Welck voorwaer geweest moeste sijn in dien Adam die selve lichamelijcke onsterflijckheyt door sijn ongheloovigheydt aen Godes Woordt verlooren hadde ghehadt. Want anders mosten onwaerachtigh sijn die woorden Pauli: 4 4 Rom. 5, 20 Maer so waer die zonde overvloedigh is geweest, daer is noch meer overvloedigh gheweest die ghenade. Seker indien in Adams lichaem die zonde overvloedigh hadde gheweest in de werckinghe van de lichamelijcke doot: moest daer dan ooc, te weten, in Adams lichaem, die ghenade niet overvloedigher sijn gheweest met hare werckinghe int wech-nemen van de lichamelijcke doodt, ende in’t invoeren vande onsterflijckheyt?

Schriftuerlicke vereeninge.
Alsoo ist, ende vooorwaer ghelijck Adam door sijn ongheloovicheyt aen Godes woort verloor niet het leven sijns lichaems, maer sijnre zielen: also mede gaf Godt hem gheloovigh sijnde, ende gheeft noch alle daghe dooor Christum, allen die in hem ghelooven, het leven ende die onsterffelijckheyt, niet des lichaems, maer der zielen.

FINIS.


[leeg]

"""Bootgen uut het schip van de tweede antwoorde van D.V. Coornhert."" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."