II. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Van de erf-zonde, schulde, ende straffe. Duplyck van D.V. Coornhert."" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."
"""Van de erf-zonde, schulde, ende straffe. Duplyck van D.V. Coornhert."" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."


Van de
Erf-zonde, Schulde, ende Straffe.
DVPLYCK
Van
D. V. Coornhert.
Opte Replijck vande Predicanten aen henluyden den 15. Mey, 1581. Overghelevert.

[afbeelding]

T’AMSTELDAM,
By Iacob Aertsz. Colom, Boeck-verkooper, wonende op’t Water, inde Vyerighe Colom, Anno 1630.


[leeg]


In den Name Christi begonnen
Den 10. October, 1580

IN den Iare1578. sagh ick inde ghedruckte Iustificatie van de stede Leyden , 1 1 Staet te mercken dat de plaetsen in desen aenghetoghen uyt Calvijns Institutien ghetrocken zijn, gedruct in Latijn, tot Geneven by Joannem Gerardum, Anno 15550, welcke, ende gheen ander druck de Schrijver van desen heeft. onder anderen oock een Artijckel, uyt een gheschrift by den uwen, den Heeren Staten overghegheven, houdende dat des Overheyts ampt zoude sijn den uyterlicken mensche met uyterlijcke straffe. Dat is, die ghene die den uyterlijcken vrede der Kercken verstooren met ghevancke nisse aen den lyve, of met gelt- boeten te straffen. Dit verdroot my hertelijck, dat bekenne ick rondelijck : als die daer door beduchte voor een nieuwe doodinghe, om saecken des gheloofs, tot verderf van veele onwyse zielen, ende voor nieuwe oproer, tot verderf van Landen ende Luyden. Als ick daer door nu naeckt sach by den uwen te wesen d i e meyninghe by Calvijn, tot Geneven, by anderen tot Bern, oock in Engelant in ´t werck ghebracht ende by hem Calvijn, oock by Beza, met een Boecxken elck te bewijsen bestaen sijnde, namentlijck dat d´Overheydt den Ketteren immer oock die door berispen of wederspreecken van uwe Leere uwe uyterlijcke Kercken-vrede verstoorde, behoort te vangen, aen den Lijve, of met gelt-boeten te straffen; So moght ick niet laten ter liefden van ’t ghemeyn besten, ooc van veel onwijse, ende dolende, yverige Menschen, u luyden hier af te berispen, volghens oock u eyghen schrijven daer voor door D. Tilium aen my, dat elck Christen sulcx te doen schuldigh is, ende u aen te bieden dat ick bereyt ware metter pennen, ende voorts in druck, tot oordeel ende nut der Lesers, Christelijc ende Schriftuerlijc te weder-spreken, het voorsz. u Luyder aengeven aen d’Overheyt, van datmen yemanden om saken van der conscientie aen den lijve behoort te straffen; Insgelijcx u Luyder zendinge; Also ick verstont dat sulcke uwe meyninghe van ’t Ketter-dooden, wederschriftelijc ende lantverderflijc is, ende dat ghy niet wettelijc om gemeynten te leeren ghesonden sijt. E n de hebbe daeromme u Luyden die selve mijne aenbiedinghe in een beslooten M i ssive opten xv. Augusti desselven Iaers 1578. toe-gheschict. Waer op ghyl. my met een Missive van den xi. Septembris daer aen volghende hebt gheantwoordt, wat min dan Eer ba erlijc ick swijghe Christelijc, maer recht bitterlijc, ende m y spottelijc bedanckende van sulcke mijne presentatie; schreefdy dat ghy’t soudt achten teghen eenen Oven gegaept te sijn, doch daer by van sulck u weygheren, stellende voor die


wichtichste redenen, dat my tot Leyden meer dan ick waerdigh ben, toe-ghelaten is gheweest, dat ick te hooghmoedigh zy, dat mijne valscheyden te menighvuldigh, ende als een Hydra sijn, 1 1 Actor. 7, 57. dat mijne opinien tegen u Leere so grouwelijck ende Godslasterlijck sijn (so ghylieden seyde vernomen te hebben) dat ghylieden die sonder groote verschrickinghe ende ontsettinghe niet en mooght hooren, &c. Ende is deze onvrundelijcke Brief by u Arnolde ende Donderklock gheondertekent.
Als ick nu dien Brief ghelesen hadde, ende ghemerckt de voorschreven uwe redenen van niet te willen teghen my u saken voorschreven, oock u Leere inden Catechismo verdedighen, welcke uwe redenen seker (mach men sonder u bedroeven waerheyt seggen) sodanich sijn, dat e ē onschamele Bordeels Hoere so licht een Eerlijcke Matroon Hoerderye soude moghen aensegghen, a ls ghy dit my aenseght, maer oock even so qualijck als ghy sulcx van my bewijsen soude connen: soo heb ick my by eenighe tot Delft daer sulck u onvru n dtlijck schrijven aen my ghefien hadden, daer af verantwoort, ende daer by de sake voorts laten berusten, my vernoeghende in mijn ontschuldt ende goede Concientie, die ick als duyfendt ghetuyghen boven sulck u lasterlijck aen-segghen moet ghelooven.
Waer na in den Somere 1580. my vertelt is gheweest dat eenighe van den uwen aldaer tot Delft niet vernoeghende met sulck weygheren van u meyninghe te verantwoorden, u Lieden so verde hadden ghebracht, dat ghy u verklaerden w illich te sijn te beantwoorden ’ t ghene men u Lieden van mijn gheschrifte soude leveren, maer met my wilde ghylieden niet te doen hebben.’t Welck ghehoort, was ick willich mits beding van vier saken; te weten eerst, dat ick als aenseggher soude u Lieden voor-stellen sulcken Propositie alst my soude ghelieven; namentlijck, of d’Overheydt Wettelijck yemant om gheloofs-saken mach dooden. Ten tweeden, dat ons schrijven aen wedersijden niet verdruckt, maer tot nu van yeghelijck ghedruckt soude worden. ten derden, dat ghylieden my om desen handel gheen moeyten en soudet veroorsaecken aen den Heeren Staten ofte aen anderen. Ende ten vierden, dat ick eerst hier af u Lieder schrift wilde hebben gheonderteeckent. Hier af bewillichde ghylieden de drie laetste saken, weygherende d’eerste, die immers boven allen dinghen in redene bestaet. Te weten, dat ick als aenseggher self voort soude behooren te stellen ’t ghene ick voor doolinghe in u Luyder Leere oordeele ende weten soude te bewijsen; Ende niet dat ick aensegghere van u Lieden mijnen partyen sijnde, wetten soude ontfanghen, waer af dat wy spreken souden, ende ick antwoorden soude moeten


op’t ghene u believen soude my voor te stellen. Want dat niet ander en ware dan of yemant in der Vierscharen eenen aen seyde Overspel; ’t welck hy weet waer te sijn, ende te konnen bewijsen: ende de beklaeghde van Overspel antwoorde, neen, ick wil met u van gheen Overspel handelen, maer bewijst my condy dat ick yemants ghelt heb ghestolen. Wie soude den Rechter voor oprecht konnen achten, so hy voor vonnisse wees dat dese aenclager den beclaeghden soude moeten aensegghen diefte, daer af hy maer twijffelijck vermoeden heeft, ende dat hy soude moeten swijghen van’t Overspel dat hy weet ende bewijsen can? Niemant die redelijck ware.
Also gingt my hier met u Lieden. Die opinie van ’t Ketterdooden sach ick nu by u Lieden opentlijck te wesen, ende wist ghewis dat ick vermocht (door den Heeren ghenade) te bewijsen dat die selve opinie wederschriftelijck is, ende Landt-verderflijck. Daerom nam ick voor van die sake, als oock boven al nootsakelijck in desen tijden, om sulck u quaedt voornemen in tijts te moghen wederstaen, met u Lieden eerst te handelen, ende weygerde mitsdien eerst te handelen van de Erf-zonde, daer af ghylieden eerst wilde schrijven. Gemerckt ick daer inne noch niet als in’t ander gheresolveert, ofte eyndtlijck beslooten ben in mijne meyninghe.
Maer merckende dat ghy op uwe voorsz. so gantsch onbillick voornemen, van my u partye ende aenclagher Wetten te zetten, waer af ick met u soude handelen, soo stijf bleef staen, dat dit voorghenomen onderling schrijven, daer deur achter ghebleven soude hebben; Soo hebbe ick noch ghelijckewel sulck u, niet min onbillijck als ghewoonlijck ghebieden, over my, niet willen afslaen: So wel om gheleert te werden, ende mijn fauten te belijden indien ick doole, als om uwe doolinghe, de menschen condt te maken, indien ghyluyden doolt, tot stichtinghe, of van my self, of ten minsten van mijn even Mensche.
Hier op is in Iunio lestleden Anno 1580. ghevolcht die overleveringhe soo van u acte, houdende die voorsz. laetste drie, ende meer andere poincten by u drie Predicanten, uyten name, so ghylieden schrijft, van uwe Gemeente, met weten ende bewilliginge des kercken-raedts aldaer tot Delft ondertekent, in date den 27. Iunij Anno 1580. als oock van mijn schrift, daer mede ick ondersoecke, of de H. Schrifture oock sulcx tuyght vande Erf-zonde, als u Catechismus daer af leert, om by u ghesien ende gherepliceert te wordene opte selve mijen antwoorde, op ende teghen u lieder opinie, die u Catechismus eerst ghestelt heeft, ende pooght te bewijsen.


Welc k e u luyder Replijck my behandet is, ruym een vierendeel Iaers na die voorsz. overleveringhe, te weten opten zesten dach in Octobri daer na, die ick sonder alle partijdigheyt, met begheerlijcken aendacht doorlesen hebbe, hopende yet daer inne te vinden, daer by my eenighe dolinghen (my noch onbekent) ontdeckt ende overtuyght, ende ick midtsdien door verbetert soude moghen werden. Also ick u wel met waerheyt mach verseeckeren dat ick bereyt stondt (so ick noch doe metter harten) eer u Luyder dan mijn ghevoelen dat my in alle onseeckere saecken suspect is, toe te stemmen, by aldien ghy my maer weet te brenghen in twijffelijcken berade, of u dan mijn meyninghe der Godtlijcker Schriftueren ghelijck-metichste zy. Want my gheen ghemack, eere, profijt, noch veylicheyt door’t wederspreken van u Luyder opinien (maer wel het contrarie (dat niemandt en begheert) en staet te verwachten. Na welck Lesen ick die voorsz. uwe Replijcke sodanigh heb gevonden, als ghy lieden nu voorts sult moghen Lesen.


1.
DAt ghylieden arbeyden soudet, om my by den Mensche hatelijck ende grouwelijck te maken, door verghelijckinghe van my by hatelijcke Lieden, hadde ick al voor-zien ende in mijn Antwoorde op u Catechismum al voorseyt, derhalven my dat ooc niet en quetst. Dat sulcx oock gheschiedt is door eenen yver tot u Leere, om my die selve wedersprekende, ’tgheloove by den menschen te benemen, can ick wel vermoeden, ende en mach dien yver, daer met ghylieden uwes Naestens heyl soeckt, oock gheensins berispen daer inne, Maer dat die yver grooter dan verstandigh sijnde, sulckx so onbeleefdelijck doet met openbare Calumnien, en mach ick niet u dien Bal van Calumnien niet en dencke weder toe te kaetsen, maer doot te laten rusten. Also icx Christelijcker houde onrecht te lijden dan te doen. So is die eenvuldighe waerheydt oock van selfs wel so machtigh, dat zy gheen dubbelde loghenen en behoeft, om onwaerheydt te beschamen.
2.
Ghylieden ghesprooken hebbende van openbare ende lasterlijcke Ketteryen die als dickmael wederleyt sijnde, ende meer verfoeyt dan vervloeckt behoorden te worden, seght datmen voor sodanighe dwalinghe behoort te houden d’opinie datter gheen Erfzonde ofte aenghebooren verdorventheyt in den Mensche is. Dit segghen leghdy my op, maer t’onrecht, want datter gheen Erfzonde is, en hebbe ick niet gheseyt, maer twijffele of daer oock sodanighen Erf-zonde is, als u Catechismus leert. Ende ondersoecke die H. Schrift, of die oock sulcks daer van hout. Om dit mijn doen en mooghdy my niet berispen, sonder eerst te berispen u self, die door of met Thoma Tilio opten xv. Novembris, Anno 1577. aen my hebben gheschreven dat elck Christen gheoorloft zy die leere vande Gemeente sijns tijts te Examineren teghen de Apostolische Kercke ende Leere, of zy daer mede over een comt, ende so hy die bevindt daer af gheweecken te sijn, dat hem dan niet alleen gheoorloft zy, maer dat hy oock schuldigh is sulcke misbruycken te straffen.

3.
Dewijle ick dan zach dat u lieder opinie vande Erf-zonde allen Adams Nakomelinghen niet alleen zieck ende strafbaer, maer gantschelijck doot ende verdoemelijc maeckt, ’twelck ick inde Schriftuere so niet en hadde ghelesen. Soo hebbe ick moeten die selve uwe opinien teghen die Godtlijcke Schrift met gantscher aendacht balanceren ende ondersoecken, of die daer van oock also hout, als ghylieden daer af in uwen Catechismo leert. Ende dit met des te meerder ernst, overmits ghylieden self houdt daer aen soo veele gheleghen te zijn.

4.

Want ick lese by Calvinum dat hy d’Erfzonde 1 1 Traite de la Predestination fol. 120. maeckt een vande eerste Fondamenten des Christenheydts. Soudet my dan, die daer sulcx als ghylieden daer af leert, niet en vernam in die H. Schrift, niet die moeyten waerdigh sijn om sulcken fundamentale leere t examineren? ’t Is wel waer dat u luyder Leeraren wel ghewoone sijn noch meer andere fundamenten der saligheyt ende Religie te stellen daer’t henlieden te passe comt, alsoo ick zie dat Beza in sijne Schriften alleenlijck, die my ter handen sijn ghekomen, noch behalven het voorsz. sijn Meesters fundament ghestelt heeft twee anderen: te weten die a kennisse van de Drievuldigheyt, 2 2 a Du devoir a punier les heretiqes fol. 140. die hy noemt het eenighe fundament van de Religie ende oock die b Predestinatie die hy daer seyt te wesen het eenighe fundament onser saligheyt. 3 3 b Inde titule ad Sycophātarum, c Maer des niet te min, alhoewel ick geloove datter gheen twee of drie eenighe fundamenten moghen wesen. Immers datter gheen ander fundament onser saligheyt ende Religie en mach gheleyt worden dan dater gheleyt is, te weten Jesus Christus, die wat anders is dan de Predestinatie oft Erfzonde: So heb ick, ziende dat ghylieden in u Catechismo, op dit fundament van uwe Erf-zonde u gantsche leere sijt bouwende, die sake niet konnen verachten, maer met ernstigher op-merckinghe (so ick gheseyt hebbe) daer op moeten achten ende nae-speuren, of moghelijck u lieder ghevoelen in desen recht ende het mijne valsch moghte sijn.

5.

Dat ghylieden voort seght tot noch toe niemant te sijn gheweest die d’Erfzonde in twijfele gheroepen soude hebben, betoondy daer mede dat u niet ter handen en sijn ghekomen, of dat ghy niet en hebt ghelesen die Dialogus Bernardini Ochini een van u lieder Leeraeren selve, daer hy een Dialogum eyghentlijck stelt vande Erf-zonde, ende wel Meesterlijck die selve in twijfele treckt.

6.

Ghy werpt voor het ghevoelen Castellionis in desen. Sijn Schriften en sijn gheen Bybele, die ende niet Menschen segghen gelt by my in saecken van soo grooten ghewichte. Doch mach’t sijn dat hy op dese sake niet ghenoech ghelet, of oock dat hy’t niet verstaen heeft. Wat mensch verstaet het alles? Of heeft hy’t daer na verstaen (soo’t schijnt) mach’t sijn dat hy den tijt noch niet en sagh sijn ghevoelen daer af te verclaeren.

7.

Maer ghylieden seght by hem ende anderen sulcx ghelaten te sijn gheweest, overmits die clare ghetuychnissen der H. Schrift der Vaderen van oudetijden, ende die experientie van de ghetuyghnissen der Heylighe Schrift hadde ick begonnen te handelen alleenlijck, ende dencke nu oock


nadien ghy’t my voor werpt ooc wat te segghen vande authoriteyt der Vaderen, vande Oudtheyt ende vande experientie.

8.

Hy bekent (schrijft ghyluyden) dat die vier Kercken, die roomsche, Luthersche, Ghereformeerde ende Doopersche, d’Erfzonde t’samen bekennen, ende daer inne over een komen, hoe wel sy ontrent die selve Leere eenighe verscheydenheyt hebben. Ick bekenne oock noch meer, te weten: dat ick self oock een Erfzonde bekenne, maer niet so als ghy die leert. daer ghyluyden so slechtelijck seght van eenighe verscheydenheyt, en staet so slecht niet in mijn antwoorde op u Catechismum: gemerckt ick daer gestelt hebbe so seer grover verscheydenheyden: dat die meer dan te veel ende te groot zijn, dat die meer dan te veel ende te groot zijn, om oock uwe geloovers in desen swaerlijck te doen twijfelen. Want d’een noemet schult ende straf, d’ander schult sonder straf. D’een substantie d’ander qualiteyt, ende d’een seyt die door Christum wech genomē te zijn: daer toe seyt d’ander neen. Daer d’een seyt dat die concupiscentie geen zonde en zy, so die wederstaen wort, seyt d’ander die selfs zonde te wesen, ende soo voorts aen. Souden sulcke groote verwertheyden ja contrarieteyten in een selve articule dan noch gheen twijfelens oorsaecke gheven?

9.

So ist dan wel (seghdy voorts) een groote vermetelheydt ende goetdunckenheydt van den ghenen die hem nu niet en ontsien, soo klaren ende gheapprobeerden Artijckel in twijfele te trecken, seghdy waerheydt, voor soo veele dese uwe Leere vande Erfzonde beroert. Maer niet daer mede ghy hier nae seght dat ick besluyt dat het ghevoelen vande Erfzonde onghegrondt is. Want ick hier handele als een ondersoecker, ende noch niet als een rechter van dese uwe opinie vande Erfzonde. Maer daer ghy dit mijn doen swaerweghende, een groote vermetenheydt noemt, handelt ghy wat min dan onsichtelijck. Ghemerckt ghy daer inne oock beschuldicht den uwen te recht, ja oock u self, indien ghy my hier om te recht vermetelijck moocht noemen. Want ick acht immers van ghylieden even soo weynich, als Oecolampadius een van uwe eerste Leeraren, ghelooft die lijflijcke teghenwoordigheydt Christi inden Nachtmael, ende noch veele minder datmen sulcke teghenwoordigheydt door die aenbedinghe mach bewijsen. Wildy nu weten hoe Oecolampadius ende oock ghylieden in hem derhalven voor vermetel wert ghescholden by den Roomsche Catholijcken, 1 1 Libro. iij. cap. v. soo leest Roffensem teghen Oecolampadium, ende ghy sult vinden desen sinne, Seker, overmidts Christus daer teghenwoordich is, daerom wert hy daer te recht aenghebeden. Ende op dat sulcke aenbedinghe soude gheschieden, hebben veele van de Vaderen, soo met heur Predicatien, als met heure Schriften den volcke daer toe onderwesen. Daeromme indient volck ghedoolt heeft, soo hebben oock die Vaderen gedoolt, ende en heeft nochtans niemant dese dolinghe tot desen daghe toe wedersproken, dan ws ghelijck, als Berengarius ende Wicklef. Ende dese waren sodanighe dat syluyden om hare Ketteryen vande gheheele Kercke gantschelijck verdoemt waren.

10.

Dese selve Oecolampadius claghende (in’t voorschreven boeck) 2 2 Libro iiij. cap. xvii. a. datmen Gode minder dan menschen ghelooft moet hooren vanden selven Roffensem ’tghene hier nae volcht. Wonder ist dat yemandt soude konnen ghelooven, dat Christus die belooft heeft sonder ophouden te blijven, zijn Kercke in soo treflijcke uytlegginghe des woordts, so vele hondert jaren ghedoocht soude hebben te dolen, etc. volcht. Rechts oft ghelooflijck ware dat hy (Christus) voor by gaende soo veele ende soo treflijcke Vaderen, soo veele alderheylichste mannen, ende soo veele Godt gheleerde luyden, u luyden Ketteren ende Apostaten eerst na vijfthien hondert jaren verkooren soude hebben, den welcken hy dese waerheyt soude openbaren.

11.


Soo wordt oock van Ruardo ghehandelt 3 3 explicat. & Ruardi tom. 2 . fo. 33. 6. Calvinus om dat hy die Leere vande substantiatie hadde derren noemen een ongheschickte ydelheydt, daer op Ruardus ten laetsten seyt also:

Wat grooter verwaentheydt ende vermetelheydt ist een ongheschickte ydelheydt te noemen een Leeringhe, die welcke by na als uyten gheloove den volcke voorstelt Sint Augustinus, Sint Ambrosius, met seer veele Kerckelijcke Doctoren, ende die oock die generale Concilien vande Kercke bevestigen.

12.

Hoe vrymoedelijck oock die selve Calvijn 4 4 Institu. i x. 58. heeft derven schrijven teghen die ghenoechdoeninghe sietmen in zijn Institutien, daer men leest al ditte. Weynigh beweghen my die dinghen die my inder Ouderen schriften tot veele plaetsen voor komen. Want ick sie (om simpelijck te segghen) dat zy by na alle, welcker boecken noch voor handen zijn in desen gestruyckelt zijn, of te seer scherp ende hert ghesproken hebben.

13.

In dese vrymoedicheydt (ghyluyden noemet in my teghen u Leere vermetenheydt) 5 5 quest. & Respon. fo. 58. heeft oock Besa zijnen meester na-gevolcht, daer hy sprekende vander zielen voortteelinghe schrijft alsoo: Wat veele vande Ouden van dese saecke ghevoelt hebben en acht ick niet op. Na dien dan hier uyt blijckt hoe onbeschroomdelijck uwe Hooft-Leeraren hebben derren verscheyden Articulen by den Vaderen ende oock Concilien selve gheapprobeert zijnde gheweest, van allen ouden tijden, niet alleen aen twijfelen, so ick aende opinie van dese uwe Erfzonde soo ghy die Leert,


doe, maer oock daer opentlijck teghen te gevoelen, die te verwerpen, ende valsche te schelden, soo gheve ick u luyden te bedencken met wat recht ghy my die vryheydt om aen U Leere te twijfelen moocht benemen, t’welc ghyluyden ende die uwen doorgaens aen sich nemen int veroordeelen vande vaderen van de roomsche Kercke ende van de gantsche Concilien. Die en hebben u sulcx niet toegelaten teghen henluyden ende ghyluyden self schrijft aen my selve dat het elcken geoorloft is.

14.
Is dit nu niet een groote vermetenheydt, 1 1 M inisters. dat dese soo wel die drie andere Kercken, als oock die Kercke selfs, inde welcke hy ghedoopt is. Veroordeelt in een Leere die van der Apostelen tijden af gheleert ende onderhouden is gheweest, ghelijck Augustinus van alle H. Vaders ende Scribenten die voor hem gheweest waren, betuycht:? wat doet hy anders, dan dat hy alle Christelicke Kercken die vander Apostelen tijden af gheweest zijn, veroordeelt ende verwerpt.

15.
Ick en veroordeele noch uwe leere in desen niet, 2 2 N. veele min die drie ander Kercken Leere. Dit seghdy sonder waerheyt, maer ick ondersoeckt of die Heylighe schrift also oock hout, als uwe Kercke in desen leert, ende dit volghens u luyder eyghen schrift door Tilium aen my ghesonden. Daer inne ghy selve seght dat elck Christen schuldich is sulcx te doene, doe ick dan daer oock qualijck aen? Doet ghy ooc wel in’t dichten van onwaerheyt? Of soude logen spreken heyligheyt voor u luyden, ende het doen dat elck Christen schuldich is sonde voor my moeten wesen? als oock ghyluyden self Besa, Calvijn, Carelstat, Oecolampadius, Swinghel, Musculus dusanus, Bucer, ende andere uwe voorneemste leeraren de Roomsche Kercke, in welcke ghyluyden ghedoopt waert, hebt verlaten: dedy dat sonder eenighe oorsake, of om dolinghen die ghy hielt te wesen inde Leere aldaer? Zeghdy t’eerste, hoe moochdy die lichtvaerdigheyt verschoonen? Zeghdy ’tlaetste, hoe zijt ghy vry van ’tveroordeelen vande Leere des Kerckx, inde welcke ghyluyden ghedoopt zijt? Ziet nu met wat eerbaerheyt dat ghyluyden my hier so swaerlijck bestaet te beschuldighen, om ’tgene ghy self opentlijck ghedaen hebt, soo int veroordeelen vande Leere in gheen weynighe noch kleyne stucken, als int verwerpen ende verlaten vande Kercke, ’twelck ghyluyden noch gheen van beyden met waerheyt van my en moocht seggen.

16.
Leest eens believer u Besam in dit zijn 3 3 Confessio Christ. Cap. 7. segghen: uyt het ghene wy tot hier toe verklaert hebben, kan die aendachtighe Leeser licht oordeelen om wat rechtvaerdiger oorsaecken wy over gegaen zijn vande Papistelijcke tot die Christelijcke kercke: ende hoe seere dat sy doolen, die daer meynen dat wy alleenlijck om eenighe lichtvaerdighe ende middelmatighe saecken teghen haer twisten: daer wy ter contrarien inde somma vande Leere des Salicheyts plats met heur oneens zijn, etc. Also mede gheven alle d’ander voornoemde ende elcke van henluyden ghenoechsaem een ghelijcke redene, waer door syluyden sich vande Roomsche Kercke hebben afghescheyden. Seght nu lieve, gheschiet dat sonder vermetenheyt? sonder verwerpinghe vande Leere? ende sonder veroordeelen vande Roomsche Kercke, Vaderen ende concilien? verwerpt ghyluyden daer mede niet allen Christelijcken Kerken, die vander Apostelen tijden af zijn gheweest? Daer en treckt ghyluyden niet een, maer groote menichte van treflijcke artikulen, in twijfele, disputeert daer teghen, ende oordeelt die voor menschen Leere, voor dolinghen, voor loghenen ende blasphemien. Wat segghen die Roomsche Catholijcken hier op? Dat machmen sien alleen in dese navolghende eenighe plaetse om veel anderen te vermijden.

17.
Na-dien dat den Kercke ghenoech bekent is deur d’aldernaerstichste ondersoeckinghe, 4 4 Offes. contra Oecolam pad. lib. 1. Cap. 31. wat van Christo inghestelt is: ende t’selve heeft ghevonden te wesen den sinne van dit woordt, t’gene ghevonden is gheweest, ende dat oock om ghelooft te worden, leert. Soo is u, O ketter, voorgheschreven dat ghy voorts aen niet anders en sult soecken, of anders en salder nemmermeer soeckens eynde wesen. Een weynich daer voor schrijft de selve oock teghen Oecolampadium aldus: ende wy hebben u hier voor vermaent dat ghy af sout legghen die verheffinghe uwes moets, door de welcke ghy u eensaem oordel stelt boven het eendrachtich ghevoelen van so veele alderheylichste ende aller gheleerste vaderen. Sodaniger berispinghen vande vermetenheyt, stoutheyt, ende verwaentheyt in’t veroordeelen van u luyder Leeraren vander Catholijcken Leere zijn meest alle Boecken der Catholijcke Schribenten deser tijden vol. Vande waerheydt of onwaerheyt van dien en oordeele ick hier niet, maer laet u luyden sien, of ghy my al bescheydelijcken beschuldicht voor vermetel, om mijn twijfelen alleen aen u luyder Leere in dit stuck. Daer ghyluyden self, met meest al die uwen in veele groote saecken, die Vaders, die Concilien, ende die Roomsche Kercke vrymoedelijck derft veroordeelen voor een Antechristische Leere.

18.
Wy bekennen dat dit ’trechte middel is om 5 5 Ministers. een Leeringhe te beproeven os sy onrecht is.
Hier schrijfdy my met waerheyt toe, tgene 6 6 N. dat ick doe, namentlijck dat ick ondersoecke of u Leere in dit stuck onrecht is: maer onwaerheyt schrijfdy hier voor daer inne, dat ick alle Christelicke Kercken vander Apostolen tijden af gheweest zijnde veroordeele. Want dit zijn mijn woorden niet alleen noyt gheweest, maer oock mijne ghedachten niet. Speur ick nu oock doo’r rechte middel (soo ghyluyden hier self bekent) omme te beproeven of u leere in dit stuck onrecht zy: wat port u luyden doch my so onvrundelijck om sulck mijn recht doen te lachteren? Of is recht doen by u luyden scheldens waerdich? Dat en hadde ick op u luyden niet betrout.


19.
Ten eersten heeft hy ghesocht of die name 1 1 Ministers. des dincx selve, te weten, dat woort Erfzonde, inde Schriftuere stondt, ende heeft het daer niet ghevonden, ghelijck wy gaerne bekennen dat daer inne niet te vinden is.

Dat ick nae den Name van Erf-zonde 2 2 N. sicht, en sal gheen verstandighe my onrecht gheven. So die H. Schrift niet elcken recht gheeft, die nieuwe woorden inne voert, dat ghylieden nich berghens in dit u gheschrift met een eenighe definition hebt verclaert wat het ding is dat ghy leert, ende hier verstaet, en hadde ick niet ghemeynt dat vallen soude: Ende en kan u luyden daer inne oock gheen recht gheven. Ick meyne oock niet dat ghy Calvino sult onghelijck gheven, dat hy den Catholijcken beschuldight van veele nieuwe Namen by henlieden voort-ghebracht, die men in de H. Schrift niet en vindt. Sijn woorden sijn dese:

20.
Van’t Veghevyer, 3 3 Inst. viij. 168 van de voor-biddinghe der Heyligen, van de Oor-biecht, ende dierghelijcken meer, en werdt niet een Syllaba ghevonden in de H. Schriftuere. Maer want dese dingen by de authoriteyt der kercken inne-ghestelt sijn. Dat is (op dat wy waerachtelijck spreecken) door d’opinie ende ’t ghebruyck is aen-ghenomen, dat moet alles voor uytlegginghe der Schriftueren gehouden worden. Dit sijn Calvijns woorden. Maer dat ist niet alleen, Calvijn is oock t’onvreden, datmen den Namen verdienste in-ghevoert heeft, die doch ghevonden wort int Boeck van Syrach, uyt het welcke ghylieden self hier na wat bestaet te bewijsen. Noch seyt Calvijn aldus elwaerts.

21.
Waer toe, ick bids u, 4 4 Instit. x. 50. was dat noodigh den Name verdienste inne te voeren. Nadien men het loon der goeder wercken dadelijck ende sonder aen-stoot met een ander Name moghte verclaren? Maer hoe vele argernisse dat in sich behelst, blijckt met groote schade des Werelts. Seecker alsoo het een seer hovaerdighe Name is, so en vermoght het oock niet anders dan die genade Godts te verduysteren, ende den mensche met een quade hovaerdye te besmetten. Ick bekenne wel dat de Oude Scribenten der Kercken die Name vast hier ende daer ghebruyckt hebben. Maer och of zy met dat misbruyck van een woordeken, den Nakomelinghen gheen oorsaecke van dolinghe en hadden ghegheven. Maeckt dan Calvijn self, oock Beza, 5 5 Confess. fidei cap. 4. xix. so veele swarigheyts van die eene Name, die oudt, ende by den Ouden Scribenten ghebruyckt is gheweest. Ja oock dat Beza, so wel de Griecken als Latijnsche Patres, daerom voor onachtsaem, jae besmetters der H. Schriftueren schelt. Ist al vreemt, dat ick inde H. Schrift zochte, of dit woordt Erf-zonde daer inne oock stont gheschreven. Men lese oock Calvini Interim,. O. 3. verso, daer hy ’tselve handelt van den Name Missa, die hy seydt in’t Nieuwe Testament nerghens ghevonden te werden, ende men over-weghe ’t een teghen ’t ander.

22.
Soo heeft hy daer uyt, 6 6 Ministers. ende oock uyt het eerste voorts besloten, dat het ghemeen ghevoelen van de Erf-zonde onghegrondet was, etc.

Hier sijn twee Calumnien, d’een, 7 7 N. in dat woordeken besloten, ende ’tander inden Name gemeyn, by u luyden hier ghestelt, want dat ickx hebbe beslooten, en suldy in mijn Schrift niet vinden. Insgelijcks niet dat ick spreecke van’t ghemeen ghevoelen van de Erf-zonde. Want ick van u luyder ghevoelen in uwen Catechismo ghestelt alleenlijck handele, ende niet van ’t ghemeen ghevoelen. Of daer nu schoon yet staet dat men op’t gemeyn ghevoelen schijnt te moghen trecken. So en handel ick daer doch met opset alleenlijck van u lieder ghevoelen, ende dit twijffelijck sonder noch te besluyten.

23.
Daer ghylieden nu seght, dat ick die ghetuyghnissen tot bewijs, so ghy ’t acht, van dese uwe opinie dienende, gheboghen soude hebben, tot mijn ghevoelen, is u luyder vooroordeel, ’t welck ghy in dit u gheschrift noch met een eenigh Tytelken niet en hebt konnen doen blijcken. Maer ghylieden doet wel blijcken, dat ghy die twee Sproken inde Catechismo tot bewijs vande Erf-zonde, neven d’andere ghestelt, te weten Ephes. 2. 3. Ende Genes. gheboghen hebt, tot bewijs van de selve uwe opinie, also ghy self hier na opentlijck bekent, dat d’Erf-zonde niet vastelijck daer mede bewesen en kan worden. Daer toe buygt ghylieden die nochtans. Also mooghdy hier wel dencken dat ick hoogh verwondere, dat ghylieden nerghens en schroomt een ander met u vuyl te bekladden. Voeght dat u Lieden oock al wel? Ende noch seghdy vromelijck dat Pelagius ende Arrius voormaels, ende noch hedendaeghs de Wederdoopers die Schrift lasen ende lesen, als ghylieden my hier op-dicht. Dat heet den balck uyt eens anders ooghe willen trecken. Want ghylieden poghende my vuyl te maecken, daer mede dat ghylieden mijn doen ghelijckt by het doen van Arrio, van Pelagio, ende vande Dooperen, besmet u selven met dat schandelijck vuyl. Ghemerckt ghylieden hier inne my aenseght, dat ghy in’t minste niet en vermooght te doen blijcken, ende ter contrarien uyt u eyghen belijdingen blijckt, dat ghylieden die Schrifture buyght ende mishandelt, do ghylieden seght dat Pelagius ende Arrius ghedaen hebben, ende die Dooperen noch doen. Dit’s een groote onbedachtheydt ofte bitterheyt. Dese onvrundtlijcke Calumnien en dencke ick u niet te verghelden: Want niet in Calumnieren, maer in waerheyt spreken worden die Menschen ghesticht.

24.
ende besluyt, 8 8 Ministers dat het ghevoelen van de Erf-zonde ongegrondt is.

Dat besluyt ick nerghens, 9 9 N. maer ghy besluyt dit u segghen met onwaerheyt. Daer mede ghy niet en mooght bewijsen, dan dat ghyluyden niet oprechtelijck en handelt


25.
Maer heben die Oude Vaders, 1 1 Ministers. die aldernaest die tijden der Apostelen gheleeft hebben als Ireneus, die welcke ontrent 60. Jaeren na der selver afganck heeft begonnen te schrijven. Tertullianus, Cyprianus, ende anderen, die daer na ghevolght sijn, die oock haer Leere met haeren bloede bezeghelt hebben, niet soo wel de Apostolische grondt konnen weten als dese?

26.
Recht also handelen die roomsche Catholijcken oock teghen den uwen, 2 2 N. ziet hier voor 10. ende dit u Luyder voorspel van my te beswaren met het aenzien van de Oude Schribenten, ende vande outheyt, bracht my in bedencken dat u ontbreeckt het ghetuyghnisse der Godtlijcker Schriftueren. Sonderlinghen, nademael my onverborghen is hoe lichtsinnigh u Hooft-Leeraeren ghewoone sijn, die Outheydt, die Vaderen, ende oock Concilien te verwerpen ende verachten, daer die henluyden teghen sijn, so ick hier voor 12. ende 13. al een weynich hebbe gheroert. Hoewel icx nu daer by hadde moghen laten blijven, alsoo ghylieden in my met gheen redene het selve teghen u Leere doende mooght berispen, dat ghyluyden met na-volginghe in den voorsz. uwen Hooft-Leeraeren prijst teghen de Roomsche Kercke: So heb ick nochtans u dese uwe onbillickheyt so naeckt voor ooghen willen stellen, op hope, of ghy die moght verstaen, ende dat in deser manieren.

27.
U lieder vraghe is hier, of die Oude Vaders oock Martelaers so na aen der Apostelen tijden niet so wel der Apostolische gront soude konnen weten als ick? Daer op segge ick rondelijck ja, ende moghelijck al veele beter.
Nu vraghe ick wederomme, of die selve oude Vaders, als mede menschen wesende, niet so wel hebben moghen erghens inne dolen als ghyluyden? Ick meyn ghy sult mede moeten bekennen ja. Mochten zy dan mede doolen: wat sekerheyt sult ghylieden in desen uyt henlieden moghen nemen, in saken, daer henlieder meyninghe niet over een en stemt met de H. Schriftuere? Stemt dan in desen heur meyninghe over een met die H. Schriftuere, wat behoeft ghy hulp tot u bewijs in desen uyt henlieden die menschen waren, te halen, als ghy’t self uyt die Heylighe Schriftuere mooght bewijsen? Behoeftmen oock het licht der Manen daer de Zonne helder schijnt?

28.

Hebben’t dan dese Oude Vaders soo wel oock gheweten als ghylieden wat d’Apostolische grondt was, waerom derft ghylieden anders ghevoelen dan zylieden? Vraeghdy waerinne? 3 3 Ireneus. Ick en meyne niet dat ghy met Ireneo ghevoelt in sijne menigh-vuldighe 4 4 a Lib. 4, c. 43 Allegorien, als van’t vreemde a vyer, 5 5 b 5. fol. 303 van der Dieren ghespleten b Clauwen, 6 6 c 318 ende erkauwen, van de c Bijle, ghevallen in’t Water, 7 7 d 5. fo. 322 van’t d Paradijs, van e Tamer, 8 8 e 4. cap. 42 9 9 38 f Jacob ende Esau, g Gedeon, h Loth, 10 10 g 3. cap. 19. 11 11 h 4. 51. ende ontallijcke meer. So acht ick dat u lieder zinne gheensins over een komt met den zinne Irenei, daer inne dat hy leert, dat Godt uyt sijn i voor-weten verhardet, datmen hier ter werelt k volmaeckt mach wesen, 12 12 k dat die Menschen een l vrye wille hebben, 13 13 l ende dat Godt den m Mensche heeft geschapen (niet so ghylieden leert, 14 14 m om sijnder Eeren willen, maer) omme vaetgens te hebben, daer inne hy sijne weldaden soude storten, dat is om den Menschen sijnre overvloeyende goetheyt deelachtich te maken, ende ons sijnder te doen ghenieten, maer niet van ons, het zy Eere of anders te ghenieten. In alle dese stucken gheefdy u lieden self oorlof om te ghevoelen teghen desen Ouden Leeraer. Hebdy dan al recht, dat ghy my so onvrundtlijck handelt, om in een stuck dat ick noch niet en hebbe gelesen, teghen hem te twijffelen.

29.

Desghelijckx hebbe ick noch so quaden ghevoelen niet van u Lieden, dat ick soude konnen vermoeden u lieder meyninghe over een te komen in eenighe van de grove doolinghen van Tertulliano, ende van Cypriano. Dese twee steldy neven Ireneo. Waer van d’eerste, 15 15 Tertulianus al hoe wel na hy mede der Apostelen tijden was, 16 16 a August. exēp. 107 eenen a Lichamelijcken Godt droomde oock die b Ziele seyde lichamelijck te wesen, der quader menschen Zielen na der doot in d’alder-booste c Duyvels te veranderen, 17 17 b Ibidem. ende die tweede d Huwelijcke als Hoerderye verdoemde. 18 18 c August. de heres. 86. Ende heeft d’ander namentlijck Cyprianus, een Boeck ghemaeckt van de e sterflijckheyt, 19 19 d Conti adversa legis & Prop. lib. 2. c. 9. Et Idem de heresium ad quod vult Deus &c. 86. ’twelck Augustinus seyt dat gheheel te lachteren ende te verwerpen is ende oock gheleert, datmen den ghenen die buyten die ghemeenschappe van de Catholijcke Kercke f ghedoopt waren totte Kercke komend, weder-doopen moste. 20 20 e August. exēp. 107 Daer hebdy nu die ander twee Oude Vaders my teghen gheworpen, niet anders dan of ick over groote vermetenheyt stoutheyt ende neus-wijsheyt, betoonde daer inne, dat ick aen een eenigh stuck van heur Leere (indien zy’t anders so ghy ’t leert, gheleert hebben, dat my noch niet en blijckt) derf twijffelen: 21 21 f Lib. retract. 2. cap. 18. Ende ghyself met uwe Hooft-Leeraeren gheeft u self vrye Wille-keur, om veelreleye stucken van heure leeringhen te weder-spreken, ende valsch te oordeelen, toont ghy-lieden u self so doende oock al billijcke Rechters over my die u even Mensche ben? Doedy niet self teghen dese drie oude Leeraeren selve by u ghenoemt, ’tghene ghy in my straft, sonder noch te hebben doen blijcken dat ick hier inne teghen henlieden ghevoele? Soo seytmen self stelende tot anderen: Ghy moet niet stelen. 22 22 Rom. 2, 21

30.

Wie sijn doch dese Wijse Mannen? Wy dencken dat hy Pelagium ende zijnen aenhanck daer mede meent.


31.
Dit’s niet dan openbare Calumnie, 1 1 N. want ick Pelagium metten sijnen aldaer met mijne woorden niet ghemeynt en hebbe, soo uwe onvrundtlijcheyt hier dencken. Mijne eyghen woorden waren dese: Terstont aen de Apostelen tijden sijn veele doolinghen geslopen inde H. Kercke: Mach daerom die lancheydt van tijde valsche Leere veranderen in oprechte? Daer op volght stracx. ’t Is wel so, dat veele wijse Mannen sulcx saghen ende berispten: Die daeromme vande Wolven (in de Kercke ghekomen) verbeten waren: maer daerom en waren die verdruckte gheen Wolven, noch die verdruckers gheen Scaepen inden H. ooghen Godes. Alsoo betoondy Vrunden oock gheen oprechtigheydt in die woorden by u ghevoeght totte mijne houdende, die sulckx zaghen daer toe ghy voeght als hy nu ziet etc. Want dit’s u dichten, niet mijn segghen. Ende mijne woorden houdende alleenlijck die sulcx zaghen: streckten op die woorden by my rechts daer voor ghestelt, te weten: Veele doolinghen. Zeght nu ghy mannen, soudy oock willen datmen uwe woorden so verkeerdelijck drayde, ende so arghelistelijck ’t gunt daer niet in en zy, by voeghde? Maer wat anders dan uwe ontvrundtlijcke herten tot my-waerts doet u dit mijn segghen van wijse Mannen op Pelagium duyden? Mochtmense op niemanden daer voor verstaen? Of sijn Athanasius ende andere meer niet van de Arrianen verdruckt gheweest? Immers oock Simeon, de zoone van Cleopha, die van de Ketters verdruckt, ja door henlieden toe-doen ghedoodt werde terstont aen der Apostelen tijden, sprack ick niet van doolinghen die terstondt aen der Apostelen tijden inghesloopen waren? Opte naeste aen der Apostelen tijden, soo’t by my verstaen is gheweest, ende gheensins op Pelagium, die langhe na quam, behoorde ghylieden dat ghenomen te hebben, so ghy mijne woorden neit en haddet willen verachten.

32.
Ick hebbe in een cleyn Boecxken, tot Gent Ghedruckt, ghelesen; daer inne die van uwe Religie hen selve noemen Consistorianten. Ick en moght u luyden met gheen goede conscientie noemen Gereformeerde maer veel eer Gedeformeerde. Nochtans moste ick u Luyder Ghemeynten by wijlen noemen. Daerom ick niet moghende u noemen Ghereformeerde, ende niet willende een schandt-name van Ghedeformeerde, van Sacramentarij, van Beelde-stormers, Rebellen, Oproerders, Calvinisten, ende andere meer (daer mede uwe vyanden, niet alleen Ro. Catholijcken, maer oock Consessionisten in heure Schriften u hatelijck schelden) ghebruycken: stelde ick den Name dien ick sagh dat die uwe hen self aennamen, ende dit waerachtelijck (Godt die de herten kent is mijn ghetuyghe) om verbitteringhe te vermijden. Dit duydet ghy nu op’t alder bitterste. Dat en leert u de Liefde niet, die niet arghs en denckt. Het moet u oock wonder seer doen, dat ghylieden van dit eenighe woordt so grooten feest maeckt. Des niet te min schrijfdy self daer by, dat het om den Name niet van noode is te strijden: ’tWelck ghylieden self in’t schrijven verghetende, terstont daer self doet. Ende doet also’t ghene ghy daer self onnoodigh seght te wesen.

33.
Doch ons ghevoelen is, 2 2 Ministers. da het veel beter zy Consistorianten dan Pelagiaenen ghenoemt te werden.

34.
Een weynigh hier nae seghdy, 3 3 N. dat ghy in alder eenvoudigheyt sonder schelden of quaet spreken wilt handelen. Dat is prijselijck. Maer in u Schrift my over ghesonden, by u drye Ministers gheonderteeckent, hadt ghy dat mede belooft al voort over zenden van dit geschrift wel drye maenden ruym. So waert ghy doe oock al schuldigh hier in dit voorspel van desen geschrifte u penne van u ghewoonlijck schelden wat te speenen. Dit doedy niet. Is dat noch in alder eenvoudigheyt ghehandelt? Of ist met u gheen schelden dat ghy-lieden yemanden niet seer bedecktelijck voor een Pelagiaen scheldet? Seecker indient so Christelijck ende Eerlijck waere, alst wel Godtloosich ende schandelijck is, metten Turf-teven te arbeyden wie den anderen de hatelijckste ende bitterste schandtnamen conde gheven: My soude gheen stof ghebreecken by den Roomschen Catholijcken, omme u lieden te bespouwen mette Namen van mmer dan vijftichreleye oude Ketteren. Welcker begraven Ketteryen zylieden segghen dat ghylieden metten uwen weder op die bane brenghet. Maer want die verwinner in sulcken laster-krijgh niet en kan veroveren dan den roem van Godtloosicheyt ende schandt-waerdigheyt: Soo wil ick u luyden hier inne u konste laten toonen, ende die victorie gaerne gheven. Alsoo ick seker ben dat gheen schelden, maer waerheydt in twijffelijcke saken verwint, ende stichtelijck is. Ende oock dat sulcke uwe doornstekelige schamperheyt meer betoont wat ghy-lieden zijt, dan wat ick ben. Seker ist, dat, ghelijck gheen pluymstrijckers prijsen den onvromen vroom, also oock gheen vyants schelden den vromen onvroom mach maken. Neen gheen Menschen woorden moghen der dinghen aert veranderen. Nadien ick dan zie dat u lieden Hooft-Leeraers vrymoedelijck den Scholen der Roomsche Kercken ghewoone zijn te schelden voor Pelagianen: Soo hebbe icx my te minder van u Luyden te belghen. Als die meer arbeyde (met Godts hulpe) om eyghen quaetheydt te vermijden, dat Godts ghenade in mijnder macht heeft ghesyelt, dan om ander luyder quaet-klap te beletten, dat my te doen onmoghelijck is.

35.

So bekennen wy, 4 4 Ministers. datter veele oude Dwalinghen sijn, die men om haer outheydts wille niet behoort toe te staen, maer veel meer schuldigh is te verwerpen, rc.

Volght noch: Alsoo ghelt oock gheen prescriptie, noch oudtheydt des tijdts teghen de waerheydt.


36.
Maer hier maeckt ghy-luyden een onderscheydt, 1 1 N. tusschen een ghevoelen dat by eenighe Leeraeren, of Concilien, uyt heur eyghen hooft, of by de kercke uyt Godes woort ghehouden is gheweest. Hier inne doedy recht, dit volghen oock uwe Leeraren doorgaens als sy den Roomsche kercken, ooc Patres ende der Concilien ghevoelens wrijven opte Toetsteen der Godlijcker Schriftueren, ende ondersoecken of die schriftuere oock also doet dan niet. Vinden sy neen, so verwerpen sy t’selve vrymoedelijck. Alsoo blijckt uyt u luyder eyghen seggen dat dan eerst ende anders niet, het ghevoelen vande kercke, vande Concilien, of vande Vaders behoort te gelden, als sy heur ghevoelen connen bewijsen oprecht te zijn met het getuych der H. Schriftueren. Wat noot ist ons dan dubbele moeyten te doene? Waerom wilt ghyluyden hier dringhen opt ghevoelen der kercken? ghyluyden diet aenneemt alst u dunckt bewesen te zijn, ende wederomme verwerpt alst u dunckt niet bewesen te moghen worden metten H. Schriftuere? wat baet dan het segghen hier van u luyden, aldus of alsoo heeft de kercke die Concilien, dees ofte die Vader ghevoelt: als ghy niet en vermoocht te bewijsen metter H. Schriftuere dat sulck hun ghevoelen die Godlijcke Schrift ghelijckformich is? Condy dan oock metter schriftuere self u ghevoelen bewijsen: wat van noode ist menschen tuychnisse voort te halen daermen die Godlijcke heeft? Dit segghe ick tot u luyden die der Roomsche Kercken traditien soo vrymoedelijck verwerpt, teghenspreeckt ende veracht.

37.
So veele het vegevier aengaet, 2 2 Minsiters. dat is wel een oudt ghevoelen, maer wy bevinden gheensins dat t’selve vander Apostolen tijden af inder Kercken gheloof ende van de Oudt-vaderen ghedreven is gheweest.

38.
Terstont hier voor bekendy datmen oude 3 3 N. dolinghen om heur oudtheydts willen niet en behoort voor te staen, maer veel meer schuldich is te verwerpen. Hier inne zijn wy’t eens, maer daer inne niet, soot schijnt, dat ghyluyden die alderoudtste dolinghe wat meer recht soudet willen gheven dan een jongher dolinghe: soo dat een doolinghe van twaelf hondert of veerthien hondert jaren wel verworpen behoort te worden, maer niet een doolinghe van veerthien hondert of 16. hondert jaren. Daer teghen ick so wel houde verwerpelijck te zijn een dolinghe die vier duysent jaren, als een dolinghe die vier hondert jaren oudt is. Want langh onrecht en wordt nemmermeer recht. So en mach oock gheen loghen al mocht sy hondert duysent jaren heerschappen ende gheloove hebben, nemmermeer in waerheydt veranderen.

39.
Voorts om te bewijsen dat Augustinus 4 4 Ministers. maer ghetwijfelt ende niet gheleert soude hebben datter een veghevuyr zy, brenghdy een sententie uyt hem voort daer hy zijn ghevoelen maer twijfelijck schijnt te stellen vant veghevier. Hier dooldy voorwaer groflijc ende en mach ick niet twijfelen, soo ghy sodanighen faute in my saecht, of ghyluyden en soudt my aensegghen dat ick onbeschaemdelijck of onvromelijck handelde, wat is dat doch voor een bewijsinghe. Op dese plaetse schijnt Augustij twijfelijck te spreecken vant veghevier: Daer by blijckt nu dat hy nerghens sekerlijck daer af en hout ofte schrijft. Wildy nu sien of ghyluyden al eerbaerlijck ende oprechtelijck handelt, soo leest maer (uyt meer andere) dese navolgende plaetsen alhier uyt Augustino ghestelt, ist dat ghy die te vooren niet en hebt ghelesen.

40.
Maer soo yemant moghelijck zijnen acker 5 5 August. de Gen. contra Mani. lib. 2. cap. 20. niet en heeft ghebouwet ende die selve toegelaten heeft metten Doornen verdruckt te wordene: die sal in desen leven hebben die vervloeckinge zijnre aerden in alle zijne werckinghe: ende hy sal hebben na desen leven of het vaghevuyr, of d’eeuwighe pijn, also en sal niemant dese sententie ontgaen. Item noch elwaerts moochdy leesen. Lib de vera & falsa penitentia cap. 18. maer soudy dit boeck willen suspecteren, niet jeghenstaende het den decreten doorgaens is inghelijft, so leest hem ad fratres in Eremo Sermo. 44. ende ghy sult vinden deghelijck bescheyt tot bewijs dat hy hielt niet alleen datter een Veghevuyr is, maer oock wel naecktelijck datmen voor den verstorvenen behoort te bidden, op dat sy uyter pijnen verlost moghen werden. Nadien nu ghyluyden so veel houdet van Augustino daer hy voor u luyden schijnt dat ghy self hem noemt die ghtrouwe ende vermaerde leeraer der Christelijcke Kercken, immers dat Calvijn self hem by wijlen seyt te wesen die alderghetrouste verklaerdere der Oudtheyt in de kerckelijck Leeringhe: soo behoort ghyluyden hem oock in dit stuck vant Vaghevuyt, insghelijcx vande aenbedinghe der Heylighen met meer andere derghelijcke leeringhen wel geloove te gheven, of ten minsten af te staen van anderen met zijn authoriteyt (by u luyden self daer hy u mishaecht verworpen zijnde) te beswaren.

41.
Belangende die dwalinghe der substantie, 6 6 Ministers. die is oock wel oudt, maer nochtans in geenderley manieren so oudt niet, datse voor Augustinum ofte oock tot zijnen tijden bekent is gheweest.

42.
Dat is gheseyt: 7 7 N. alle dolinghe die oudtste is, die is de waerachtichste. Dese onse doolinghe is ouder dan die dolinghe vande substantie. So volcht dat dese onse doolinghe oock waerachtichste is. Is dat met u luyden al goet bewijs: bewijst eerst uyter Heylighe Schriftueren dat u Leere in desen waerachtich is: t’welck ghedaen zijnde en slmen u nae de oudtheyt niet vraghen.

43.
Soo is dan die oudtheyt van dese dwalinghen 8 8 Ministers. (vanden Vagevuyr ende transubstantiatie) niet te ghelijcken by de oudtheyt vande Leere der Erf-zonde. Welcke alle oude


Vaderen alsoo hebben bekent, datse oock de selve tot wederlegghe sommiger dwalingen haers tijdts ghebruyckt hebben.

44.
Dit dickmael voortkomen met d’outheyt ende Vaderen betoont niet duysterlijck hoe weynich ghyluyden self die Heylige Schriftuere in desen betrout: ende om u te betoonen dat ghyluyden immers u hooft Leeraer Calvijn inden Roomschen Catholijcken spotlijck scheldet: hebbe ick u hier noch eenmael voor ooghen willen stellen eenighe plaetsen uyt ontallijcke vele, op hope of ghy eenmael wilce ophouden van my te doene, dat ghyluyden vande Roomsche Catholijcken geensins en wilt lijden.

45.
Ick en acht oock niet (seyt Calvijn) op der ouden sententien, 1 1 Calvinus vera Christiane pacificationis Eccle. reformande ratio 4. verso. die dese middelaers hier t’samen gheraept hebben, om die waerheyt te overvallen. Het is deser duysterlinghen ghewoonte, alle wat ghebreecken by den vaderen wort ghelesen, t’samen te schrappen, niet anders dan of yemant het gout versuymende alleen het schuym ende die greynen verwerpende, niet dan het wechwerpsele neerstelijck vergaderde. Als sy ons dan voorwerpen dat die plaetse van Malachia (nota tes de plaetse Malachi. 1. 11. die de Roomsche Catholijcken tot bewijs vander Missen alleen eeren) alsoo uytgheleyt wert van Ireneo, dat die offerhande van Melchisedech alsoo ghehandelt wort van Athanasio, Ambrosio, Augustino, ende Arabio: so zy henluyden metten cortsten geantwoort, dat die selve Schrijvers erghens oock interpreteren ofte wtlegghen het hout voor t’lichaem Christi, maer dit soo lacherlijck, dat die reden ende waerheyt ons dwinget anders dan syluyden daer af te gevoelen, etc. volcht. Dese goede Middelaers moghen dan eens ophouden in een quade sake te strijden metter ouden sententien, etc. ende noch terstont daer na. Wy hebben daeromme niet te meynen dat Ambrosius ofte yemant anders uyt alle die schare der ouden scherper ghesien souden hebben dan d’Apostel, etc. Ende noch, onse wedersaeckers siende ons verchiert metten woorden Godes, rapen die ghetuychnissen die zy konnen bekomen, die sy veele met cavilatien, verargen omme also metten voorgeworpen damp des oudtheyts het licht des Godlijcken waerheyts te verduysteren, etc. Ende noch een bladeken achterwaerts. Laet nu die Papisten ofte anderen den Papisten niet seer onghelijck zijnde duysentmael roepen datmen voormaels het broot offerde, dat d’oude soo pleghen te doen, dat het gheen nieuwe ghewoonte en is, soo sal ons wederomme soo menichmalen, gheoorloft zijn te excipieren, dat Christi bevel een onbuyghelijcke seghel is, die door gheen gewoonte der menschen door gheen prescriptie van tijden, noch door gheen nieuwe insettinghen verruckt of verandert behoort te worden, Item. Q. Ibidē. Hier resteert noch d’ander ordeninghe der dooden, welcker verhael sy willen dat inden Avontmael sal gheschieden op dat henluyden soude ghegheven worden een plaetse van vercoelinghe van licht ende van vrede: Dit en ontkenne ick niet te zijn gheweest d’alder oudste ghewoonte, ende alsoo die macht der ghewoonheyt groot is, ja oiock een heerschappie, soo zijn alsulcke ghebeden, ick bekennet, oock by Chrisostomum, Epiphanium, Augustinum, ende heurs ghelijcken voor goet gheacht geweest, overmidts die vanden voor ouderen als van hant tot hant overgelevert waren, etc. Item O. 2. wie en weet niet dat die ouden den jongen kinderkens noch aen den mammen hanghende die eucharistie ofte het Avontmael pleghen te gheven? ende sy meynden onghetwijfelt dat zyluyden desen ghebruyck hadden vander Apostolen traditie. Dit hadde oock gheseyt Cyprianus die noch al wat ouder is dan Chrisostomus ende Augustinus.

46.
Deser ghelijcke verachtinghe van oudtheyt, van ghewoonten, vander Vaderen gevoelen, ja oock vander Kercken ende Concilien insettinghen machmen by henluyden lesen tot ontallijcke veele plaetsen: vande welcke ick eenighe voor den ghenen diese gelieft na te sien. Hier aenwijse, Ibidem. P. 4. verso. O. 5. verso essi autem. Institu. xviij. 72. in fine vant Crisma ende int Dopen, 71. quod autem multis ab hinc seculis. &c. Dat die wijven in noode plegen te Dopen, Item Institu. xviij. 36. vant stom consacreren Institu. xiij. 22. vant Wijwater, Harmo Cal. Mat. 5. 27. Besa exempla, 1. fin. vero se &c. Ibidem itaque dicere nec immerito, &c.

47.
Om dat dese Leeraer (Augustinus) 2 2 Ministers. vryelijck bekent, niet te konnen wederlegghen alle teghenwerpinghen, daer mede die erfzonde bestreden werde: volcht daer uyt dat hy die selve Leere niet en heeft konnen staende houden teghen die wederspreeckers?

48.
Hier waren twee plaetsen ghestelt, 3 3 N. d’een laet ghy varen, ende hielt d’een alsoo: maer alsmen komt aen die straffe der kinderkens, soo werde ick (ghelooft my) in grooter benautheyden ghedronghen, ende en vinde niet wat ick sal antwoorden. Wat gheeft Augustinus daer doch anders te kennen dan dat hy ’tgene hy self leerde niet en konde verantwoorden? Lieve laet ons nemen dat hy aenghevochten zijnde vant veghevuyr vande biddinghe over den dooden ende derghelijcken meer, sulcx hadde daer af gheschreven. Wat soudet ghyluyden met het veghevuyr etc. spotce hier doch op segghen? Ick meyn voorwaer dit of deser gelijcken hadde Augustinus sulcx konnen bewijsen metter Heyliger schrift, hoe mocht hy seggen dat hy niet en vant wat hy soude antwoorden? Wist hy’t oock niet mette Heylighe Schrift te verantwoorden, waerom wilde hy ghelooft wesen sonder die Heylighe Schriftuere? Dit soudet ghyluyden, waert jeghens u, wel weten te segghen. Maer wat lette Augustinum? schrijft hy niet self (soo ick in mijn schrift oock hadde ghestelt) datmen nochtans moet blijven by dese dinghen die alder klaerste zijn inde Heylighe Schriftuere? Augustinus handelde niet jeghen Heydenen, maer teghen Luyden die de Heylighe Schrift gheloove gaven. Nu is waerach-


tich datmen teghen soodanighen luyden lichtelijck staende mach houden, die dinghen die niet alleen klaer, maer oock alderklaerlijckste zijn uytghedruckt staen, seght ghy, inde H. Schriftuere. Staet nu dese verdoemenisse of straffe der kinderkens alderklaerlijckste uytghedruckt inde Heylighe Schriftuere. Hoe quam’t dat hy die Leere niet en wist staende te houden? Konst en ghebrack hem niet, noch veel minder wetenschap wat inde Heylighe Schrift staet gheschreven. Wat mocht hem dan ghehindert hebben heure teghenworpinghe te wederlegghen? Wat mocht hem benauwen die inde ruyme weyde der Godlijcker Schriftueren was, daerinne die dinghen alderklqerlijckste stonden uytgedruckt? Hoe mocht het zijn, dat hy wetende sulcke alderklaerlijckste uytghedruckte plaetsen, niet en vant wat antwoorden? of is die Heylighe Schrift niet plat ende klaer ghenoech om die hooftstucken der Leere te bevestighen? Besa seyt hier toe ja: soo doet Calvijn mede In respons. conti Piggium de Libro arbit. Lib. ij. fol. 50. 1 1 Confed fidei 5. 16 Of houdy dit voor gheen Hooftstuck vande Leere? Dat moochdy niet segghen diese voor aen stelt in uwen Catechismo, niet anders dan een fundament der selver. Immers Calvijn selve noemt die stuck het eenighe fundament onser salicheydt, so gheseyt is hier voor.

49.
Alsoo en salmen oock niet staende konnen 2 2 Ministers. houden die Leere vande Dryevuldigheydt.

50.
Hierop sal ick nu laten antwoorden Rossensem, 3 3 N. daer hy handelende teghen Oecolampadium, 4 4 Libro. 2. cap. iij. a. die die transubstantiatie ofte veranderinghe van’t wesen des broots int lichaem Christi niet en wilde (soo ghyluyden met hem oock) ghelooven, schrijft aldus. Wat is doch voor ’rmenschelijc verstant onbegrijpelijcker dan die drievulciheydt der persoonen in een wesen der Godheyt, dat die Sone Godes de tweede persoon inde Heylighe dryevuldigheyt, alleen sonder d’andere, ’tvleesch heeft aenghenomen, etc.

51.
Die Leeser mach daer voort sien oock mede Lib. iij. Prolo circa finem Corroborationis xiij. Alwaer hy Rossensis u luyden in Oecolampadio t’selve tegen werpt dat ghyluyden my hier doet. Dit heeft Oecolampadio, ende die uwen wel ghesien. Seght nu hebben syluyden, oock ghyluyden sich daer mede laten ghenoeghen? Hebdy al des niet jeghenstaende noch van de Catholijcken niet begheert ander bewijs uyter Heyligher Schriftueren dan alleen die twee sillaben, hoc est? Dat is naecte Text, hebdy noch niet ghelijcke wel dien selven Text heftich wederstreden met menichvuldighe collectien der Schriftueren, ende dit al sonder een eenighen spreucke te konnen voortbrenghen, die uytdruckelijck hout: Hoc non est corpus meun. U luyden dunckt dat die Roomsche Catholijcken Rassen daer inne dat syluyden niet konnende u luyder teghenworpinghen wederlegghen met Schriftuere u met dese saken pooghen te dringhen. Hoe moochdy dan u self by u selven doch recht gheven dat ghyluyden niet een eenighen klare spreucke der Heylighe Schriftueren, hebbende alleenlijck met verde ghehaelde collectien pogende te vesten dese uwe meyninghe tegen so groote menichte klare spreucken. Ja oock teghen den alghemeynen sinne der Heylighe Schriftueren selve, my hier bestaet te doen t’ghene ghy niet en wilt ghedoghen u te gheshieden vande Roomsche Kercke.

52.
Dock kanmen vande Dryevuldigheydt klare spreucken uyter Heylighe Schrift (soo my wel bedunckt) voort brenghen. Dit doet mede van dese verdoemenisse der onnoselen suyghelinghen om Adams overtredinghe, ende men en sal u niet meer wederspreken. Brenght voort (hebdijs macht) een eenige spreucke sooklaer vande eeuwige verdoemenisse der jongen onnoselen kinderkens om Adams misdaets willen: alsmen wel klare spreucken vande Godheyt Christi ende des Heylighen Gheests kan voort brenghen: ende men sal terstont ghelooven, niet u, maer Godes segghen, sonder eenighe swarigheyt. Dit is in u luyder vermoghen niet. Wat voordert ghy dan doch met het invoeren van soo gantsch onghelijcke ghelijckenissen, te weten vande Drievuldicheydt ende verrijsenisse? van beyde dese stucken ghetuycht die Heylighe Schrift tot veele plaetsen: van’t verdoemē der onnosele kinderkens, nergens. Soudemen u luyden dan hier inne sonder Schrift moeten ghelooven, om dat wy t’ander, overmidts het ghetuychnisse der Heylighen Schriftueren ghelooven? Dus is dese uwe bewijsreden daer mede ghyluyden hier begheert gelooft te worden alsodanich. Die menschen moeten ghelooven dinghen die boven heur natuyrlijck begrijp zijn, alleenlijck om dat de Heylighe Schriftuere sulcx seyt: Soo moeten daeromme oock die menschen ghelooven dinghen die boven heur begrijp zijn, om dat wy die menschen zijn dat segghen. Sluyt dat al wel?

53.
Daer bverklaert Augustinus, 5 5 Ministers. dat hem geen klare ghetuychnissen der Schrift ontbreecken, daer mede hy d’Erfzonde vast maken kan.

54.
Clare Schriftueren zijn’t dat de Sone des 6 6 N. Vaders misdaet niet en sal draghen. Dat niemant eens anders last sal dragen. Soo soude hier teghen over d’ander zijde klare spreucken zijn dat de Sone des Vaders misdaet sal draghen: Dat niet elck zijn eyghen last sal draghen: Dat elck eens anders last sal draghen, int quaet worden, int sterven, ende int verdoemt worden. Hebdy sulcke klare Schriftueren niet, waerom behelpt ghy u met soo duystere ende vreemde, oock onware collectien (so ickx noch moet houden) als in sonden heeft mijn moeder my ontfanghen. Adam wan een Soon na zijnen beelde: wy waren alle kinderen des toorns: ende derghelijke meer verde ghehaelde ende duystere ramingen? Hebdy dan klare spreucken, soo ghyluyden seght, brenghtse voort ende men salse terstont gheloove gheven.


55.
Soo veele nu die questie selfs belanght (te weten of die zielen door voorttelinge vande de Ouders komen, soo Augustinum hielt, dan niet) wy sien niet waeromme hem Augustinus so seer daer mede becommert heeft, want wy achten dat de selve niet noodigh is tot der sake.

56.
Dat sach Augustinus wel te wetē, waerom hy hem daer doo seer mede becommerde. Want hy hielt mede dat alle menschen door Adams zonde verdorven gebooren worden, niet min aen Ziel dan aen Lichaem. Nu verstont hy wel, souden wy na der zielen mede quaet ghebooren worden, dat wy onse zielen mede, als onse Lichamen, door voortteelinghe van onse Ouderen souden moeten hebben. Dit was teghen zijn opinie. Soo mocht hy dan oock niet segghen dat die zielen verdorven, quaet, of zondich ghebooren worden. Dit was wederomme teghen zijn opinie vande aengheboren verderflickheydt vande gheheele mensche, waer af die Ziele het edelste deel is. Soo dan onse zielen van buyten in souden komen, en mochten sy geen verdorvenheyt of zondicheyt met sich inden lichame brenghen, nochte oock die zy daer vonden, zo weynich deelachtich worden als het suyvere licht der Zonnen op een verrotte prye schijnende daer af onreyn wort of besmet.

57.
Immers hy Augustinus seyt oock selve alsoo, 1 1 Exempla, maer dat die zielen in een ander leven hier boven souden sondighen, ende van daer her af in vleeschlijcke kerckers ghestort souden worden, en gheloove ick niet. Siet soo sach Augustinus hier hem self aen allen hoecken benaut. Want is die ziele niet aengheboren uyt voorteelinghe der ouderen: soo en mocht die niet quaet geboren zijn. Mocht zy buyten den mensch niet zondighen, soo en mocht zy niet quaets met haer inden Lichame brenghen. Mocht zy dan goet ende suyver inden lichame comende vanden lichame niet quaet noch besmet worden. Soo en mocht sy oock niet quaet zijn noch onreyn. Mocht dan die ziele vander gheboorten af niet quaet, onreyn, noch zondich zijn, soo en mocht immers die heele mensche niet immers die Gouvernante of vrouwe des Lichaems, namentlijck die ziele, niet quaet, onreyn, noch zondich wesen van natueren of gheboorten.

58.
Augustinus dit seer wel siende benaudet hem so treflijck dat hy seyt alsoo. 2 2 Ibidem.Alhoewel ick begheere, bidde, ja met vuyrigen verlanghen wensche ende verwachte, dat de Heere door u my afneme dese onwetenheydt, etc. Immers een weynich daer voor hadde hy gheseyt, want al ist so dat niemant wenschende mach maecken dat het ghene niet waer en zy, waer zoude zijn: 3 3 Ibidem. nochtans soude ick wel wenschen indien dat mochte zijn, dat dese sententie waerachtich ware.

59.
Hier voor hebdy spotlijck ghevraecht of die oude Leeraren niet soo wel als ick die Apostolische grondt hebben konnen wet en Rechts of ic wijser wilde zijn dan syluyden, daer op ick u hier voor heb gheantwoordt. Nu mach ick u luyden hier met rechten ernst vragen, of Augustinus, die ghy doch in desen voor u hout, niet so wel en heeft geweten wat tot bewijs van sulcke uwe aengeboren quaetheydt nodich was als ghyluyden? ghy seght hier neen toe. Want ghy en acht sulcx als hem hoochnodich doch’t, niet nodich totter saken. Immers ghyluyden soudet die bewijsinghe een ander laten doen. Verstondt dan Augustinus niet dat hy willende seggen dat die mensche so wel aen ziel als aen lijf vā Adam het quade erfde door voortteelinghe, nootlijck selfs moste bewijsen dat wy soo wel na der zielen als na den Lichame onse afkomst hebben van Adam? Ick achte wel ja. Waer blijckt nu hier die groote authoriteyt dien ghy Augustini toeschrijft? Daer inne dat hy (na u luyder achten, soo onwijslijck vergeefsche moeyten dede? Dat ghyluyden hier inne scherper oordeel hebt dan Augustinus? Wat is u oorsaecke hier in? Ghy seght:

60.
Wy achtens ghenoech te zijn, 4 4 Ministers. dat wy uyte Heylighe Schrift weten, gelijckerwijs Godt verordent hadde, soo Adam volstandich bleve, dat zijn kinderen uyt hem goedt ende oprecht ghebooren soude worden. Dat also na dat hy ghevallen, ende daer door van zijne ingheschapene goetheydt berooft soude zijn, oock zijne nacomelinghen door Godts rechtvaerdich oordeel quaet ende zondich voortgheteelt soude worden.

61.
Dit acht ghyluyden ghenoech seghdy, 5 5 N.
6 6 maer ick macht niet ghenoechsaem achten, dat ghy’t seght uyt die Schrift te weten, soo langhe ghy niet en bewijst mette Heylighe Schrift. Wijst ons een plaetse daer de H. Schrift tuycht dat God sulcx als ghy seght verordent heeft ghehadt. Wijst waer ghy leest dat wy Adams deuchden (die ghyluyden hem qualijck toe schrijft) gheerft souden hebben, waer hy volstandich ghebleven. Wijst waer Adam self om zijn eyghen (veel min wy om zijn) zonde vervloeckt is gheweest? Waer tot Adam gheseyt is geweest, tot wat daghe ghy daer af eedt, sult ghy (en dijnen sade) sterven? Waer gheschreven staet dat wy door Godts rechtvaerdich oordeel quaet ende zondich voort gheteelt souden worden? Toont ons die plaetsen inde Heylige Schrift van een, swijghe van alle sulcke sententien. Of soudet ghyluyden dit wel voor genoechsaem bewijs, om u partye te vernoegen houden, te weten: Wat wy ghenoech achten te zijn tot bewijs van dese, moet oock onse wederpartye voor ghenoech achten: Wy achtens ghenoech te zijn tot bewijs van dese, dat wy sulcx alle uyte Heylighe Schrift weten. Soo moet ons partye oock sulck ons weten voor ghenoech achten. Dat en mach ick niet achten voor ghenoech.

62.
Augustinus hier inne al veele voorder siende dan ghyluyden, en achte sulck bewijs oock niet voor ghenoech, dus achte ick oock dit u segghen gheensins voor ghenoech: daer mede ghy acht dat Augustinus sonder noot hem bekommerde metter zielen oorsprongh. Want hy wel sach dat dese zijne meeninghe


strijdich was teghens die rechtvaerdicheyt Godes ons klaerlijck van dit stuck gheopenbaert inde Heylighe Schriftuere, houdende dat Godes rechtvaerdicheyt den zone niet en doet draghen zijn Vaders misdaet, ende dat oock niemant een anders, maer elck zijn eyghen last sal draghen. Cont ghyluyden nu sulcke aenghebooren quaetheydt inden kinderen tot straffe vande zonde Adams vereenighen met dese gheopenbaerde rechtvaerdicheyt Godes. Dit sal ick met herten gaerne sien, maer vernoeghē en moochdy my niet met een ander rechtvaerdigheyt, dan inde Heylighe Schrift gheopenbaert is, die ghyluyden self imagineert, ende die ghy seght boven elcx, oock boven u eyghen begrijp te wesen, ten sy dan trouwen saecke, dat ghy metter Heylighe Schrift cont bewijsn dat God ons sal oordeelen na sulcke uwe onbekende, ende niet na zijn gheopenbaerde rechtveerdicheyt.

63.
Ende soo veele aengaet watmen uyter 1 1 Ministers. Schrifture ende natuyrlicke redenen eenichsins besluyten mach: de ghene die de voortteelinghe der zielen verstaen, hebben mogelijcke soo goede redenen ofte betere, als die daer bekennen datse van Gode gheschapen ende inghestort worden.

64.
Hier voor seghdy Augustini ghevoelen te 2 2 N. zijn gheweest, dat die sielen van Godt, een yeghelijck op zijn tijdt gheschapen zijnde, den menschelijcken lichame wert inneghestort. Hier blijckt ghenoech uwe opinie dese meyninghe Augustini contrarie te zijn. Ist u doorgaens dan soo vry teghen Augustini opinie te ghevoelen. Soo en doedy niet recht dat ghy my aen alle Augustini opinien om zijn autoriteyt ende outheyts wille wilt knopen. Wat nu van dese questie daer inne u ghevoelen met het zijne strijdet zy, bekenne ick vrymoedelijck, dat boven mijn oordeel is, want ickx even soo luttel verstae, als ick wel verstae dat het verstant van desen ter salicheyt onnodich is.

65.
soo veele nu aengaet dat Augustinus 3 3 Ministers. seght vande kinderkens, als dat hy niet en weet wat hy antwoorden sal, alsmen hem soude vraghen waerom datse soo tijtelijcke straf als eeuwighe onderworpen zijn, ende hoe het mette Rechtvaerdigheyt Gods over een komt, dat sy van hem, sonder sulcx met heur eyghen zonde ende natuerlijcke overtredinghe verdient te hebben, ghestraft worden. So bekennen wy gaerne dat wy oock daer op niet ghenoechsaem souden weten te antwoorden.

66.
Vanden bejaerden ist dan anders, 4 4 N. ghemerckt ghyluyden daer af ghevraecht zijnde wel soudet derren segghen, om dat hy ghesondicht heeft teghen Gode, waeromme dat. Om dat die alghemeyne verklaringe inde Heylighe Schrift van Godes rechtvaerdigheydt opentlijck ende eendrachtelijck betuycht, dat die ziele die daer zondicht, sterven, dat elck zijn eyghen, maer niemandt een anders last draghen, ende dat Godt elcken na zijne wercken oordeelen sal. Nadien ghyluyden sulcx inde bejaerden wel, maer in den kinderkens niet en weet te beantwoorden, wie merckt niet dat ghyluyden self overtuycht zijnde mette Heylighe Schrift, dat Godt na zijn gheopenbaerder rechtvaerdicheyt die onnosele kinderkens om heur ouders sonde niet en straft, wel siet dat dese uwe Leere opentlijck strijdet teghen die gheopenbaerde rechtvaerdicheydt Godes, ende dat ghy u schamende daer teghen te spreken, verstommet ende hier op niet en weet te antwoorden.

67.
Die wat leert sonder schrift, 5 5 Galat. 1. 8. swijghe daer teghen, en is niet te ghelooven, al waert ooc een Engel uyten Hemele. Sonder alle schrift leert ghyluyden der kinderkens verdoemenisse, immers die van obgheloovighen ouderen komen. Maer teghen die klare schrift leert ghyluyden (soo ickx beyde niet anders kan verstaen) sulcke groote wreetheyt vande bermhertighen Godt self opentlijck verklarende dat de zoon des Vaders misdaet, ende d’een des anders last niet dranghen en sal. Behoortmen u luyden in dese wichtige sake oock sonder, ja teghen die klare schriftuere, te ghelooven? Godt seyt self na zijn rechtvaerdicheydt neen: ghyluyden seght uyt u goetduncken ja. God verstaet hem self ende zijn doen in desen onghetwijfelt wel? ghyluyden bekent dat ghy niet en verstaet of kont begrijpen: Wie behoortmen hier te ghelooven? u boven Gode? of Godt boven u?

68.
Hoe wel wy dit nu niet en verstaen noch begrijpen konnen, 6 6 Minsiters. waeom de Heere so doet ende hoe’t met zijn gherechticheydt over een komt, soo en machmen daer uyt doch niet besluyten dat die Leere vande Erfzonde valsch zy, die wijle de selve klaerlijck in den woorden Gods bevesticht wert.

69.
Waerom de Heere so doet, en wert u niet ghevraecht: 7 7 N. Maer wel hoe sulcx met zijn gherechtigheydt over een komt. Is oock dese uwe Leere vande Erfzonde soo klaerlijck inden woorde Godes bevesticht, wat hindert u sulcx te bewijsen? Ghyluyden, die u slefs het Leer-ampt eender ghemeenten toeschrijft, behoort immers soodanigen eenvuldighen Gheest des verstants te hebben, dat ghy die strijdigh-schijnende sproken in eenen eenvuldighen zinne des waerheydts sout weten te vereenighen. Immers ghy behoort te verstaen ’t ghene ghy seght dat klaerlijck in Gods Woort bevestight wort. Verstady het klare niet: hoe suldij self duyster ende onverstandich zijnde, anderen het duystere verklaren, ende doen verstaen moghen? Bewijst dese uwe Leere mette Heylighe schrift, ende vereenight die mette Heylighe Schrift van Gods rechtvaerdigheyt ghetuyghende, ende ghy sult eenen ghereden toestemmer aen my bevinden. Condy dat gheen van beyden, soo seght datmen u segghen sonder ja teghen die Heylighe Schrift moet ghelooven: ende ghy sult een twijfelaer aen dese uwe Leere aen my vinden, so ghy oock doet.


Ick en oordeele die noch niet voor valsch, maer en mach die ooc niet voor oprecht houden: soo langhe ghyluyden inde laetse van de selve mette Heyllighe Schrift te bevesten ende met Gods rechtvaerdigheydt te vereenighen: Aldus selve bekent dat ghy’t ghene ghy andere leert, self niet en verstaet noch en kont verantwoorden.

70.
Machmen oock ergherlijcker dingen vinden in Leeraren, dan dat zy vromelijcken anderen Leeren, saecken die zy self bekennen dat zy niet en verstaen? machmen dan oock niet met groote redene tot u luyden segghen, 1 1 Exempla 43. t’gene Besa schrijft tot u eenen Claudium Spensam? Vraechdy watte? Bese woorden zijn dese: Is dit waerachtich, met wat conscientie moochdy (seght doch) eenen anderen bestaen te wijsen den wech dien ghy selve belijdt, dat u niet ghenoech bekent is? De selve Besa schrijft noch tot Antonium 2 2 Exempla 59. Corranum, datter niet schandelijcker en is, voor yemanden, die daer waent dat hy anderen soude moghen leeren, dan te seggen tgene men seyt of schrijft, twijffelijck te segghen of te schrijven. Is sulcx nu so schandelijck daer men self bekent datmens twijfelijck doet: wat salt zijn by den ghenen die self bekennende dat sy t’ghene sy anderen leeren self niet en verstaen, dat noch sekerlijck voor waerheyt uyt gheven?

71.
Of ghylieden sulcx in dese onse saecke doet moochdy self ende anderen dien’t bevolen is oordeelen. Maer uyt de penne van Besa self sietmen opentlijck dat hy oock self hier inne schuldigh is, ende inde voorschreven twee anderen zijn eyghen ghebreck strenghelijck berispt, daer hy rondt uyt seyt, dat hy het oordeel zijnre wercken ofte schriften begheert te hooren van goede ende gheleerde 3 3 Exempla 40. luyden, op dat hy ten minsten niet en schade, daer hy wil nut zijn. Denckt hiet wat sekerheydt hy doch mach hebben vande waerheydt ende nutbaerheydt zijnre leeringhen, die t’oordeel daer af soeckt by ander luyden, ende dit noch als hy die al in druck hadde doen wtgheven? Soo en hebben d’Apostelen niet gheleert op t’onseecker, noch soo en hebben die Propheten niet gheleert, maer hebben met alder seeckerheydt gheleert door den Gheest der waerheydt, ende dn woorde Godes henluyden van Gode in heure herten ghesonden, ende in henluyden monden gheleyt wesende, ende wy weten (seyt Sint Jan d’Evangelist) dat zijn tuychnis waerachtigh is, Joan. 21. 24. ende noch, Joan. 1. 1. dat van beginne was dat wy gehoort hebben ende ghesien met onsen ooghen, ende dat onse handen ghetast hebben ende ghetuyghen ende verkondighen wy u. Voorwaer, na dien God zijne sentboden versorcht met wapenen die niet vleeschelijcken maer machtich zijn voor Gode omme te vernielen doe bevestinghe, 4 4 2. Corint. 10. 4. die aenslaghen ende alle hoocheydt die sich verheft jeghens die kennisse Godes ende een waer-sentbode niet en derf spreken van t’gene dat Christus door hem niet en werckt. Soo ist my gheen kleyn verwonderen dat u luyden (soo ghy anders Leeraers zijt van Gode wettelijck ghesonden) 5 5 Roma. 15. die voorschreven wapenen ghebreken om soo nodighe saken te beantwoorden ende te wederlegghen, ende dat ghyluyden anderen leert dingen die Christus door u luyden niet en werckt. Gemerckt so dat ware, u luyden noch verstant, noch waerheyt, noch wijsheyt daer toe en soude ghebreken.

72.
Want wanneer Paulus Roma. 11. uytroept: 6 6 Ministers. o diepe rijckdom der wijsheyt ende wetenschap Gods, hoe onbegrijpelijck zijn zijne oordeelen, hoe onbevindelijck zijn zijne weghen, so bekent hy dat daer wel dinghen zijn ons inden woorde Gods geopenbaert, welcke nochtans het verstant ende begrijp te bovē gaen, daerom wy die wijsheyt ende rechtvaerdigheydt Gods moten aenbidden, sonder die selve met die mate ons verstants, welcke al te kleyn is, te willen afmeten.

73.
brenght maer een eenighe sententie by, 7 7 N. so klaer of naeckt als het hoc est corpus meum. Houdende dat die kinderkens om Adams zonde verdoemt werden, dat God den kinderen na der zielen met quaet worden ende zondicheyt straft om Adams zonde, dat wy uyter natueren quaet ghebooren werden om Adams sonde, het sal noch wat schijnen: maer sonder alle sulcx te seggen dat dese uwe Leere ons inden woorde Godes gheopenbaert zy, alleen door onseeckere duystere ende qualijck inghevoerde collectien uyt sproocken, die ghyluyden self niet en verstaet, is al wat te verde ghetreden: ende en gelaet ghy u daer en tusschen doorgaens niet anders, dan of dese uwe meyninghe pladt klaer ende wtdruckelijck inde H. Schriftuere gheopenbaert ware. Bewijst dat, ende men sal ghelooven, sonder int minste met ons verstant Godes wijsheydt te willen af meten.

74.
Het is wat wonders, is dese uwe Leere soo klaerlijck in Gods woort bevesticht, soo ghyluyden schrijft: wat hindert u luyden die selve Leere klaerlijck met Gods woordt te bewijsen? Ist in Gods woort gheopenbaert, (soo ghy mede seght) hoe macht noch so verborghen afgront zijn? 8 8 Mat. 11. 25. Laet het verborghen zijn voor my ende mijns ghelijcken, die ghy voor hoovaerdighen oordeelt: Hoe sal’t verborgen zijn voor u luyden selfs? of zijt ghyluyden niet vanden kleynen dien’t den Vader 9 9 1. Corint, 2. 10. heeft gheopenbaert. Dit schijnt wel neen wt uwe eyghen belijdinghe daer ghy seght dat ghy’t niet en verstaet noch en kondt begrijpen. Of en ondersoeckt de gheest Godes niet (inder gheloovighen alle dinghen, ja oock mede) die diepten Godes? 10 10 Eph. 3. 17 18. of woont Christus daer toe niet inder gheloovighen herten, op dat sy souden moghen met allen Heylighen begrijpen, welck daer sy die breede, ende lenghde, ende die diepte, 11 11 Isai. 29. 12 ende die hoochte? Of soudy wel zijn vanden luyden die niet konnende leesen het Wet-boeck wert ghegheven.

75.
Dat daer dinghen zijn inde Heylige schriftuere, die gheen mensch, oock die gheloovighen met Gods gheest begaeft zijnde, en mach verstaen: moetmen (soo ickx houde)


toe segghen jae of neen. Wildy ja hier toe segghen, ick sal antwoorden eerst dat sulckx u luyden gheensins en voecht, die doogaens den Roomschen Catholijcken ende anderen leerende, datter veel dinghen inde Schrift zijn die swaer zijn om te verstaen seer strenghelijck daerom berispt, ende ten tweeden dat het niet alles dat inde Schriftuere staet tot onser Leeringhe is gheschreven. Want wat niet verstaen en mach worden vande gheloovighen en mach vande ongheloovighen ende midtsdien van niemanden verstaen worden. Wat van niemant en mach verstaen worden, en mach niemant uyt leeren, ende en is dan oock tot niemants leeringhe gheschreven. t’Welck segghende, sou’t ghyluyden die wijsheydt Godts, die niet vergeefs en mach doen, bevlecken mette sotheydt van een vergheefs werck. Wat waer dat anders dan de kaersen te ontsteken, op dat een blinde daer by sien soude moghen? Seytmen dan oock neen daer toe, te weten, dat het van yemanden verstaen mach worden, so sal’t immers verstaen worden by den Leeraren van Gode om den volcke te leeren, ghesonden zijnde, ende het Woordt Godts selfs in heure herten ende monden door inlichtinghe des Heylighen gheests hebbende ende verstaende, soo men gheen Balaams Esels vande Sendt-boden Godes en wil maken.

76.
Soo ghy nu dese dinghen, die ghyluyden anderen wilt leeren, self niet en begrijpt nochte verstaet, soo ghyluyden hier self bekent: hoe sult ghy anderen dat doen verstaen? Wie omsichtigh zijnde mach u gheloove gheven, in saecken die ghy leert, datmen aldus of also af moet houden: als ghy self bekent dat ghyse niet en verstaet? ende of yemant sulckx anders dan ghy’t verstaet, verstont, hoe suldy moghen weten of hy, dan of ghyluyden t’selve qualijck verstaet? waer met suldy dat bewijsen ende anderen vroet maecken? metten roep van: O diepe rijckdom? of met hem te bevelen dat hy’t soo moet verstaen als ghy’t verstaet?

77.
Want om dat Ruardus een Doctor der LeuvenscheUniversiteyt, 1 1 Ministers. schrijvende vande Erfsonde, segt, dat hy met den Outvaderen meer daer van ghelooft, als hy verstaet om der saken swarigheyts wille, ende verhaelt uyt Augustino, dat daer niet swaerders en is om te verstaen, dan die oude Zonde, dat is de Erfzonden etc. Soo schijnt hy te besluyten, datmen noch desen Ruardum noch oock Augustinum behoort na te volghen, om datse belijden dat sy het selfs met haer verstant niet volkomelijck begrijpen noch verstaen en konnen. Ende dit schijnt hy te nemen als of sy slechtelijck beleden in die sake blindt te zijn, waerom mense oock als blinde Leydtsluyden niet behoort na te volghen.

78.
Hier naest voor steldy dat ick schijne te gevoelen 2 2 N. datmen niet en behoort noch schuldich is voor onghetwijffelijck aen te nemen, dan t’ghen wy met ons vernuft konnen begrijpen, in welck u segghen ghy my onwaerheydt aen tijet, want sulckx mijn ghevoelen gheenins en is daer ons klare ghetuychnisse der Heylighe Schrijft blijckt, want ick daer onder eenvuldelijck mijn vernuft, redene, ende alles buyghe, soo ick die in allen houde waerachtigh. Maer soo en ist niet metten dinghen die menschen leeren, sonder of teghen die Heylighe Schrift, want ick daer gheen Enghel uyten Hemel en soude willen ghelooven. Siet daer of ghy oock oprechtelijck handelt.

79.
Niet anders en doedy oock hier met by voeghen ende wtlaten van mijne redene tot u gheschreven, want ghy daer by voecht die woorden, met haer selfs verstant, ende die woorden niet volkomelijck. Dit segghen soo, noch Ruardus, noch Augustinus, ende dit is u byvoechsel, men weet het onderscheyt wel tusschen t’ghene die gheloovigen door inlichtinghe des Heylighen Gheests verstaen moghen. Soo ist oock wat anders, yet te verstaen, ende wat anders, yet volcomelijck te verstaen. Also stroyet ghy uwe dichtinghe onder mijnen allegatien tot uwen verschooninghe, ende mijnen nadeel, dat en is gheen opreghtiheydt. So wonderet my oock niet meer, na dien ick u ghewoonlijck aldus sie handelen, dat ghy gheen verhael altoos en maeckt vande ghelijckenisse by my uyt Ruardo daer by ghestelt van de kinderen die om heure Ouderen misdaets willen, inde menschelijcke oordeelen daechlijcx wel berooft worden van heurder Ouderen goederen, sonder nochtans dat sy daeromme quaet of misdaders als heure Oudere waren, worden. Maer dat wy niet alleen berooft worden vande goeden die wy door Adams zonden hebben verworven, maer dat wy oock Adams boosheyt door zijn misdaet, etc. ende bekomen self schuldich ende grouwelijck worden voor Gode, d’welck Ruardus daer seyt te boven te gaen het menschelijcke, alder creaturen, ja oock der Enghelen verstant, etc. Dit laet ghyluyden als oft niet gheschreven ware gheweest, sonder eenich verhael deursluypen.

Ende daer sietmen dat hy niet en seyt (soo ghy t’onrecht stelt) dat wy’t niet volkomelijck en verstaen, maer dat het niemandt en mach verstaen.

80.
Ghelijck nu blintheydt des lichaems is, niet te sien, soo is blintheydt der zielen niet te verstaen. Daer sietmen dat die Leuvensche Theologienen bekennen metten vaderen selfe, datmen dit stuck vande Erfzonde niet en mach verstaen. Ende ghyluyden bekent selve hier voor, dat ghy niet en verstaet hoe’t met Gods gherechtigheydt over eenkomt: wat machmen hier uyt doch anders besluyten, dan dat syluyden ende oock ghyluyden selve hare ende uwe blintheydt in dit stuck opentlijck belijden? 3 3 1. Timot. 1. 7. Dat ghyluyden willende Doctoren des Wets wesen, self niet en verstaet die dingen daer af ghy spreect ende wat ghy affirmeerdt? Dat nu een blinde hoorende, andere blinden sich des ghesichts ende kennisse des wechs, daerwaerts hy gaen wil, beroemen, navolghde, het soude in hem blinde, diens blintheyt hem t’oordeel


beneemt of sijnen Leytsluyden oock blint sijn dan niet, een lijdelijcke doolinghe moeten geacht worden: maer so hy sodanighen blinde leytslieden selve hoorde bekennen dat zy mede blint waren, ende den wech die hy gaen wilde niet en kenden, ende des niet te min de handt boodt om gheleyt te worden van henlieden, de selve blinden na-volghde, ende met henlieden viel in de gracht, der verderflijcker dolinghen, soude oock yemandt met sulcken moet-willighen verleyden, met recht te leyden moghen wesen?

81.
Maer alsoo sullen’t oock blinde leyders 1 1 Ministers. moeten sijn, die uyt Godts Woordt leeren, dat de Vader de Zoone, ende den H. Gheest drie onderscheyden persooonen, ende nochtans maer een eenich waerachtich wesentlijck Godt sijn.

82.
Dat weer-veers en helpt u Lieden in deser niet. 2 2 N. Want watmen daer af leert uyt de H. Schriftuere is alle Christen schuldigh te ghelooven, oock teghen, swijghe boven sijn vernuft, reden, of verstant. Maer wat ghemeenschappe heeft dit met dese uwe sake, die ghy (so icx noch moet houden) leert ende drijft sonde alle Schriftuere plat jeghen die selve? Men moet ghelooven al wat die Godtlijcke Schrift leert jeghens ons verstandt: Volght daer uyt datmen oock moet ghelooven alle wat Menschen leeren teghens ons verstant? Is dit so, waerom ghelooft ghy der Roomsche Kercken Leeere niet van hoc est corpus meum? Die woorden sijn platte text, brengt een Text voort, houdende die Kinderkens worden om Adams zonde quaedt ende verdoemelijck ghebooren, sulckx dat die Kinderkens van ongheloovighen Ouderen komende te sterven, alt’samen verdoemt sijn. Dit vermooghdy niet, maer want van dese uwe uytvlucht met het gelooven van de Drievuldigheydt hier voor oock soo veele ghenoegh was gheseyt, so wil ick hier af scheydende komen tot dese uwe woorden daer aen volghende. 3 3 48, 50, 51. (5,2)

83.

Daerom willen wy den Christelijcken 4 4 Ministers. Leser te bedencken gheven, of dese Reghel, datmen niet meer behoort te ghelooven, alsmen verstaen can, welck hy schijnt voor t staen, niet en zy het rechte fundament van veele grouwelijcke dwalingen, ende of daer door den voet ghegheven wert, om dinghen doe alderklaerste inde H. Schriftuere uytgedruckt staen, te verwerpen.

84.
De Leser heeft hier voor moghen zien, 5 5 N. dat ick my in allen onderwerpe, oock boven ende teghen mijn redene, verstandt ende begrijp, het simpel segghen van de H. Schriftuere, daer wy eenich uytghedruckte of claere Spreucke af hebben. Nu draeyen dese mannen dit doorgaens niet anders, dan ofmen ’tghetuych der Schriftueren, alsmens niet en begrijpt, wilde verwerpen, ende niet ghelooven, wanneeer men niet en ghelooft henlieder Interpretatien, glosen, ende collectien, niet alleen sonder alle getuygh der Heylighe Schriftuere, maer oock so plat daer teghens. Dat zy oock hier selfs door/gaens ghedwongen sijn te belijden, dat zy self niet verstaen ´t ghene zy in desen leeren. Als die wel zien dat zy´t niet en konnen vereenighen met het ghetuygh der Schriftueren van der Rechttvaerdicheydt Godes, soo naeckt, claer, ende onbewimpelt ons van Gode voor ooghen ghestelt. Of zylieden daer inne eenvuldelijck handelen, weet Godt ende zylieden best.

85.

Maer want hier aen hoogh is gheleghen, ende zylieden hier niet seer bedecktelijck voor stellen een oude Reghel, daer over zylieden ende die heuren sich hooghlijck beklaeght hebben ghehadt, ende die ghevolght sijnde het fundament van veele grouwelijcke dolinghen soude wesen, heb ick niet moghen laten, sonderling hier toe soo grootelijck van henlieden veroorsaeckt wesende, van dese saecke wat breeder te handelen, ende die wat naeckter voor ooghen te stellen, vrome Leser, op dat ghy die met waerheyt tot uwer zielen heyl oordeelen souden moghen.

86.
Ick hebbe gheseyt, ende segghe noch, dat ick mijn vernuft, verstandt ende reden sulcx onderwerpe die authoriteyt van de Canonijcke Schriftuere, dat ick eenvuldelijck alles gheloove, dat zy so claerlijck ghetuyght, dat ickx mach verstaen dat zy ’t ghtuyght, Exempli grat. Die Heylighe Schrift ghetuyght so claaerlijck, dat wy ’t alt’samen nae desen lichaemelijcken doodt sullen verrijsen, voor’t oordeel Christi verschijnen, ende nu onse barmhertigheyt of onbarmhertigheydt eeuwigh loon of straf syullen ontfanghen, dat ick uyt den woorden aldaer ghestelt, ontwijffelijck moet verstaen ende weten, dat zy sulcx ghetuyght. Al ist nu sulcx dat ick waerachtelijck wete dat ickx niet en versta noch begrijpe hoe sulcx mach gheschieden, te weten op wat wijse, of in wat manieren, (hier om is u Luyder groot gheschille teghen den Roomschen Catholijcken ende Lutherschen van’t Nachtmael)
so geloove ick nochtans ontwijffelijck ende vastelijck dat het sal gheschieden. Dit laetste is ghelooven dat het gheschieden sal, maer ’t eerst is verstaen ende weten dat sulcx in de Heylighe Schrift betuyght is.

87.
Als yemant my dan bewijst eenigh ding so claer dat ick mach weten ende verstaen dat het sulcks als hy seyt aldaer betuyght is, soo moet ick nootsakelijck ghelooven dat suclks gheschiet is, gheschiedt, of gheschieden sal. Ende in somma dat het also is, als die Heylighe Schrift ghetuyght. Want naedien ick die Heylighe Schriftuere in allen waerachtigh houde te wesen, oock in dinghen die plattelijck strijden teghen alle vernuft, redene, ende begrijp der menschen, so moet nootsaeckelijck volghen dat ick sulckx als zy ghetuyght, oock moet ghelooven, als ick maer versta ende wete dat zy sulcx ghetuyght.


88.
Om dit nu op dese onse saecke te voeghen, soo leese ick dat die schrift doorgaens naeckt, klaer, plattelijck ende sonder alle twijffelachtigheyt ghetuyght, dat God elck mensche sal oordeelen ofte vergelden na zijne wercken, dat elck mensche sal oordeelen ofte vergelden na zijn wercken, dat elck zijn eyghen last sal draghen, dat niemant een anders last (ja oock de sone de vaders last oft straffe niet) sal draghen. Deser ghetuychnissen vinde ick niet een ofte twee, maer hopelijck ende met menichte inde gantsche Bibele. Dit meot ick daerom vastelijc geloven dat het sulcx gheschiet. Inde selve H. Schriftuere en vinde ick nerghens oock een eenighe spreucke niet, dat de sonde om des Vaders misdaet quaet ghebooren ende verdoemt wert, dat yemant na der zielen (hier af handelen wy) eens anders straffe sal dragen, dat die menschelijcke natuere door Adams zonde verdorven is, dat wy van Adam waer hy oprecht ghebleven eenighen deuchden of gratien, of nu hy ghevallen is, dat wy door zijnen valle, eenige sonden of vloecken, aengheert souden hebben.

89.
Also belijde ick hier mede nu opentlick dat ick in desen niet meer en can ghelooven, dan dat ick verstaen canwaerachtelijck ende claer betuyght te zijn inde Heylighe Schriftuere. Het segghen ofte leeren van u luyden Ministers hier vooren ghemelt vande aenghebooren quaetheyt, vander onnosele kinderkens verdoemenisse, etc. en can ick niet verstaen betuycht te zijn, duysterlijck (veele minder klaerlijck inde Heylighe Schriftuere. So bekenne ick nu hier mede oock opentlijck dat ick sulcke uwe leere sonder te sien klare tuychnissen der Schriftueren, dat het sulcx zy als ghy leert, niet en can noch en mach ghelooven: Want soo ick dat deze moste ick u luyder segghen, dat’s menschen leere, sonder ja teghen die Heylighe Schrift ghelooven. Behoort ghyluyden sulcks oock van yemanden te begheeren? Ick achte wel neen, ten waer ghyluyden u self int Heylich der Heylighen, dat’s in Godes plaetse wilde stellen. Dit soude waerlijck wel het rechte fundament zijn om ons afledende van’t klare ende sekere ghetuych der Godlijcker Schriftueren, tot die duystere ende onsekere leere der menschen te verwerren in alderleye grouwelijcke dolinghen.

90.

Dat is dan het verstant dat ick hier houde te moeten gaen voor’t gheloove. 1 1 2. Timo. 1. 12. Soo dat wy weten als Paulus 2. Timo. 1. 12. wien wy ghelooven. Dat is men moet verstaen ja weten of men die Heylighe Schrift of menschen seggen gelooft. Doet maer blijcken dat icx verstaen of weten mach dat God sulcx als ghy leert ghetuycht in zijn Heylige Schriftuere: Ick sal terstont niet u, maer die Schriftuere, dat is ’tghetuych van Godes woort ghelooven, al mocht ickx niet begrijpen of verstaen moghelijck te zijn. Maer onmoghelijck ist my u luyder of eenich ander menschen seggen sonder alle klare ende tegen alle klare spreucken der Godlijcker schriftueren te ghelooven.

91.
Immers uwe Hooft-Leeraren selve en hebben self niet willen ghelooven veel dingen die sy verstonden dat de H. Schrift niet en ghetuychde, niet jeghenstaende die gantsche Roomsche Kercke, vele Concilien, die Patres, ende alle die Universiteyten sulcks leerden ende voor waerachtich hielen. Ja dat meer is, sy wilden niet datmen sonder te verstaen watmen geloot (dits wat meer noch) behoort te ghelooven.

92.
Also schrijft Calvinus: het ander is, 2 2 Institut. v. 32: dat syluyden (Sophisten) onder ’t decksele des gheloofs d’alder grofste onwetenheyt (d’welc zyluydn Implicitam fidem, of een bewimpelt gheloove noemen) voort stellende het ellendighe volcxken also bespotten, ende noch een luttel daer na: die versieringhe van’t bewimpelde gheloove en begaeft niet alleenlijc, maer het vernielt oock gantschelijck het ware gheloove. Soude dat dan gheloove zijn (niet te verstaen) als ghy maer u ghevoelen ootmoedelijck den Kercke onderwerpt? Niet in onwetenheyt en bestaet het gheloove, maer in kennisse, ende dat niet alleen van Gode, maer oock vande Godtlijcke wille. Item Besa inprologi Confess. fidei: want dat rijcke Gods en is gheen rijck der onwetenheyt, maer des gheloofs, ende derhalven der wetenschap: aenghesien niemant ghelooven kan dat hy niet en weet.

93.

Alsoo schrijt oock Oecolampadium, 3 3 In lib. 1. cap. 6. Rossen. dat die dinghen die behooren te stichten niet onbekent en moeten wesen. Ghyluyden behoort nu hier door ooc wel te mercken dat ghyluyden self teghen die Leere van Calvijn, ende Besa, oock Oecolampadio (meer soude ick hie wel moghen stellen, so ick niet mijn ende der lesers tijdt spaerde) wilt dringen onder ’tgene dat ghyluyden inden Catholijcken hebt ghescholden, ende van henluuyden niet en hebt willen ghedoghen.

94.

Weet ghyluyden dan niet hoe die Catholijcken u luyden ghewoon zijn met dese uwe selve redene te bevechten? Ick houde wel ja, ende dat sonderlinghe in uwe ongeloof (so sy dat nemen) vande teghenwoordigheyt des lichaems Christi int Sacrament daer af ick hier maer een plaets en wil stellen uyt, 4 4 Rossensem cont. Oecolamp. in proemo lib. iij. corrobo xiij. Rossense die schrijft alsoo: sy segghen alleenlijck dat het ongheschickt sy, ende dat het met geen sinne ofte redene en mach begrepen worden, dat int Sacrament soude zijn het ware lichaem Christi. Maer wat wonder ist dat sulck alderheerlijckste mysterie het begrijp onses redens ende sinnen te boven gaet? Nadien wy gheen volkomen redene vant minste creatuyrken Godes en moghen begrijpen, etc. volcht noch. Ten is oock niet billich dat die swackheyt onser krachten, of die botheyt ons verstants het gheloove wech nemen soude vande aldermoghenste woorden Christi.


86.
De selve schrijft noch van dit selve aenden selven also, lib. ij. cap. ij, a. Dat ghy houdt voor ansurda, of ongheschicktheden, ende zijn ons geen ongeschicktheden, alhoewel die selve swaer schijnen voor sommighen om te ghelooven. Maer wy weten dat wy des soo veele te grooter verdienste sullen hebben, hoe dese dingen swaerder zijn om te verstaen, het valt u luyden wel lichtelijck te ghelooven datter niet en zy dan broot: maer die sulcx gelooft en is oock gheen loon waerdich, maer die daer ghelooft dat die stlfstondigheyt (of wesen) des broodts in Christi lichaem verwandelt is verdient veele, overmiis die swarigheyt alsodanighen gheloofs. Loopt door alle dinghen die ons bevalen werden te ghelooven, ende ghy sult alderswaerlijckste vinden. Wat is doch voor’t menschelijcke verstant onbegrijpelijcker dan die drievuldicheydt der persoonen in een wesen der Godtheydt, etc. Daer siedy immers achte ick nu wel dat die Catholijcken u luyden voorwerpen in’t stuck vande transsubstantiatie even ’tselve dat ghy my in desen voorwerpt. Sp weet ghyluyden oock wel dat Luther selve oock heftich doet tegen Swinglium Oecolampadium, Carelostadium, ende meer andere uwe Hooft-Leeraren. Wildy nu dat ick hier inne blindelinghen gheloove, niet alleen tegen mijn verstant, maer oock teghen so veel klare Schriftueren: Soo gaet my voor ende ghelooft jeghens u verstant, maer niet jeghen den klare sproke (so syluyden seggen) hoc est. Sulcke heure transsubstantiatie.

87.
Also moet ick houden dat ghyluyden hier met my handelt tegen die wet der natueren, daer inne, dat ghy my in dit u luyder, niet Godes segghen, wilt onderwerpen een bwimpelt blint ende onverstandich gheloof, daer onder ghy u self niet en wilt begheven: dat ghyluyden bestaet my af te leden vande klare ghetuychnisse der Godtlijcker Schriftueren, tot uwer ende ander menschen duystere dichtinghen ende vreemde glosen, ende dat ick met gheem recht mach ghelachtert werden daer inne, dat ick in desen navolgende jeghen u luyder doen selve teghen den Catholijcken, niet u luyden, dat is menschen leere, sonder, ja teghen die H. Schriftuere mach ghelooven. Al des niet jeghenstaende schrijft ghyluyden noch dat dese uwe dingen alderklaerlijckste inder Heyligher Schrift uytghedruckt staen.

88.
Is dat so, wat moeyten salt u vallen claerlijck ende vast te bewijsen? alder klaerlijckste staet inder Heylighe Schrift uytghedruckt, dat niemant eens anders last sal dragen, oock die Sone des Vaders niet. Dit zijn klare naecte, ende platte negativen ofte wedersprekinghe van dese uwe leere, dat die onnosele kinderkens om Adams zonde verdoemt sullen zijn. Brenght ghyluyden een getuychnis uyt die Heylighe Schrift voort, daer sulckx maer naeckt of klaer uytghedruckt staet, al en waert niet alderklaerlijcste, so uwe woorden als dorre wolcken schijnen te beloven, men sal die siende die Heylighe Schrifuere daer inne gheloven, maer ick mercke die vryheyt in u luyden, ghelijck ghy hier uwe duystere ende benevelde collectie ofte raminghen dorst uytgheven voor dinghen die alderclaerlijckste inde H. Schrift uytghedruckt. Dat ghy ock also u luyder leere ofte interpretatie vande Heylighe Schrift vrymoedelijck ghewoon zijt te noemen Gods woort, rechts of tusschen u luyder glosen ende het woort Gods selve gheen onderscheyt altoos en ware: waer inne ghyluyden so vele te verde treet inde eygenschappe Godes selve, als ghyluyden hier te verde gaet inde hoochwaerdicheyt der H. Schriftueren, sonder, ja tegen de welcke ghy gaerne ghelooft soude wesen.

89.
In alder oprechticheyt ende eenvuldicheyt 1 1 Ministers. sonder schelden ende quaet spreken.

90.
Dit hadt ghy voor dit schrijven belooft in 2 2 N. u geschrift by u luyden getekent den 17. Junij 1570. my overghesonden: dit hebdy so int beginne van desen geschrifte volbracht, als men daer mach sien met Pelagianisen ende anders. Sulcx dat ick u luyden daer in sal connen gelooven, dat ghy t’quade goet, ende de duysternisse ’tlicht seggende te wesen, waerheyt segt. Doch quetsen sulcke uwe lasteren, niet my, maer u eygen naem ende Leere.


Bevestinghe der teghenworpingen by my N. tot e e n ondersoeck vander waerheydt der leere vander Erfzonde soo die inden Catechismo der Nederlantsche Kercken is ghestelt, met oock een breeder wederlegginghe van’t voorder bewijs van dien, by den Ministeren tot Delft my overghesonden, tot voorderinghe vande waerheydts kennisse van dien, onder verbeteringhe van alle Godtgheleerden, den selven voor ooghen ghestelt.

DAer ghylieden eerst int langhe verhaelt die nootsakelickheyt ghelegen int recht verstant deser saken, ben ick met u luyden eens inne, als die ongaerne int naspeuren van onnootlijcke saken het kleyn restgen mijns levens soude verquisten: maer dat ghylieden hier voorthaelt die woorden Davids, in zonden, etc. tot een exempel van grontlijck leetwesen, na den sinne die ghy uyt zijne woorden treckt, zijn wij’t niet min dan vuyr ende water op’t uyterste daer inne oneens ende strijdigh. Want het ghene ghyluyden so naer uwen verstande op desen text meynt voorderlijck te zijn om den sondighen mensche te brengen tot grontlijck leetwesen: dien’t in mijnen ooghen om den sondighen mensche van alle waerachtich leetwesen af te leden, ende tot een woeste onboetvaerdigheyt te voeren. Is dat niet op’t uyterste malcanderen teghen? mijne oorsaken van sulck mijn ghevoelen wil ick hier na op dese sproke Davids comende, breeder verhalen, ende nu alleenlijck maer soo veele hier segghen, dat ickx onmoghelijck achte, dat yemant hem self met waerheydt ende ernst soude wroeghen over ’tquade, dat buyten zijnen toedoen in hem is. Want soo weynich deen mensche van d’ander niet recht beschuldicht: veel min ghestraft maer wel ontfermt mach worden, om dat hy blint ofte Lam is ghebooren: even soo weynich mach yemant hem self van blint of Lam ghebooren te zijn, te recht met waerheyt ende ernst beschuldighen of wroegen maecken.

2.
Niet anders en hevet sich oock met die blintheydt, lamheydt, ende quaetheydt der zielen, als die den mensche aengheboren ware uyter natuere van zijne Ouderen. Daerom soude dan sulck verhael Davids, van dat hem zijn moeder in zonden ontfangen ende in zonden geboren hadde, als met na dese u luyder meyninge vande aengeboorne geneychtheydt ten quaden, wil verstaen, tot zijn verschooninge ende niet tot zijn beschuldinge ghedient hebben. Want hy daer door geen kleyne oorsake en soude gehadt hebben om zijn zonde, niet op hem self, maer met Adam op’t wijf, ende met het wijf opten Slanghe schuyvende, op zijne moeder te schuyven, die hem zondich (soo ghyluyden leert) ende vol quade genegentheden geboren hadde. Soude dat noch al strecken om hem tot grondelic leetwesen te brengen? Voorwaer neen, maer wel tot verwaendelijck ontschuldigen, maer hier of meer op zijn plaetse.

3.
Comende nu an u luyder replijcke op mijn segghen vande spreucke Pauli, houdende dat die wisheydt des vleeschs een vyantschap is teghen Gode, sie ick u luyden voor de tweede betekeninghe vant woordeken vleesch te passe brenghen die spreucke Gene. 6. 5. daer ghy stelt alle vleesch (dat is alle menschen) hadde zijnen wech verdorven, ende dit houde ick als met u. Maer want die sinne in die selve sproke begrepen, plat is teghen u luyder leere vanden aenghebooren verdorventheydt door Adam, soo hebbe ick t’selve u op’t cortste ick mochte moeten aenwijsen in dese manieren. Wat de mensche self verderven mach en was daer voor niet bedorven, alle vleesch, dat is alle menschen (soo ghy dat recht verstaet) hadde langhe nae Adams val, zijnen wech vervorven. Soo blijckt nu dat sulcx van te vooren door Adam, noch door niemant anders en was verdorven. Mach oock een die van Lazarische Ouderen een Lazarus ghebooren is hem self Lazarus maken? Daer siedy dan door dese sproocke u opinie vande Erfzonde klaerlijck wedersproken te zijn.

4.
Ten derden beteeckent dit woordt (vleesch) 1 1 Ministers. een verdorventheydt ende boosheydt die inde mensche is.

5.
Dat sy soo hier nu ghekomen, 2 2 N. maer is die niet aenghebooren soo hier voor schijnt uyt u eyghen onghevoerde Text, wat kondy hier mede doen tot bewijs, anders dan t’ghene ick selve segghe van het onnatuyrlijcke vleesche? ons gheschil is hier niet, of die jarighe menschen meest quaet ende boos zijn, maer oft henluyden aenghebooren is.

6.

Daer toe voerdy inne eenighe mismaecktheydt ende oneere die den sichtbaren vleesche aenghekomen soude zijn om der sonden wille, te weten, schaemte, ellendigheydt ende plaghen. Vande schaemte segghe ick also: Wat den menschen door Adams zonde natuyrlijck wert aenghebooren, dat is nootsakelijck alle menschen van Adam ghecomen zijnde aenghebooren, die schaemte en is den Indianers niet aengeboren, also die sonder alle schromen moeder naect gaen. Dus is die schaemte niet door Adams sonde natuyrlijck den menschen aengheboren.


7.
Beroerende nu die ellendicheydt ende plagen dat ons die door Adams zonde op comē, dunckt my dat ghy oock inne doolt om veele oorsaken, als eerst om datmen leest dat God die (sulcx die zijn) Adam self om zijn eyghen sonde opgheleyt heeft, maer niet zijnen zade. Oock mede om datmen sulcx oock siet inden dieren de welcke noch selve, noch heure voorouders noyt ghesondicht en hebben. Oock quam Adam self in ellende, die hem nochtans niet en was aenghebooren, soo datmen qualijck soude sluyten van yemanden: Siet die is ellendich, daer by blijckt dat hem die ellende is aenghebooren, ende (om cort te zijn) so en machmen niemant vervaert maken of ancxstich tot onderhoudinghe vande Wet, als men hem dreyghen soude met het ghene hem aenghebooren is, ghemerckt hy wel verstaen soude dat hem sulcx, of hy schoon al die Wet overtrade, daer door niet en soude op komen, alsoo hy’t self al van natueren in sich hadde. Men lese nu het 26. cap. Lev. met het 28. Deut. over d’een zijde van niet dan dreyghementen in hebbende, soude die wijse God dan sulcx te vergeefs dreygen? of soude hy ghebenedijt alle die weeldighe ende tijdtlijcke beloften daer over d’ander zijde zijnde, niet willen of mogen volbrengen? Dat soude nochtans moeten zijn, indien ons allen die ellendigheyden aenghebooren waren, want wat aengebooren is, en mach ons niet verlaten, soo langhe de mensche leeft: bleef dan des volcx ellendigheyt oock stadelijc, hoe mochten sy weelde of luste hebben ende ghenieten? even soo veele of men eenen gichtighen mensche met Musijck, met Schilderijen, ende met andere uyterlijcke vermakelijckheyden, midts in zijn pijne mach verlustighen.

8.
U Argument dat ghy neemt uyt Ephe. 5. 1 1 Ministers. 30. en schijnt niet seer te propooste te komen.

9.
Het komt heel eyghentlijck te propooste, 2 2 N. als die daer mede bewijsen dat het sichtbare natuerlicke vleesch der menschen goedt is, ghemerckt het vande goeden niet en wert gehaet: Dat ghyluyden nu daer by stelt tot bewijsinghe, dat die gheloovighe alsoo niet en haet zijn eyghen ziele, in de welcke nochtans is die quade begeerlickheyt die vanden gheloovighen wert ghehaet, dooldy daer inne, dat ghy gheen onderscheyt en maeckt tusschen begeerlickheyt, die inde ziele is, doch niet sonder voor bedencken, ende verbeeldelijcke luste: ende tusshen die genegentheyt die inden lichame is, sonder alle voorbedencken ende verbeeldelijcke luste, soo dat dese oock ons ondancx, als honger, dorst, etc. dicwils inden lichame, maer die begeerlickheyt nemmermeer sonder ons willich toestemmen in der zielen, hare werckinghe en heeft.

10.
Want wy het woordeken Vleysch, 3 3 Ministers. in soodanighe maniere van spreken: Inden vleysche zijn, na den vleesche wandelen, niet nemen voor het sichtbaer natuerlijcke vleysch, maer voor die verdorventheyt die inde natuere is.

11.
Mijn voornemen was te bewijsen datter 4 4 N. soo wel een onsichtbaer vleesch was, dat een quaet maecksele des menschen is, als een sichtbaer vleesch, dat een goet maecksele Godes is. Ende dat dit onsichtbare quade vleesche den mensche niet aenghebooren, maer door des menschen ghewoonlijck sondigen inden mensche gheworden is. Dit gaet u luyden aen, also ick seyde dat d’Apostel hier spreeckt vande wijsheyt van desen innerlijcken vleesche.

12.

Beroerende nu dese uwe meyninge van’t zijn ende wandelen inden vleesche, die bevesticht die ongheschicktheyden by my daer voor ghewent, want is die verdorventheyt inde natuere soo ghy daer seght, soo en mach die daer oock niet uytghedreven worden, soo langhe de gheloovighe inden lichame hier leeft. Dit leert oock Calvijn tot veel plaetsen, als om eenighe te stellen, Institu. xvij. 11. Item ij. 63. etc. 5 5 Institut. ij. 6 3. 64. 65. Soo moeten dan oock nootsaeckelijcken die gheloovighe noch al ’tleven deure zijn ende wandelen in dese verdorventheydt die inder natueren is. Ende want dese by u luyden wort gherekent te zijn begeerlijckheyt des vleyschs, die of zy schoon onder-ghedruckt ende bedwonghen, ja niet bewillicht en wort, van selfs sonde is, wat anders mach hier uyt volgen dan dat die geloovighen, oock Paulum selve noch alle die dagen zijns levens also inden vleesche wesende wandelende ende sondighende, Gode niet en heeft moghen behaghen. Dit is dan d’ongheschicktheyt die dese uwe verklaringe van nieuws over d’andere zijde mede brengt ende bevesticht.

13.

Maer al heel anders dan ghyluyden hier af leert, 6 6 quest. 83. quest. 66. de verbis Apost. Serm. 7. vinde ick by Augustinum dien ghy roemt voor u te zijn, want die seyt dat inden vleesche te zijn, is als men rust inde wellusten des vleeschs, of soo hy op een ander plaetse schrijft, dat die inden vleesche zijn, die int vleesch betrouwen, die hare begeerlicheyden na volghen, die in hare begeerlicheyden na volghen, die in hare wellusten verblijden, die in hare vermakelijckheyden, 7 7 De verbis Applicat. Serm. 7 . die saligheydt ende het heyl stellen: Fese zijn inden vleesche ende en mogen Gode niet behaghen. Ende noch een weynich daer na ghyluyden en zijt niet inden vleesche, want ghy en doet niet die werckē des vleeschs, also ghy niet en bewillicht in die begheerlickheyden des vleeschs. Beroerende nu het wandelen inden vleesche schrijft Augustinus af also: wat is wandelen na den vleesche? die begeerlijckheyt des vleeschs toe te stemmen. Is nu soo ghyluyden schrijft, dit zijn ende wandelen inden vleesche, een aenghebooren verdorventheyt des vleeschs: soo en ist oock gheen werck, maer een qualiteyt, so ghyluyden dat oock selve een weynich daer na seght te wesen. Maer hier teghen is Augustino, daer inne dat hy’t noemt te zijn wercken des menschen, als betrouwen, navolghen, verblijden, saligheyt stellen, bewillighen ende toestemmen. Dese menschelijcke wercken en zijn niemanden aenghebooren.


Maer die menschen doet die, ende hy machse oock laten, maer wat aenghebooren is en mach niemant levendich blijvende laten. Mach oock yemant ghesont zijnde laten te hongheren als die mage ledich is van spijse? of mach oock yemant langhe sonder te sterven laten zijnen athem te halen? Voorwaer neen: want sulcx met meer andere meer derghelijcken den mensche natuyrlijck zijn aenghebooren. Maer so en ist niet metten onnatuerlijcken ende onsienlijcken vleesche: want men mach dat met zijnen lusten ende begeerlijckheyden (so ick daer gheseyt hebbe) Cruycen a ende dooden, 1 1 a Gal. 5. 24. desen oude mensche met zijnen leden b uyt-trecken ende afleggen 2 2 b Collos. 3. 8 ende dit lichaem der zonden gantschelijck c 3 3 c Rom. 6. 2. 4. 7. 1. Pet. 4. 1. doot zijn ende gestorven wesen, blijvende des niet te min het sichtbare vleesch ende creature Godes noch ghesont, levendich, ende in wesen. Schijnt hier uyte nu niet nootlijck te volghen dat dit innerlijcke ende quade vleesche den mensche niet en zy aenghebooren.

14.
Ende ghy verclaert voorts niet breeders 4 4 Ministers. (’twelck wel behoorde) dat dit vleysch is, ende waeromme het also genoemt wort.

15.
’t Gene mijn voornemen was in dat gheschrifte 5 5 N. dede ick daer ende anders niet. Mijn voornemen was daer te bewijsen dat ghy die spreucke qualijc verstont, t’onrecht gebruycte, ende niet en dede altoos tot bewijs van u Erf-zonde, soo ghyluyden die leert, dit betoonde ick, maer niet wat mijn verstant hier op dese sproke was, gemerckt dat mijn voornemen niet en was.

16.
Wy verklaren rondelijck dat wy’t houden 6 6 Ministers. voor een zondighe qualiteyt, quade ende verkeerde genegentheyt ende verdorventheyt die inden mensche is, ende gevoelen datse vleysch ghenaemt wordt, om dieswille datse inden vleysche, dat’s inden menschelijcke natuere steeckt, ja uyt die selve is.

17.
Ick houdet voor een sondighe qualiteyt, 7 7 N. soo ghyluyden hier seght, maer voor gheen werck, als ick hier voor hebbe gheseyt? 8 8 Onderscheyt tusschen genegentheyt ende begeerte. maer dat ghy dit innerlijck vleesch noemt een verkeerde gheneghentheyt ende verdorvenheydt stekende inde menschelijcke natuere, en can ick niet met u houden, so langhe als ic verstae, datter soo merckelijcke onderscheyt is tusschen die genegentheyt die allen menschen natuyrlijck zijn aenghebooren, ende tusschen die begeerlickheyt die niemanden en is aenghebooren, maer in elck willcih verkooren. Soo dat die genegentheyden zijn altijdt natuyrlijck, altijdt nootlijck, ende in allen menschen alleens: daer teghen zijn die begeerlickheyden meest onnatuyrlijck, onootlijck, ende in elck sonderlingh. Altijdt is die natuyrlijcke ghenegentheydt nut, eerlijck ende goet, oock stadich tot heurder tijdt ende onmoghelijck om verdrijven: maer die begeerlijckheyden zijn selden nut, selden eerlijc, ende selden goet, oock soo onghestadich ende verdrijflijck datmen dickmael huyden vliedet, datmen gister begeerde boven alle dingen. Want die begeerten komen niet inden mensche sonder voorgaende verbeeldinghe of imaginatie, kennisse ende verkiesinghe van eenich ghewaende schoonheyt ofte goetheyt, sulcx dat die kennisse veranderende, so datmen huyden voor quaet ende leelijck acht, ’tgene men gister voor goet ende schoon aensach) niet alleen die begheerlickheyt verdwijnen ende ontworden, maer ter contrarien in een afkeer ende schrick veranderen moet. Al geheel anders ist mette natuyrlijcke ende aengeboren ghenegentheden ghemerckt dat die in den mensche zijn door een ingheplante natuyre, sonder alle voorgaende verbeeldinghe, kennisse, ofte verkiesinghe, ende daer inne oock als inden natuere self die onveranderlijck is, ende niet aen eenige kennisse die veranderlijck is bestaende, ghestadich blijft ende onveranderlijck. Immers men siet dickmael dat die begeerten strijden tegen die ghenegntheyt, ick gheloove vast dat die van Haerlem wel begeerden gheen hongher te hebben, maer dat vergheefs, want opinie en mach natuere niet veranderen. In somma ten mach geen een ding zijn dat malcanderen ongelijck (swijge teghen malcanderen strijdich) mach zijn al en waert niet dan in een eenich stuck, somen hier siet naest voor inde begeerlijckheyt ende genegentheyt van ’tniet hongheren ende hongeren. Behalven noch alle die voorsz. onderscheyden tusschen dese twee, waer af die minste ghenoech is tot bewijs dat het niet een dingh en is, maer twee verscheyden dinghen. Waer van t’eene te weten die ghenegentheyt door die natuere is aenghebooren, ende ’tander, te weten die begheerlijckheydt door der menschen opinie of weten in hem is gheworden. Die gheneghentheyt dan en mach niemant verdrijven sonder die natuere self te verdrijven: maer die begeerlickheyden wel. Die zijn Godes dese des menschen maecksele inden mensche.

18.
Ende hier of sach Calvijn mede al eenige 9 9 Institut. ij. 65. onderscheyt inde dinghen, al en ghebruyckte hy die inder selver namen niet, daer hy schreef alsoo: wy en verdoemen gheensins die begeerlijckheyden die Godt vande eerste scheppinghe af sulcx inghedruckt heeft den menschelijcken natuere, dat sy daer niet uytgheroedet en moghen werden, dan ghesamentlijck met die menschelijckheydt self: maer alleenlijck die moetwillighe ende onbetrouwe beweginghen die teghen die ordeninghe Godes strijden. Ende daer voor sietmen dat hy dese twee dinghen metten namen selve oock heeft onderscheyden, hoe wel noch wat duysterlijck, want hy daer arbeydende tot vernielinghe van des menschen vrye wille niet en wil toelaten dat die aenghebooren ghenegentheyt daer door alle menschen als uyt een natuyrlijck aenporren, het goede begeeren, gheacht sal worden voor een begheerte des willekeurs, maer datmen sulcx moet achten voort te komen veele meer uyt die genegentheydt des wesens, dan uyt die beradinghe des gemoedts, ende een weynich daer na schrijft hy noch dese woorden:

Want dese begeerlijckheyt (te weten ten 10 10 Institut. ij. 45 goeden, en is niet eygentlijc eē wijse des willens, maer’t is een natuerlicke genegentheyt.


Dat ick nu hier voor inden onderscheyt tusschen die begeerlickheyden ende ghenegentheyden voornemelijck oock stelle dat die begeerlickheyden komen uyt der verbeeldinghe ofte imaginatie, hebbe ick mede ghemeen met Calvino, die daer af wel ende waerachtelijck seyt aldus: Ist dat wy meynen dat die eere het opperste goedt sy, soo moeten nootsakelicken terstont alle onse sinnen gantschelijck haer strecken tot staetsuchtigheydt. 1 1 Harmony Mat. 6. 21 Ist het gelt, terstont sal die giericheyt heerschappen: Ist die wellust, ten mach niet anders zijn of die menschen sullen vallen in een beestelijcke ontbondenheyt. Want wy alle natuyrlijck strecken omme te begeren, t’gene ons t’opperste goet schijnt te wesen, ende hier uyt komet dat ons die valsche imaginatien ofte verbeeldinghen herwerts ende gins drijven.

22.
Dat schrijft Calvijn hier af seer wel, ende betoont daer wel klaerlijck dat onse quade begheerlickheyden voort komen, niet uyter natueren, maer uyt die valsche opinien of imaginatien. Dese en werden niemanden aenghebooren. So en worden oock niemanden die quade begeerlijckheden aengheboren, maer wel die gheneghentheyden, so Calvijn hier oock selve bekent, die goet zijn, al streckende tot onderhoudinghe van’t menschelijcke wesen. Die welcke ghyluyden ooc selve hier voor derhalven kent goet te wesen. So is ons dan aenghebooren een goede genegentheyt, dats verde van een quade ende verdorne, soo ghyluyden teghen u selvt leert. Na dien nu goede vruchten tuygen dat die boom goet is, ende gheen goede vruchten van een quade boom en moghen voort komen: wat machmen uyt dese u luyder eyghen leere ende woorden doch anders verstaen, dan dat die natuere, als draghen die goede vruchten van ghenegentheyt ten goeden, goet zy, ja oock dat sy niet quaet en mach zijn, ghemerct wy maer een eenighe natuere hebben, die, soo sy quaet ware sulcke goede vruchten niet en soude moghen draghen? Om dt te wederspreken is u luyden van node u self te wederspreken, ende boven dien noch of uyt klare Schriftuere, of uyt ware experientie yet voort te brenghen ende te bewijsen: Siet daer toe is alle mensche gheneghen, uyt aengheboorne natuere, ende dat is quaet. Soo langhe ben ick in desen ghebleven, overmidts ick bevinde dat weynich menschen rechte onderscheyt weten te maken tusschen t’gene sy uyter natueren toe zijn gheneghen, als die hongherighe maghe tot spijse, het dorre lichaem tot dranck, ende die jarighe mensche tot voortteelinghe: ende tusschen t’ghene zy uyter opinien of imaginatien begheren, als met een ruspende ende satte maghe dese of die leckere spijse, met een droncken buycke dese of die smakelijcke drancke, ende met een uytghemergelt lichaem, niet zijn echte, maer dese of die vrouwe. Het eerste dient tot sterckinghe, maer t’ander tot krenckinghe der natueren, ende t’een is een natuyrlijck aenghebooren goet, maer t’ander is een onnatuyrlijck ende verkoren quaet.

21.
Ende alsoo verstaen wy voor die wijsheyt 2 2 Ministers. ofte gesintheyt des vleeschs sulck eene wijsheydt ende ghesintheyt, die uyt die voorghemelde verdorventheydt ende boosheydt voort komt.

22.
Hier spandy de waghen voor die Paerden, 3 3 N. maeckende dat die moeder wort gheboren van haer dochter. Het moet nootsakelijck wesen dat het gene daer uyte inden mensche wat anders sal voortcomen, voor’t voort komen van sulcx eerst selve zy inden mensche. Soo moet dan oock die verdorventheyt ende boosheyt zijn inden mensche, al eer haer dochter die wijsheydt des vleeschs daer inne zy. Ende want dese verdorventheydt ende boosheydt in Adam selve voort quamen (soo ghy leert) door zijn zonde, so moste oock voor die verdorventheyt ende boosheyt nootsaeckelijc in hem eerst wesen de zonde, nu ist waerachtigh dat die wijsheyt des vleesch, verkiesende t’ghene dat sotheydt is voor Gode, te weten den doot voort leven, al was ende wrochte in Adam, voor dat hy selfs die verdorventheyt ende boosheydt in sich hadde, soo volcht nu nootlijck uyt dit u lieder segghen, dat die dochter in Adam al was voor die moeder, te weten de wijsheydt des vleesche al voor die verdorventheydt ende boosheydt, ja oock al voor de zonden selve heur Groot-vader, soo volcht mede dat die wijsheyt des vleesch niet voort en komt uyt die verdorvenheydt ende boosheyt, soo ghylieden hier seght, maer ter contrarien dese verdorven ende boosheyt uyt die wijsheyt des vleeschs.

23.
Boven dat soo volcht wt dit u lieder segghen noch wat anders, niet minder qualijck luydende, te weten, dat dese uwe erfzonde in Adam al gheweest soude moeten zijn, oock voor zijnen val, want comt (soo ghylieden hier seght) die wijsheydt des vleesch voorts wt die verdorventheydt ende boosheydt dese door Adams zonde, ende Adams zonde qt die wijsheydt des vleeschs die hem wilde stellen neven Gode, soo moet immers Adam oock al voor zijn zonde dese wijsheydt des vleesch, midtsgaders des selvens moeder die verdorventheyt ende boosheyt der naturen al in sich hebben ghehadt, soomen niet en wil segghen dat die vrucht voor den boom ende die dochter voor die moeder zy, dit zy hier nu ghenoech, alsoo ick hier na noch meer van dese wijsheyt des vleesch moet segghen.

24.
Dit leeren wy wt Godes woordt, 4 4 Ministers. waer van wy voor dese reyse weynighe ghetuychenissen by brenghen sullen, op de welcke wy begheeren dat ghy neerstelijck wilt letten. Paulus seyt: nu en doe ic dat niet meer, maer de sonde die in my woont, daer bekent hy dat inden mensche een boose qualiteyt ende natuere woont die hy zonde noemt, welcke zonde die werckelijcke sonden baert.


Of ghyluyden, dan of ick, hier op neerstelijcker ghelet hebbe, sal de Leser moghen sien, ick mercke oock wel neerstelijcken, dat ghylieden hier gheen onderscheyt en maeckt tusscheen een inwoonder, ende een ingeboorne, dat die zonde woont inde bejaerde sondaren, vande welcke Paulus daer spreeckt bekenne ick gaerne, maer moochdy daer uyt bewijsē dat die sonde in hen geboren is. Dits ons gheschille alleen, te weten, of de sonde ons allen natuerlijck aenghebooren is, ende niet of sy woont inden bejaerde sondaren, 1 1 Mat. 4. 12 Christus woonde tot Capharnaum, was hy derhalven aldaer, ende niet tot Bethlehem ghebooren, 2 2 Rom. 8. 9 de Heylighe Geest woonde in den gheloovighen, is die daerom den gheloovigen aenghebooren, merckt nu hoe neerstelijck ghyluyden selfs hebt ghelet op dese woorden Pauli, want dat ghy daer mede meent te vesten, vermeldy daer mede.

26.
Voorwaer my dunckt, dat ghy dese sproken Pauli uyt misverstant misbruyckt, wat is daer doch klaers of ontwijfelijcx inne, dat dienstelijck is tot bewijs van dit u voornemen. Seyt Paulus daer dat die zonden in zijn natuere woonet: Dat seghdy, seyt d’Apostel daer dat die sonde allem menschen aenghebooren is, of dat de zonde hem aenghebooren is. Dit alles wilt ghy soo duyden, maer waer is hier by den Apostel een eenich woort van aengheboorentheydt, of van natuyre. Dit alles seghdy, maer niet d’Apostel, zijn niet u segghen, mach hier bewijsinghe verstrecken.

27.
Want ghy seght, ick en doe dat niet meer, 3 3 Ministers. dat is, ick en doe niet meer die boose ende quade wercken, maer de zonde die in my woont, dat is die verdorventheyt die in mijn natuere is, die doetse.

28.
Eerst sie ick u hier vrymoedelijck by voeghen 4 4 N. de woordekens, niet meer: die Paulus niet en seyt. Dits u luyden al gheoorloft, doch dienen sy noch teghen u meyninghe. Voorts niet om door Augustini authoriteyt oft aensien gelooft, maer om niet door u van nieuwigheyt beschuldicht te worden, hebbe ick niet connen laten hier te doen sien, dat Augustinus selve alsulcx, te weten, de wet der sonden,door welckx kracht de persoone dat quade doet, verstaet van een aenghewende quade ghewoonte, ende niet (soo ghyluyden doet) van een aengeboren verdorven natuere, want schrijft hy de wet der sonden is de geweldicheyt der ghewoonte, 5 5 Augustin. Confes. lib. 8. c. 5. door welcke het gemoet oock zijns ondancx ghetrocken wort ende ghenouden, ende dit door zijn schulde, dat hy willens daer inne gheraeckt, ende een weynich daer voor. Maer nochtans was de ghewoonte krachtiger gheworden teghen my, wt my, overmidts ick willens was gekomen daer ic niet en wilde wesē, ende noch, want uyt die wille was gheworden die verkeerde luste, ende alsmer die luste diende, is gheworden die ghewoonte, ende als die ghewoonte niet wederstaen en wort, is geworden die nootsaeckelickheydt. Door welcke dinghen als door eenighe schakelkens aen een ghehecht: 6 6 Expositio quorundā propos. cap. 49. daer’t een keten naer ghenoemt wort die harde dienstbaerheyt my hielt verbonden. De selve schrijft noch ellewaerts: De wet der zonden seyt hy te wesen, daer mede elck door die ghewoonte des vleeschs verstrickt zijnde wort ghebonden.

29.
Daer ziedy nu niet dan ghewoonte over al, ende nergens natuyr. Hier inne staet ons geschille te weten, oft aengeboren natuere is, dan aenghenomen ghewoonte: niet oft quade inden bejaerden is, maer oft door natuyre oft door ghewoonte in ons komt, is de hooftsaecke van alle desen handel, is nu sulcks aenghebooren, soo ghyluyden teghen Augustinum seght, soo en mach niemant in desen leven daer af verlost wesen, soo die uwe oock doorgaens leeren. 7 7 Rom. 8. 2. Maer hier teghen roept d’Apostel self dat de wet des geests des levens hem hadde verlost (hy seyt niet sal verlossen) vanden Wet der zondē ende des doots, soo schijnet dan oock niet aenghebooren te zijn, wat soudet dan doch anders zijn dan aenghewent? Die aenghenomen ende ingekomen ghewoonte machmen metter tijt weder af legghen ende uytdrijven door’t ontwennen: maer wat aengheboren ende nature is, blijft soo langhe de menschelijcke natuere blijft inden mensche, hier af seyt oock de selve Augustinus op de woorden Pauli, soo leght nu af den ouden mensche na de oude wandelinghe, t’ghene volcht d’Apostel vermaent dat wy uytgetrocken hebbende de gewoonheyt 8 8 Contra admātum Manich. disci. c . 5. der sonden, dat is de oude mensche: aenghedaen souden werden met het nieu leven Christi, den welcken hy noemt den nieuwen mensche.

30.
Ende om noch eene uwer voorneemste Leeraren meyninghe van dese verderfenisse te laten sien, soo leest Musculum, Dusanum, in Genesim opte spreucke by u liedē hier voor uyt Gene. 6. 5. voortghehaelt, namentlijck dat alle vleysch zijnen wech hadde bedorven, ende ghy sult vinden al ditte: merckt daer op dat hy niet en seyt alle vleesch was bedorven, maer alle vleesch hadde zijnen wech bedorven: Het verdient eenighe onschult al wat erghens her, ende niet door zijn eyghen schult wert verdorven. 9 9 Musculus dus. in ge. cap. 6. v. 5. 5. observa vj. a. Van’t mesnchelijck gheslachte en wert hier niet gheseyt, dat het zijne wegen door een vreemde schulde, maer door zijn eygen schulde hadde verdorven: dat is dattet moetwillich door zijn eygen boosheydt in allerleye aert van misdaden ende schalckheyden was vervallen, dat seyt u Musculus selve: soo eens zijdijt selve met malcanderen. Was doe de menschelijcke natuere of het menschelijcke gheslachte niet verdorven door yemant anders, soo en wast oock niet door Adam verdorven. Is dit waer, goe sal ons de verderfenisse door Adams schulde moghen aengheerft wesen? Is dat oock niet, waer herkomet ons nu oock anders dan mede (soo’t voormaels alle vleesch quam) door onse eyghen schulde, door ons eyghen werck van verderven, ende door onse eyghen aenwenste van’t sondigen.


31.
Ten laetsten houde ick onmoghelijck, dat yemandt mach leeren doen ’tghene hy nu al van natueren niet alleen can, maer oock nootlijck moet doen, mogelijckheyt om verstaen, om spreken, ende om Gode te kennen, maer gheensins het spreecken, ’t verstant ende kennisse Godes is ons aengebooren. Also mach de mensche het spreken, verstandenisse, ende die kennisse Godes leeren, maer het zien, het athemen, het beweghen, ende dier ghelijcke meer wercken, sijn alle menschen aen-gebooren. Daerom ist oock onmoghelijck, dat eenigh mensch het zien, het athemen, ofte het beweghen soude leeren connen. Nu tuyght Jeremias, 1 1 Jere. 13, 23 dat de Joden het quade gheleert hadden. So zietmen oock die selve meeninge by Paulum in die sijne woorden: So leght nu af den ouden Mensche, 2 2 Ephe. 4, 22 na sijne voorleden wandelinghe? Is dat oock wat anders gheseyt dan dat die oude mensche niet door aenghebooren natuere, maer door hare wandelinghe ende leeringhe van ’t quade, in henliedn was gheworden?

32.
Alsmen’t so verstaet, so comt het quaedt in ons, door onse eygen, ende niet door Adams schulde: soo doen wy selve eerst het quade, daer door dese oude mensche der zondigher ghewoonten in ons wort ende verstijft: Ende so moeten wy ons self (sulckx verstaende) beschuldighen met ernst, ende niet die Natuere of Adams zonde. Dit alles comt over een met het alghemeyn verstandt der Goddelijcker Schriften, ende streckt tot Godes Eere, ende tot salighet der Menschen. Maer also en gaetet niet toe alsmen dese woorden Pauli (so en doe ick dat niet: maer de zonde die in my woont) neemt na uwe beduydinghe, maer wel het rechte jeghen-deel, want dan ist onmoghelijck dat wy Adams zonde, onse schulde zouden achten: te verstaen dat wy eerst selfs het quaet ghewrocht hebben: Ende van onse quaetheyt oorsaecke sijn, onmoghelijck (segghe ick noch) waer’t ons dan, dat wy laten souden (bedecktelijck in den gront) ons self te ontschuldighen, ende die Natuere Adam ja Gode self te beschuldighen. Mach men oock yet bedencken dat krachtelijcker streckt tot lachteringhe Godes, ende tot verdoemenisse der menschen?

33.
Wat is anders de grondtsop der Libertijnen (isse dit niet?) dan sulcke uwe uytlegginghe op dese woorden Pauli? Want alsmen hout dat niet wy, maer de zonde die in ons woont, te weten, de verdorventheyt die in onse natuere is, het quade, ofte zonde doet: so moet immers nootlijck volghen, dat de mensche daer over sal beschuldighen den ghenen die hy schuldigh aen sulck doen oordeelt te wesen. Wie sal dit sijn? Niet die’t niet en doet, maer die’t doet. Wie doet het niet? Die mensche die sal immers moeten seggen by hem self also, onrechtvaerdigheyt ende zonde ist, datmen den ghenen die’t quaet niet en doet, daer af beschuldight. Ick en doe’t quaet niet. So waer’t oock zonde ende onrecht dat ick my self van ’t quade, dat ick niet en doe, soude beschuldighen. Dat en mach ick niet doen, nochtans moet ick yemant van ’t quade dat in my gheschiedt, beschuldighen: Wie sal dat anders sijn dan de zonde die in my woont, dat is, de verdorventheyt die in mijn Natuere is?

34.
Maer door wien komtse in de Natuere? Door Adam als een zondaer, ende door Gode als een Rechter. Hier moetmen dan Adam nootlijck beclaghen ende beschuldighen: dat hy ons allen ghebracht heeft, niet alleen in tijtlijcke ellendigheyt, maer oock mede (dat argher is) in quaetheyt, ja in de eeuwige verdoemenisse, ja dat noch argher is, men sal ziende, dat Godt in sijn Wet, die hy Adam gaf, niet en heeft gheseyt dat hy (soo hy vande vruchte en ate) de Natuere, ende alle sijn af-komste verderven soude, wel bedecktelijck in der herten (al waer, ende niet metten monde de Zot seyt: 3 3 Psalm. 13, 3 Daer en is gheen Godt) derren Gode beschuldighen van felheyt, als die veele swaerlijcker straft dan sijn Wet inhout: Ende van onwaerheydt, als die teghen sijn Woordt, de Zoon des Vaders misdaedt ende d’een des anders last doet dragen. Dient dat oock ter eeren Godes?

35.
Wt alle ’t welcke dan nootlijck oock moet volghen, die moordt-steeck, jae doodt vande conscientie, ’t welck d’eerste, A. B. is vande Libertijnsche Leere. Want dan salmen beginnen te practiseren (wel verkeerdelijck) die sproke Pauli, stadelijck in der Libertijnen mont wesende, ende houdende: Salich is hy die hem selven gheen conscientie en maeckt 4 4 Rom. 14, 22 van ’t ghene dat hy aenneemt, dat is, wy quellen ons self maer met dit ydel wroeghen onser zotten conscientien. Daer en is niet quaet: dan dat onse zotheyt voor quaedt acht. Laet ons nemen, seyt de Libertijn, dat ick moet bekennen, datter noch al een God buyten my is: Dat Godes oordeelen verhoelen sijn, ende boven mijn verstant (so elck nu oock leert) so moet ick immers dat goede gevoelen hebben van Gode, dattet al rechtvaerdigheyt is ende goet dat hy doet, alwaer’t oock plat jeghen mijn verstant, soo moet ick immers mijn verstant hier ghevanghen nemen, ende dencken also: Godt heeft selfs van eeuwigheyt gedecreteert, dat Adam, ende oock alle menschen in hem souden vallen: Wie moght dat wederstaen? Ick niet, noch niemandt, Godt moght gheen glorie bekomen hebben, soo de mensche niet en hadde ghezondight, want sonder barmhertigheydt te toonen, en moght hy niet ghe-eert worden in sijn ghenade, ende sonder ons zondighen, en moght hy gheen barmhertigheyt toonen, wie ben ick die Gode sijn glorie soude benijden? ende of dat alwaer, hoe moght icx beletten? sulcx ende meer desgelijcks als ick noch hier na dencke breeder te segghen, comt bedecktelijck inder onwijsen ghedachten door dese uwe opinie, die ick dier halven te recht ghenoemt hebbe de grondtsop der Libertijnen, als nootlijck, immers krachtelijck spruytende uyt de voorsz. u Luyder duydighe opte voorsz. woorden Pauli. Denckt nu ofmen verderffelijcker Duyvelerye op aerden mach vinden.

36.
Ende blijckt midtsdien dat de Catechismus dese spreucke Pauli: Van de wijsheyt


des vleesch qualijck verstaen, qualijck aenghetoghen, ende niet altoos daer mede bewesen en heeft, dan sijn misverstandt, soo dat mitsdien ’tghene by my daer teghen was inghevoert krachtigh blijft, ende in volder waerden.

37.
Hier op antwoorden wy ten eersten: 1 1 Ministers. Datter meer een ghesochte subtijlheydt dan een vaste grondt is, in sommighe Exempelen uwes onderscheyts, tusschen die eygentlijcke ende oneyghentlijcke Spreucken der Schriftuere.

38.

Ghylluyden sult (meyn ic wel) 2 2 N. niet ontkennen datter groote ende seer merckelijcke onderscheyt is, tusschen meest alle die Exempelen by my daer ghestelt mijn eyghentlijcke meyninghe van die woorden, de ziele des vleeschs en was oock niet als ghy die hier duydet. Doch mach ick hier ghedoolt hebben, uyt wat min omsichtigh te sijn gheweest dan’t behoorde. Dus wil ick liever de selve mijne faute bekennen dan verantwoorden, mijn verstant was daer mede niet anders, oock mede met die woorden: Jae de Godt des Vleesch. Dan dat niet en volght, dat dese wijsheyt des Vleeschs meer uyt den Vleesche voort-comt, als die andere saecken ofte Godt self, daermen oock die woorden des Vleeschs by vindt gheschreven, maer dat wederom uwe meyninghe, als oft dese wijsheyt des vleeschs voort-quane uyt die verdorventheyt der Natueren, eenighen schijn van waerheyt soude hebben, feylt so veele als het waerschijnlijck soude sijn, dat een Dochter seyde: mijn Moeder is van my ghebooren ende voort-ghekomen, ghemerckt niet die wijsheyt des vleeschs uyt die verdorventheyt maer die verdorventheyt (sulckx die is) uyt de wijsheyt des vleeschs is voort gekomen, soo ghylieden hier voor breeder hebt mogen sien, 3 3 Y. 22. ’twelck seecker een grove absurd is, die ick u luden niet moghende toe betrouwen, mijn reden daer op oock niet en schicktede.

39.
Al veel beter schrijft Augustinus van dese 4 4 83. quest. quest. 66. wijsheyt des vleeschs in deser manieren: Also wert oock gheseyt wijsheyt des vleeschs, als die Ziele de tijdtlijcke Goeden voor groote Goeden begheert, soo langhe soodanighe begeerte is in de ziele, en mach zy de Wet Godes niet onderdanich sijn, dat is, zy mach niet vervullen ’t ghene die Wet gebiedt, maer als zy begint Geestelijcke goederen te begeeren, ende die tijdtlijcke te versmaden, so laet zy af te wesen wijsheyt des Vleeschs, ende zy en wederstaet de gheest niet, want van den selfden ziele als zy die nederste dinghen begheert, wert gheseyt, dat zy des Vleeschs, maer als zy die bovenste dinghen begheert, des gheests wijsheyt heeft, niet dat de wijsheyt des Vleeschs een substantie oft wesen is ’twelck de ziele aentreckt ofte af-leyt, maer het is die affectie des ziels selve, de welcke gheheelijck niet meer is, wanneer de Ziele haer gantschelijck keert tot die overste dinghen.

40.
Wt welcke woorden Augustini men wel merckt, dat hy oock selve niet en heeft ghehoudē (so ghylieden doet) dat sulcke wijsheyt des Vleesch den Menschelijcke natuere aenghebooren, maer claerlijck betoont, dat zy door ons selve aenghenomen ende verkooren zy. Want hy steltse in’t begheeren van de tijdelijcke goeden, die men voor groote goeden aenziet. Dit en mach niet gheschieden sonder opinie. Nu en is de opinie niemande aenghebooren, soo en is oock dan dese wijsheydt des Vleeschs niemanden aen-ghebooren, men machs oock nae dit segghen Augustini af-legghen, dat mach dan niet aenghebooren zijn, so comt zy dan door opinie inden Mensche, niet door gheboorte. Dit selfde brengt ons claerlijck mede u selfs beduydinghe op de woorden Hebre. 9. 10. Van de gherechtigheden des vleesch, want ghy seght daer by verstaen te worden de Ceremonien die uyterlijck waren, ende in vleeschelijcke dinghen bestonden, wordt oock eenigh Mensche een opinie van de Moysaische Ceremonien aenghebooren.

41.

Also verstaet mede Erasmus Rotterdamus 5 5 Paraphr. Rom. 8. 6. dese plaetse Rom. 8. De wijsheyt des vleesch voor een Letterlijcke, vleeschelijcke, ende superstitieuse onderhoudinghe van de Moysaische Ceremonien, sulcx dat die den gheest, ende mitsdien Christum te rugghe stellende op sulcke vleeschelijcke onderhoudinghe des Wets betrouwen, Gode niet en moghen behaghen, maer den mensche stellen in een vyantschappe teghen Gode, welcke meyninghe van dese woorden: dat de wijsheyt des vleesch een vyantschappe is teghen Gode, niet met allen vreemt en is vande voorgaende meyninghe Pauli in desen Capittelen, daer hy doorgaens onledigh is, om de Joden te benemen het betrouwen op die onderhoudinge vande Moysaische Ceremonien.

42.
Is dan oock de wijsheyt des Vleeschs by den Apostel hier ghemeynt, soo en mach dan oock noch al gheensins die wijsheydt des Vleeschs yemanden aen-ghebooren sijn gheweest, anders moste dese oock al gheweest sijn inde Oude Patriarchen, al voor dat de Wet Moysi was ghegheven, ja oock in allen Heydenen, maer hier teghen seyt Paulus self dat zyluyden de Wet (te weten Moysi) niet en hadden. Alsoo hincket aen allen zijden, dat dese wijsheydt des Vleeschs yemanden aenghebooren soude sijn. Ende blijckt mitsdien noch aen allen zijden dat de Catechismus dese woorden Pauli niet recht verstaen heeft, niet recht ghebruyckt heeft, ende niet altoos daer mede bewesen heeft.

Ephes. 2. 3. Ende waren van natueren Kinderen des toorns, gelijck de andere.

43.
Wy bekennen tweederleye geboorten, 6 6 Ministers. ende daer by tweederley natueren, dat daer is een lichamelijcke gheboorte, ende een Gheeste-


lijcke, ende dese worden tegē malcanderen gestelt gelijck wy Johannes int 3. 6. lesen.

44.
Ick hadde ghelesen dat ghy ter eeren van 1 1 N. de waerheyt bekende in dit schrift, dat ghyluyden de Leere van d’aenghebooren verdorventheyt met dese passgie alleen niet soudet konnen maecken, daerom was mijn voornemen op alle u Replijck in desen teghen mijne antwoorden niet een woordt te dupliceren, also ick bekent sagh by u luyden selve het een deel van ’t ghene ick in mijn antwoorde heb bewesen, namentlijck, dat ghyluyden met dese spreucke niet altoos en moghte bewijsen sulcke verdorventheyt der natuyren, als ghylieden leert. Ick sagh wel dat hy daer stelde die woordekens (niet alleen) rechts oft ghy noch hadt willen segghen: al is die spreucke alleen niet ghenoegh daer toe, soo soude zy nochtans al wat daer toe doen als zy met andere ware verselschapt. Dan ick verstondt oock wel dat die waerheydt niet minder krachtigh is in een eenighe als in duysent andere dierghelijcke Spreucken te samen van een sinne wesende, sulcx dat wat een spreucke alleen niet waerachtelijck en mach betuygen dat’t selve oock onder duysent andere spreucken verselschapt sijnde, oock niet en vermach. So wiste ick daer by oock seer wel, dat dese Spreucke een van d’alder-voorneemlijckste ende treffelijckste is, die ghyluyden tot bewijs van de aen-ghebooren verdorventheydt over al voort-haelt. Daer by ick nu wel te recht bleeck gheseydt te hebben datter grove dolinghen waeren in de allegatie van dese Spreucke, waer van die minste niet en is, datmen wil schijnen te bewijsen net eenighe Spreucke uyt de H. Schrift eenige meyninghe, die in sulcken Spreucke niet en is, ende mitsdien daer mede niet en mach bewesē worden, alsoo ’t selve niet en mach strecken tot recht leyden, maer wel tot verleyden, maer want ick in u Replijck van desen oock las de Spreucke Joannis. 3. 6. ende die selve verstondt oock (als die totten Ephesien voorsz. by den Catechismum) by u luyden alhier niet recht verstaen noch ghebruyckt, maer tot eenen vreemden zinne ghetrocken te zijn, hebbe ick niet connen laten daer af te handelen.

45.
In den eersten bekenne ick u partitie van de tweederley gheboorten ende Natueren also in ghemeene voor goedt: maer mach niet voor goet houden, dat ghy die Gheestelijcke gheboorte niet anderwerven en deylt, latende die selve also in’t gheheelse staen, niet anders dan die lichamelijcke geboorte, die maer eenreleye is: Gemerckt het meer dan kenlijck is, datter tweederleye Geestelijcke gheboorten sijn, te weten, een uyt Gode, ende een uyt den Duyvele: Waer naer d’eerste Kinderen Godes, ende d’andere Kinderen des Duyvels genaemt werden in de Heylige Schrift. Dit meyn ick immers niet dat ghy sult wederspreken, want ghyluyden bekent hier nae self, dat het Kinderen des Duyvels sijn, die hen onder den Duyvel begheven, soo openbaren sich de Kinderen Gods oock daer inne dat zy Gode eeren met onderdanigheydt, dat is, dat zy niet meer en zondighen. Hier hebt ghyluyden dan kenlijck ghezondight, te weten daer inne, dat hier maer een Gheestelijcke of innerlijcke gheboorte en stelt: ghemerckt daer ongetwijffelt twee sijn: Daer van d’een is uyt den goeden gheest, ende d’ander uyten quadeen gheest: namentlijck een gheboorte in der zielen, die uyt Gode is, ende een ander die uyt den Duyvel is.

46.
Wt dese eene doolinghe valt ghy in d’ander, niet minder wesende: want ghy stelt als twee contrarien teghens malcanderen de geboorte, die lichaemelijck uyt den Ouders, is teghen die weder-gheboorte in den Gheest, die uyt Gode is. Dat dit nu onghelijcke geboorten sijn, bekenne ick gaerne: Maer wie mach u toe-laten dat dit contrarie geboorten sijn? Godes onsichtbare Gheest, ende onse sichtbaere vleesch sijn malcanderen soo weynigh contrarie: Dat het lichaem oock een Tempele Godts wordt genoemt, gemerckt God selve woont met zijnen Heyligen Geest en de herten ende lichamen der Geloovigen, maer so ist niet met Godt ende den Duyvele, want dese sijn als vyer ende Water contrarie: So dat de Heylighe Gheest niet en woont inden Duyvele. Also moetmen hier segghen, dat dese derde gheboorte by u lieden vergheten, te weten, die nyt den Duyvele in den innerlijcken Mensche gheschiedt, het rechte teghen-deel is van de gheboorte, die daer gheschietuyt Gode, soo dat teghen die gheboorte uyt Gode ghestelt moet werden, niet die gheboorte die wy alt’saemen uyt onse Ouders hebben na den lichame, maer de geboorte, die alleene de Godtloosen hebben uyt den Duyvele, naer haeren inwendighen mensche.

47.

Ende hier mede stort van self ter neder al u ghebou op sooo ghestuckelden fundament ende quade deylinghe ghestelt, soo dat ghy met alsulck segghen niet altoos en bewijst, dat voor maer wat treffelijckx, dat jeghen dese uwe Leere dienstelijck is, want ick sal hier moghen segghen also de Heere Christus seyt: ten zy dan dat yemant herbooren zy, so mach hy het Rijcke Godts niet zien, daer uyt ontwijffelijck blijckt datter een wedergheboorte noodigh is in allen den gheenen daer een quade gheboorte is gheschiet, want wat wel ghebooren is, en behoeft niet herbooren te worden, het ghene oock daer inne de weder-gheboorte moet gheschieden, moet dan oock dat sijn, dat qualijck is ghebooren. Die weder-gheboorte en gheschiedt by niemanden in’t ghene dat hy nae sijn lichaemelijcke gheboorte heeft ontfanghen van sijnen ouderen, wantr anders soudemen grondtlijck Nicodemiserende moeten ghevoelen, dat wy weder souden moeten gaen in ons Moeders lichaem, nadien dan oock niemant herbooren wordt, in ’t ghene dat hy van zijne moeder heeft ontfanghen, so schijnt noodtsaeckelijck te volghen uyt dese spreucke self, dat niemant qualijck is ghebooren van zijne Ouderen, ende dat ons niet quaedts door die lichamelijcke gheboorte aenghekomen ofte aen-gheerft is.

48.
Doch wy konnen niet laten u grof onverstant 2 2 Ministers. u daer inne aen te wijsen, dat ghy


over al waer die Schrift van Kinderen spreeckt, 1 1 N. een eyghen gheboorte daer toe versiert, naer welcke datse Kinderen sijn.

49.
Dat ick sulckx over al niet en doe, maer d’onderscheydt over langhe wel ghemerckt ende in mijnen Bybele oock erghens aengheteeckent hebbe, die daer is tusschen Kinderen inde Heylighe Schrift, 2 2 a Eccle. 3, 1. Isai. 19, 11. Mal. 3, 6 Mat. 19, 22 Joan. 8, 37 Act. 5, 21, rc. ghenoemt naer haer lichamelijck a gheslachte na de ghene die daer b baert of teelt, na de c navolginghe oft Imitatie, na de d verdienste, na de e Leere, ende anders meer, mach ick al met levende tuyghen, 3 3 b Mat. 5, 9 Act. 3, 10, c. oock met die oudtheydt van ’t gheschrifte bewijsen, maer dat ick alle sulcx daer niet en hebbe gestelt, 4 4 c Joan. 8, 39 Gal. 3, 7 Joan. 8, 44. Gen. 11, 5. Marc. 3, 3 Mat. 3, 7heeft veroorsaeckt mijn vreese voor lanckheyt. Nu ist wel moghelijck dat hier inne grof onverstandt is by my ghetoont: Doch can ick dat noch soo weynigh mercken, 5 5 d Prov. 10, 5 Mat. 23, 15 Joan. 17, 12 Ephes. 2, 3 dat ick niet schromen en soude de zonde te noemen een kint der quader begheerlijckheyts. Insghelijcks de doot een Dochter van de zonde, om datmen leest dat elck deser van sulcx wordt ghebooren, 6 6 e Gala. 4, 19 1 Cor. 4, 14, 15, 17. Tit. 1, 4 1 Joan. 2, 1 Jac. 1, 15 wat waer hier aen doch ghezondight? Of icks noeme een vrucht, een Dochter, een spruyte, van sulcken moeder, Vader, oft Wortel, dan of icx noeme het ghene dat uyt sulck werck voort-komt. Is dat niet vast alleens? Wat vrucht maeckt dese woordt-twist? Wildy’t my niet toe-laeten, dat het een Kindt oft vrucht van sulcx ghenoemt worde. Ick ben wel te vreden dat ghy’t noemt Kinderen te wesen van dinghen die yemanden toe-komen: mits dat ghy my toelaet dat sulckx niet en komt uyt aenghebooren natuere, maer uyt elcx eyghen doen oft werck. daerom vernoeght my wel daer mede, dat hier kinderen des toorns ghenoemt sijn van natuere die ghene die self zondighen teghen de Wet, welcks natuere is in sodanigen toorn te wercken, ’twelck ghylieden my hier toelaet, ende ick noch wel duydelijck in mijne antwoore hadde ghestelt.

50.
Ende seker hier inne segghe ick, soo weynigh nieuws, dat het oock al ghelesen wordt by eenighe vande Oudtsten, 7 7 Regule contract. quest. 268 namentlijck by Basilium Magnum, daer hy eyghentlijck handelt op wat wijse sommighe worden genaemt Kinderen des mistrouwens, ende kinderen des toorns. Zijn woorden sijn dese: Kinderen of zoonen placht de Heere te noemen des gheens wiens wille zy doen, zy sijn dan goede of quade Kinderen, want seydt hy indien ghyluyden waer’t Kinderen Abrahams, ghy soudt Abrahams wercken doen.
Ende noch: Ghy sijt uyt den Vader den Duyvel, ende wilt uwes Vaders begheerte doen. Also ist een Zoon des mistrouwens die daer doet het ghene dat tot mistrouwen behoort, rc. Volght: Maer een Zoone des toorns is de ghene die hem self des toorns waerdigh heeft ghemaeckt.

51.
Soo blijcket dan nu uyt uwe belijdinghe oock self datmen de menschen te recht mach noemen Kinderen des toorns van Natueren die Godes gheboden overtreden, ende dit van weghen die Netuyre vande zonde, die daer is (so mijn schrift oock verclaerde) toorn te wercken. Mach dat wel sijn, waerom en soudet hier niet moghen sijn, daer d’Apostel niet een eenigh woort en handelt van Adams zonde, maer van henluyder eyghen zonden, die zyluyden self ghedaen hadden?
Seecker sal’t erghens sijn, het moet hier sijn, hier af spreecke ick, segghende dat sulcx d’Apostels sinne is geweest, ghylieden wilt die duyden, niet van haer eyghen dadelijcke zinden, maer op een aenghebooren zondelijckheyt om Adams zonde: Wie van ons luyden komt hier naest aen des Apostels meyninghe.

52.
Dit laten wy u al wel toe, 8 8 Ministers. ende segghen doch dattet niet en strijdt teghen ons gevoelen van de aenghebooren verdorventheyt onser natuere, want het beyde wel can wesen, dat yemant een Kindt des toorns zy, van weghen der gewrochte ende dadelijcke overtredinghe der Wet, ende oock van weghen der zondelijcke aert ende natuere die hem aenghebooren is, want wy stellen in allen menschen een zondighe qualiteyt, die heur van Moeders Lichaem den toorne Godts, ende de verdoemenisse onderwerpt.

53.
Mijn Interpretatie ofte verclaeringhe op 9 9 N. dese Spreucke bekendy voor goet. Dat neem ick oock aen. Maer daer by steldy noch een ander interpretatie, die ick niet en mach aennemen. De mijne is bewesen ende bekent, maer de uwe en mooghdy uyt dese Spreucke niet doen blijcken. Immers ick doe hier de selve uwe duydinghe onwaerachtigh blijcken aldus, wat yemandt mach worden, door sijn eyghen doen en was hy te vooren niet, ghelijck Adam gheen zondaer noch verdoemde en was, soo langhe hy noch door sijn eyghen overtredinghe een zondaer ende verdoemde moght worden. Die van Ephesien moghten noch langhe nae Adams overtredinghe door haer eyghen doen Kinderen des toorns worden, so Paulus tuyght, ende ghy hiet self belijdet. Daer uyt volght nu dat zy te vooren gheen Kinderen des toorns en waren. Waren zy’t te vooren niet, so en moghte henluyden oock gheen aen-ghebooren zondighe qualiteyt van heur moeders lichaem den toorn Godes, ende de verdoemenisse onderworpen hebben ghehadt, hadden zy’t oock te vooren door aengebooren aert, al onderworpen geweest: so moghten zyl. dien toorn Gods ende verdoemenisse even so weynigh door haer eygē doē of latē onderworpen sijn geworden: als een blinde gebooren hem selven door sijn eyghen doen oft laeten blindt mach maken, oft sich der blintheyt onderwerpen, die hy nu van selfs al te vooren onderworpen was. Ende blijckt hier noch al recht gheseydt te sijn gheweest in mijn antwoorde op u lieder Catechismus (soo ick alsnoch alhier moet segghen) dat de Catechismus niet alleen niet en bevestight heur meyninghe van sulcke hare aenghebooren quaetheyt, maer dat oock (dat ergher is) die selve heure meyninghe krachtelijck om werdt ghestooten, door dese selve Spreucke, daer mede hy die pooght sterck te maecken.


54.
Voorts-gaende bekendy mijn segghen, 1 1 Ministers. dat hier Adams zonde, immers sijnen Name niet en werdt verhaelt met claere woorden, maer seght daer uyt niet te volghen datter niet gheroert en wort van de voort-geteelde verdorventheyt des eersten mensch.

55.
Daer uyt volght seer wel, 2 2 N.dat ghylieden dese plaetse opentlijck van dadelijcke, ende niet met een Letterken van aen-ghebooren zonden sprekende, onrecht handelt, gheweldt doet, ende tot een vreemden zinne, die ghy daer inne niet en vint, maer daer inne brengt, treckt, buyght, ende draeyt.

56.
Om dies wille dat in de gantsche Wet de 3 3 Ministers. verrijsenisse des vleeschs niet uyt-ghedruckt wordt met claere woorden, Hadden daeromme de Saduceen recht die de selve onder decksel van dien loochenden.

57.
Neen, want oock Plato, Cicero, 4 4 N. ende veel meer andere Heydenen, uyt in-gheven van de Goddelijcke redene hebben connen begrijpen dat de ziele des menschin onsterffelijc is: Die Saduceen haddens oock vermoghen, indien zy den acker des redelijckheyts vlijtelijcken ghebout hadden ghehadt. Boven dat so was de leere van de onsterffelijckheydt der zielen ontwijffelijc, hoewel niet so heel claerlijck begreepen in de woorden Moysi, gheallegeert by den Heere Christo, die den eyghentlijcken sinne daer inne sijnde van selfs oock wel soo meesterlijck ende krachtelijck daer uyt wist te trecken, dat hy daer mede der Saduceen onverstandt opentlijck beschaemde: Doet hier mede also, ende ick sal rondelijck mijn grof onverstandt belijden, ende uwe verstandigheyt met herten prijsen, maer dat achte ick u gantsch onmoghelijck, gemerckt in dese plaetse Pauli niet een Syllaba voor, maer de gantsche Texte plat jeghen uwe meyninghe is. Seecker nadien ghylieden niet alleen derft twijffelen, maer oock spottelijck ende schamperlijck loochenen, die transubstantiatie des Sacraments, niet jeghenstaende daer naecktelijck staet: Hoc est corpus meum, ende dit jeghen die gantsche Roomsche Kercke, Concilien, Outheydt, Vaderen ende Decreten, so en behoordy my so onvrundelijck niet te handelen, om veele minder te doen, als die maer twijffele aen die meyninghe van dese onbegrijpelijcke Paradoxen van de Erf-zonde, so ghyluyden die nu leert, jeghen die Roomsche, Luthersche, ende Doopersche Kercken, op u luyder eyghen handt, die nerghens in de gantsche Bybele duysterlijck, swijghe claerlijck, dat my voor-ghekomen is, niet een woordt vermaent en wort.

58.
Soo men ons nu weder daer toe wil brenghen, dat wy alles voor Godes woordt souden moeten aennemen ende ghelooven, dat ghylieden met duystere Collectien, een schijn soudt weten te gheven, als oft uyt de Heylighe Schrift ghetoghen ware, sonder dattet noodigh soude sijn met eenighe claere ende onbewimpelde Spreucken der Schriftueren sulcke uwe meyninghe te bewijsen ende te vesten, wat seeckerheyt sal ons dan die Heylighe Schriftuere moghen gheven, om de leeringhen, of zy uyt Gode sijn, daer mede te beproeven. Sal niet elck dan, die het scherpzinnighste vernuft heeft, sodanighe dinghen als hem maer droomen den volcke doen gelooven? So waer’t ons noch beter gheweest aen Thomam van Aquinen Schotum, etc. ghebleven te sijn. Ghemerckt die waerlijck al veel vernuftiger ende subtilder om glosen te maecken nae henluyder meyninghe, sijn in mijnen ooghen, dan alle watter nu uyt den uwen noch is voort-ghekomen. Neen, soo niet vrunden, met duystere Spreucken en werden gheen duystere Spreucken verclaert, duystere behoeven self verclaeringhe met bewijsinghe, ende ghylieden bestaet uwe duystere meyninghe te bewijsen ende verclaeren, met dese spreucke, dien ghy selfs bekent niet claerlijcks over uwe, ende alle claerheyt over mijn zijde te hebben. Denckt nu of dat al bescheydelijck is ghehandelt.

59.
’t Is rondt ende claer, 5 5 Ministers. dat d’Apostel daer spreeckt vande dadelijcke zonden) in den welcken de Apostelen de Ephesien voortijts ghewandelt hadden, eer zy tot kennisse Christi ghekomen waren: maer dat verhindert niet, of hy heeft van de daedelijcke zonden wel konnen voort-gaen tot de wortel self: namentlijck tot de verdorventheyt der Nature.

60.
’t Is rodnt ende claer, 6 6 N. dat d’Apostel Paulus door sijn gantsche Brieven nerghens met een eenigh woordeken en heeft sijn meyninghe uytghedruckt, vande verdorven nature. Ende nadien ghylieden hier af maeckt het eenighe fundament onser saligheyt, soo ist hoogh te verwonderen dat de Heylighe Apostel sulcx te verclaren, of onachtsaemlijck versuymt, of quaedt-willighlijck ghelaten soude hebben ghehadt. Ick verstae oock wel dat d’Apostel wel soude hebben connen voort gaen van de daedelijcke zonden tot de wortel van dien, so hy maer ghewilt hadde, maer dat hy’t niet en heeft willen doen blijct, ons. Of soudy nu hier willen bestaen te doen ’tgene ghylieden soo bitterlijck schelt in den Catholijcken? Vraegdy watte? Segghet dat Christus ons noch vele hadde te segghen, ’t welck nu de Heylighe Gheest door u Luyden sal openbaren, staet sulckx daer gheschreven, of in den woorden Pauli begreepen. Betoont dat, men sal’t ghelooven, maer te segghen, hy hadde wel konnen voort-gaen, ’t welck blijckt by hem niet ghedaen te sijn gheweest, ende uwe meyninghe totter Heyligher Schrift te voeghen, ende ons die (als oft Pauli woorden ende zinne ware) te doen ghelooven, is te verde ghetreden, 7 7 Apoc. 22, 18 Deut. 12, 32 4, 2. Prov. 30, 6 ende verdient de vloeck des Boecx. Want het gheen cleyne saecke en is yet toe te voegen totten Woorde Godts.

61.

Wy zien dat Paulus hier spreeckt van de begheerten des vleesch, door welck woordeken Vleysch wy hier boven verstaen hebben, ende noch meer verstaen sullen, dat de schrift


een verdorven aert ende natuere des Menschelijcken gheslachts te kennen gheeft.

62.
Wat Paulus daer verstaet by dat woordt 1 1 N. Vleysch, moste ghy bewijsen, ende niet alleenlijck segghen wat ghylieden daer by verstaet, want des Apostels verstandt, niet uwe opinie ghelt by my bewijsinghe. Paulus seyt daee van begheerten, van wille, ende van ghedachten des vleeschs, gheen van dese dinghen en sijn in den sichtbaeren Vleesche, ons van Adam aen-ghekomen, ende van Gode gheschapen: maer alle ’t selve is hopelijck in ’t onsichtbare vleesch van Gode niet gheschapen, noch van Adam ons niet aen-gheerft, maer van elck self gheteelt, door sijn dadelijcke zonden, ende dit ist vleesch, welcx handen ende voeten men af-houden, 2 2 Mat. 5, 30, 31. Coloss. 3, 5 Gal. 5, 24 welcks ooghen men uyt-steecken, welcks leden men dooden, ende ’twelck men gantschelijck met sijn Lusten ende begheerlijckheden cruycen ende dooden moet, dewijle men noch in’t sichtbare vleysch blijft levende. Wie merckt hier niet dat ghy onbescheyden sijt, het onsichtbaer vleesch, door ons eyghen doen is ons gheworden sijnde, neemt voor ’t sichtbaere vleesch, ons van onsen Ouderen aenghebooren, ende dat u misverstandt u selfs over al benaut, bestrict ende verwert.

63.
By dit woordeken natuere verstaen wy de 3 3 Ministers. menschelijcke verdorven natuere, die hy te vooren vleysch ghenoemt heeft.

64.
Wat ghy by dat woordeken natuere verstaet, 4 4 N. verstae ick so wel, dat ghy’t my niet meer en behoeft te segghen: maer om sulcks u verstant voor des Apostels verstandt daer inne aen te nemen, behoeft claer ende vast bewijs. Doorgaens doedy nauwelijcks anders u saecken blijcken, dan aldus: Wat wy by eenighe woorden of Spreucken verstaen, dat is het rechte verstandt der Heyligher Schriftueren, wy verstaen by dit woordeken Natuere, die menschelijcke verdorven Natuere: Soo blijckt nu dat dit het rechte verstandt is der Heyligher Schriftueren. Meyndy dat sulck bewijs by my mach ghelden. Ghy verstaet hier uyt dit woort Nature een meyninghe die ghy niet condt betoonen des Apostels meyninghe te sijn gheweest. Ick versta daer uyt een natuere ghesprooten uyt de daedelijcke overtredinghe des Wets welcks natuere is teghen soodanighen overtreder toorn te baren. Dit mijn verstandt bekendy self so te moghen sijn, hoe soude ick dan mijne rechte meyninghe met Pauli over een komende, moghen verlaten, om dese uwe vreemde, ghedraeyde, ende versierde meyninghe aen te nemen?

65. 5 5 Ministers.

Isset dan soo vreemt, dat Paulus om de Menschen tot kennisse van hare ellende, verlanghen na de saligheyt ende groot-makinghe van de ghenade te brenghen, voor oogen stelt heur dadelijcke zonden ende verdorven Natuere? Hier toe voeghdy Davidts Spreucke, Psalm. 51.

66.
Ghylieden self wel ziende dat ghy hier u 6 6 N. vreemde vyer ofte opinie brenght in Pauli Wieroocx-vat ofte Schriften, pooght sulcke ware vreemdicheyt te bemantelen onder een onware ghewoonte, ende verderft noch selfs daer mede uwe voorghenomen sake. Neemt dat twee Predicanten handelen met twee ghevanghene misdadighen, te weten, elck met den sijnen, die beyde uyt dronckenschap eenigh ghewelt dat doodt-waerdigh zy, naer de Wet hebben bedreven, ’t welck hen beyde by den Lants-heeren sal werden vergheven indien zy beyde konnen komen tot beken van heur misdaet, hope van leven, ende grootmaeckinghe van des Lants-Heeren genade, daer toe elck van die Predicanten arbeydt by den sijnen, waer van d’eene seyt alleenlijck totten eenen, dat hy moetwillighlijck droncken gheworden is, ende boven dien moetwillighlijck dat gewelt heeft bedreven, sulcx dat het beyde in sijnder macht stondt te laten. Daer teghen seyt d’ander Predicant tot den andere gheweldigher oock wel eenichsins het selve, maer hy voeght daer by, dat d’oorsake van sulck sijn ghewelt is, dat hy droncken was, ’twelck hy noodtlijck moeste worden, overmits hy van droncken Ouders ghebooren sijnde, sulcken droncken natuere van henlieden heeft aen-ghe-erft, dat he onmoghelijck was te vermijden die dronckenschap, die hem nu oock noodtsaeckelijck, so uyt natuere, als uyt de ghewoonte, ghedronghen hadde sulck doots-waerdigh ghewelt te bedrijven. Hier vraghe ick u luyden nu selve, wie van dese beyde met waerachtigher ernst sijn misdaet bekennen met meerder ootmoet om ghenade bidden, ende met hertelijcker lof des Landts-Heeren ghenade aen hem loven ende groot-maecken sal moghen? Te weten den ghenen die alleen voor-ghehouden werdt sijn dadelijcke zonden, die hy hadde moghen laten? Of d’andere die men daer by noch voor-hout de wortel van sijn misdaet (soo ghyl. leert) die aengeboren aengeerfde ende onvermijdelijcke dronckenschappe? Kinderen souden hier af recht konnen oordeelen, ende Leeraren willen niet mercken dat dese heure Leere opentlijcken streckt tot onschuldinge vande schuldige menschen, 7 7 Y. 32. 33. 34. 35. ende tot beschuldinghe vanden onschuldighen ende barmhertighen Gode. Maer want hier voor meer hier af gheseyt is, so scheyde ick nu hier af om voorts te gaen.

67.
Doch moet eerst dat noch hier by gevoegt sijn, dat my niet weynigh en wondert het zien van u by-gebrachte Spreucke Davids, tot vestinghe van de voorsz. uwe soo vreemde meyninghe, weet ghylieden dan niet dat het verstant van dese Spreucke Davids een van de voornaemste is, die tusschen ons luyden staet in gheschille. Ick suspectere opentlijck u lieder misverstant daer inne, des niet te men brenghdy dese naer uwe meyninghe getrocken sijnde voorts om dese uwe vreemde meyninghe op Pauli Spreucke mede te bevesten, dat gheloove ick gheensins, dat ghy soudet moghen doen, soo ghy eenighe claere ende naeckte ghetuyghenissen haddet tot bewijs van u voornemen, ’twelck ghylieden selve wel merckende neen, u noodt-


saeckt met d’een twijffele d’ander te verseeckeren, ende met d’een duysterheyt d’ander te verclaeren.

68.

Doch wy staen u hier en tusschen gaerne 1 1 Mini s ters. toe (als boven) dat het woordt natuere alhier vande Natuere der werckelijcke zonden oock verstaen mach worden, door de welcke den toorn ghewrocht wordt. Ende dat wy de Leere vande aenghebooren verdorventheydt met dese passagie alleen niet souden vast connen maecken teghen de bestrijders der selver. Dat is altijt ghewis, dat onse uytlegginghe met andere plaetsen der Schrift ondersteunt sijnde, immers so goet is als de uwe, ende dat wy die met so goeden recht mogen voortbrenghen als ghy de uwe doet, rc.

69.
So stady muy dan oock toe, 2 2 N. dat mijn meyninghe van’t woordt natuere in questie recht is, ende dat d’Apostel hier handelt (soo mijn segghen oock was) van de dadelijcke, ende niet van de aengebooren zonden, welcke uwe leere met desen niet vast gemaeckt kan worden. Reden, zy is self niet vast, so ghy bekent, daer mede dat dese tuyghnisse daer toe self ander steunselen behoeft. Hoe soude die self swack is, anderen kracht gheven mogen, die self sonder stutsele niet staende mach blijven, andere vallende Spreucken onderstutten of ophouden moghen? Noch seghdy vrymoedelijck dese uytlegginghe so goedt te sijn als de mijne, of nu oock de mijne niet goet en ware (dat Godt best kondt is) soo en ware de uwe dan mede niet goet, ende dan souden wy blinden teghen malcanderen schermen, ende van der verwen (die wy niet en zien) twisten, maer is mijne meyninghe dan oock goet alhier, so uwe woorden selfs mede brengen, dat zy is: soo moet immers ghewisselijck uwe meyninghe (als die mijne plat contrarie, oft immers ten minsten gheheel daer af verscheyden sijnde) quaet sijn ende onrecht. Alsoo blijckt dan hier noch al uyt uwe eyghen nekentenisse oock, dat u Catechismus dese Spreucke Ephes. 2. 3. niet recht en heeft verstaen, t’onrecht heeft misbruyckt, sijn voorstel daer mede niet en heeft bevestight, maer self omghestooten ende vernielt.

Gene. 5. 3. Maer Adam leefde 130 Jaeren, ende wan een zoon nae sijnen beelde ende gelijckenisse, ende heete sijnen Name Seth.

70.
Hier bekennen wy gaerne dat met dese getuygenisse 3 3 Ministers. Gen. 5. 3. de Erf-zonde niet vastelijck bewesen can worden, uyt oorsacke dat Moyses van de verdorventheyt der Natuere Adams, nochte Seth, daer inne niet en roeret.

71.

Hier eert ghy die waerheydt, 4 4 N. ende sijt te prijsen om sulck beken oock mede om die redene van dien, te weten, om dat daer van de verdorventheydt der Natuere Adams ende Seths niet en wert gheroert, maer en is de Catechismus daerinne niet te prijsen, dat hy vermomde ende onrechte tuyghnissen inne voert, tot bewijs, of tot verclaeringhe, by exempele van ’t gene daer mede niet verclaert noch bewesen en can werden, want dat lijdtmen gheensins in gheldt-saecken voor menschen Vierscharen: Hoe veel te min is sulcks lijdelijck in saecken daer’t zielen-gheldt voor de Vierschare des rechtvaerdighen ende alweten Godes? Nu mooghdy zien oock of ick groot recht hebbe dan niet, in’t ondersoecken oft de Heylighe Schrift oock alsoo houdt als de Catechismus leert, ghemerckt hier naecktelijck blijckt dat zy dese plaetsen der Heyligher Schrift misbruyckt ende anders leert.

72.

Daerom wordt die Spreucke niet aen-getoghen, 5 5 Ministers. om eyghentlijck waer te maken dat des menschen natuere van der gheboorte verdorven is, maer om dese Leere die in andere plaetsen der Schriftuere, welcke opten selven randt aenghewesen sijn, gegrondt is, als by een exempel te verclaeren, te weten alsoo, dat Adam die na’t Beeldt Godts in Heyligheyt ende gherechtigheyt geschapen was, ’t selve door d’overtredinghe verlooren hebbende, een zoone gegenereert heeft niet na den Beelde Gods, maer na sijn Beelt, ’t welck verdorven ende zondigh was.

73.
U verantwoordinghe des Catechismi beschuldight 6 6 N. hem, moght hy sijn meyninghe met die Spreucke niet waer maken, waer toe voert hyse in? Om te schijnen met schriftuere waer te maken dat hy niet waer maken en can? Dat waer een schadelijcke bedriegherye. Waer toe dan? Om te verclaeren d’ander aenghetoghen Schriften? Die kende hy dan self duyster, want sijn die van selfs claer ghenoech om dese Leere te bewijsen, wat behoefde die verclaeringe van dit Exempel. Dit Exempel segghe ick, dat men oock self so duyster tot u meyninghe moet kennen, dat het de selve weder strijdet, wil dan de Catechismus altijt met d’een duysterheydt d’amder verclaeren.

74.
Of oock Adam in Heyligheydt ende gherechtigheydt nae’t Beeldt Godes was gheschapen, dencke ick hier nae te ondersoecken Moyses zeyt tot een Beelde, maer niet na ’t Beelde, ofte een Beelde Godes. Tot het beelde eens Christoffels ofte Joris besnoeyt de Beeldtsnijder de stamme eens onghehouden Booms, maer is daeromme sulck besnoeyt block een Christoffel ofte Joris, het mach’t dan noch werden, maer ten ist noch niet.
75.
Om ons dan met dien Spreucke niet te 7 7 Ministers. behelpen, etc.

76.
Hier doedy rondelijck ende voorsichtelijck 8 8 N. aen. Rondelijck in’t belijden van de waerheyt dat zy u hier inne niet en mach helpen, maer voorsichtelijck in’t verhoeden, dat zy u niet en hindere, also ghyluyden wel merckt, dat het oock self een krachtigh Exempel teghen uwe meyninghe in desen is.


77.
Hier stellen wy ten eersten desen gront, 1 1 Ministers. dat Adams natuere door sijnen val ende onghehoorsaemheyt verdorven is gheweest.

78.
Hier steldy een grondt op Drif-zandt, 2 2 N. op waen, op u duncken. Waer is de beproefde Schriftuere daer op dese grondt werdt ghestelt? Wat anders is de questie dan dit selve voor’t eerst? Te weten of (ick segghe niet Adam, maer) Adams natuere verdorven is gheweest? Waer u luyder voorstel bewijs, ende u segghen blijck: so waer die gront vast. Maer wie mach dat toe-laten? Wie can dat Sillogismo ghelooven? Al wat wy seggen ghegrondet te sijn dat is waerachtigh: Wy segghen dat die verdorventheyt van Adams natuere ghegrondet is: Soo blijckt nu dat die verdorventheydt van Adams natuere waerachtigh is. Heeft dit u luyder grondt stellen van onse Hooft-sake in geschille sijnde, desen grondt of bewijs niet so straft my. Is dat oock sulcx, soo laet eens af op sulcke onongegronde gronden te bouwen.

79.
Voorts seght ghylieden, dat Adam door sijnen val verlooren hadde ’t Beelde Godts, bestaende in kennisse, Heyligheyt, ende gherechtigheyt, ende in plaetse van dien een boose natuere ghekreghen. Dit bestady te bewijsen uyt die nootsaeckelijckheydt van der weder-gheboorte Joan. 3. 35. ghemerckt onnoodigh soude sijn vernieuwinghe der natueren so die niet en ware verdorven, ende seght voorts waer inne de natuere verdorven zy, te weten in verstandt ende wille, ende voert daer toe inne eenighe Spreucken, doch meest al self in gheschille staende hoe die beduyt behooren te wordene.

81.
Beroerende u bewijs uyt de nootsakelijckheyt van de weder-gheboorte, hebbe ick hier voor Y. 47. betoont, dat sulcx u op’t hooghste teghen is also dit bewijs alleen ghnoegh is tot vernielinghe van dese gantsche opinie van de Erf-zonde, so ghy die leert, gemerckt het blijckt dat wy niet herbooren en worden na den lichame. Wat nu niet behoeft herboren te worden, en is te vooren niet qualijck ghebooren. Daer uyt dan vastelijck ende krachtelijck blijckt dat niemandt qualijck is ghebooren na den lichame. ’t Welck wy onghetwijffelt alle van Adam hebben. Van de Ziele mooghdy niet doen blijcken, dat wy die van Adam hebben. Dus blijckt dat ons van Adam niet quaedts en is aenghebooren. Ende daer mede dat verlatende, come ick nu op u segghen van’t verlooren Beelde Godes, ende segghe voor’t eerste dat niemandt verliesen mach ’t ghene hy niet en heeft. Sal dan Adams sulcken Beeld Godes als ghy schrijft, verlooren hebben ghehadt, soo moet hy’t te vooren ghehadt hebben. Dat en blijckt my nerghens inde Heylighe Schrift. Daer uyt en hebdyt oock noch met een eenich woordeken niet bewesen. Dus en heeft dit u segghen gheen ander grondt dan het voorgaende, te weten: Wy segghen dat. Dit bewijs is my niet ghenoegh, ende houdet noch voor gantsch ongegrondet.

82.
Immers men schijnt te moghen bewijsen (hoe-wel ick de negatijf niet en behoorde te bewijsen) dat Adam sulck Beelde Godes noyt voor sijn val en heeft ghehadt: Ende dat uyt een Leeraer die met u houdt dat hy’t heeft ghehadt: ’twelck ick heur stelle, niet om uyt sijn segghen dit te bewijsen, gemerckt hy selfs hout als ghy, maer om te toonen dat sijn bewijs, dat Adam die deughden ghehadt soude hebben (’t welck ick niet so konstigh uyt u luyden en verwachte) nul is ende ydel. Zijn woorden sijn dese.

83.
Voorts placht ghevraecht te wordene: 3 3 Petrus Lombard Lib. dist. 19. B. Of de mensche voor sijnen valle die deuchde heeft ghehadt, sommighe meynen dat hyse niet en heeft ghehadt, ’t welck zylieden bestaen te bewijsen aldus: Die rechtvaerdigheyt (segghen zy) en heeft hy niet ghehadt, aenghesien hy ’t ghebedt Godes versmade, noch oock niet die voorsichtigheydt, ghemerckt hy niet wel voor hem en sagh: noch oock niet die matigheydt, naedien hy eens anders goeden begheerde: noch oock niet die stercheyt, alsoo hy’t quade in-gheven volghde. Den welcken wy antwoordende segghen, dat hy doe ter tijt dese deughden niet en hadde, als hy zondighde, maer te vooren, ende dat hyse doe verloor.

84.
Hier op machmen segghen alsoo: Hadde Adam die deughden niet als hy zondighde, so volght noodtlijck, dat hyse oock niet en heeft verlooren door sijn zonde. Die eerst daer na volghde. Maer hadde hyse oock daer te vooren (so dese seyt) al verlooren, soo hadde hy die buyten sijnen schulde verlooren. Soo moste Gode sijnder gaven berouwen sijn geweest, ende mitsdien den Mensche die eens ghegheven deuchden weder benomen hebben. Dit alles luydt qualijc, Maer nadien inden val Adams opentlijck blijckt, dat hyse niet en hadde, doe ter tijt, so moet de ghene die wil segghen dat Adam die kennisse Godes (die ’t eeuwighe leven is) oock die Heyligheydt ende gherechtigheydt voor sijnen valle ghehadt heeft, het selfde bewijsen. Dit doet condy, ende ick sal’t gaerne sien. Maer en can my niet vernoeghen sonder Schriftelijcke bewijsen. Maer ick can Schriftelijck de Negatijf of de neen bewijsen. 4 4 Joan. 17. 3. D’eerste Mensch seydt Paulus, 1. Cor. 15. 45, is ghemaeckt in een natuerlijck of dierlijck leven, dat’s verde van Godlijcken leven, als ghy hem toedicht. Het Gheestelijcke en was niet eerst (so ghy’t droomt) maer het natuerlijcke ofte dierlijcke. D’eerste mensche was van der Aerden aertsch, dats niet so Hemels ende Godlijck als ghy hem dicht. Siet nu of d’Apostel Paulus te ghelooven is boven u, of ghy boven hem. Daer blijckt nu de Negatijf. Ende moet daeromme hier uyt besluyten, dat nadien Adam dat beelde Godes met die deuchden by u hier ghestelt self niet ghehadt heeft voor zijnen val, dat hy se daer door oock niet en mach verlooren hebben voor hem selve, veel min voor ons allen.


Wt u segghen vande wedergheboorte is voor ij. 47. betoont klaerlijcker te moghen besloten worden, het contrarie van dese uwe Erfzonde, die ghy daer mede bestaet te bewijsen, ende hebt daer by moghen mercken hoe onbedachtelijck ghy t’gene tegen dese uwe meyninge opentlijcken strijdet misbruyct om dat te stercken. Also doet mede u seggen van dat Adam in zijn verstant ende wille, Gode daer na niet en mochte ghelooven, ende t’gene sulcx doet, niet so verdorven en mochte zijn, als ghyluyden schrijft, maer soude ter contrarien met reden schijnen gheweest te zijn, also hy in’t verstaen wien hy gheerfde, te weten Gode ende int willen van niet zijn eghen maer Godes raet (daer onder hy ghelovende hem begaf) te volghen al veele beter verstant ende wille betoonde te hebben na zijn val, dan hy te vooren hadde als hy zijn wille teghen Gode stelde int ghelooven vande Serpente ende int willen metten Serpente. Gemerckt dit laetste buyten alle twyfele, zonde, ende het eerste deuchde is, niet anders en vernielt ghyluyden, oock self u eygen seggen met die spreucken vanden ouden mensche uyt te schudden, ghemerckt t’ghene aenghebooren is inde natuere, gheensins uytgheschuddet of afgheleyt en mach worden. Ende midtsdien die Schriftuyre self klaerlijck met brenght dat die oude mensche niet en is aengheboren noch inde natuere, maer aenghenomen ende inde aenghewende zeden.

86.
Hier steldy twee spreucken, namentlijck Corint. 2. 14. ende Rom. 8. 7. waer af die laetste niet en handelt van’t aenghebooren, maer van’t self vercooren vleesch, het zy dan het verkeerde oordeel met zijnen ghevolghde van zondelijcke lusten, begheerlijckheyden, quade wille, ende zondighe ghewoonte, daer voor eenighe dit woort vleesch hier verstaen: of een vleeschelijcken Letterschen ende Jootschen aert in Ceremonien ende vleeschelijcke dinghen betrouwende so andere leeren, welcke laetste meyninghe die rechtvaerdichmakinghe is des vleyschs die de ziele niet vroom en can maken, alwaer ghyluyden self by dat woort vleesch verstaet, die uyterlijcke Ceremonien die in vleeschelijcke dingen bestondē, hier af heb ick geseyt hier voor ij. 39. 40. 41. 42. Ende is oock gheen wonder dat dese laetste, soo wel als die voorschreven eerste wijsheydt des vleeschs een vyantschappe is teghen Gode. Wat anders dan dese wijsheyt des vleeschs porde den Joden om Christum den Autor des levens te doen? Dit kan elck lciht bevinden, die niet alleen dit Capittel) maer den gantschen brief totten Romeren, eens met opmerckinghe lesen wil. Alwaer hy sal sien des Apostels hoochste vlijt alleen daer toe te strecken aen den Joden dat hy henluyden zoude af moghen trecken vant betrouwen des Ceremonialen Wets Moyse ende van heure eyghen gherechtigheydt, om henluyden tot Christum te leden. Soo doet deselve Apostel oock totten Gelateren. Wie verstant heeft die oordeele nu wat dese sproke doch dient tot steuninghe van uwe opinie in questie.

87.

Aengaende oock d’eerste spreucke voorschreven bevinde ick die text niet te houden de 1 1 1. Corint. 2. 14. natuyrlijcke, maer de dierlijcke mensche, ende dit oock na de oversettinghe Calvini self in zijn Comentarien. Maer soudy om ’t woort natuyrlijck of dierlijck twisten willen: 2 2 Rom. 7. 14. soo gheve ick u te bedencken hoe d’Apostel met hem sal over een stemmen, alsmen dit na uwe meyninghe van alle natuyrlijcke menschen wil verstaen, te weten, dat sy niet en verstaen wat des gheests Godes sy, 3 3 Rom. 2. 14. ende dat het hem een sotheyt is, want des Wets inhouden en mach niet volbracht werden, dan inden ghenen die de Wet (die geestelijck is) verstaen. Nu hebben oock die Heydenen gheen Wet hebbende natuyrlijck des Wets inhouden volbracht, dats meer dan alleenlijck verstaen. Dit waren natuyrlijcke menschen, dese hebben dan oock verstaen wat des Geests Godes sy, ende en is henluyden geen sotheyt gheweest, maer een wijsheyt, die henluyden als die doenders des wets der Gheestelijcker besnijdenissen tot hare salicheyt deelachtich heeft ghemaecke. Hebben nu oock die Heydenen des Wets inhouden moghen volbrenghen natuyrlijcken, ende is des Wets volbrenghen wat goets, ja t’alder opperste goet der menschen: wie sal dan moghen waerschijnlijck seggen, dat die natuyre, die oock inde Wetteloose vrome Heydenen natuyrlijck het opperste goet heeft connen wercken, soo verdorven, soo quaet, ende so verkeert is als henluyden leert? of mach sulcken quaden boom die voorschreven alderbeste vrucht (te weten ghehoorsaemheyt Godes, voortbrenghen?

88.

Maer of ick u noch al toegave dat ghene menschen door’t recht ghebruyck van’t pondeken heurder natuerlijcker ende redelijcker krachten en moghen verstaen wat des geests Gods is, sonder die ghenade vande overnatuyrlijcker verlichtinghe vanden waren Lichte (Christo Jesu) in’t welcke men het Lichte Godes siet: Wat sal u luyden dat voorderen tot sterckinghe van u voorghenomen bewijs? niet altoos. Want Adam en verstont noch en kende selve niet ’t ghene des Gheests Godes (wiens wet hy nochtans hadde) was voor zijnen val. 4 4 1. Corint. 2. 8. Dit betoonde te recht wel zijn onwijse verkiesinghe van’t vleeschelijcke boven het gheestelijcke, ende van den Doodt voor’t Leven: ’t Welck hy, soo hy ’t ghene des Gheests Godes was verstaen hadde, even soo weynich ghedaen soude hebben ghehadt: als die Joden, soo sy den Heere der glorien hadden ghekent, hem weynich ghecruyst souden hebben, te weten nemmermeer, soo en hadde dan Adam oock selve voor zijnen val gheen van ’t gheene des Gheests Godes was: Soo moet ghyluyden nu bekennen dat dese oncunde ons niet en is aengheerft tot een straffe van Adams sonde, daer toe ghy nochtans dese sproocke Pauli invoert, of seght dat die oncunde Adam oock is ghe-


weest tot een straf al voor zijnen val, ende dat midtsdien Adam self al voor zijnen val in hem hadde dese uwe erf-zonde met hare quaden, te weten dese verduysteringhe van verstant, ende anders meer. Dat suldy u wel wachten.

89.

Daer naer het ghene ghy voor bekent stelt, 1 1 Ministers. dat Adam gheloovich ende bekeert gheworden zijnde, niet meer verdorven van natueren ende zondich gheweest is, dat staen wy u gheensins toe.

90.

Hier vinde ick al mede dat u niet willen 2 2 N. toelaten ’t ghene ghy niet en moocht wederspreken u luyden soo wel als my tot moeyten ende lanckheydt is ghediende om dat desen uytsluyp vande kleynheydt van Adams geloove te voorkomen, soo wil ick u vraghen of Adam gheloovich was dan niet na den valle als hem die belofte werde ghedaen? ghy sult moeten antwoorden ja. So ghy oock hier op dese plaetse self bekendt. Soo vraghe ick nu voordts, niet oft een groot dan kleyn, maer oft een waerachtich dan valsch gheloove was, dat Adam hadde? Seghdy een valsch gheloof, soo was hy niet gheloovich. Het was dan een waerachtich gheloof. Nu vermach dit waerachtighe gheloove der Ouderen (soo ghy-luyden hier na dat self verklaert opten woorden Pauli, 1. Corint. 7. 14.) inden kinderen der selver, dat sy oock in heur moeders lichaem ghereynicht worden inden bloede Christi, ende ghehylicht door den Heylighen Gheest, ende van de onreynigheydt die (soo ghyluyden seght) uyt die natuerlijcke gheboorte is. Is dit u segghen waerachtigh, dat die kinderkens door heurder Ouderen gheloove, eer sy noch self ghelooven ghereynight ende gheheylicht werden inden bloede Christi: met al veele meerder reden salmen moeten houden dat Adam selve, overmidts zijn eyghen gheloove ghereinicht ende gheheylicht is gheweest inden bloede Christi, dat niet minder te rugghe tot Adam dan voorwaerts tot ons toe zijn werckinghe heeft in allen gheloovighen: soo ghyluyden oock self hier na niet duysterlijck bekent.

91.

Behalven datte so hadde ick in mijn antwoorde op u Catechismum ghesteldt sommierlijck dese bewijsinghe met ander woorden. Alle menschen wiens sonden van Gode niet meer ghedacht en worden, is vry van de straffe: Alle die hem inder waerheyt van’t quade tot Gode bekeert, diens sonde wordt niet meer ghedacht, ende is vry vande straffe: soo volcht nu dat alle die hem inder waerheydt alsoo bekeert vry is vande straf. Nu hadde die geloovige Adam sich inder waerheydt van ’tquade tot Gode bekeert so ghyluyden self oock bekent Fol. 18. soo volcht oock dat Adam vry was vande straffe. Die straf die ghyluyden seght gheweest te zijn in Adam, is verderf quaetheydt, ende een sondighe natuere, ick swijghe noch die ellendicheyden. Volcht hier nu niet klaerlijck uyte dat Adam self die straf van zijn zonde of verdorven natuere na zijn bekeeringe in hem niet en hadde? hadde hy selve die niet in hem na zijnen bekeeringhe, ende voor dat hy Seth wan: hoe wast moghelijck dat hy Seth soude aen erven een quaetheydt der natueren, die self in hem niet en was?

92.

Neemt noch een bewijsreden hier toe, genomen uyt u voorneemste Leeraer Calvijn, den welcken met oock meer anderen ick by wijlen (als oock hier) voorthale, niet of syluyden soo hooch by my ghelden, dat ick met heur authoriteyt wat soude willen uytrechten, neen, maer eensdeels, op dat ghy soudet moghen mercken dat sulcke uwe Hooft-Leeraren soo wel tot veele plaetsen self strijden teghen dese uwe meyninghe, als elck teghen hem self, ghyluyden alle onderlinghen teghen malkanderen, ende ick teghen u allen soo ghy dese saecke drijft: ende oock eensdeels op dat ghyluyden eenmael soudet moghen ophouden my so hatelijck te lasteren om ’tgene ick bewijse soo klaerlijck te volghen uyt henluyden eyghen Schriften, dat ghy my niet meer hier om en moocht lachteren sonder eerst oock Calvijn ende d’andere uwe Leeraren self daerom te lachteren.

93.

Alsoo leese ick dat Calvijn schrijft aldus: want Christus en bekent niemandt voor geloovich, 3 3 Harmo. Mat. 21. 21. dan die sekerlijck zijn gheresolveert, dat Godt heurder ghenadich is. Na dien nu Adam inder waerheydt gheloovich was, soo moetmen immers toelaten dat hy met Gode versoent was door sulcke zijne seeckere resolutie, dat Godt zijnre ghenadich was, nu schrijft Calvijn op een ander plaetse oock ditte: Soo bekennen wy dan vrymoedelijck, dat niemandt met Gode en is versoent door Jesum Christum, of hy en is ghesamentlijck oock ghereformeert na den Beelde Godes, ende dat het eene van’t ander niet en mach zijn verscheyden. Dit seyt Calvijn. Na dien dan Adam als wesende gheloovich met Gode versoent, ende midtsdien oock self was ghereformeert na den beelde Godes, als die mede inden gheloove hadde betrout opte verlossinghe ons ghepresenteert in Christo, welckx kracht haer streckt tot allen tijden (so Calvijn oock leert) soo en mochte hy beneven sulck Gereformeert Beelde Godes in gheenderwijse dese uwe Erf-zonde, te weten, die beroovinghe van dat Beelde, 4 4 Harmo. Luc. 1. 68 beroovinghe alles goedts, ende die verderflijckheydt vol quaden in hem meer hebben terstont na sulcke zijne reformatie, al voor dat hy Seth teelde: Ghy en wilt immers niet segghen dat teffens het beelde Godts in hem was, ende niet in hem en was, ende en moocht midtsdien oock noch Seth, noch oock gheen van alle Adams nakomelinghen van Adam ’tghene in hem en was erven ofte aenghebooren worden.


94.
Voort seghdy der gheloovighen bekeeringhe daer inne te zijn ghelegen, 1 1 Ministers. dat sy door eenen nieuwen goeden wille die verdorventheyt ende quade aert wederstrijden, maer niet gantschelijck wech nemen.

95.
Hier sietmen uwe meyninghe klaerlijck 2 2 N. accorderen mette aenghebooren natuere van ’tquade, soo ghy die leert. Want wat aenghebooren is, en mach oock nemmermeer soo langhe de mensche leeft wechghenomen werden, so ghtoont is hier voor ij. 12. 13. maer hier moeten dan oock alle die spreucken, houdende van’t dooden, van’t sterven, ende van’t ghestorven zijn van den ouden mensche, deur alle die brieven Pauli ende Petri, ja door ’tgantsche Euangelium overvloedelijcken ghestelt, liegen ende valsch zijn, ten ware men dan wilde segghen dat die oude mensche, ’tvleesch, ’tlichaem der zonden, etc. niet en ware dese Erf-zonde. Daer ghyluyden die doorgaens op duydet. Dat en suldy dan niet doen, of ghy sout moeten segghen dat doodt zijn, ende siec zijn een selve saecke ware. Maer dit is opentlijck valsch, gemerckt een siecke noch al dencken, spreken, ende wat doen mach, ’twelck een doode niet en mach. Maer dit overgeslaghen, soo komdy al weder hier voort met die verdorven natuyre, ende stelt die in Adam gheweest te zijn. Maer dat en kan ick u niet toelaten, soo ghy’t niet eerst metter Heyligher Schrift en bewijst. Dat suldy lancksaem doen. Ghemerckt men nergens en leest dat Adams natuere (soo ghy’t leert) verdorven sy gheweest. Laet Adam door zijnen val verdorven gheweest syn. Volcht daer uyt dat zijn natuere verdorven was? maer soude oock die ghenade Christi in Adam self niet hebben moghen ghenesen, vermidts zijn gheloove ’tghene de zonde in hem ghewont hadde door zijn ongheloof? Wat doedy nu doch anders met sulck dickwils verhalen vande noch gants onbewesen propositie, dan of ghy t’elcken spreeckt aldus: wy segghen dat Adams natuere bedorven was, daer by blijckt nu dat Adams natuer bedorven was. Heet dan u segghen alleenlijck met u luyden vastelijck bewijsen? ghy willet quaet in ons al uyt Adam halen: bewijst eerst dat het in Adam selve sulckx was. Want hy versoendt was met Gode, ende was midtsdien het beelde Gods in Adam self ghereformeert, soo uyt het voorgaende segghen Calvini volcht: hoe mocht zijnen natuere bedorven zijn? steldy die bederfnisse niet voornemelijck inde berovinghe van de Beelde Gods? Dat was nu weder in hem salmen Calvijn ghelooven.

96.

Ick hadde gheseyt mochte Seth Adams sonde erven, hy mocht oock Adams deucht erven, waer teghen ghy neen seght, pogende te bewijsen dat die kinderen wel heurder Ouderen zonde, maer niet der selver deuchde erven. Al-hoe-wel ick daer toe al enighe sproocken (op u maniere van doen) wel soude konnen voort halen tot eenen schijn van dien, als (om een te stellen) in dijnen zade sullen alle volcken der aerden ghebenedijdt worden, om des-willen dat Abraham mijn stemme ghehoorsaemt ende mijne gheboden ende wetten onderhouden heeft, etc. soo en is dat mijn voornemen niet, ende was sulckx mijn seggen soo verde van mijne meyninghe (soo ghyluyden oock wel merckt) dat ick het platte jeghendeel als noch ghevoele. Ghemerckt ick wel hebbe gheleesen die plaetsen 3 3 Ezech. 14. 20 houdende: of schoon Noe, Daniel, ende Job int midden der aerden waren, so waerlijck als ick leve, spreeckt de Heere, soo en sullen sy noch soone noch dochtere verlossen, maer sy selve sullen door hare rechtvaerdiheydt hare zielen verlossen. Welcker ghelijcke redenen in dit eene Capittel vier-mael verhaeldt worden, tot een bewijs, hoe ernstlijck dat Godt sulckx meyndt. Dus en is waerlijck dat gheensins mijne meyninghe.

97.

Soo kan’t oock qualijck mijn meyninghe worden, dat die zoone des Vaders misdaet soude draghen, dat is dat die zoone om zijn Vaders quaetheydt quaedt ghebooren soude worden. Ghemerckt sulckx luydet jeghens soo veele klare sproocken der Heyligher Schriftueren. Maer als ick soo spreecke, soo neme ick u luyder woorden op, vande aenghebooren quaedtheydt, ende segghe met goede voeghe alsoo: Indien het goede van eyghender aert niet gemeynsamer ende voort-spruytender is dan ’tquade, het sal immers ten minsteen soo ghemeynsaem ende soo voort-spruytende zijn alst quade. Ist nu soo ghyluyden leert, dat wy ’t quade van Adam soude hebben aenghe-erft, indien wy van een ongheloovighe ende onboetvaerdige Adam waren ghekomen: wy moeten oock het goede van Adam aen erven, nadien wy van een gheloovighe ende boetvaerdighe Adam zijn ghekomen, wilmen dan oock segghen dat die deuchden der naester ouderen heuren kinderen door die geboorte niet en werden aenghe-erft, hoe veel te min sullen die zonden der naester Ouderen aengheerft worden? men siet daghelijckx dat geen Schilder een Schilder teelt, noch oock geen Moorder een Moorder. Wie mach lochenen dat die Ghenade Christi allen menschen niet deelachtich wort? Hoe veele te min Adams zonde. God segghe ick is soo bermhertich dat hy des bekeerden Sondaers eyghen zonden in hem niet en straft: hoe vele te minder desselfs onnoosele kinderkens om heur Ouders zonde, die hem self nu al vergheven zijn?

98.

Siet vrunden dit is mijn segghen hier. Dit en wederlegdy niet met eē eenich woort, maer haelt voordt twee spreucken om ’tverstandt van welcke beyde gheschille tusschen ons is, want ghy-luyden poghende te bewijsen datter wel menschen heurder Ouderen quaedtheydt ghenooten hebben, maer gheene heurder Ouderen goedtheydt, brenghdy voort die text van David. Recht of ick uwe meyninghe daer inne al be-


willicht hadde, ende dat noch vreemdelijck ende niet ter saken dienende. Seyt David door mijne Moeders sonden ben ick sondelijck ghebooren? Dats verde van daer, ende dit soude uwe eene Schriftlijcke bewijsinghe zijn.

99.
D’ander dien’t niet een hayrken beter tot de saecke, ende komt maer half ende geraeybraeckt voor’t niet een lidt daer die nochtans in tween bestaet. Ghy stelt het lidt van Adam achterlatende t’ander van Christo. Die Schrift leert ons wel (seghdy) dat door eens menschen, namelijck Adams ongehoorsaemheyt, veele tot sondaren geworden zijn, 1 1 Rom. 5. 19. hier verswijchdy niet alleen ’tgheheele ander lidt, maer daer en boven verswijchdy noch dat woordeken daer met dese heele spreucke begint, te weten: VVant ghelijck, alsoo ghyluyden wel merckt dat die gheheele kracht der sproken daer is gheleghen, seght ghy nu self mannen of dat al oprechtelijck met de Heylighe Schrift is ghehandelt? geven sulcke ghehalfde ende ghestuckelde invoeringen der Heyligher Schriftueren my ende anderen gheen rechte oorsaecke om u na te sien of die Heylighe Schrift oock houdt alsoo ghy leert?

100.

Dat nu die Schrift niet en houdt als ghy die voort haelt mach elck sien by den Apostel die seyt alsoo: want ghelijck door des eenighen menschen onghehoorsaemheyt veel sondaren zijn gheworden: alsoo zijn oock door eens ghehoorsaemheydt veele rechtvaerdighen gheworden. Leert die daer niet in een selve sproocke soo wel ’teene als ’tander? Seyt die niet soo klaerlijck, soo wel dat door die ghehoorsaemheyt van eenen veele rechtvaerdighen, als dat door d’onghehoorsaemheydt van eenen, veele sondaren zijn gheworden? staen dese niet beyde in een selve spreucke? Ist een lidt niet even soo waerachtich alst ander? Immers ist laetste lidt niet plat jeghen het ghene ghy ons hier bestaet vroedt te maken? Dit moet ick achten dat ghyluyden wel saecht, ende dit achte ick d’oorsaecke dat ghy’t versweecht.

101.

Maer suldy hier moghelijck segghen. Dat eene lidt handelt van gheen lijflijcke afkomste, ende wy handelen van’t aengheboren quaet door den lijflijcke afkomste van Adam. Dit is soo niet met Christo vande welcke niemant na den lichame en is ghekomen, daerom lieten wy dat deel achter weghen. Dat sy soo, maer waerom en liet ghy dan oock dat eerste lidt van door die onghehoorsaemheydt van eenen mede niet achter weghen? want soo’t met het laetste lidt, te weten door de ghehoorsaemheyt van eenen dat’s van Christo te wercke gaet, soo gaet het oock te wercke met het eerste lidt dat Adam meynt. Staet daer niet wel uytdruckelijck ghelijck als dit, also oock dat? waerom wildy hier inne soo gheheele groote onghelijckheydt maecken, daer Paulus sulcke ghelijckheydt stelt? want (seyt die) ghelijck door des eenighen menschen ongehoorsaemheydt veele Sondaren zijn gheworden, alsoo zijn oock door des eenighen ghehoorsaemheydt veel rechtvaerdighen gheworden. Na dien nu kenlijck dat niemandt rechtvaerdich is geworden door lijflijcke afcomste van Christo. Soo merckt ghy immers hier wel ghemeynt te zijn dat alsoo niemandt een zondaer is gheworden door die lijflijcke afcomste van Adam, of soude dit lijflijck zijn ende ’t ander niet, maer geestelijck? wat waer onghelijcker dan sulckx? Hoe mocht d’Apostel dan segghen, dat ghelijck dit, alsoo dat gheschiet? Gheschiet dan ’t eene als ’t ander soo Paulus wel puntelijcken seyt: ende geschiet over de zijde Christi niet na de lijflijcke gheboorte, maer nae de navolginghe van zijn ghehoorsaemheydt, soo moet het oock over die zijde Adams mede ghelijck alsoo gheschieden, niet na de lijflijcke gheboorte, maer na de navolginghe van zijne onghehoorsaemheydt.

102.

Dat dit die ware ende eenvuldighe meyninghe Pauli hier is, meyne ick dat alle onpartijdighe Lesers sullen toestemmen, ende midtsdien mede datmen nauwelijcx yet mach seggen dat plattelijcker te niete doet die meyninghe van u luyden hier in desen ende oock voornemelijck in onse principale gheschille, dan dese woorden Pauli self die ghy voortbrenghet. Ghemerckt dese spreucke opentlijck loochent dat yemandt na den lijflijcken gheboorte door Adams onghehoorsaemheyt een zondaer of zondich soude zijn gheworden: Ten ware dan saecke dat ghy-luyden wist te bewijsen, dat yemant na den lijflijcken gheboorte door Christi ghehoorsaemheydt een rechtvaerdighe of rechtvaerdigh is gheworden, ’t welck ick onmoghelijck houde te doen. Ende moet daerom rechtelijck uyt dese woorden Pauli besloten worden aldus: Ghelijck als door des eenighen menschen onghehoorsaemheydt veele zondaren zijn gheworden: alsoo zijn oock door eens ghehoorsaemheydt veele rechtvaerdighen gheworden. Nu en is noyt niet een rechtvaerdighe gheworden door die ghehoorsaemheydt Christi, na des selfs lijflijcke afkomste: Soo volcht oock noodtsaeckelijck datter noyt een zondaer is gheworden door die zonde Adams, na desselfs lijflijcke afcomste. Nu moochdy sien ende self oordeelen, of ghy dese spreucke alsoo niet teghen u meyninghe aentreckt, ende of ghy die oock oyt te recht hebt verstaen.

103.

Voorts varende op dit u misverstant segdy vrymoedelijck dat het Godt belieft heeft na den val soo te ordonneren dat die verdorventheydt ende verkeertheydt alleen uyt Adam door die gheboorte soude komen, etc. Lieve wijst ons doch een eenige plaetse inde Heylighe Schrift die sulckx tuycht, die van sulcke ordonnantie Godes spreeckt, ja die een eenich woort daer af vermaent, dat en vermoochdy niet, ende sulcx te segghen en ontsiedy u niet: is dat gheen vrymoedicheyt?


104.
My gheeft vreemt dat ghyluyden hier alsoo gheseyt hebbende dat niemandt soude moghen seggen. In vromicheyt heeft my mijn moeder ontfanghen, ende dat niemant die gherechticheyt en wort aengheerft, plat daer tegen hebt konnen schrijven int negende blat daer na, want dit u seggen soo’t schijnt al vergheten hebbende schrijfdy daer int uytlegghen van’t veerthienste verset, 1. Corint. 7. houdende: want die gheloovighe man is gheheylicht door die gheloovighe vrouwe, ende die ongheloovighe vrouwe is gheheylicht door den geloovighen man, anders souden uwe kinderen onreyn zijn, maer nu zijnse heylich: ’tgene hier na volcht.

105.
Daer stelt d’Apostel onderscheyt tusschen 1 1 iMinisters. den kinderen die van ongheloovighen, dat is Heydensche Ouderen ghebooren zijn, welcke hy onreyn heet: ende tusschen die ghene die van Christ-gheloovighe Ouderen zijn ghebooren, ofte wanneer een van beyde Ouders gheloovich is, welcke hy heylich noemt. Dit zijn altsamen uwe eyghen woorden, betoonen die niet naecktelijck dat ghyluyden niet en siet of ghy u self dan of ghy my wederspreeckt? Souden dese kinderen der geloovighen niet met waerheydt moghen segghen in vromigheyt, ja in reynigheyt ende heyligheydt heeft mijn moeder my ontfanghen? wat mach doch krachtiger naer u eyghen (niet na mijn) verstant op dese woorden Pauli, strijden teghen ’t ghene self dat ghy hier teghen my bestaet te bewijsen?

106.

Hier voor seghdy immers self, 2 2 N. dat Gods woort ons wel bewijst dat die zonde aengheerft wert, maer nergens dat die gherechtighedt wort aengheerft. Nu schrijft Calvijn, Harmo. Luc. 1. 75. dat het woort heyligheydt onder hem begrijpt alle ’t ghene wy Gode schuldich zijn, etc. Hier onder wert oock begrepen gherechtigheydt, ist nu oock soo ghyluyden leert dat der gheloovigen kinderen die heyligheyt ende midtsdien oock gherechtigheyt wort aengheerft, soo strijden uwe eyghen woorden teghen malkanderen ende niet teghen mijn meeninghen. Oock staen hier die woorden heylich zijn ende onreyn zijn plat jeghen den anderen, ende u self voorts verklarende vraechdy alsoo: wat onreynigheyt sullen wy hier verstaen den kinderen toegheeyghent te worden, dan de welcke uyt die natuerlijcke gheboorte is, ende die sy van heuren Ouderen erven? Wy en weten den kinderen gheen andere onreynicheyt toe te schrijven.
Dat zijn al mede uwe eyghen woorden. Merckt nu self of ghy daer mede niet op’t alder plattelijckste en wederspreeckt niet my maer u self, ende dat niet alleen in dit niet aenerven van ’t goede, maer oock voornemelijck in onse hooft-questie, te weten daer inne dat het quade namentlijck die onreynigheydt Adams die uyte natuerlijcke gheboorte (soo ghyluyden leert) soude comen alle Adams nakomelinghen wert aengheboren. Want ghyluyden seght hier self dat der gheloovighen kinderen sulcke onreynicheyt niet en erven van heure Ouderen. Soo en worden sy dan oock niet in sonden ontfanghen ende ghebooren, immers gheensins onreyn ende zondich, maer ter contrarien reyn ende heylich. Hoe mach nu waer zijn u ander seggen dat alle menschen, niemant uytgenomen (ergo ooc der gelovigen kinderen niet uytgenomen) onreyn ende zondich werden geboren. Machmen oock yet segghen dat alle u segghen in desen opentlijcker tegen is, ende vernieldt, dan dit u voorschreven segghen selve?

107.

Of ghyluyden nu schoon dese heylicheydt wilt noemen onnatuerlijck, als door de ghenade Christi, ende niet natuyrlijck, als niet vanden Ouderen komende, soo en sal sulckx hiet niet altoos wercken. Want het hier meer dan ghenoech is dat (soo ghy-luyden selve schrijft) die kinderen hier die heylichheydt waerlijck hebben, ende genieten, ende niet en hebben die voorschreven onreynigheyt, die ghy seght door die natuerlijcke gheboorte te wesen, ende dit alles overmidts die gheloovigheyt van Vader ende Moeder, of van een van beyden. Soo en doet hier oock niet altoos toe uwe voorghewende kleynheydt van gheloof dat noch niet volmaeckt en sy, ghemerckt dese Ouders onder den Corinthiers, vande welcke Paulus dit schrijft, moghelijck mede altsamen geen volmaeckte gheloove hebben ghehadt, soo men wel mach sien tot verscheyden plaetsen, ende namentijck, 1. Corinthen 3. 1. 33. etc. Daeromme ick nu op dese uwe eyghen (niet mijne) meyninghe van de reynigheydt ende heyligheyt der ghelooviger kinderen besluyte alsoo.

108.

Alle soodanighe heylicheydt die de kinderen deelachtich moghen worden, door die gheloovigheydt van een heurder Ouderen: die moghen ja moeten oock deelachtich worden die kinderen door die gheloovicheydt van een heurder Ouderen (na u luyder duydinghe) dat sy heylich zijn ende niet onreyn vande onreynigheyt die uyt die natuerlijcke gheboorte is, ende die sy van heure Ouders erven. Soo volcht nu nootsaeckelijck dat die kinderen van Adam ende Eva self namentlijck Cain, Abel, ende Seth niet onreyns van Adam ende Heve heure twee gheloovighe Ouderen aenghe-erft hebben ghehadt, maer dat sy geweest zijn heylich ende reyn.

109.

Is dit dan oock sulckx dat Adam kinderen self, vande selven heuren Vader, die self (soo ghyluyden leert) d’eerste wortel soude zijn, van dese onreynigheydt, vande welcke sy de naeste spruyten waren geen onreynigheyt en is aenghebooren nochte aengeerft gheweest, soo uyt het ghene voorschreven is onwederspreeckelijck, moet volghen: Hoe veel te minder sal ons luyden sulcke onreynigheydt aenghe-erft, ofte


aenghebooren moghen worden van Adam ende Eva? Immers van der selver kinderen die dan self gheen aenghe-erfde ofte aenghebooren onreynigheydt en hadden? Ons segghe ick noch tusschen den welcken ende Adam noch is gheweest, Noe die immers buyten alle wederspreken gheloovich, ja oock rechtvaerdich was, soo de Heylige Schrift opentlijck ghetuycht, ende vanden welcken wy alt’samen zijn ghekomen? Want (seyt Besa) der gheloovigher kinderen heeft God 1 1 Confess. fidei cap. 4. 48. oock van haer moeders lichame af gheheylicht, ende vander ongheloovighen kinderen onderscheyden, overmidts die beloften by de Ouders door’t gheloove om helst wesende, behelst oock heure kinderen in duysent gheslachten. Wy en zijn noch gheen vijftich gheslachten van Adam, ick swijghe van Moe.

111.

Maer laet ons dit noch wat naerder nemen ende segghen alsoo: wat die kinderen door Gods Genade in Christo, door heurder Ouderen gheloovigheydt moghen ghenieten, dat sal immers alle gheloovige oock self door zijn eyghen gheloovigheydt mogen ghenieten. Sulcke heyligheydt ende reynigheydt als ghy voort ghesteldt hebt op’t veerthiende verset, totten eersten Corinthen, Cap. 7. ghenieten (na u luyder eyghen uytlegginghe) die kinderen des gheloovighen, overmidts die gheloovigheydt heurder Ouderen. Soo moet hier uyt oock vast besloten worden, dat Noe, ja oock Adam ende Eva self door heur eyghen gheloovigheydt sulcke heyligheydt ende reynigheydt ghenoten hebben ende deelachtigh gheworden zijn gheweest. Soo zijn sy dan mede self gheweest heylich ende reyn. Hoe sullen dan heure Kinderen, ende oock onder den selven by namen Seth van hem beyden gheerft moghen hebben ’tghene in heur Vader ende Moeder self niet en was, te weten, sondigheydt ende onreynighedt? Hebbens die niet moghen erven van Adam ende Eva, hoe sullen wij’t daer af moghen erven? So moochdy hier nu naecktelijck sien dat uwe meyninghe insich self soo ghedeelt ende strijdigh zijn teghen malkanderen: Dat ghy doorgaens, daer ghyluyden meynt dese uwe opinie te bevestighen met eenighe schriftelijcke sproocke, die selve self daer mede grontlijck vernielt, ende moocht daer by bedencken van wat luyden d’Apostel schrijft 2 2 1. Timo. 1. 7. alsoo: willende wesen Leeraers des Wets, ende verstaen sy niet ’tghene daer af sy spreken, nochte van ’tghene sy affirmeren.

112.

Ick hadde gheschreven aldus: 3 3 Eze. 33. 12. de ongherechtigheydt des ongherechtighen en mach hem niet schaden, wanneer hy hem afghekeert heeft van zijn ongherechtigheydt. Adam heeft hem afghekeert van zijne ongherechtigheydt. Ergo zijn voorgaende ongerechtigheydt en mocht hem niet schaden, soo sy hem nu niet en mochte schaden. Veel min zijne nakomelinghen, hier op schrijft ghyluyden ditte.

113.

Wy antwoorden dat daer dubbelt verstant 4 4 Ministers. is in’t woordeken schaden. Adams zonde en mochte hem niet schaden, na dat hy hem bekeert hadde, te weten totter verdoemenisse ende onsaligheydt. Nochtans heeftse hem andersins gheen kleyne schade ghedaen, want zijn natuere daer door groote veranderinghe heeft ghebeden, welcke oock na de bekeeringhe ghebleven is.

114.

Dat voorschreven mijn argument moet 5 5 N. ick noch als te vooren houden voor goet ende vast. Ghyluyden self sulcx oock wel merckende en hebt dat niet eens bestaen te wederlegghen. Maer in plaetse van dien soeckt ghy een uytkomste door’t maecken van’t onderscheyt int woordeken schade. Waer af deene is schade ter verdoemenisse ende onsaligheydt: maer d’ander schade is aen den lichame met zijnen aenkleven. Van dit laetste en is ons gheschille nyet, maer van’t eeaste, te weten of alle menschen om Adams sonde self zondelijck ende quaet zijn, ende volghens dien of wy alt’samen door Adams zonde ghevallen zijn inde schade vande verdoemenisse ende onsaligheydt, dat vruchten zijn vande voorschreven sondelijckheydt ende quaetheydt. Van dese leste schade te weten verdoemenisse ende onsaligheydt ghevoele ick neen. Soo doedy oock selve met klare woorden. Soo volcht nu hier uyt u luyder eyghen segghen. Dat gheen mensche om Adams overtredinghe of zonde die verdoemenisse ende onsaligheyt en is onderworpen. Want was hy’t self niet om zijn eygen zonde, veele min wy alle om een anders zonde. Is dit waerachtich (soo’t klaerlijck uyt u woorden blijckt) soo is oock valsch of onwaerachtich het principael fundament daer op ghyluyden bouwet, niet alleen dese uwe Leere vande Erfzonde, maer oock vande Predestinatie, soo ghy die leert, te weten, nadien dat alle menschen van Adam ghekomen niemant (dan alleen Christus) uytghenomen die eeuwighe verdoemenisse om Adams overtredinghe zijn onderworpen: soo en doet Godt den grooten hope, die hy inde verdoemenisse laet blijven, gheen onghelijck daer aen, dat hy eenighe uyten selven dien’t hem belieft, daer uyt treckt ende ghenade doet, etc. Want hier verdwijnt uyt dese voorschreven uwe eyghen belijdinghe die uwe versierde verdoemenisse over allen menschen om Adams sonde, ende blijckt midtsdien oock u luyder leere vande Predestinatie (overmidts het verdwijnen van haer fundament) gheheel onwaerachtich ofte valsch te wesen.

Nadien wy hier nu zijn ghekomen opte saecken daer mede ghy meynt te bewijsen die leere vande Erfzonde in uwe Catechismo vervatet, hevt my ghoedt ghedocht niet met afwijckinghe van dit u segghen of met invoeringhe op andere propoosten my te behelpen, maer rondelijck ende naecktelijck alle ende elck van dese uwe redenen


onder ooghen te treden ende het mijne daer op te segghen, ende dit alles onder verbeteringhe, niet van dese of die Kercke alleen, maer van alle Godt-verstandighe luyden, welcker oordeel ick mijn ghevoelen in dese soo duystere twijfelachtige ende hoochwichtighe saecke, gheheelijck onderwerpe. Ende ghemerckt wij’t nu eens zijn inde Hooftschade, te weten inde verdoemenisse der zielen, soo dat ons die niet en werdt aenghebooren, noch aen-ghe-erft van Adam alsoo ghy self bekendt, dat die niet meer in hem selve was na zijne bekeeringhe: Daer door wy die oock van hem niet en mochten erven, soo uwe woorden voorschreven self mede brenghen: Soo sal’t my licht vallen met u te handelen vande andere schaden, die ghyluyden wilt segghen in Adam, oock na zijne bekeeringhe ghebleven ende by ons allen van hem aenghe-erft te worden.

115.

Int ondersoecken van welcke tweede schade 1 1 Schade door Adam den menschen opghekomen. te aenmercken staen twee saecken, voorneemlijck, te weten, of sulckx ons door Adams sonde wert aenghebooren tot een straffinghe, ende og men uyt sulcke schade mach bewijsen dat wy quaedt, zondich, ende onreyn werden ghebooren. Deser schaden steldyer tweereleye, te weten int verkrijghen van ellendigheydt ende quaetheydt, ende int verlies van deuchde ende goetheydt. Die verkrijginghe vande ellendigheyt souden zijn openinghe vande ooghen, beschaemtheydt om ’t naeckt zijn, Doorn-vruchten, zweetighen arbeyt, ende het pijnlijck kinderbaren, maer ’t verkrijghen van quaetheydt, soude zijn onverstandigheydt met gheneyghtheydt tot zondighen. Ende aengaende het verlies van ’tgoede, soude zijn uytblusschinghe van’t Beelde Godes, behelsende d’ingheschapen goetheydt ende wijsheydt, ende daer zijn alle die stucken by u luyden onder dese blijvende schade in dit u gheschrift gherekent (soo ick vast meyne) ghetrouwelijck ghestelt op elck vande welcke soo ick korste mach, wat wil segghen.

116.
Ende eerst aengaende die openinghe van onser eerster Ouderen ooghen, gaf my vreemt by u luyden sulcks daer ghestelt te zijn. Ick en houde immers niet dat ghy meyndt dat Eva blindt was, of met besloten ooghen, als sy sach dat die Boom goet ende lustich was om af te eeten, lieflijck om te aenschouwen, ende dat het een lustighe Boom was? Is dit u meyninghe niet, soo is u van noode een Allegorische, inde plaetse van die onvoechlijcke lettersche sinne hier uyt te trecken, of waerschijnlijck te verklaren, hoe die ooghen te vooren al open zijnde ende den Boom aenschouwende na d’overtredinghe gheopent mochten worden. So u luyden hier inne voldoet Musculus op dese 2 2 In Genes. cap. 3. observa 17. plaetse handelende van verscheyden wijsen vande openinghe der ooghen, ten laetsten komt opte openinghe vande ooghen des gemoedts door die Conscientie vande bedreven zonde, daer voor hy Musculus dese openinghe der ooghen houdt. Als insghelijcks mede doet Calvinus Commentarius in Joannem, Cap. 8. vers. 18. Soo zijn wy hier inne eens. Want sy na mijn ghevoelen hier recht segghen. Maer dan en bewijsdy niet altoos met desen, ghemerckt niemandt een quade Conscientie nochte desselfs wroeghen en werdt aenghebooren, maer mede in elck van ons allen (als oock in Adam) dan eerst dese ooghen gheopent werden, als wy mede als Adam ghesondicht hebben in eenighen stucken teghen die gheschreven Wet of tegen die Wet der natueren. Dat sulcke schalcke ende wroeghende ooghen of ghesichte niemanden en werdt aenghebooren betuycht oock seeckerlijck datmen dit argherende ende 3 3 Mat. 5. 30. schalcke ooghen, ’twelck ’t gantsche lichaem duyster maeckt, mach uytsteken, 4 4 Mat. 6. 23. Rom. 8. 5. blijvende de gheheele mensche in zijn aengebooren natuere gantschelijck onghequest. ’t Welck gheensins en soude moghen zijn, soo’t natuerlijck ende aenghebooren ware.

117.

Voorts seghdy vande schaemte heurder naecktheydt, dese machmen in een Allegorische sinne wel te recht aenwijsen. Wildy daer niet aen, maer die schaemte van heure lichamelijcke naecktheydt verstaen voor een straf onser eerster Ouderen, die alle hare nakomelinghen natuyrlijck aengebooren soude zijn gheweest? Soo machmen u vraghen of ghy die Indianers oock eenen anderen oorsprongh ilt gheven dan Adam ende Eva? Dit soudy moeten doen, soo ghy met dese schaemte wat soudet willen bewijsen. Ghemerckt men wel weet, ick selve hebt oock tot Lissebon ghesien met mijne oogen, dat syluyden sich heurder naecktheydt niet meer en schaemden dan die eerst ghebooren kinderkens. ’t Welck voorwaer soo niet zijn en mochte, waer’t soo ghyluyden opineert, dat dese schaemte vande lichamelijcke naecktheydt een alghemeyne straffe ende aenghebooren natuere ware, om Adams zonde.

118.
U luyder Musculus Dusanus hier afhandelende In locus suis de lapsu hujus, seyt alsoo van dese schaemte: waer af wy daghelijcks exempel sien inden kinderkens, die nemmermeer saligher en zijn dan wanneer zy, als of sy inden Paradijse waren, vry van allen sorghen, gheen schaemte altoos en hebben van heur naecktheydt, den welcken terstondt als het licht des redens begint te wasschen, niet anders dan als of sy vanden verboden boom ghegheten hadden, die ooghen tot schaemte beginnen open te gane, etc. Nadien nu by die Indianers sulckx niet en gheschiet, soo blijckt dat die schaemte niet en komst simpelijck door’t ghebruyck vande redene, maer door d’opinie van ’tLandts ghebruyck inde kinderkens aleencxkens kruypende.

119.

Comende nu op u segghen dat het Landt uyterlijck soude vervloeckt zijn geweest. So dat het Distelen ende Doornen voort-brengen soude, mach ick so niet verstaen om twee groote oorsaken neven meer anderen. D’een is dat die wijsheyt Gods niet vergeefs mach doē sout zijn so God door vloecken namaels dreycht te doen worden ’twelck


nu al van selfs uyterlijck om Adams zonde alsoo ware gheweest. Men lese nu of Godt den volcke Israel niet ernstelijck en dreycht 1 1 a Levit. 26. 20. Deutro. 28. 16. 23. 24. 38. 39. 42. etc. met a onvruchtbaerheyt van heure Landen. Moste dat niet een spotlijck dreyghen zijn, indien alle het aertrijck nu al te vooren om Adams zonde onvruchtbaer ware gheweest? D’ander is dat alle Landen die ghebouwen worden gheen Distelen ende Doornen en 2 2 b Exo. 3. 1. 17. 4. 38. 3. Levit. 20. 24. Num. 13. 18. 4, 14. 8. Deutro. 6. 3. draghen, immers het Landt van Beloften niet, ’t welck de Heere self prijst voor een goet Landt, dat van b Honich ende Melck vloeyet, ende in samma c een goet Landt is een Landt der Wateren, 3 3 c Deutro. 8. 7 Rivieren ende Fonteynen, ende een Landt van Cooren, van Gerste, ende van Wijngaerden, in’t welcke Vijch-boomen, Granaat-boomen, ende Olijf-boomen wassen, ende een Landt van Olie ende Honich. Wie mach soodanighen Landt niet anders beschildert zijnde vande Heere self, 4 4 Gene. 13. 10. dan als een Paradijs ofte Lust-hof des Heeren (so oock eeerst die Landen van Sodoma waren) achten voor een Lant dat vanden Heere uyterlijck vervloeckt zijnde, niet dan Distelen ende Doornen voortbrachte?

120.
Nu vanden arbeyt ende zweete Adams opgheleyt. Men vraghe alle Phisicienen of den mensche die arbeyt, of die ledigheydt ghesonder is ende nutter: Ick achte sy sullen segghen de arbeyt,. Dat nu den mensche nutste ende ghesontste is, moetmen eer voor eenen goeden raedt ja segghen dan voor een vloecke verstaen. 5 5 Gene. 1. 28 Maer hoe cant vloecke of straffe over die zonde Adams zijn, dat hy voor zijn zonde al was onderworpen? 6 6 Gene 2. 25. Al voor Adams val was tot hem gheseyt van Gode onderwerpt u d’aerde, 7 7 Job. 5. 7. dat en gheschiet niet sonder arbeyt, soo en doet oock niet het bouwen, ’t welck Adam mede al voor zijnen val was ghebooren. Alsoo blijct dat de mensche gheboren wort (ja oock gheschapen is, soomen hier siet) totten arbeyt, als die Voghel tot Vlieghen. Wat Voghel heeft doch eerst ghesondicht, daer door alle d’andere Voghelen den arbeyt van’t vliegen nu zijn onderworpen? Ick weet wel datmen hier op plachte gloseren dat die arbeyt Adam so hy niet ghesondicht en hadde, lustich ende niet verdrietich gevallen soude hebben: maer wie verbiet my een ander gloose Schriftmatich zijnde daer op te maken? doch het sy so ghenomen, soo bevint menich rijck mensche dat het lustigher valt wat nuts te doen, dan ledich te sitten droomen. ’tEn can voorwaer oock gheen vloecke zijn, daer door die mensche salich wordt gheseyt te zijn. Dit seyt die Psalmist, ist dat ghy den arbeyt dijnre handen sult eeten soo zijdy salich. Hier op commenteert u Calvijn aldus: De Propheet nu d’eerste Leere bevestighende vermaent datmen anders moet oordeelen vande saligheydt dan die Wereldt plach te doen die het salighe leven acht te wesen gheleghen te zijn in ledigheydt, in weelden, in eeren, staten, ende rijckdoms overvloedigheydt. Maer hier roept die Propheet den Dienaren Gods tot middelmatigheydt die by na van allen menschen wert verspoghen, want hoe veel vintmer die, soo den keure werdt ghegheven, begheeren soude van zijnen arbeyt te leven? Immers wie soude dat voor een sonderlingh goet achten, etc. Dat seght Calvijn berispende het verkeerde oordeel des werelts, ende metten Predicker (Ecclesiasticus 3. 11.) wel verstaende dat den arbeyts man den slape soet valt, etc.

121.

Maer is dese sweetighe arbeyt een vloecke op Adam ende op allen zijnen nakomelinghen om Adams zonde, hoe komet dan dat niet allen Keyseren, Coninghen, Princen, ende Vorsten, ja oock weeldighe ende rijcke Renteniers, immers meest alle Monicken (behalven noch groote menichte ghesonde ende leuye Bedelaers) soo gantsch vry zijn van dese straffe, dat sy niet alleen nemmermeer heur zweeten sien door arbeydt van’t Landt te bouwen, maer veel eer wercken (so men seyt) dat sy kout worden, ende eten dat sy zweeten, ende al heur leven deur in een weeldighe ledigheydt epicuriseren? Ja dat ergher is, hoe komt dat die ghene onder dese vloecke niet en zijn diese boven allen anderen behooren soude onderworpen te wesen, namentlijck die Godloosen? Die worden den arbeydt niet onderworpen, oock al in tijden vanden Psalmiste, soo hy ernstlijck klaecht Psal. 72. 5. Salmen dese niet een ander Vader dan Adam moetē geven? Dat mach niet vallen. Men moet hier dan al mede door een morale uytlegginghe ofte anders, een ander arbeydt soecken, salmen desen uyterlijcken straffe met d’ander Heylige Schriftuere ende met het ondervinden wel konnen vereenighen.

122.

Doch trecktmen alle dese saecken wreedelijck teghen ’tghene Godt al daer den mensche opgheleyt heeft, tot straffe, alsmen dat noch alsoo wil noemen uyterlijck. Want men leest hier nerghens aldus: Die aerde sy vervloeckt inden arbeyt van dy ende van dijnen Nakomelinghen. Neen, maer in dijnen arbeydt. Noch oock niet inden arbeyt van dy ende van dijnen nakomelinghen suldy die vruchten daer uyt eeten maer van dy, Godt sendt oock niet alle die daghen van dy ende van dijnen Nakomelinghen, neen, maer alle die daghen dijns levens. Men siet klaer dat alle sulckx gaet alleen op Adam ende gheensins op zijn nakomelinghen. Immers ooc niet van in zijn derde ofte vierde graet, ’t welck Godt nochtans erghens wel heeft konnen segghen, soo hy hier oock vryelijck wel ghedaen soude hebben ghehadt, soo sulcks zijn wille ware geweest, als ghy’t acht. Godt soude immers hier erghens gheseyt hebben dy ende dijne nakomelingen. Maer hier af en leestmer niet een eenich woordt.

123.

Daerommealst noch al straffinghe op Adam ware uyterlijck, soo ghy’t hout. So en hebdy hier noch niet een eenich woordt


uyt Godes mont, dat zijne nakomelinghen altsamen die selve straf onderworpen zijn: ende en bewijst ghy met alle sulcx niet altoos. Dat ons die straffe van Adam zy opgheleyt. Maer wel bewijst ghy dat ghy wreedelijcker metten nakomelinghen Adams handelt dan God selve, daer inne dat ghy die straffe voorder treckt, dan Gode die selve heeft uytghedruckt met zijnen woorden.

124.
So gaet het mede met het pijnlick kindertelen Eve. Sijn alle dierkens dat niet onderworpen? van wat dieren anders dan van’t eenighe Serpent leestmen dat sy vervloeckt zijn gheweest? Maer soo men dit immers soude willen dringhen op alle dese voorschreven lijflijcke saecken by u soo letterlijck voor ghewendet: soo soude ick noch al overslaende die natueren vande twee Boomen, een des wetenschaps, goedt ende quaets, ende een des Levens, van’t spreecken des Serpents, van’t kruypen op zijn borst, ende van veel meer andere dierghelijcke saken by Moysen aldaer verhaelt, u luyden wel willen vraghen waer men leest inde Heylighe Schriftuere, dat de Heere Jesus wesende het beloofde Saet het hooft van een natuerlijck ende sichtbaer Serpent heeft vertreden ghehadt? t’welck van Christo ontwijfelijck Adam ende Eva by Gode belooft is geweest? Nerghens. Nochtans is dese beloofde vertredinghe gheschiet niet uyterlijck na den letter ende schaduwe. Ergo innerlijck na den Geest ende int wesen.

125.

In soodanighe saken dringet dan die noot 1 1 a Institut.xvj. 12. dickmael tot d’allegorie ooc u luyder Hooft-Leeraren, die nochtans de selve spin-vyandt zijn. 2 2 b Harmo. Mat. 5. 28 Als om eenighe plaetsen te noemen uyt eenen voor veelen, 3 3 c Harmo. Matt. 6. 3 soo sietmen wel dat Calvijn heeft moeten doen mette plaetse daer Adam beledt wert vande Boom a des Levens te Eeten, van’t Ooch uyt steken, 4 4 d Harmo. Matt. 26. 29. van’t niet weten vande Lincker-handt, c van’t d drincken des nieuwen Wijns in’t rijcke Godes, etc. Dit selve sietmen oock niet weynich in veele vande Ouden, ende onder de selve oock in Augustino, die ghenootsaect zijnde vande Manicheen ende anderen tot seer veele plaetsen, daer hy den letterlijcken sinne niet konde voechlijck verdadighen, den Moralen ende Allegorischen sinne van dien aenghewesen heeft ghehadt, ende soo hoochnootlijck gheacht, datmen dickmaels niet willende wijcken vande Lettersche zinne niet vermijden en soude moghen blasphemeren, so hy klaerlijck schrijft, de Genes. contra Manicheos Lib. 2. Cap. 2. ende elwaerts meer.

126.
Omme sulcx nu te doen blijcken, wil ick hier maer eenighe plaetsen op’t kortste my mogelick sal zijn van een doorgaende Allegorie meest opte stucken hier vooren ghestelt voort halen uyt Augustino self, diens segghen soo hooch by u luyden gelt, daer hy voor u te wesen schijnt dat ghy hem in desen met eeren niet en moocht verachten. Dese handelende tegen den Manicheen vande geschiedenisse Adams ende Eve schrijft alsoo.

127.
Het Serpent betkent den Duyvel, 5 5 August. de Genes. contra Manicheos, Lib. 2. Cap. 13. die voorwaer niet en was eenvuldich. Want dat hy gheseyt wort wijser dan alle Dieren, daer mede wort Figurlijck zijn argelisticheydt aenghewesen. Maer ten is niet gheseyt dat het Serpent was inden Paradijse, maer het Serpent was onder den Dieren, welcke God ghemaeckt hadde. Want het Paradijs betekent, soo ick voor heb geseyt, het salighe leven, daer inne het Serpent niet en was, als die doe al was een Duyvel, die van zijnen salicheyt was vervallen, alsoo hy niet en was staende gebleven inde waerheyt. ’t En is oock niet te verwonderen, hoe hy nu mochte spreken metten wijve, die inden Paradijse was, daer hy niet en wasi want sy en was oock niet na de plaetse inden Paradijse, maer na de affectie oft anmoet des salicheydts. Of sullen wy, indien noch alsulckē plaetse sy die Paradijs wort genoemt, inde welcke Adam ende Eva lichamelijck woonden, oock des Duyvels toegang aldaer lichamelijcken behooren te verstaen? Neen voorwaer, maer gheestelijcken, soo d’Apostel seyt, na den Prince die inde Lucht heerschapt: dat is na den Gheest, die ter deser tijdt werckt inden kinderen des ongheloofs. Soude hyse daerom sichtbaerlijck verschijnen ofte als in lijflijcke plaetsen tot den ghenen daer inne hy werckt moeten komen? 6 6 Ephese. 2. Neen voorwaer, maer in wonderlijcke wijse blaest hy in door de ghedachten, soo wat hy vermach. Welcke inblasinghe wederstaen, de ghene die waerachtelijck segghen t’ghene oock de Apostel seyt: want zijn arghelisticheydt en zijn ons niet onbekent, etc.

128.

Een weynich daer na noch. Nochtans bedriecht hy door’t Wijf, want onse redene en mach niet gheleedt worden tot toestemminghe vande zonde dan als eerst die lust beweecht zy in dat deel des ghemoets, d’welck de reden als heuren Man ende Voocht behoort te ghehoorsamen. Alsoo en wordt nu oock in elck onser niet anders ghehandelt, als elck vervalt inde sonde, dan daer doe geschiet is in die drie, te weten ’t Serpent, het Wijf ende de Man. Want eerst gheschiet die inneblasinghe, het sy dan door die ghedachten, of door die zinnen des lichaems, of siende, of tastende, of hoorende, of smakende, of riekende. Welcke inneblasinghe als sy gheschiedt is, ende onse begheerlijckheydt niet en werdt beweecht tot sondighen, soo werdt des Serpents argelisticheydt uytgheslooten. Maer ist dat sy beweecht werdt, soo salt zijn als of die vrouwe nu al waer gheperswadeert. Maer die redene betemt ende bedwinght by wijlen noch wel mannelijck oock die beweechde begeerlijckheydt, t’welck gheschiedende en vallen wy niet in sonde, maer worden als met eenighe worstelinghe ghekromt. Maer ist dat die redene bewillicht ende voor neemt te doene, t’ghene die begheerlijckheydt heeft beweecht, soo werdt de mensche van alle het salighe leven, als vanden Paradijse uytghedreven. Want dan wert die zonde al toeghereeckent, al en volchde die daet daer niet na. Want die Conscientie wert over-


midts die bewilliginghe schuldigh gheacht, etc. vocht noch.

129.
Maer hoe sach het Wijf (sulcks) indien hare ooghen ghesloten waren? Dat is gesproken op dat wy verstaen souden. Dat nadat zy vande vrucht hadde ghenomen, die ooghen gheopent waren, mette welcke sy hen selven naeckt saghen, ende hen selven mishaechden, dat is: die ooghen des schalckheydts, den welcken die eenvuldigheyt mishaecht, etc.

130.
Alsoo wert Adam ghevraecht waer hy was: Niet dat het Godt niet en wiste, maer als hem dringhende tot belijdenisse van zijn zonde, etc. Want dat is een eyghenschap des dolinghs, dat elck ’t ghene hem mishaecht, oock meynt Gode te mishaghen. Maer dit is subtijlijck te verstaen, dat de Heere seyt: wie heeft u verkondicht dat ghy naect waert, ten ware dan dat ghy ghegheten haddet van den Boom vanden welcken ick geseyt hadde dat ghy van dien alleen niet en sout eeten? Want hy was naect van beveynstheyt, maer hy was bekleedt metten Godlijcken lichte. Van waer hy nu afghekeert ende tot sich self ghekeert zijnde (’twelck beteeckent dat hy van dien Boom hadde ghegheten) sach hy zije naecktheyt, ende mishaechde hem self daer door, overmidts hy niet wat eyghens en hadde, etc.

131.
Daerom wert desen (Serpente) gheseyt: op dijn Borste ende Buycke suldy kruypen: ’twelck men in den Slanghe siet ende figueert dit woordt door dit sichtbare dier, desen onsen onsienlijcken vyandt, want die Borste wert beteeckent die hovaerdicheydt, ghemerckt daer die druysticheydt des ghemoedts heerschapt. Maer by den buyck werdt beteeckent die vleeschelijcke begheerte, want dit deel des lichaems wert wecker gheacht, ende want hy door dese dinghen (te weten door hovaerdye ende vleeschelijcke begeerte) kruypt totten ghenen die hy wil bedrieghen: Daeromme is gheseyt op dijn Borste ende Buycke suldy kruypen, ende Aerde (seyt Godt) suldy eeten alle die dagen dijns levens, dat is alle die daghen inden welcken ghy desen macht drijft voor die straffe des laetsten oordeels. Want dit schijnt zijn leven te wesen daer inne hy verblijdt ende glorieert, daerom suldy Aerde eeten, machen in twee wijsen verstaen, te weten, dat sy die sullen toebehooren, die du door die aertsche begeerlijckheydt sult bedroghen hebben, dat is die zondaren die by de name Aerde beteeckent worden. Of hier werdt voorwaer een derde maniere van aenvechtinghe by dese woorden ghefigureert, ’t welck is curieusheyt, want die daer aerde eedt, doorwroet diepe ende duystere saecken, die nochtans maer tijdtlijck zijn ende aertsch, etc.

132.
Maer datter vyandtschappe wedrt ghestelt tusschen des Duyvels ende der Vrouwen Saedt, werdt beteeckent by des Duyvels Saet, die verkeerde inblasinghe, maer by der Vrouwen Saet die vruchten des goeden werks, mette welcke sy die verkeerde inblasinghe wederstaedt, ende daeromme loert hy op die versene des Wijfs, op dat hy haer als sy valt in een ongheoorlofde luste, soude vanghen, ende sy slaet gade op zijn hooft, als sy hem int beginsel van zijn quade inblasinghe buyten sluyt, etc.

133.
Want die Wijfkens der Dieren baren oock heure Jonghen met smerten, ende dit is inden selven meer een conditie des sterflijckheydts, dan een straffe der sonden, daeromme macht oock zijn dat sulckx oock inden VVyven der menschen een conditie sy der sterflijcke Lichamen. Dan dat is een groote straf dat sy tot die sterflijckheydt der lichamen zijn ghekomen uyt die onsterflijckheydt. Nochtans ist een groote verholentheydt dese Sententien, te weten: dat gheen onthoudinghe en gheschiedt vande vleeschelijcke wille, die niet smerte en lijdt inden beginne, tot dat die gheboorte haer kent aende beste zijde. Alwaer toe ghekomen zijnde, ist als of daer een Soone ware ghebooren, dat is een moedt oft zinne, die door goede ghewoonte tot een goedt werck bereydt is. Op dat nu die goede ghewoonte soude worden ghebooren, soo heeftmen gheworstelt jeghen die quade ghewoonte.

134.
Maer datter gheseydt wordt na de gheboorte, dien bekeeringhe sal zijn tot dijnen man, ende hy sal dijnre heerschappen. Ist niet soo dat veele, ja by na alle Wijven in’t afwesen van hare mannen baren, ende na de gheboorte weder keeren tot henluyden? want die Wijven die daer hovaerdich zijn ende over den Mannen ghebieden, zijn dese vry van dat ghebreck na die baringhe, dat de Mannen over haer ghebieden? Immers sy wanen eenighe hovaerdigheydt meer verkreghen te hebben, door dien dat sy moeders worden, ende zijn ghemeenlijck des te hoovaerdigher. Wat wilt dan zijn, dat na ’t segghen, in smerten suldy kinderen baren, daer by is ghevoecht, ende die bekeeringhe sal zijn tot dijnen Man, ende hy sal dijnre heerschappen? wat anders dan dat sulck deel der zielen, ’twelck sich in vleeschelijcke dinghen verlusticht na dat het willende eenighe quade ghewoonte overwinnen, ende gheleden hebbende swarigheydt ende smerte, ende alsoo ghebaert heeft een goede gewoonte, dan voorts aen te behoetsamer ende meerstigher de redene als haren man ghehoorsaemt, ende nu als door die smerten selve geleert zijnde, haer bekeert totte redene, ende hem in zijn ghebieden gaerne dient, op dat sy niet wederomme en soude vervallen in eenighe verderflijcke ghewoonte? also zijn dan die dinghen, die daer vloecken schijnen te wesen wetten, ist dat wy die lesen, niet vleeschelijck, maer gheestelijck, want die Wet is gheestelijck.

135.
Maer wat sullen wy segghen vande Sententie die teghen den Man selve is ghegheven? Sullen dan oock moghelijck die rijcken, die lichtelijck heur kost bekomen, ende inde Aerde niet en wercken, gheacht wor-


den als oft syluyden ontkomen waren die straffe, mette welcke wert geseyt, vervloect sal dy zijn die Aerde in alle dijne wercken, in droefheyt ende in suchten suldy daer af eten alle die daghen dijns levens, Distelen ende Doornen sal zy dy teelen, ende du sulste die weydinghe dijns Ackers eten: In’t sweet dijns aensichts sulstu dijn broodt eten, tot dastu weder keerste in aerde, waer van zijtste ghenomen, want du biste aerde, ende in aerde sulste gaen? maer dat is ghewisselijck openbaer, dat niemant die Sententie en ontgaet.

136.
Want dat selve dat elck in desen leven is ghebooren, doet swarigheyt lijden int vinden der waerheydt, uyt het verganckelijke lichaem. Want soo Salomon seyt, beswaert het Lichaem datter bederft, die ziele, ende die aertsche inwooninghe druckt neder den sinne die daer veele denckt. Dit zijn die arbeyden ende droefheyden die de mensche heeft uyt die Aerde ende die Doornen, ende Distelen, zijn die prickelen der ghedraeyder questien, of die ghedachten vande nootdruft dese levens, die ghemeynlijck soo sy niet uytgheroedt, ende uyten Acker gheworpen en worden, het woordt Godes verdrucken, soo dat het inden mensche gheen vrucht en brenght, alsoo de Heere seydt in den Euangelio, etc.

137.
Maer wien en soude dat niet beweghen dat Adam na de Sonde ende des Rechters oordeel, zijn wijf noemt het leven, als of sy een Moeder ware der levendighen, na dat sy den doodt verdient hadde? etc. volcht een weynich daer na: maer waerom en soude onse dierlijcke deel, d’welck die redene als heur Man behoort te ghehoorsamen, als sy door die redene self vande woorde des levens, die vrucht om wel te leven ontfanghen heeft, niet ghenoemt werden het leven? ende waerom en soudet als het inde baringhe des abstinentie ofte onthoudelickheyts, hoe wel met smerten ende versuchtinghen, die quade ghewoonte wederstaende ende een goede ghewoonte tot oprechter wercken ghebaert hebbende, niet ghenoemt worden een Moeder der Levendighen, dat is der oprechter daden?

138.
So veele hebbe ick hier willen aenteeckene uyt een groote menichte Allegorien Augustini, die my dochten dat tot eenighe verklaringhe (niet bewijsinghe van ’tghene ick hier voor gheseyt hebbe mochten dienen: ten eynde oock die ghene die yet wat groot houden van Augustino my des te minder soude bespotten om ’t ghene ick in desen over een stemme met hem. Waer toe oock te minder oorsaecke sullen hebben, die ghene die veele houden van Calvino, als sy hier oock ghelesen sullen hebben maer eed eenighe uyt veele zijnre allegorien, die hy tot bewijs zijns voornemens ghebruyckt, maer dat nergens na soo verstandelijck of bescheydelijck als Augustinus ende die ouden hebben ghedaen.

139.
Johannes Calvinus willende bewijsenvalsch te zijn dat eenighe leeren, dat wy door den Doope verlost ende ghevrijer worden vanden Erfzonde schrijft alsoo: Dese dinghen die wy gheseyt hebben, soo vande doodinghe als vande afwassinghe zijn afgebeeldet inden volcke van Israel. D’welc daerom vanden Apostel gheseyt wert inden wolcke, ende int Meer ghedoopt te zijn geweest, die doodinghe is ghefigureert gheweest als God henluyden uyter hant Pharaonis, ende nyte wreede dienstbaerheydt verlossende, hen-luyden den wech door’t Roode Meer baende, ende Pharaonem self met die Egyptische vyanden die achter rugghe volchden, ende ’tvolck Israel over den halse quamen, dede verdrincken. Want hy oock in deser wijsen ons belooft inden Doope, ende betoont oock met het ghegheven teken, dat wy wt die ghevanghenisse Egypti, dat is uyt der zonden dienstbaerheydt door zijn kracht gheleydet ende vry ghemaeckt zijn, hebbende onsen Pharaonem, dat is den Duyvel versmoort. Alsoo wel die oock ons noch niet op en hout te oeffenen ende te quellen, maer alsoo die Egyptenaer niet geworpen en was in die diepte des Meyrs maer verstroyt opten strant den Israeliten door hun grouwelijck aensien noch verschrickten, ende henluyden nochtans niet en mochte schaden, alsoo gaet het oock met desen onsen (vyandt) hy tootnt die wapenen, ende hy wort ghevoelt, maer verwinnen en mach hy niet.

140.
Dats voorwaer wel een leelijcke allegorie ende van gants onghelijcker aert vande allegorien der Oude Vaderen, oock niet alleen dienstlijck voor, maer plat jeghen die sake die hy daer mede meynt bewesen te hebben van ’tghene hy voor hadde. So de woorden indē beginne vande naestvolgende scheydinghe met brenghen daermen leest: alsoo ist nu openbaer hoe valsch dat het sy, dat sommighe ons hebben gheleert dat wy door het Doopsel ontbonden ende ghevrijdt werden vande Erfzonde. Wat nu Calvine soude sulcx daer door valsch blijcken? Ick sie dat sulcks door die selve Figuere te recht waer soude blijcken. Sy saghen heuren vyandt doot wat mocht henluyden meer verseeckeren? doode honden en bijten niet. Waren sy niet doodt aenden strant ghekomen, soo mochten sy noch gheducht hebben: de vyant is ontkomen, ende sal ons doot eenigen anderen wech int ghemoet komen quellen ende verderven, dit en mochten sy-luyden nu niet beduchten ende waren midtsdien van sulck ancxstich sorghen vry. Wat is oock lustighers dan zijnen vyandt doot te sien? Dats dan verde van te verschricken vanden dooden vyandt. Maer of dat noch al mocht zijn, bleven die Israeliten stadelijck staen aen den strant heuren verdroncken vyandt aenschouwen? vryelijck neen, maer ginghen van daer inde Woestijne. Volchde die strant met die dooden hen luyden oock nae door die woestijne waer sy ginghen? Gheen dingh minder wat schrick, wat oeffeninghe, of wat ancxste mochte dese doode vyandt henluyden dan doch doen? daer staet by Moysen niet dat Israel een verdroncken vyandt vreesde, soo


ghy’t droomt, neen niet een letter daer van. Maer daer staet ter contrarien, het volck vreesde den Heere, ende het gheloofde Moysi. Wie merckt hier niet dat de rechte allegorie van dese gheschiedenisse plat voor die luyden is, die Calvijn hier niet meynt verwonnen te hebben? OOck dat Calvijns meyninghe selfs hier mede wert vernielt? Ende dit souden die lieden sijn die den Ouden Vaderen doorgaens bespotten, om heure bequame ende nootlijcke allegorien: Daer zyluyden self sulcke spotlijcke ende onbequame allegorien, ende dat noch tot vernielinghe van heur eyghen Leere voort-brenghen.

141.
Soo veele heb ick hier gheseydt van de lijflijcke ellenden, die ghylieden wilt segghen ons tot straffinghe van Adams zonde opghekomen te sijn. Die zietmen ons met alle Dierkens meest ghemeen hebben, ende sijn midtsdien met veele meerder bescheydt voor natuerlijcke condititen ende voorsichtighe ordeninghen Gods, dan straffnghe te achten. Soo dienen ons oock sulcke Lichaemelijcke moeyelijckheden tot oeffeninghe der deughden, die in niemanden moghen komen sonder teghenheyden ende strijt. Hier af en is onse questie niet, maer ons gheschille is, of wy om Adams zonde quaet ende verdoemelijck, ja verdoemt werden ghebooren: Dit staet u te bewijsen ende niet het eerste, dat ons niet alleen niet quaedt of schadelijck, maer goedt ende nut is.

142.

Met het ghene hier voor staet van de lijflijcke ellendigheydt van alle Adams Kinderen, souden alle onpartijdighe herten mogen vernoeghen so icx achte: maer om u lieden self te vernoeghen, daer inne dat ick groote redenen hebe sulcke uwe opinie niet toe te konnen stemmen, wil ick ’t selve noch meer redens af gheven. Alsoo soude ick u luyden hier noch vraghen: Of lange na Adams val God den Abraham, Isaac, ende Jacob, niet en heeft toe-gheseyt vermenichvuldighinghe van zade ende af-komste? Ick achte ghylieden sult gaerne bekennen Ja, ghemerckt de Heylighe Schriftuere ’t selve tot veele plaetsten betuyght. 1 1 Gene. 16, 10. 17, 2. 22, 17. 13, 16. 15, 5. 16, 4, 24. 28, 14. Vraghe ick voort of sulckx in dien tijden was een belofte ende zegeninghe van wat goets, dan oft was een dreygement ende vloecke van wat quaets? Ghy sult my houde ick antwoorden, dat het beloften ende zegheninghen waeren van wat goets. Want behalven datmen wel siet dat Godt heeft willen zeghenen, ende gheensins vloecken opte voorsz. plaetsen: So hieltmen alsdoen die vruchtbaerheydt voor wat goets, 2 2 a Gen. 30, 1. 1 Reg. 1, 5 Gen. 25, 20. maer d’onvruchtbaerheydt a voor een groot quaet. Daer over sich eenighe Godvruchtighe persoonen voormaels hooch bedroefden. Immers men ziet oock dat de Heere die onvruchtbaerheyt by wijlen stelt als een straflijck b dreyghement, 3 3 b Exod. 23, 16. Deut. 7, 14 die hy wederomme belooft wech te nemen van sijnen volcke, als zy hem ghehoorsaemen.

143.
Ist nu sulckx als ghylieden hier wilt segghen, dat alleen door de zonde onser eerster Ouderen alle menschen van aengheboorner natueren sijn niet alleen ellendigh nae den lichame, maer boven dien oock boos ende quaet, in lijf ende ziele, ydel van alle goedt, vol van alle goedt, vol van alle quaedt. Jae oock die eeuwighe verdoemenisse onderworpen, so ghylieden nu leert. Wie sal oock niet moeten segghen, dat sulcke beloften Godes den drie Patriarchen ghegheven van de vermenichvuldighe van sulcken ellendighen, boosen, ende verdoemelijcken af-komste, geweest sijn, niet vrolijcke ofte begheerlijcke beloften, maer treurighe ende verschrickelijcke dreyghementen? Seydt de Heere Christus niet self, dat de Vrouwen, die in de quade daghen aenstaende daghen souden wesen onvruchtbaer, derhalven saligh souden sijn? Wie sal dan wederomme hier teghens niet moeten achten, dat de vloecken Godes van de ghedreyghde onvruchtbaerheydt een wenschelijcke zegeninghe is gheweest?

144.
Naedien nu alle beloften strecken tot aenlockinghe ter deuchden, ende alle vloecken tot af-schrickinghe van zonden: Ende uyt dese uwe opinien noodtlijck blijckt te volgen, dat sulcke beloften Godes van de vruchtbaerheyt af-schricken, ende sulcke dreyghementen van onvruchtbaerheydt aenlocken souden. Wie sal eenighe wijsheyt konnen mercken in sulcke verkeerde beloften, ende dreyghementen Godes? Zoude hy so doende den vromen niet van der deughden af-schricken, ende den onvromen ten quaden aenlocken? Dat en is voorwaer het voornemen Godes niet in sijne aenghename beloften ende vreeselijcke dreyghementen? Want so doende soude men uyt beloften dreyghementen, ende uyt zegheninghe vloecken maken. Ende dit soude heeten het quade goet, ende ’t goede quaet noemen, ’t welck selve wee tot eenen vloecke heeft. Neen so onwijselijck en heeft die wijse Godt met sijnen Dienaeren, Abraham, Isaac, ende Jacob, ende alle andere gheloovighen, noch oock die rechtvaerdighe Godt alle die ongheloovighen ende verachters sijnre gheboden niet ghehandelt: maer heeft den vromen ’t ghene zy hoogh begheerden wenschelijck belooft, ende den onvromen ’t ghene zy meest vreesden schrickelijcken gedreyght.

145.
Tot hier toe heb ick ghesproken van de lichamelijcke ellendigheyt der kinderen Adams door sijne zonde, tot straf (so ghylieden leert) opghekomen, ’t welck oft waer is dan niet, daer uyt gheoordeelt mach werden. Omme van waer nu voorts te komen op’t verlies van deughde ende goetheyt, overmidts uytblusschinghe, soo ghy seght van den Beelde Godes, hebbe ick hier moeten stellen het besluyt, by u lieden ghestelt in’t laetste van de voor-gewende verantwoordinge des spreucx Genes. 5. 3. Van dat Seth een Beelde Godes wert ghenoemt.

146.
So heeft dan de ongherechtigheyt Adams 4 4 Ministers hem groote schade ghedaen in de verdervinghe sijner natueren, hoewel door die bekeeringhe gheschiet is, datse hem totter verdoemenisse niet geschadet heeft. Ende dese schade die sijn natuere daer deur heeft gekreghen, sijn alle nacomelingen deelachtich geworden


door een rechtvaerdigh, doch onbegrijpelijck oordeel ende gheheughenisse Godes.

147.
Hier segdy drie saken die my onbegrijpelijck sijn, te weten, het niet schaden tot Adams verdoemenisse, het verderven der Natueren, ende het onbegrijpelijck oordeel in desen. Op dit laetste segghe ick also eerst: Ick bekenne wel dat daer is een rechtvaerdigheydt ende oordeelen Godes die ons sijn verborghen: soo moet ghy oock kennen datter sijn gheopenbaerde oordeelen Godes die ons sijn verborghen: soo moet ghy oock kennen datter sijn gheopenbaerde oordeelen Godes, die niet verborghen zijn. D’eerste sijn alle menschen onbegrijpelijck, d’ander den geloovighen begrijpelijck, als die sich self daer nae in doen ende laeten voeghen. Nu betreft onse geschille die rechtvaerdigheyt Godes. Ick houde (tot datmen my beter onderrecht) dat dese uwe Leere in desen stucke opentlijcken strijdet jeghen die rechtvaerdigheyt Godes ons in de H. schrift gheopenbaert. Ghyluyden wel merckende sulck mijn seggen waerachtigh te sijn, wijckt doorgaens af van de gheopenbaerde, tot die verborghene rechtvaerdigheyt Godes. Nu handelen wy niet uyt gesichten oft droomen, maer uyt de Heylighe Schriftuere. Die is plat voor my ende rechts jeghen u, want ghy en mooght niet eenige spreucke, die claer sijn, voortbrenghen uyter Schrift, die voor u meyninghe zy. Ick macher meer dan hondert, ja ontallijcke voort brenghen, die claer sijn, ende teghen u meyninghe. Wiens bewijsinghe sal hier meest ghelden? Die uwe haer uyt-vlucht nemende tot een verholen recht Godes: Of die mijne bevestight met claere tuyghnissen van de geopenbaerde ende bekende rechtvaerdigheyt Godes?

148.
Maer nadien u luyden die verholen rechtvaerdigheydt Godes oock self verholen ende verborghen is: Hoe mooghdy weten dat uwe meyninghe in dese saecke daer met over een komt? Wy wetens niet, maer wy gheloovens suldy segghen. Mach’t oock gheloof sijn, dat gheen Woordt Godts en heeft tot sijn object? Waer seyt Godt dat sijn verborghen rechtvaerdigheydt sodanigh is, als ghylieden die ghelooft te sijn? Soudy so niet wel u eyghen dichten, inbeeldinghe, ende dromen in de plaetse van Gods Woort moghen ghelooven? Maer seght doch, moogdy oock ghelooven dat die eenvuldighe Godt is dubbelt, ghedeylt, ja strijdigh tegen hem selven? Ick acht wel neen. So mooghdy oock niet ghelooven dat Godts verborghen rechtvaerdigheyt ende oordeelen jeghen die gheopenbaerde strijdigh sijn. Nu sijn die gheopenbaerde oordeelen ende rechtvaerdigheyt Godes voor my teghen u, daerom en wijcke ick nerghens, maer ghyluyden doorgaens af, van de gheopenbaerde tot die verbirghen rechtvaerdigheydt ende Oordeelen Godes. Merckt ghy nu noch niet dat sulcke uytsluypinghe u sake niet altoos verschoonen, maer grootelijck verargheren? Want seecker nadien ghyluyden moet bekennen, dat die verborghen oordeelen ende rechtvaerdigheydt Godes, niet strijdigh maer eens sijn met doe gheopenbaerde. Ende daer beneven meer dan te veele blijckt (al en waer’t maer met dese u af-wijckinge van den geopenbaerde alleen, ick swijghe van soo groote menichte claere Tuyghnisse der Schriftueren over mijn zijde teghen u opinie strijdende) dat die gheopenbaerde rechtvaerdigheydt ende oordeelen Godes over mijne sijden staen: Hoe mooghdy doch ontkennen dat uwe meyninghe oock strijdigh is, niet alleen teghen die gheopenbaerde, maer oock teghen die verholene ende verborghen rechtvaerdigheyt ende oordeelen Godes?

149

Ghy schrijft dat Adams ongherechticheyt hem groote schade heeft ghedaen inde verdervinghe sijnder natuere. Dat lees ick by u, maer nergens inde Heylighe Schrift. Waer staet dat de Menschelijck Natuere is bedorven? Godt seyt wel, eet ghy van de vrucht ghy sult den doot sterven: Maer seyt hy daer of erghens, ghy sult u nature bederven? God en vervloeckt Adam self niet, veele minder die menschelijcke nature? Nochtans leerdy, drijfdy, ende seghdy sulkx al vrymoedelijck sonder een letter schrifts daer toe te hebben. Ooc ziedy uwe twee texten by u luyder misverstant tot voorvechters teghen haren zinne misbruyckt te sijn, te weten, Ephe. 2. 3, ende Gene. 5. 3. Ende so verdwijnen als zy hier toe opte proef komen, dat ghyluyden self gedrongen wort te belijden, dat ghy daer mede alleen dese uwe verdorventheyt der Natueren niet en mooght bewijsen. Mooghdy my dan noch al soo groot onghelijck gheven in mijn twijffelen aen dese uwe Leere? Nadien ghyluyden dan oock nergens een eenighe spreucke voort en brenght, nochte en vermooght voort te brenghen. Houdende dat Adam die menschelijcke natuere verdorven heeft, ende mitsdien oock geen macht hebt om dese uwe opinie van de Erf-zonde metter Heyligher Schrift te bewijsen, daer toe ghy ghehouden sijt. So moght ick voorts swijghende, nu tot het navolghende uwe segghen comen. Maer willende u luyden noch immers meer oorsaecke gheven, om dese mijne twijffelens wonde (soo’t een wondt is) bat te kennen, moet ick hier noch eerst een weynich stellen, daer by my dunckt dat Adams zonden sijne natuere niet bedorven mach hebben.

150.
Men neme, dat yemandt door sijn hoereren die Pocken bekomt, oock dat daer door eenighe van sijne naeste afkomste nae den lichame daer mede besmet werden: Soude daer uyt moeten volghen dat oock die twintichste mensche sijnder afkomste een pockich Lichaem sal moeten hebben, dat sal niemant segghen: want d’experientie spreeckt self daer teghen. Immers die komste van buyten aen komende, mach die pocken oock aen den eersten pockighen self ghenesen: ’t welck gheensins en soude moghen sijn, indien sijn natuere self, ende niet sijn vleesch of bloet alleen bedorven ware. Men snijde yemanden af handen of voeten, dat hy handelose oft voetelose Kinderen sal voort-telen? Ick houde wel neen. Het blijckt opentlijck neen in den besneden Joden, welcker zoontgens niet besneden, maer mette voor-huyt ter Wereldt komen. Wat gheeft alle sulcx doch anders te kennen, dan dat de mensche gheen macht en heeft om door sijn werck die natuere, een


ordeninghe Godes sijnde in haere voort-teelinghe te verderven?

151.
Vermach sulckx nu niemandt door eenigh misdaet oft ghewelt aen den lichame self geschiedende, hoe veel te min sal’t moghen sijn door eenigh werck der zielen? Adams zonde was ongheloof ende willen teghen Godts ghebodt. Dit alles was een werck der zielen ende desselvens fenijn: niet die Appel oft dat montlijck eeten. Ghelijck nu niemandt met gedachten sonder uyterlijck werck de pocken can krijgen, so schijnet oock niet ghelooflijck dat yemant met ghedachten, met ongheloove, oft met quaet willen alleenlijck, ’t welck der zielen wercken sijn, het Lichaem verderven, veele min noch die menschelijcke natuere van Godt self haren ghestandighen werckinghe ontfanghen hebbende.

152.
Het en mach immers niet quaedt sijn, dat ons aenport tot het ghene goet is, jae tot het alderbeste. Wat is beter dan danckbaer zijn teghen Gode? Daer toe port ons die nature self so Calvijn leert. 1 1 Insti. xxj. 28 So en mach dan oock die natuere niet quaet sijn. Is zy niet quaet, so is zy goet. Is zy goedt, so is zy onbedorven, ende soo is dese uwe Leere niet oprecht, of Calvijn leert daer onrecht. Maer laet ick van desen nieuwelingh gaen tot een of twee vande Oude, namentlijck Augustinum ende Basilium Magnum. 2 2 August. de civit. Dei, lib. 14. cap. 25 D’eerste van dese twee schrijft dat de natuere self saligheyt begheert. Salicheyts begheeren is wat goets. Gheen sulck goedt mach voort-komen uyt een quaden Boom, so ghyluyden de natuere maeckt. Het comt dan uyt een goede Boom ofte goede natuere. Is de natuere dan goedt, so is zy niet quaet, noch bedorven. De tweede seyt dat wy natuerlijck ’tghene dat goedt is 3 3 Basilius Magnus Sermo. Asceticus cap. 2. begheeren, oock ’t ghene dat schoon is, ende bewijst daer uyte, dat wy Godt die schoon en goet is, natuerlijck beminnen. Ist van natueren quaet, dat natuerlijck het goede bemint?

153.

Immers Beza self een ernstich voorstander 4 4 Du debvoir a punier les heretiques Fol. 351. van dese uwe meyninghe bestaet erghens met groote konst ende moeyten te bewijsen, dat die nature self, ende niet Moyses de thien gheboden soude in-ghestelt hebben, niet voor den Joden alleenelijck, maer voor alle het Menschelijcke gheslachte: Dat nu die thien gheboden goedt sijn, is buyten alle twijffel, komt dit goet voort (so Beza leert) uyt de natuere: hoe machmen ghelooven dat zy bedorven zy? Of mach de Boom daer so uyt-ghelesen goeden vrucht uyt voort komt, quaedt zijn? Maer om van den mensch te komen tot den Gheest Godes selve, in gheener van de gantsche H. Schrifture. 5 5 Rom. 2, 14. So lesen wy,dat desen door Paulum seyt: Dat oock die Heydenen gheen Wet (Moysi) hebbende, hen self sodanighen Wet sijn, dat sy oock natuerlijck des Wets inhouden volbrenghen. Is nu die Wet goedt, des Wets Inhouden mach niet quaet sijn, maer goet, als wesende ’t eynde, daer toe die Wet is dienende. Is dat dan goet, te weten, datmen des Wets inhouden volbrenght: Ende gheschiedt sulckx dan oock natuerlijck, hoe mach die natuere, door wien sulck alderbeste goedt gheschiedt, eenichsints verdorven sijn ofte quaet?

154.
Maer of wy noch al mochten nemen, dat Adam zijne natuere hadde bedorven, ende dat hy vervloeckty was, ’t welck die Heylighe Schrift nerghens seyt: ja oock dat sulcke sijne verdorventheyt ende vloecke op sijnn Nakomelinghen voort-gheteelt werde, daer af die Heylighe Schrift mede niet een Letter en ghetuyght: Hoe sal men konnen ghelooven alsulcke vervloeckinghe ende verdorventheyt op ons Luyden te moghen komen sedert dat de ghebenedijdinghe in Noe is gheschiedt? Daer leestmen immer claerlijck uytgedruckt dat Godt Noe ende sijne Zoonen, 6 6 Gen. 9, 1. van de welcke wy al komen, ghebenedijde. Dat is wel so, suldy moghelijck segghen: Maer dese ghebenedijdinghe gheschiede in de voort-teelinghe der Lichamelijcker gheboorten, ende vermenichvuldinghe van dien.

155.
Also neme icx mede, ende segghe, so nu die Natuere van Noe ende sijne zoonen noch so quaet, soo ellendich, ende sooverdorven was ende bleef na de zegeninghe, als ghyluyden leert, wie sal sulcke ghebenedijdinghe in vermenichvuldinghe van ontallijcke menighte quade, ellendighe, ende verdorven gheslachten, niet veel eer voor een verdoemelijcke vloecke, dan voor een ghenadighe zegeninge moeten achten? 7 7 Y. 142, 143. 144 Maer hier af is ghenoech gheeydt hier vooren, wilmen dan metten duysterlinghen niet ganstch verkeerdelijck het goede quaet, ende ’t quade goet segghen te wesen: Men sal hier moeten bekennen dat dit een goede zegheninghe, ende gheen quade vloecke en is gheweest, ende dit in de voort teelinge der kinderen self. Nu moet de vloecke ruymen so waer de zegheninghe inne comt (ick neme hier of die daer oock schoon te voren daer inne ware gheweest) want dese twee so qualijck in een subject teffens moghen bestaen, als het licht ende de duysternisse in een lichte, ende Christus met Belial in een herte.

156.

So moet dan noch in allen gevalle, of men u noch al schoon toeliet die verderfenisse der naturen in Adam, mitsgaders oock die voort teelinghe van dien, nootlejck hier uyt volgen (nae mijn kranck ghevoelen) dat doe voorts sulcks niet meer in Noe, noch sijne Zoonen en is ghebleven. Van dese sijn wy al ghekomen. Wat zy self niet en hadden, en mochten zy ons niet aen-erven. Dese verdorventheyt der natueren en hadden zyluyden self niet, so en mochten zy ons die oock niet aen-erven. Ende dit schijnt in mijn ooghen voorwaer noch in allen ghevalle een stercke beneminne van de verdorven natuere, soo ghyluyden die leert.

157.

Beroerende nu het derde, dat my onbegrijpelijck schijnt in het voorschreven uwe besluyt, is dat Adams bekeering hem gevryt soude hebben van de meeste, maer niet van de


minste schade. Die verdoemenisse der zoelen is immers meerder quaet dan ellendigheydt des Lichaems. Dit laet ghy nu blijven in, maer dat seghdy wech-genomen te sijn uyt Adam, want ghy bekent hem die blijvende verdervinghe der natueren ter verdoemenisse niet en heeft gheschadet. Vraghe ick hier, of hy door yemanden anders verlost is van de verdoemenisse dan door den eeuwighen Medecijn-meester Christum. Ghy sult segghen neen, door niemant anders. Vraghe dan noch of dese Medicus den mensche ten halven oft in’t gheheel heeft willen ghenesen? Men sal moeten segghen in’t gheheel, niet ten halven, 1 1 Jere. 30, 13. Jere. 33, 6 Isai. 53, 5 ghemerckt Godt ghewoon is soo volkomelijck te ghenesen, datter oock gheen lijk-teecken over en blijft. Is dit nu so, ende is Adam mede door’t dierbare bloet deses Medecijn-meesters ghenesen: Wie sal connen ghelooven dat in de natuere Adams noch ghebleven soude sijn die doodtlijcke Apostumien van zondicheydt, van gheneghentheydt ten quaden, ende van den hate jeghens Gode? Of soude Christus gheen wille hebben ghehadt om Adams wonde te genesen? Hy was daer toe gekomen, of soude hy’s geen macht hebben gehadt? Hy is Almachtich, of heeft hy’t ons nett belooft? 2 2 Catechis. Vraghe 10, 11, 12. 14. U luyder eyghen Catechismus seyt ja, met dese woorden: Ende onse verdorven natuere wederom tot sijnen even beelde door sijnen Heylighen Gheest te vernieuwen. Wildy dan niet tot lachteringhe Christi segghen, dat Adam een mensche niet willende die natuere wonden, sulckx soo heeft moghen doen ende ghedaen, dat Christus Godt ende Mensche willende ende mogende ghenesen ’t ghene dat Adam ghewont hadde niet en heeft konnen ghenensen. Wat suldy anders moghen segghen dan bekennen dat die natuere is genesen.

158.
Voorts handelt ghyluyden, 3 3 Ibidem. oock u Catechismus, in dese saken, mijns bedunckens al wat te stoutelijck in twee groote stucken, te weten in Adam te onderwerpen een eeuwighe straf, ende ons allen om sijn doens wille, want die Catechismus, ende oock ghy luyden leert, 4 4 Catechis. Vraghe 10. 11, 12. 14. dat Godt so wel die aengheboren als die werckelijcke zonde straft tijdelijck ende eeuwelijck, dat hy die met eeuwighe straffe aen lijf ende ziele sal straffen: Dat wy de tijdtlijcke straffe ende eeuwighe verdient hebben: (te weten in Adam) ende dat die last des eeuwighen Toorns Godes ghedraghen most syne, etc. Nu en vinde ic dese sware dreyghementen van eeuwighe straffe, eeuwighe verdoemenisse, eeuwighe doodt, ende wat desghelijcken meer is, den eenighen Adam ende Eva self niet te sijn ghedreyght geweest van Gode zijne H. Wet oock met een eenich woort niet. Insgelijcks vinde ic daer niet een eenigh woordt gestelt dat sulcke straffe oock soude komen op heur Kinderen. Godt seydt niet tot welcken daghe ghy daer af eet, soo sult ghy den eeuwighen doot sterven, ende oock alle dijne afkomste na u, neen, maer simpelijck so sult ghy den doot sterven. Handelt ghylieden dan hier niet fellijck in de vierschare des barmhertighen Godes, die lancksaem is ter wrake? 5 5 Jere. 18, 8 Jud. 10. 13, 16. Jona 3, 4. 4, 11, rc. Wy zien plaetsen daer Godt den Boetvaerdighen Zondaer niet en straft na de dreyghementen by hem daer op voorseyt: Wie mach ghelooven dat God den boetvaerdighen Adam self (swijghe sijne afkomste) straffen soude boven de straf die hy hem ghedreyght hadde.

159.
Laet ons nemen dat eenich Rechter ghestelt sy om eenen manslachtighen te oordeelen na de Wet, houdende, dat soo wie sijnen Naesten uyt hate belacht ende dootslaet, den doot sal sterven, ende dat hy den selven manslachtighen veroordeelde te sterven den tijdtlijcken doot des lichaems, ende daer en boven noch den eeuwighen doodt der Zielen: Soude elck sulcken Rechter niet moeten beschuldighen wettelijcken van fellonie, wreetheyt ende onmenschelijckheyt? Ende of hy dan noch boven dien des manslachtighen afkomste mede al te samen tot den laetsten toe van gheslachte tot gheslachte, om haer Vaders ende Groot-Vaders, rc. doodtsalch soo wel in den eeuwighen doot der zielen, als in den tijdtlijcken doodt des Lichaems veroordeelde: Salmen oock een Nero, een Phalaris, ofte eenigh ander, fel, wreet, ende moordelijck Tyran konnen bedencken, by welcker felheyt men die onmenschelijcke felheyt van alsucken Rechter soude moghen ghelijcken? Ick meyn ghewisselijcken neen. Wat gheschieter doch anders in desen? Godt dreyght Adam tijtlijcke straf, ghy verdoemt hem in eeuwighe straf. God dreycht Adam, niet alle sijne nakomelinghen, ghylieden verdoemt Adam met alle sijne nakomelinghen. Immers God ontslaet den bekeerden Adam self van sijne verdoemenisse (soo ghy hier self bekent) ende ghyluyden stelt hier alle Adams afkomste om Adams zonde, die hem self was vergheven onder die eeuwighe verdoemenisse? Ende dit uyt u menschelijck goedtduncken, sonder een eenich woort inde gantsche gheschiedenisse Adams ofte erghens in de Heylighe Schrift te hebben, houdende van Adams eeuwighe doot ende verdoemenisse self, veel min van sijnder afkomste alle so ghylieden dat leert. Ende gheve u luyden hier mede te bedencken watmen met recht mach dencken van dese uwe onbarmhertighe Vonnissen, sonder alle Schriftuere ongheroepen sijnde tot Rechters in de rechtbanck des ghenadighen Gods dus vrymoedelijck uyt-ghesproocken.

160.
Ist dan niet moghende Gode sodanighe felheyt toe-schrijven teghen sijn claere woorden, dat die Zoone des Vaders misdaeet niet en sal draghen, ende daer by ziende dat ghy self houdt, dat die bekeerde Adam self niet meer die verdoemenisse en was onderworpen, ’t welck ick met u gheloove, en vinde gheen moghelijckheydt om te ghelooven dat alle Adams om sijn zonde wille, die hem nu self al was vergheven die eeuwighe verdoemenisse (die hy oock self niet meer en was onderworpen) van hem hebben moghen erven. Immers het strijt opentlijck teghen dese uwe eyghen Leere, niet minder dan teghen den claren Woorde Godes selve, so nu al dickmael is bewesen.

161.
Ghyluyden bekent self dat Adam bekeert was tot Gode, ende sulckx met Gode verzoent, dat hem oock sijn eyghen ongherech-


ticheydt, niet en heeft gheschadet tot der verdoemenisse. Calvijn leert (ick meyne oock ghylieden met hem) 1 1 Comment. 1 Joan. 4, 18 dat niemant met Gode en wert versoent, sonder oock te wordene nae den Beelde Godes: so dat het een niet en mach sijn sonder het ander. So was dan oock in Adam na sijne bekeeringhe ende versoeninghe tot ende met Gode, het Beelde Godes wederomme ghereformeert. So hadde dan Adam self wederomme in sich die voorighe goetheydt ende wijsheydt (soo ghyluyden dat hout in hem te vooren gheweest te sijn) ende gheensins die boosheyt, die ghyluyden hem toeschrijft. Hadde Adam self dit voorschreven quaedt dan niet meer in sich, hoe mocht hy ons ’tgene hy niet en hadde aen-erven? Wast niet meer in Adam, hoe mocht een onafscheydelijcke quade natuere in hem gheworden sijn? Water dat heet ghemaeckt is, mach, ja moet vanden Vyere sijnde weder kout worden: want die hetten in’t Water niet natuerlijck en is. Maer onmoghelijck ist dat vyer, welcx hetten natuerlijck in hem is, vyer blijvende immermeer koudt mach werden. Adams eyghen natuere en was dan niet verdorven door sijn eyghen, veele minder die onse om sijn zonde.

162.

Dewijle ick hier ghekomen ben aen’t Beelde Godes, ’twelck ghyluyden seght dat Adam af berooft is gheweest, soo moet ick hier ondersoecken of Adam het Beelde Godes (so ghy schrijft) 2 2 1. 2. oock oyt voor sijnen val ghehadt heeft, of hy’t verlooren heeft, 3 3 3. ende dat dan noch voor hem self alleen, dan voor ons allen: Ende oft door Christi doot in hem niet weder ghereformeert en is gheweest, daer af ick nu stracx een weynigh gheroert hebbe, want heeft hy’t niet ghehadt voor den val, so en mach hy’t niet voor hem self, veele min voor ons verlooren hebben door den val. Gemerckt men niet en mach verliesen, datmen niet en heeft. Maer of hy’t dan al schoon gehadt, ende oock verlooren, maer wederom door Christum verkreghen hadde. So en mocht sulck minder ons luyden, tot quaetheydt, nochte verdoemenisse strecken ofte ghedyen.

163.
Ick merck wel, dat om sulcks wel te ondersoecken voor al noodigh soude schijnen, dat ick met een definietie, of ten minsten beschrijvinghe, verclaerde wat het Beelde Godes zy, daer af wy handelen. Maer want ick zie dat hie af soo veele verscheydene definitions by na ghemaeckt sijn, alsmen verscheyden gheleerden vindt die daer af hebben ghehandelt: so en wil ick hier af mijn definitie niet stellen, als wel voorziende dat die by u luyden gheensins bewillicht, maer wel wedersproocken soude worden. Om welcke moeyten te voor-komen, ick my hier behelpen sal met het ghene dat by u luyden selve, ende by uwe Hooft-Leeraeren daer van is gheschreven.

164.
Also lese ick dat Calvijn het Beelde Godes 4 4 Comment. Colos. 3, 10 in den mensche diffineert te wesen een oprechticheyt ende onnooselheyt van de geheele ziele, so dat de mensche representeert, als in een Spieghele, die wijsheydt, die rechtvaerdigheyt, ende die goetheydt Godes, ende op een ander plaetse seydt hy’t Beelde Godes te bestaen in de deelachticheyt vande Goddelijcke wijsheydt, rechtvaerdigheydt, deughde, oprechticheyt, ende onnooselheyt. Oock stelt ghyluyden dat hier mede in de ingheschapen goetheyt ende wijsheyt Adams. So is dan by u luyden ghemeen die meyninghe, dat Adam voor zijnen valle begaeft was met wijsheyt. Ende hier inne komt ghyluyden over een met Petro Lombardo, daer inne hy sulck recht heeft, 5 5 Y. 83, 84. als hier voor betoont is geweest. Mae hier inne sijt ghyluyden alt’samen oneens, niet alleen met Ireneo, ende ende Augustino, maer oock Calvinus met Calvino, ende ghyluyden met hem. Ireneus dan handelende van Adam, schrijft ditte:

165.
Also was God vanden beginne wel machtich den Mensche te gheven volmaecktheyt, 6 6 Ireneus libro 4. cap. 75. maer dese nu onlancks ghemaeckt sijde, en mochte dat niet ontfanghen, noch ontfanghende begrijpen, noch begrijpende behouden, ende daeromme is het woort Gods met dē mensche kints geworden, hoe wel dat volmaeckt was, ende dat niet om sich self, maer maer om des menschen Kintscheyt wille, rc. Ende Augustinus: Maer dat is daer geseyt, 7 7 August. libro retract. 1. cap. 24. daer van de eerste mensche ghevraeght werde, of hy wijs was ghemaeckt dan zot, of gheen van beyden: want wy en mochten hem in gheender manieren zot segghen te sijn, die sonder ghebreck is ghemaeckt. Ghemerckt zotheydt een groot ghebreck is. Hoe wy hem oock souden moghen wijs segghen te sijn, die verleydt mochte worden, en bleeck oock niet ghenoegh, etc. 8 8 Harmo. Luc.2. 40 Ende schrijft Calvijn selve aldus: Voort so ist wel qualijck verstaen van de ghenen die daer segghen dat d’onverstandicheydt ghegheven zy tot straf van de zonde. Want men moet niet dencken dat Adam noch wesende in sijn oprechte natuere, alle dinghen verstaen heeft, hoewel hy was sonder zonde. Dit alles seyt Calvijn, na dat hy gheseyt hadde, dat Christus ziele selve der onverstandigheyt ofte onwetenheyt was onderworpen.

166.

Wt het ghene voorschreven staet, te weten dat Adam niet wijs en was oock d’andere deughden (daer inne het Beelde Godes bestaet na u luyder segghen) niet en hadde, soo hier voor mede is betoocht, als hy noch stont in sijne oprechticheyt ende onnooselheyt voor sijnen valle, schijnt nootsaeckelijck te volgen dat Adam niet en hadde in sich het Beelde Godes, so dat hy noch gheen Beelde Godes en was, alhoewel hy tot een Beelde Godts was gheschapen, soo voor mede is betoont. 9 9 Y. 74. Is dit nu sulcks, so blijckt mede het tweede stuck, te weten, dat Adam door sijne overtredinghe het Beelde Godes niet voor hem self heeft verlooren ghehadt door sijnen val. Heeft hy’t dan oock niet voor hem selve verlooren, so mach hy ’t veele minder vooralle sijne nakomelinghen verlooren hebben. Ende hier uyt schijnt vast te moeten volghen datter gheen soodanighe Erf-zonde en is,


noch oock noyt en was, als ghyluyden die leert. Dit is de Hooft-questie tusschen ons luyden.

167.

Dit al niet jeghenstaende, of men noch al name, dat Adam waerachtelijck een Beelde ende niet tot een Beelde Gods was gheschapen, ’twelck de Schrift seyt, ende gheensins dat hy een Beelde Godes was, so en can ick noch niet mercken wat u dat mach helpen, soo langhe ghy niet uyter Heyligher Schrift en doet blijcken dat Adam dat niet alleen voor hem self, maer oock voor ons allen verlooren heeft ghehadt. Datmen hier seyt, hy haddet voor ons allen ontfanghen, ergo heeft hy’t voor ons allen verlooren, dat is niet dan u segghen, maer gheen Schriftelijck bewijs. Dus is dat hier niet altoos gheseydt, ende segghe ick dan noch, dat het sijn ingheplante natuyre in hem moet gheweest sijn, als die redelijckheyt is, ofte niet. Wast ingheplante natuere, so moght hy dat Beelde Gode even so weynich verliesen door sijn zonde, als sijn redelijckheyt: Ende most by ons dat Beelde Godts even soo wel als die redelijcke natuere aen-erven. Dit is niet, so volght dat het dan gheen ingeplante natuere voor al’t mesnchelijcke gheslachte, maer een sonderlinghe gave voor Adam gheweest soude sijn. ’t Welck indient so ware, en moght hy’t niet voor ons allen, maer alleen voor hem selven verlooren hebben ghehadt.

168.
Of men dan mede noch al toe-liet dat Adam het beelde Gods (sulcx als Calvijn ende ghylieden dat beschrijft, maer ick niet) ghehadt mochte hebben voor zijnen val: Soo en moghte hy’t noch maer voor hem self, ende niet voor ons allen verlooren hebben ghehadt: by so verde Calvinus schrijft (daer toe ghy lieden qualijck nenn mooght segghen) in sijne uytlegginghe van’t seste ghebodt aen ’t ghene hier volght: 1 1 Institu. iij. 6 2. Dese twee dinghen heeft die Heere gewilt dat natuerlyck in den Mensche ghe-aenmerckt sullen worden, die ons tot desselfs ondehoudinge souden leyden. Dat is, dat wy sijnen Beelde in den mensche uytghedruckt, souden in eeren hebben, ende dat wy onse vleesche souden amplexeren. Want daer ziet men opentlijck dat Calvijn het beelde Godts noch in den Mensche verstaet gheweest te sijn ten tijde van Noe. Is dat waer, so en moght het Adam oock gheensins verlooren hebben voor alle sijne nakomelinghen. Dit alles segghe ick noch en moghte niet sijn indien het voorschreven seggen Calvini waerachtigh is, te weten van sulckdanich Beelde Godes in den mensche, als hy self stelt in Adam te sijn gheweest.

169.
Ten laetsten, ofmen u noch al mochte toe-laeten, dat Adam het Beelde Godes ghehadt, ’t selve door sijnen val soo wel voor ons allen, als voor hem self verlooren hadde, ’twelck ick moet dencken by u luyden nu self wel gemerckt te worden, datmen u niet rechtelijck toelaten en mach: soo is u luyden noch een ander valle in den weghe, daer ick meyne dat ghylieden niet en sult connen doorbooren.
Te weten, dat Christus Jesus door sijne volkomen voldoeninghe alle ’tgene in Adam misdaen, ghewont, of verlooren was, weder te vollen gheboet, gheheelijck ghenesen, ende gantschelijck verworven heeft ghehadt. Want alsmen schoon noch al Adam wil stellen gheweest te sijn de verderver des Werelts, ofte der menschelijcke natueren, so moetmen immers daer tegen Christum Jesum bekennen te wesen die Salichmaekcer des Wereldts, ende der menschelijcker natueren, ende dit noch in sulcker voeghen, naedien Adam een Mensche, ende niet Godt gheen wille hebbende ghehadt om hem selve, veele minder om alle die Menschelijcke natuere te verderven, volcomelijck, krachtelijck ende waerachtelijck (niet imputativelijck) so ghylieden self leert, heeft moghen volbrenghen: Dat oock wederomme over d’ander sijde Jesus Christus, Godt ende mensche, van wille ende voor-nemen wesende (soo hy daertoe alleen quam in den vleesche) omme alle dat Adam verdorven hadde in alle die Menschelijcke natuere te beteren, het selve oock volkomelijck krachtelijck ende waerachtelijck (niet imputativelijck) heeft moghen volbrenghen, ja oock in der waerheyt, als hy aen den cruyce riep: Het is al vervult, volbracht heeft ghehadt. Want so ghylieden sulcx soudet willen teghen spreken, soo soudy Jesum moeten lochenen te wesen een waere Salichmaecker, hem van sijne hoogh-verdiende Eere in de voorschreven verlossinghe behaelt, gheheelijck moeten berooven, het gantsche Euangelium moeten verlochenen, u gheloof by allen menschen moeten verliesen, ende boven dien noch opentlijck u voorneemlijckste Leeraeren, namentlijck Calvijn ende Bezam selfs ja oock Augustinum, daer af ghy soo veele schijnt te houden, moeten-straffen, ende van valsche Leere beschuldighen. Dit alles meyn ick niet dat ghyluyden u sult onderwinden. Ende sult dan oock moeten bekennen dat die Menschelijcke Natuere weder in der waerheyt door Christum alles heeft verworven, dat Adam voor hem self, ende voor die menschelijcke natuere moght verlooren hebben ghehadt, so ghyluyden dat hout.

169.
Om van den oudtsten den voortgangh te 2 2 Augu. de tempore Serm. 108 laten hebben, so lese ick by Augustinum also: wanr die steen hadde een beeldenisse in sich vande Lichame Christi: alsoo’t geschreven is, maer sy droncken vanden gheestelijcken steen die hem navochde: 3 3 1. Cor. 10. maer dese steen was Christus, ’twelck sich voorwaer ghestreckt heeft niet op zijn Godtheyt, maer op zijnen menscheyt, die den herten der dorstiger volcken metten altijt lopende stroom zijns bloets heeft bevochticht. Want doe ist al in den mijsterye verklaert gheweest, dat de Heere Jesus ghekruyst wesende in sijnen vleesche wech soude nemen al der werelts sonden, niet alleen die zonden der wercken, maer oock mede die begeerlijckheyden der ghemoeden. Daer sietmen dan wechneminghe der quade begeerlickheydt van alle de werelt die hy te rugghe streckt op allen gheloovighen, ende midtsdien oock op Adam selve. Soo zijn dan uyt Adam selve al door Jesum wech genomen die quade begheerlijckheyden zijns herten.


170.
By Calvijn lese ick aldus gheschreven te sijn, daer hy eyghentlijck van dese sake handelt: Naedien nu buyten gheschille is, dat Christi rechtvaerdigheydt door die deelachtigheyt of communicatie d’onse is, ende daer door’t leven, so volgt met een daer uyte, dat die beyde also in Adam sijn verlooren gheweest, als die in Christo weder souden worden verkreghen. Dat oock die zonde ende doodt also door Adam is inghesloopen gheweest: als die door Christum souden wechghenomen worden.

171.
Calvijn wil segghen also: Niemandt en mach weder krijghen ’tghene hy noyt en verloor: Door die ghemeenschappe Christi krijghen wy wederomme die rechtvaerdigheydt ende ’t leven. Dus blijckt dat wy sulckx in Adam verlooren hebben ghehadt. Alhoewel nu dit Argument hinckt met die by-ghevoeghde name van Adam, gemerckt elck dat in sich self, sonder Adam mach verliesen, ende mitsdien door Christi ghemeenschappe weder verkrijghen: so wil ickx hier voor goet aennemen, ende wederomme segghen alsoo: Adam hadden wy altsamen met hem (so ghy leert) die rechtvaerdigheyt ende ’t leven verlooren: niet toe-reeckelijck, maer waerlijck, ende dit buyten ons eyghen werck van ongeloovigheydt ende van zondighen ghepleeght te hebben. Alsoo wy doe noch niet wesende, doe noch niet altoos oock en moghten doen. Soo volght nu uyt dese woorden Calvini mede, dat wy oock alt’samen met Adam die rechtvaerdigheydt ende ’t leven weder door die ghemeenschappe met Christo verkregen hebben, niet toe-rekentlijck, maer waerachtelijck, ende dit mede al buyten ons eyghen werck van ghelooven ende recht doen, alsoo wy Luyden ten tijde van de voldoeninghe Christi noch niet wesende, doe noch niet altoos en moghten doen.

172.
Dit dselfde segghe ick mede tot het tweede Lidt in’t voorsz. argument Calvini, nadien die zonde ende doot niet toereckentlijck, maer waerachtelijck, alsoo door Adams doen alleen ingheslopen is gheweest, niet alleen in hem self, maer oock (soo ghyluyden leert) in alle die menschelijcke natuere, ende alle Adams nakomelinghen, sonder dat die yet daer inne wilden ofte deden: So volght dat dan oock mede also die zonde ende doodt, niet toe-rekentlijck, maer waerachtelijck door Christi doen alleenlijck wech-ghenomen is, niet alleen in Christo self, maer oock in alle die menschelijcke natuere, ende Adams nakomelinghen. Sonder dat die yet daer toe gewilt, of gedaen hebben, Is dit nu waerachtich: wie merckt niet dat uyt Adam self, als mede door’t gheloove inde ghemeenschappe Christi ghewest sijnde, die zonde ende doot waerachtelijck wech-ghenomen, ende die rechtvaerdigheydt, ende het leven waerachtelijck weder verkreghen moet sijn geweest? ’twelck so zijnse, ende wy onse natuere uyte natuere Adams nemende (soo ghy-lieden in’t quaede verstaet) soo moet volghen dat wy van een rechtvaerdighen ende levendighen, ende niet van eenen zondighen ende dooden Adam gesproten sijnde, gheensins zondigh ende doot, maer rechtvaerdigh ende levendigh ghebooren moeten sijn geweest. Nadien ghyliedē ooc self leert ende verstaet, dat der gheloovighen kinderen heure Ouderen reynigheydt ende heyligheyt door Christi bloedt genieten ende deelachtigh werden. So vast nu alle sulcks uyt die voorschreven woorden Calvini schijnt beslooten te moghen worden: so krachtelijck strijdet sulck segghen Calvini teghen dese zijne, ende oock teghen uwe Leere van dit verliesen van’t Beelde Godes in Adam ende vande aen-ghe-erfde quaetheyt.

173.

Op een ander plaetse schrijft Calvijn noch 1 1 Harmo. Luc. 1. 68 ’t ghene volght: Die krachte ende werckinghe van dese verlossinge die eenmael in Christo is aengheboden, heeft plaetse ghehadt in alle tijden. Dit segghen Calvini houde ick voor waerheyt: want het komt over een met de woorden tot den Hebreen 13. Dat jesus Christus is huyden ende gisteren, ende is de selve in der eeuwigheyt. Welcke plaetse hy Calvijn oock so uyt-leyt, dat alle gheloovige tot alle tijden ghehadt hebben die kennisse Christi, die daer gheweest is het onophoudelijcke Fundament vande Kercke. Adam ende Eva, als wesende terstont na den val gheloovighe, hebben dan mede ghehadt die kennisse van Christo, ende door dien oock die ghemeenschappe Christi, ende in de selve ooc die kracht ende werckinghe van de verlossinghe Christi. So sijn zy dan self beyde vande zonde ende doodt verlost, ende wederom na den Beelde Godts gereformeert gheweest. Is dit sulcks, hoe moghen zy ons allen zonde ende doot, die niet meer in henluyden was ende niet het Beelde Godes, dat nu weder in henluyden was, aenghe-erft hebben?

174.

Item, nochtans moghen wy hier segghen sonder de letter onghelijck te doen, dat de Hemelsche Vader ons niet alleen en vergheeft onse zonden, 2 2 Calv. Harmo. Lu. 15. 22 suclks dat hy de ghedenckenisse van dien begraeft, maer hy gheeft ons oock wederomme die goeden ende gaven de welcke wy hadden verlooren. Dat schrijft Calvijn opte vereeringhe by den Vader ghedaen den verlooren zoone als hy nu boetvaerdigh tot zijnen Vader bekeerden: Ende stelt ons daer inne voor ooghen die seer barmhertige miltheyt des Hemelschen Vaders. Die (also hy onveranderlijck is) heeft oock dese sijne selfde barmhertighe miltheyt betoont aen Adam, den welcken ghyluyden self hier voor bekent sich wederom bekeert te hebben tot Gode. So heeft Godt de Vader den selven Adam zijnen verlooren Zoon dan oock wederomme ghegheven die goeden ende gaven die Adam hadde verlooren. Wat seghdy luyden dese gaven doch anders te sijn gheweest, dan het Beelde Godts met die ingheschapen goetheyt ende wijsheyt? Soo ist dan oock immers in Adam self gherestitueert gheweest.


Ten laetsten schrijft oock Beza: 1 1 quest. & respons. fol. 80. Dat seytmen gheheylight te zijn, ’t welck afghescheyden is van de ghemeene besmettinghe, ten eynde het alder-suyverste, end Gode, die de hooghste weder-gave is van alle onreynigheydt, gantschelijck toe-ghe-eyghent soude zijn. Alsoo dan is in Christo onse natuere gheheylight, oock van de ooghenblick sijnre ontfanghenisse af, op dat hy ons soude Heylighen, rc. Volght, voorts segghe ick, dat die kracht ende werckinghe des aldersuyverste heyligheyt, die in den vleesche Christi is, door die inwerckinghe des Heyligen Geests van sulcx in ons, haer oock streckt tot ons toe, soo dat wy oock self in ons gheheylight worden, dat is, dat wy van alle deser Werelts onsuyverheyden af-ghescheyden zijnde, metten Gheest ende metten Lichame Gode dienen: Welcke wel-daedt in de Heylighe Schrift hier ende daer wert ghenoemt Heyligh-maeckinghe, weder-gheboorte, verlichtinghe, de nieuwe mensche, de nieuwe Creature, ende ten laesten oock de gheest.

176.

Daer seyt Beza, dat onse natuere in Christo is gheheylight, daer seydt hy van wedergheboorte, van Heyligh-makinghe van den nieuwen Creature, ende dierghelijcke meer stucken, alt’samen in sich behelsende die vernieuwinghe ofte weder-brenginghe van den Beelde Godes. Naedien nu de Menschelijcke natuere (ick segghe niet de natuere van dese of die mensche) in Christo dan also gheheylight, ende wederomme metten Beelde Godes verciert wert, ende die kracht ende werckinghe van Christi gheboorte, met sulcke heyliginghe onser natueren, haer streckt tot allen tijden, ende midtsdien oock op onse eerste Ouderen terstont na den valle gheloovigh, ende weder tot Gode bekeert wesende: so moetmen immers hier mede al uytsluyten dat oock in onse eerste Ouderen terstont nae henluyden valle het Beelde Godes al in henluyder weder gherestitueert ende vernieut is gheweest. ’tWelck indien ’t so is, so moet mede hier uyt beslooten werden, niet dat wy’t Beelde Godes in Adam verlooren, maer van Adam aen-ghe-erft hebben, ende mitsdien sijne ingheschapen goetheydt ende wijsheyt oock in ons verkreghen hebben. Welcke goetheyt dan alle boosheydt ende quade gheneghentheyt, ende welkce wijsheyt dan alle onverstandigheydt so uyt ons moeten drijven datter niet quaedts noch onverstandighs in onse aen-ghe-erfde natuere en mach sijn ghebleven. Blijckt dan sulcks noch uyt u Lieder eyghen Leeraren Schriften, alsmen u noch alles sulcks toe-laet, wat sal’t sijn alsmen u metter Heyligher Schrift weder-spreeckt dat Adam sulck beelde Godes self noyt ghehadt, ende mitsdien dat noch voor hem self, veel minder voor ons allen verlooren en heeft ghehadt, ’ t welck u niet moghelijck en schijnt om met de Heylighe Schriftuere te bewijsen?

177.
Maer soudy my hier willen teghen werpen, dat niemant sulcke beteringh ende vernieuwinghe deelachtigh en wert, noch te nut komt, dan alleen die gheloovighen, te weten die de gheschiedenisse van de gheboorte, lijden, sterven, ende verrijsenisse Christi weten ende gheloven: Men sal ter contrarien moeten houden, dat oock niemanden sulcke verdervinghe ende quaedt-wordinghe Adams deelachtigh en werdt, noch tot schade komt dan alleen de ongheloovighen, die de Historie van Adams Scheppinghe valle, zonde ende doode weten ende ghelooven, want also men al schoon die Spreucke Pauli Rom. 5. 18. verstaet na u Luyder eyghen beduydinghe, dat die menschelijcke natuere (dat is niemant uyt-ghenomen van alle Menschen) buyten heur eyghen weten, werck of toe-doen van Gode niet te ghelooven, van sijn ghebodt te overtreden, ende van zondighen in Adam geschiedt, door desselven Adams zonde ghevallen soude sijn inde verdoemenisse: Hoe suldy moghen weder-spreken de waerheydt van’t ander Lidt deser selver Sproken, houdende: Dat also oock mede (dat’s voorwaer niet op een ander wijse) die menschelijcke natuere (daer is oock niemandt uyt-ghenomen van alle menschen) buyten haer eyghen werck of toe-doen van Gode te ghelooven, van sijn ghebodt te onderhouden, ende van de gherechtigheyt in Christo gheschiet, door desselven Christi gherechtigheydt ghekomen sijn in de rechtvaerdigh-makinghe des levens?

178.

Want soo veele, immers eer meer dan minder, als Adams zonde de gantsche menschelijcke natuere (daer is niemant uytgenomen) heeft gheschadet: Soo veele moet voorwaer oock Christi rechtvaerdigheydt de gantsche Menschelijcke natuere (niemant uyt-ghenomen) oock ghebaet hebben. Is dit laetste geschiet, so en mach Adams zonde niemanden meer gheschadet hebben, oock hem selve niet. Maer is dit laetste niet gheschiet (soo ghylyuden leert) soo is Adam machtigher gheweest om te wonden dan Christus om te genesen alle die menschelijcke natuere. Maer plat contrarie schrijft d’Apostel Paulus self in’t 20. Veersken daer nae, niet met bewimpelde duystere, maer oock met naeckte ende claere woorden, te weten ditte: Maer so waer de zonde overvloedigh is gheweest, daer is oock die genade meer overvloedigh geweest, nu is de zonde (soo ghy leert) overvloedigh geweest inde gantse menselijcke nature: waer anders dan oock in de gantsche menschelijcke natuere sal die ghenade overvloedigh sijn geweest? Is dat: hoe mach yet quaets sijn geweest? Is dat: hoe mach yet quaets sijn ghebleven inde gantsche menschelijcke natuere? Ende dit achte ick hier ghenoegh antwoorts op sulcke insprake: ’t welck ghyluyden oock al lancksaem sult moghen weder-legghen. So hier na noch meer sal blijcken als ick come op u luyder soo gantsch onghelijcke ende seer quaede ghelijckenisse van ’t hongheren ende van’t broodt.


179.
Daeromme wil ick dit hier nu op schuyven tot daer toe, dese saecke als van groote ghewichte zijnde wat naerder beantwoorden ende dat meest met uwer Hooft-Leeraren eyghen woorden. Niet dat ick hoor seggen invoere als Authoriteyten (soo voor nu al gheseyt is) maer of ghy henluyden segghen, die ghy jonstich zijt, wat meer soudet moghen ghelooven dan mijn segghen: op hopen oock of ghy mijn meyinghe oock in uwer Hooft-Leeraren Schriften siende, u sinnen wat min op my verbitteren, ende wat meer verbeteren souden moghen. Het sal oock daer toe u luyden moghen dienstlijck zijn, dat ghy siende hoe jammerlijcken ghyluyden inde verwerringhe der spraken van uwe verscheydene opinie ock timmert aen den toorn Babels, u self eenmael bedaren, u eyghen misverstandt oock kennen, ende door dien u naesten in zijne dolinghen wat vrundelijcker draghen soudet moghen. Ghy stelt onder anderen in dit u over-ghesonden gheschrifte Fol. xxix. Dese meyninghe met langhe woorden.

180.

Dat de zinde Adams meer tot verdoemenisse 1 1 Ministers. dan die ghenade Christi tot salicheydt comt van alle menschen, overmidts dat alle menschen uyter natueren met Adam, maer niet alle menschen uyter natueren, maer alleen door’t gheloove met Christo ghemeenschap hebben.

181.
Hier sie ick voor ’teerste dat ghy dit schrijvende 2 2 N. vergheten hebt ghehadt, ’tghene ghy oock self daer voorhadt gheschreven: Dat Adams zonde hem self nu bekeert zijnde, niet mochte schaden ter verdoemenisse ende onsaligheydt: ende moet u luyden recht gheven in dat u segghen, 3 3 Rom. 8. 1 overmidts het over een komt met Pauli woorden: soo en is daer gheen verdoemenisse voor den gheenen die in Christo Jesu zijn, die niet na den vleesche en wandelen. Want na dien wy beyde bekennen dat Adam gheloovich was ende bekeert, ende (dat volcht) midtsdien was in Christo Jesu, inden welcken hy nu voorts wandelde ende niet na den vleesche. Wie soude mogen segghen datter noch verdoemenisse was in Adam? maer daer inne mach ick u gheen recht gheven, dat ghyluyden hier by stelt dat wy noch altsamen door die gemeenschap die wy met Adam hebben voor Gode schuldich zijn de verdoemenisse, want mochte Adams eyghen sonde hem self doe niet meer schaden ter verdoemenisse (van dese schade der zielen ende niet des lichaems, is vorneemlijck ons gheschille) hoe veel te min soude die ons (die uyt hem niet moghen erven ’tghene in hem self niet en was) alle te samen ter verdoemenisse moghen schaden? Dit leerdy nochtans doorgaens, niet alleen teghen die Heylighe Schriftuere, maer oock teghen u eyghen Schriften. Merckt nu self wat gheloove, ghy soo door-gaens het eene teghen het ander sprekende, behoort te hebben by allen Lief-hebberen, vande eenvuldighe waerheydt. Want hebben wy met Adam ghemeenschap, soo moeten wy oock die ghemeenschap met hem hebben dat ons sowynich als hem Adam zijn sonde ter verdoemenisse mochte schaden.

182.

Comende nu opte ghmeenschappe soo Adams als Christi, 4 4 <Gemeenschap met Adam ende Christo./note type=mn> daer inne ghyluyden desen onderscheyt stelt, ende eerst die wy met Adam hebben, bevinde ick datter twee zijn als een na de ziel, ende een na den lichame. In welcke twee deelen de gheheele mensche bestaet. Alsoo en mach ick voor’t eerste u luyden gheen ghemeenschappe van ons allen toelaten vande zondelijcke of deuchdelijcke qualiteyt die daer was in Adams ziele, als hy kinderen wan, ten sy dan sake dat ghy metter Heyligher Schrift eerst ghenoechsaem sult bewesen hebben twee saken: waer af d’eene is, dat al der menschen zielen inden lichamen komen door voort-teelinghe al van Adam af: ende d’ander is, dat deuche ende zonde aenghebooren ende on-af-scheydelijcke ende niet in-ghekomen ende aen-ghewende qualiteyten der zielen zijn. Welcke beyde saken ick wel meyne dat lancksaem by u luyden uyter Heyligher Schriftuere bewesen sullen moghen worden.183.Bereorende nu die ghemeenschappe die wy met Adam hebben na den lichame is anders, want men die even soo weynich mach loochenen als-men die ghemeenschap der zielen voorschreven weynich bewijsen mach. Dat Adam na den lichame self niet en was verdorven, veele min wy door hem, betoont die nootsakelickheyt vander wedergheboorte inder zielen daer wy herbooren moeten worden ende niet inden Lichame: ’t welck soo’t verdorven ware gheweest door eenighe oude quade gheboorte mede zijn weder-baringhe soude hebben moeten behoeven. Dit val’t niet. Ergo na den lichame on-verdorven, soo oock gheseyt is hier voor ij. 81.184.Of nu noch al dese lichamelijcke natuere in Adam verdorven mochte zijn gheweest, ten quaden gheneycht ende ellendich, so ghyluyden leert ende ick inde Heylighe Schrift niet en leese: soo moeste noch al in Noe ende zijne kinderen de selve wederom goet geworden, ten goeden gheneycht, ende niet ellendich zijn gheweest, door die expresse benedijdinghe Godes op hem Noe ende zijnen kinderen gheschiet: soo men niet vande ghebenedijdinghe ende zegheninghe Godes een vermaledijdinge ende vloecke en wil maken, ’twelck een lasterlijck werck soude zijn, ende ghenen Christenen,<note type=mn>ij. 142. 143. 144. swijghe Ministeren en soude betamen: daer af hier voor oock breeder is gehandelt. Dus en soude Adams verderf door die heyliginge of benedijdinge Noe dan noch gheensins op onse lichamelijcke natuere van Noe ghekomen, moghen reycken, want die Natuere des Lichaems van Noe ende zijne kinderen en was na de gebenedijdinghe Godes niet meer verdorven, soo en soude die onse van hem gekomen, oock geensins verdorven mogen wesen, immers geensins door Adams sonde.


185.
Maer laet ons dit al mede ter zijden stellende, komen op Adams Lichamelijcke natuere: so salmen immers moeten segghen, dat so Adams natuere was ten tijde dat hy Kinderen teelde, dat der selver Kinderen lichamelijcke natuere mede also zy gheweest, goet oft quaet, verdorven oft ghenesen. Nu heeft de Heere Christus die waere Menschelijcke natuere na den vleesche ofte lichaem waerachtelijck aenghenomen of niet. Maer dit houden wy beyde ja, teghen ’t ghevoelen eeniger Dooperen. Christus heeft oock de menschellijcke nature aenghenomen, soo onreyn ende zondich als die was, na, end door de zonde Adams, latende de selve so hyse vandt: Of hy heeft die gheheylicht ende ghenesen. Seydtmen ’t eerste, so is Christus oock als Adam end wy alt’samen na de lijflijcke natuere geweest onreyn ende zondigh. Dit houdy (meyn ick) so ick mede doe voor valsch. So volght nootlijck dat Christus in’t aennemen van de Menschelijcke Natuere de selve heeft ghehylight ende ghenesen. Is dit waer, soo heeft Christus onse menschelijcke natuere geheylight ende ghenesen door sijn deel alleen, of in’t gheheel voor allen menschen, ende dat te ruggewaerts tot Adam toe Inkluys, ende oock voorwaerts totten laetsten mensche toe die worden sal. Wilmen ’t eerste segghen, dat het maer sijn soude in sijn deel of Menschelijckheyt alleen, ende niet inde gantsche menschelijcke natuere, soo moetmen segghen dat Christus aen-ghenomen heeft niet onse, maer een gheheylichde menschelijcke natuere vreemt ende verscheyden van den onsen wesende. 1 1 Ephe. 5, 30 Ziet oock Calvijn hier naer. ij. 188 Wat sijn wy dan daer mede gheholpen? Want dan en sijn wy gheen Lidtmaten sijns Lichaems, noch gheen vleesche van sijnen vleesche, oock gheen been van sijnen been. Dit luyt voorwaer niet schrift-metigh. So volght dan dat Christus de menschelijcke natuere door sijn aenneminghe der selver gheheylight heeft ende ghenesen int gheheel voor allen menschen, so wel die voor sijn Menschwordinghe sijn gheweest, als die daer na gekomen sijn ende noch sullen komen. Ende dan en isser gheen onderscheyt in ’t ghenieten van dien tusschen gheloovighen of ongheloovighen. Ghemerckt dan elck die de menschelijcke natuere deelachtigh werdt, die selve ghenesen Menschelijcke natuere deelachtigh wert, dat is dat sonder onderscheyt alle menschen die natuere dan ontfanghen, also die is, te weten heyligh ende ghenesen in ende door Christum Jesum.

186.
Maer soude hier noch yemant jeghen spertelende, teghen alle reden willen houden, dat alleen die gheloovighe, ende geensins die ongheloovighe deelachtich souden moghen wesen dese menschelijcke nature die int geheel, en niet alleen in’t deel voor Pieter of Jan gheheylight, ende ghenesen is door Christum: so salmen moeten houden dat daer na twee menschelijcke naturen geworden waren in plaetse vande eenige, waer van d’eene heylig en genesen, maer d’ander zondigh ende ghewondt of verdorven soude moghen wesen. Mach oock yemant sulckx ghelooven? Ick achte wel neen.
Ende of men noch sulcx teghen alle waerheydt wilde toe-staen, soo salmen my noch al des niet te min dan oock moeten toestaen, dat dese menschelijcke natuere, die geheylicht ende ghenesen is door Christum deelachtigh sijn gheweest Adam ende Eva, met heure Kinderen, oock Noe met sijne Kinderen, als geloovige Kinderen der gheloovighen. Den welcken ghylieden self dese voors. Heyliginge selve in heure moeders lichaem toe-schrijft. Ende dan moet noch al nootlijcken hier uyt volghen, eerst datter geen zondighe ende verdorven natuyre meer en mach sijn, ende voorts ghemerckt alle menschen hare Lichamelijcke nature trecken uyt Adam ende Eva, in de welcke gheen tweereleye natueren, d’een zondigh ende verdorven, ende d’ander heyligh ende ghenesen, teffens en moghten sijn, maer niet dan een eenighe menschelijcke natuere, ende die noch heyligh ende ghenesen, dat wy gheen ander dan sulcken gheheylichden ende ghenesen Menschelijcke natuere uyt Adam ende Eva moghen trecken, ende volghens dien oock dat geen mensche van naturen zondich is of verdorven. Ende dan is de gave groot als de zonde. So dat dan oock so waer die zonde overvloedigh is gheweest, te weten in de gantsche Menschelijcke Natuere (so ghylieden leert) die gave of ghenade overvloedigh is, te weten oock inde gantsche menschelijcke natuere.

187.

Heeft sich dan Christus met die Menschelijcke natuere so vereenight in der waerheyt dat het woordt des Vaders, door’t welcke self die menschelijcke Natuere a is gheschapen, 2 2 a Joa. 1, 14. b Act. 17, 28 ende noch in b wesen wert onderhouden vleesch is gheworden, ende heeft hy met sijne Heyligheyt ende gherechticheyt, jae met die c volheyt der ghenaden, die ’t alles in allen d vervult, 3 3 c Colos. 1, 19 d Ephe. 1, 23 Colos. 2, 9 ende Lichamelijck in hem woont die Menschelijcke natuere vereedelt, gheheylicht ende genesen, ’t welck het eynde is, daer toe hy onse Menschelijcke natuere heeft aenghenomen. Wat voor andere ghemeenschappe salmen doch tot ghenesinghe der selver behoeven dan ons Lichamelijcke nature self heeft met die Lichaemelijcke natuere Jesu Christi, die een waerachtighe, natuyrlijcke,ende Lichaemelijcke Menscheyt heeft aenghenomen? Of soude dat Almoghende woort sonder lijflijcke voort-teelinghe gheen machte hebben de natuyre die hy (als zy noch niet en was) self gheschapen heeft, te beteren ende te ghenesen.

188.

Dit druckt oock Calvijn selve niet duysterlijck 4 4 Harmo. Mat. 8. 3. uyte in zijn allegorie van den ghenesen Lazarus, met dese woorden: Onsen Vleesche aennemende, heeft hy ons niet alleen die Eere ghedaen, dat hy ons met sijn handt aemroerde, maer hy is oock een selve Lichaem met ons gheworden, op dat wy souden wesen Vleesch van sijnen vleesche.


Ende op een ander plaetse handelende vande eyntlijcke oorsake van Christi mensch-wordinghe, 1 1 Harmo. Mat. 10. 8 ende van ’t Ampt Christi schrijft alsoo: die miraculen dan hebben ghemeenschap ende ghelijckheydt met het ampt Christi, op dat wy souden weten dat hy tot ons is gekomen vervult met alle goeden, om ons te verlossen van Satans Tyrannye ende van der doot, omme te ghenesen onse sieckten, kranckheyden ende zonden, ende omme te remedieren in allen onse ghebreecken, daer men al seyt en wert niet uyt ghesondert. Nu zijn die ghebreecken, die ghyluyden seght te wesen inde menschelijcke natuere die minste niet, maer self die Wortel ende ooorsprongh (soo ghy mede leert) alder ghebreken. So is Christus immer oock ghekomen om dit ghebreck der natueren wech te nemen. Is hy daerom ghekomen, soo heeft hy’t oock volbracht. Men wil immers desen eenigen ende warachtighen Medecijn-meester niet ghelijck maecken eenigen Lapslaver die met plaesteren hier ende daer een sweeringhe ofte wtbreck gheneest, ende niet het pockich onreyn bloet wech en neemt, ’t welck inden krancken blijvende tot ander plaetsen telcken weder die quade seeren uytschiet ende nieuwe plaesters doet hebben.

189.

Of salmen hier seggen dat Christus wel daeromme is ghekomen, te weten om den gront onser ghebreken, namentlijck die verdorventheydt der natueren wech te nemen, ende de menschelijcke natuere gantschelijck te ghenesen, maer dat die natuere soo seer is bedorven, dat sy is ongheneeslijck, dat is, niet en mach ghenesen worden? 2 2 Calvinus Comm. Rom. 5. Wat waer dat anders gheseyt dan dat Adam machtiger war gheweest int wonden ende verderven vanden menschelijcke natuere, dan Christus is om die te ghenesen ende te beteren? dat meen ick niet dat ghyluyden sult segghen. Immers Calvijn seyt wel naecktelijck het platte contrarie met dese woorden: Want het een seker punt is, dat Jesus Christus seer veel machtiger is om den menschen te behouden dan Adam is om te verderven. Ja Besa selve seyt wel uytdruckelijck dat het in Christo is gheschiet, hoe wel hy daer na hem self leelijc wedersprekende, als hy merkcte (soot schijnt) dat hy waerheyt uytghesproken hadde die teghen dese zijne ende uwe opinie was, noch seyt van eenighe overblijfselen van verderfnisse: Rechts of Christus niet ghewilt of niet ghemoghen hadde te volbrengen, die ghenesinghe de menschelijcker natueren, daer toe hy is ghekomen, zijn woorden zijn dese.

190.
Maer aenghesien wy door’t gheloove in 3 3 Besa conf fidei cap. 4. xij. Jesu Christo een gheworden, inghelijft, inghewortelt, ende ingegriffijt zijn, inde welcke onse natuere van dien tijdt aen, dat hy in den lichaem der Maget Maria ontfanghen is gheweest door veel meerdere ende volder heylicheydt wederomme vernieur ende verbetert is. Dan voortijden als sy in Adam suyver werde gheschapen, etc. merckt nu daer Besa dit schijnt te spreken vanden gheloovighen alleeen wederstrijt hy opentlijck die verbeteringhe vande natuere by hem hier soo breet beschreven. Want hy hier handelt van de menschelijcke natuere, die Christus van Maria aen nam, ende niet van een natuere doe door yemants gheloove wert in hem selve als hy ghelovich wort, of in zijne kinderen alleenlijck. Doch als men dat noch also neemt voor een stuck of deel der algemeynder menschelijcker natuere die soo komt inden ghelovighen of der selver kinderen alleenlijck, latende die menschelijcke natuere van allen anderen menschen in zondelickheydt ende verdorventheytd: Soo moetmen dan nochtans opentlijck bekennen, dat die kracht, werckinghe ende eeniginghe van Christo, maer eenighe deelkens vande menschelijcke nature (machmen anders die ondeylbare natuere deylen) hefft gheheylight ende genesen: Daer ter contrarie Adam die gantsche menschelijcke natuere (soo ghyluyden leert) grontlijck, gantselijck ende in allen stucken sondelijck ghemaeckt ende verdorven heeft ghehadt. Hier en overvloeyt de ghenade niet daer die zonde haade overvloeyt, te weten in die menschelijcke natuere. Ende en mach dan noch ghelijcke wel in allen ghevalle niet alleen als ghenesen deelkens den rechtvaerdighen ende gheloovighen Noe, maer oock onse eerste Ouderen selve gheensins buyten sluyten van dese verbeteringhe ende vernieuwinghe met veele meerder ende volre heylicheyt inde aenneminghe van Christi menscheyt gheschiet.
4 4 Ghemerckt syluyden oock selve door’t gheloove in Jesu Christo met hem een gheworden, inghelijft, inghewortelt, ende inghegriffijt zijn gheweest, ende midtsdien die natuere vanNoe, ja oock van Adam ende Eva self mede alsoo in Christo door veele meerdere ende volre heylicheydt, dan die eerst in hem Adam was gheschapen, vernieut ende verbeter is. Is dat oock sulcx ’twelck mijns bedunckens) nootijck uyt die voorschreven woorden Bese moet volghen: Hoe sullen Cain, Abel, oft Seth uyt Adams soo suyvere ende ghebeterde nature, of Sem Cain, of Jaffeth uyt soo suyverder ende gebeterde natuere van Noe, yet onreyns, onheylichs, quaets of zondichs moghen erven ofte ontfanghen?

191.
De selve Besa schrijft noch elwaerts also: Vraghe. 5 5 questio & resp. Fol. 78. Maer alle menschen zijn van natueren verdorven? Antwoorde. Sondert wederomme uyt Christum den tweeden Adam, uyt den Heylighen gheest ontfanghen, op dat die menschelijcke natuere in hem, niet alleen die verlooren suyverheydt ontfanghen soude, maer oock met oneyntlijcker wijsen tot een hoogher staet van goetheydt verheven soude worden. Daer sietmen by Besam geseyt te zijn wat het eynde is vande menschwordinge Christi: namentlijck die menschelijcke natuere met oneyntlijcker wijsen tot een hoogher staet van goetheydt te verheven: heeft Christus dat niet moghen volbrenghen (die wille blijckt) wie sal zijn almogentheydt connen ghelooven? Ja wie sal hem so machtich om ghenesen, als Adam om te verderven moghen houden? Wilmen oock dese lasteringhe Christi vermijden ende dit voorsz. segghen Bese voor waerachtigh houden: wie sal mogen voor onwaerachtich houden


dat die menschelijcke natuere door Christi mensch-wordinghe die verlooren suyverheyt weder ontfanghen inners in een veel hoogher staet van goetheydt verheven is gheweest? Is dit waerachtich, hoe macht loghen zijn dat die menschelijcke natuere nu niet verdorven en is? Soo heeft dese verbeteringe oock haer kracht ghehadt in Adam door dien hy Christo als een gheloovige mede inghelijft, ende sulcx die verlooren suyverheydt ende verbeteringhe der menschelijcke natuere inn Christo mede deelachtich is gheweest, wat soude ons dan inde wege zijn moghen om gheen ghemeenschappe te hebben met Adam vanden welcken wy immers na den lichame zijn ghekomen, ende midtsdien sulcke zijne ghesuyverde ende goet gheworden natuere deelachtich te wesen? Twelc seecker wel verde is van onreyn ende quaedt van natuere te wesen om dat wy van Adam zijn ghesproten.

192.

Wt alle ’t gene voorseyt is kondy nu licht bemercken dat ick niet alleen tegen ’tgetuych vande Goddelijcke Schriftuere, maer oock teghen die Schriften van u luyden self, oock van uwe Hooft-Leeraren soude moeten ghelooven soo ick soude moeten toestemmen dese u luyder leere, dat Adam die menschelijcke natuere in sulcker wijsen als ghyluyden dat leert verdorven heeft ghehadt: dat wy al t’samen door Adams zonde, niet alleen lijflijcke straffinghe, maer oock den eeuwighen doot onderworpen souden zijn: Dat Adam voor zijnen valle een Beelde Godts soude zijn gheweest, ende wijsheydt met andere deuchden soude hebben ghehadt ende alle sulckx niet alleen voor hem self, maer oock voor u alle zijnen nakomelinghen verlooren soude hebben. Oock mede dat Christus door zijn ware aen-neminghe van die menschelijcke natuere de selve (soo die noch al soo naer u ghevoelen verdorven ware gheweest) niet krachtelijck ende warachtelijck, ghebetert ende gheheylicht en soude hebben gehadt, alsoo dat vergheefs soude zijn die ghemeenschappe, niet alleen die Adam als ghelovich zijnde ende alle gheloovigen, oock heur alder afkomste hebben met Christi heylige mensheydt, maer oock die ghemeenschap die elck mensche heeft met die menschelijcke natuere met welcke Chrsitus Jesus sich vereenicht heeft. Gemerckt die Heylighe Schriftuere, oock uwe Hooft-Leeraren self daer teghen strijden, so nu is ghebleken. Volgens alle ’twelcke ghyluyden nu oock wel moocht verstaen dat dit u gheschrifte of qualijck voorstaen van dese uwe opinie my noch meer dan te vooren dringhet tot het onghelove van dese uwe Leere.

Siet in Sonden ben ick ghewonnen, ende in Sonden heeft myn moeder my ontfanghen.

193.
Ghy meent dat dese Text saecke niet 1 1 Ministers. en dient om dat hier ofte inder selver ommestanden van Adam noch onser eerster Ouderen zonden, noch vander verdorven natuere, niet een woort en wert gheroert, maer dit is gheheel een kintsche reden.

194.
Ghyluyden meent niet, 2 2 N. dat ghy meenende my te berispen, doorgaens u selven berispt, meyndy dan vrunden dat ick soo weynich sie wat ghyluyden hier voor selve hebt gheseyt, als u luyden ’t selve weynich ghedenckt? Daer hebdy in’t beginne van uwe verantwoordinghe des spreucx Genes. 5. 3. gheschreven aldus: hier bekennen wy gaerne dat met dese ghetuychghenisse de Erfzonde niet vastelijck bewesen kan worden: uyt oorsake dat Moyses vande verdorventheyt der natuere Adams nochte Seths daer inne niet roert. Dese uwe redene houde ick voor oprecht. Want anders kanmen lichtelijcken alle spreucken tot eenen vreemden sinne trecken. Is nu dese uwe redene daer goet, waeromme hier niet. Of is hier een eenige sillaba vermanende van Adams zonde of van der natueren verdorvenheyt? neen vryelijck . Denckt nu of ghy mijne dan uwe selfs redene scheldet voor kintsch.

195.
Overmidts dan ick mercke dat elck onser die beste maniere meynt te volghen int handelen vande Heylighe Schrift, soo hebbe ick hier moeten stellen die wijse die my de sekerste schijnt ende by my daer ick kan ghevolcht wert: eensdeels tot verklaringhe van dese onse handelinghe, ende oock eensdeels, soo yemant dolinghe hier inne mocht mercken, dat hy my die met beter maniere aenwijsen soude moghen: ’t welck ick u luyden ende elcken vruntlijcken bidde, want daer is aen aengheleghen.

196.
Het gheschille in Religions saken is meest om die beduydinghe der Heyliger Schriftueren, houdende meest elck die zijne voor oprecht, ende alder anderen voor valsch. Dit staet elck te bewijsen met redene alleen, met menschelijcke authoriteyten, als Concilien, Decreten, ende Scribenten ouden of nieuwen, of met redene ende Schriftuere te samen, of mette Heylighe Schriftuere alleen. D’eerste drie werden van veelen onrecht geacht, als wesende te duyster, onseecker, ende een quaet menghsele, maer die vierde wijse voor seecker ende a ghenoechsaem. 3 3 a Tim. 3. 16 17. Nadien nu eenige spreucken der Heyligher Schriftueren b duyster, eenighe c strijdich, 4 4 b. Hebr. 6.6. Jacob. 2, 10 1. Joan. 3. 9, Matt. 26. 39. etc. ende eenighe d ongheschiet schijnen: soo ghebruycktmen noch inde verklaringhe van dien, collectien die seecker zijn. Die duyster schijnen verklaertmen met klaerder, 5 5 c Rom. 7. 19 Phil. 4. 13. insghelijcx die ongeschickt schijnen, maer die strijdich schijnen moetmen weten te vereenighen, 6 6 d Mat.5. 30 Rom. 12. 20. etc. oock mede met zijn meyninghe waerachtich ende eens, maer des wedersaecx meyninge valsch ende strijdich teghen den selven sproke, ende teghen die alghemeyne sinne der Heyligher Schriftueren te doen blijcken. Die collectien zijn valsch of oprecht, ende worden gebruyckt jeghen Collectien of teghen enckele Schriftuere. Valsch zijn sy, als sy niet nootlijck en volghen, maer waerachtich zijn sy als zy nootsakelijck volgen. Teghen malkanderen ghebruyckt zijnde moet die onseeckere die noot-vloghelijcke wijcken. Maer als men Collectien ghebruyckt jegen enckele Schrifture, so bestrijden vele sekere


Collectien een eensaeme duystere Spreucke: Ende dan behoort die eensame duystere sproke, sonderlinghe als zy een sonderlinghe vreemde meyninghe der Schriftueren mede brenght, die menichte der seeckere Collectien te wijcken, of eenighe onseeckere Collectie bestrijdt een claere Sproke der Heyligher Schriftueren, ende hier behooren alle onseeckere Collectien voor den claeren Text te wijcken. Te meer noch als die meyninghe van de Texten over een comt met de gantsche zinne der Heyligher Schriftueren, noch veele minder ghelden weynighe onseeckere Collectien teghen groote menichte van claere Schriftuerlijcke Schreucken, met het alghemeyn verstandt der Heyligher Schriftueren ghewapent wesende. Ende hier ben ick nu ghekomen to die sake self, so die nu ghehandelt wert tusschen u luyden, die niet dan een weynich so duyster als onseeckere Collectien oock teghen ’t algemeen verstant der Schriftueren strijdende, voort en brenght. Ende my die so groote menichte claere Spreucken voor my henne, die alt’samen metten alghemeynen sinne der Goddelijcker Schrifturen gantsch eendrachtelijck over een stemmen. Hier van kome ick nu tot die sake selve.

197. 1 1 Ministers.
Maer so daer ghetuyghenisse is, waer mede klaerlijck bewesen wort, dat wy van onse naeste Ouders die zonde ende verdorventheyt ghe-erft hebben. So is dat ghenoegh tot bevestinghe van de Ef-zonde.

198.

Met een ghetuyghe van hoc est corpus meum, en laet ghylieden u niet ghenoeghen, segghende ’t selve na luyt des Letters teghen den alghemeynen verstande der Heyligher Schriftueren te sijn. Maer of ick u dit al schoon toe-liet, soo most ghy immers ten minsten noch so claeren ghetuyghnisse voort brenghen alst hoc est is. Staet in dese spreucke, ick hebbe mijnder Ouderen verdorventheyt aen-ghe-erft? Ick ben zondigh, of van quader naturen gebooren? Brengt sodanigen eenen Spreucke voordt condy: Boven dien so is dit hoc est een affirmerende Sententie, daer teghen is dese Spreucke Davids niet dan een impertineus Exempel. Dat noch niet een woort van aenghebooren verdorvenheyt der Natueren in sich heeft, swijghe claer uyt spreeckt, so dat oft noch al claerlijck aenghebooren verdorventheyt uytdruckte (dat verde is te soecken) soo valt my licht veele claere contrarie Exempelen daer teghen te brenghen van luyden die in haer moeder Lichaem sijn gheheylicht geweest, als Samson, Jeremias, Joannes, etc. Wat condy dan noch uytrechten met sulcken onseeckere Collectie? Soude dan een eensame Exempele met u ghenoeghsame bewijsinghe heeten, om seeckerlijck uyt het particulier het algemeyn te bevestghen: So salmen oock ’t selve uyt twee niet soo duystere maer claere Exempelen moghen bewijsen, dat alle vrouwen oock in heure over-jaertheydt Kinderen baeren, ghemerckt sulcx onlochbaerlijck is gheschiet in Sara ende Elizabeth.

199.
Teghen dese uwe bewijs-reden van dese ofdie heeft van sijne naeste Ouders die zonde 2 2 Calvijn Commēt. Joan. 3. 6 aen-ghe-erft: Daer uyt volght dat ons alt’samen die zonde al van Adam is aeb-gherft, schrijft naecktelijck u luyder Calvinus: Want dat alle het menschelijcke gheslachte in eenen eenighen Adam is bedorven gheweest, en is niet soo veele voort-ghekomen uyt die voort-teelinghe, als van de Ordonnantie Godes. Daer strijdt dit u ghelooven teghen Calvijns meyninghe. Maer of nu noch al toe-ghegheven ware, dat David quaet ende zondigh ghebooren ware, soude dat dan een seecker tuyghnisse sijn, dat alle Menschen van Adam die zonde gheerft soude hebbenende verdorventheyt? Lieve waer soudemen die seeckerheyt vinden? Macht onderweghen in den opganck niet feylen? Waer leestmen dese uwe Sententie, ofte meyninghe van dien in de Heylighe Schrift? Ghelijck wy onser Ouderen verdorventheydt deelachtigh heurder Ouderen verdorventheyt, ende alsoo voorts tot Adam toe? Nerghens. Dese uwe Sententie moste Schriftuere sijn, niet u simpel segghen. Want hier rust de saecke. Seght doch Mannen ofmen u voorstelde een blint gheboorne om zijnder Ouderen zonde wille: Soudy daer uyt seeckerlijck moghen bewijsen, dat alle desselfs blinde voor-ouderen blindt ghebooren sijn tot Adam toe, die oock self eerst door sijn zonde blindt gheworden ware? So gaedy te wercke mette aen-ghe-erfde blintheyt der Zielen, te weten met het onverstant ons allen van Adam door sijn zonde aen-ghe-erft. End dit soude een seecker bewijsinghe sijn? My dunckt niet dat men onseeckerder bewijsinghe mach voortbrenghen. Want daermens noch eenighsints inde lijflijcke ghebreecken toe soude moghen laten onder eenighe gheslachten, doch niet doorgaens tot op Adam toe. Wie mach’t u toe-laten in de ghebrecken der zielen? Wildy dit drijven, soo most ghy eerst bewijsen met ander seeckerheydt dan ick hier in zie, dat die zielen door voort-teelinghe van Adam af in ons comen. Want sonder sulcx te bewijsen en mooghdy gheensins bewijsen dat eeniger Kinderen zielen eenighe quaetheydt of verdorvenheyt van hare Ouders Erven.

200.

Hier mooghdy nu mede noch al mercken hoe die saecke nu tusschen ons staet, over u zijde hebdy niee een eenighe Spreucke uyt de gantsche Schrift, houdende dat de Kinderen heurder ouderen quaetheyt ende zondigheydt erven. Ick hebbe claere ende uytghedruckte Spreucken, dat de Zoone des Vaders misdaedt niet draghen, maer dat de Ziele die zondight sterven sal, dat niemant een anders last, maer elck sijn eyghen draghen sal, ende dat Godt elck sal oordeelen (niet na een anders, soo ghy’t leert, maer) nae sijn eyghen wercken: Deser ghelijcke tuyghnissen mach ick meer dan hondert voort-brenghen, tot bewijs, dat het alghemeyn verstandt der Schriftueren sulcks is


Daeromme of noch schoon ergens een eenighe spreucke mocht zijn (als neen) soodat hier noch al schoon stonde dat David sondich ontfangen waer ende gheboren, dat verde te halen is, noch verder dat alle menschen sondich ontfanghen ende ghebooren zijn: wat soudet u moghen helpen tot bewijs teghen so breeden wolcke van ghetuyghen het algehmeyn verstant der Schriftueren verklarende? Soude ick dan mijn recht hier inne niet soo wel moghen ghebruycken teghen sulcken uwen eensamen spreucke, met soo veele klare ende naeckte spreucken, als ghy met uwe collectien (gheen sproken die daer segghen claerlijck hoc non est corpus meum of desghelijcx) teghen die openbare sproocke hoc est zijt gebruyckende? Ic moet vast gelooven ja, wat sal’t dan nu zijn, nu ghy niet met een klare spreucke, die ghy niet en hebt, maer met weynich duystere ende verde ghehaelde collectien vecht, niet jeghen een eensame spreucke, maer teghen soo groote menichte klare texten met den gantschen sinne der heyliger Schriftueren eendrachtelijck over een stemmende?

201.
Ic hadde ghestelt in Sonden ende niet in Sonde, ende dit uyt alle die texten die ick tot noch toe hadde ghelesen, gheene uytghenomen, oock die Sursche immers Melanton, ja oock die text ghebruyckt by Augustinum selve soo groot gheacht by u luyden daer hy voor u opinie te wesen schijnt, ende by alle die Patres die ick daer op hadde ghelesen. Nu seght ghyluyden dat de Hebreusche Text hout In Sonde. Ick bekenne gaerne dat ick niet een eenighe Letter Hebreusch en kenne, bekenne derhalven mede gaerne dat my gheen oordeel altoos toe en komt vande Hebreusche tale. Maer ghyluyden moet oock bekennen dat soo veele Patres ende gheleerde mannen, het Hebreusch moghelijck soo wel als ghyluyden verstaende dese plaetse in plurali numero stellen: 1 1 Respons. Theodor. Bese ad Sebas Castel defens fil. 1. te weten in Sonden. Wat reden hebdy dan om my te porren dat ick die Zursche, Melanthon, oock die Patres in desen soude den rugghe bieden omme te ghelooven een of twee die ghyluyden seght voor u te wesen? maer welcke zijn die? Castellio? of Calvijn? voorwaer ghyluyden en moocht Castellions oversettinghe gheensins prijsen, sonder uwen Besam schandelijck te misprijsen. Want die schrijft soo vermetelijck uyt ander luyden oordeel, als bitterlijck uyt zijn eyghen harte, tot Castellionem aldus: Soo veele nu aengaet die Hebreusche sprake, dat affirmere ick dy uyt het ghevoelen van d’aldergeleerste luyden deser spraken, datter niet een pagina (of zijde) en is van dijne oversettinghe, inde welcke du niet en betoonste dijne aldergrofste onwetenheydt der Hebreuscher spraken, ’twelck oock sommige in veele manieren die betoont souden hebben ghehadt, by aldien syluyden niet en hadden gheoordeelt, dat dijne oversettinghe van’t Oude Testament, meer eenen doorgaenden strepe, dan correctie behoeft hadde. Belanghende nu d’ander, namentlijck u Calvijn: ick bekenne dat ick door uwe aenwijsinghe hem hier op ghesien hebbende, bevinde dat hy desen Text uytleyt in Sonden, ende niet in Sonde. So ickx met die Patribus met Melanthon, met d’oude Latijnsche Text, oock Zurchers, ja met meest alle d’anderen ghestelt hadde. Wat gheleertheyt Calvijn inde Hebreusche sprake ghehadt heeft, is my gants onbekent: maer my is ooc gants wel bekent, dat hy Calvijn soodanighe verkeertheydt heeft ghehadt in’t oversetten der Godlijcker Schriftueren: dat soo men hem daer inne wil navolghen, wy haest soo menichreleye ende verscheydene oversettinghen der Bybelen souden hebben, als daer menichreleye Oversetters souden gevonden werden, verscheyden van verstant, meyninghen, ofte opinien wesende. Gemerckt dan elck die Heylighe Schrift over setten soude, niet na den waren sinne der Hebreuscher of Grieckser spraken: maer na de meyninghe, behaghen, ende goetduncken van sulcke opinieuse Oversetters: soo dat wy dan souden hebben Texten, niet die waerachtich, maer die tot elcken der oversetters opinien voorderlijck wesen soude. Vraechdy na ’tbewijs van dit mijn segghen? neem uyt veele plaetsen maer een. Calvijn in zijnen Commentarien op’t twaelfste verset van’t eerste Capittel Johannis, doet den waren Text noch die eere dat hy inde groote letteren seyt: maer allen den ghenen die hem aennamen, heeft hy macht ghegheven om kinderen Godes te worden, maer komende te commenteren of te dichten op dese woorden, schrijft hy alsoo: na mijn avijs betekent het Grieckse woort alhier digniteyt (dtas waerdigheyt) ende waer beter datmens also oversetten, omme te refuteren die inventie der Papisten, want sy corrumperen dese plaetse onsalichlijck, etc. volcht noch, ende trecken alsoo uyt dit Woort die Vrye wille, etc. dat ick oock soo ick voor van’t Hebreusch heb geseyt niet een Letter Griecx en kenne, weet ick, dus weet ick mede dat my hier oock niet toe en staet het oordeel of dit Grieckx woort betekent Macht dan Waerdicheydt, ’twelck ick den Griecx-kondighen bevele. Maer sie ick daerom niet waer toe Calvijn hier dat woort Macht verwerpt ende ’tander voorthaelt? Hy self schrijft die oorsake soo naecktelijck als onschamelijck. Welck is die? Om den Papisten (schrijft hy) te benemen die vrye wille. Die is Calvino op’t alderhoochste jeghens. Soo sietmen dan opentlijck uyt Calvijns eyghen woorden, dat hy die Heylighe Schriftuere in’t uytlegghen buycht tot voordeel van zijne, ende tot nadeel van zijnder partyen opinie. Sal dan elck die stoutheyt in oversetten vande Heylighe Schrift ghebruycken: Lieve wat wachten wy doch anders voor oversettinghe der Bybelen dan een Babelsche verwerringhe? Dat zijn dan die redenen die my verbieden uwe Calvijns oversettinghe te betrouwen. So hebt ghy oock gheene reden om my te doen betrouwen Castellions oversettinghe. Want dat doende moeste ick bese laster-tongh teghen Castellio mistrouwen. Soo ist my nu veyligher in dit stuck die ouden: Item, daer onder Augustino, Melanthon, die Zurchers, ende die oude Oversettinghe te volghen, tot dat ick beter hier af onder-recht sal wesen.

202.
Maer hoe mach dese uwe voorschreven bewijsinghe seecker zijn sonder, ja tegen die


Schriftuere, 1 1 1. Corint. 10 3. 4. immers teghen u eyghen segghen? Want ghelijck sy alle een selve geestelijcke spijse aten, ende een selve geestelijcke drancke droncken, want sy droncken alle van de Geestelijcken steen, die na hem volchde, welcke steen was Christus? Alsoo hebben aller gheloovighen kinderen voor Christi mens-wordinghe ghebooren zijnde oock deelachtich gheweest die reyniginge inden bloede Christi, oock mede die Heyliginghe des Heylighen Geests, ende dit noch al in heure moeders lichame, welcke ghenade der ghelovighen kinderen gheschiet van weghen des verbonts ende beloftenissen Godes, soo ghyluyden leert. Nu seghdy selve dat ghy dese heyliginghe ende reyninghe die ghy self seght der gheloovighen kinderen in heur moeders lichaem te gheschieden van gheen ander onreynicheyt en kont verstaen, dan de welcke uyter natuerlijcker gheboorten is, ende die sy van heuren Ouderen erven. Dat Isai Davidts Vader ende zijn moeder Joden, gheloovich, ende inden verbonde Godes waren, en moochdy my niet ontkennen. Wat mach hier anders uyt besloten wel vastelijck ende sekerlijck, dan dat David als van gleovighen Ouderen ghebooren zijnde, mede uyt ghenaden inden bloede Christi ghereynicht, ende door den Heylighen Geest gheheylicht is gheweest, 2 2 Fo. xxxvij ende dat noch al in zijn moeders lichame? of hy dan noch al schoon in zonden mocht ontfanghen zijn gheweest: hoe mocht hy nu in zijn moeders lichame alsoo ghereynicht ende ghehylicht zijnde in sonden, swijghe zondich gheboren zijn geweest? Seker is die voorsz. uwe Leere vande heyliginghe der gheloovighen kinderen in heur moeders lichaem warachtich, soo moet onwarachtich wesen dat David van ghelovigen Ouders ghekomen onreyn ende zondich gebooren soude zijn. Is dit dan oock onwarachtich, so moet die voorschreven uwe Leere vande heyliginghe ende reyniginge vande gheloovighe kinderen in heur moeders lcihaem onwarachtich wesen.

203.
Also strijdet u eyghen leere van dese heyliginghe der gheloovigher kinderen opentlijck teghen dese uwe bewijsinghe die ghy so seker waende, ende dat ghy wilt halen uyt u (niet Godes) segghen, dat het ghenoech soude zijn tot bevestinghe vande Erf-zonde, alst maer blijckt dat wy van onse naeste Ouders de zonde ende verdorventheydt gheerft souden hebben. Want laet ons nemen datter tusschen u, ende Adam niet dan een sy gheweest van alle uwe voor-ouders die gheloovich zijn geweest: soo en moghen sesselfs kinderen (na de voorschreven uwe leere) Adams zonde ende quaetheyt niet aenghebooren oock aengheerft zijn gheweest, alsoo die inden bloede Christi, ende door den Heylighen gheest in heure moeders lichaem van Adams onreynicheydt ende verdorventheydt ghereynicht ende gheheylicht zijn gheweest. Daer is dan noch een Schakel uyte Keten, ende mitsdien die gantsche keten van dese aenghe-erfde verdorventheydt alsoo ghyluyden seght van d’een Ouders tot d’ander oock op gaen tot Adam ende zijn verdorventheydt bereycken? Ick houde wel neen. Heeft David dan als wesende van gheloovighe ouders gheboren niet aenghe-erft zijne eyghen Ouderen onreynicheydt ende zondelickheyt, die noch in henluyden mochte zijn: hoe veele te min sal hem Adams onreynicheydt ende zondelijckheydt aenghebooren ende aenghe-erft zijn gheweest?

204.
Lieve merckt noch daer beneven hoe menighen Schakel datter ghebreeckt aen desen Keten van Adams verdorventheyt, ghy sult bevinden dat Adams verderf door die lichamen van soo veele gheloovighen ende ghehylichde gheboorten gheensins en heeft moghen komen op David, want daer suldy in den weghe vinden (behalven noch die icks gheloovighen voor Ouders van David) Judam de sone Jacobs, met Jacob, Isaac, ende Abraham selve vanden welcken David, ende van daer voorts opwaerts Noe, van de welcke alle menschen zijn ghekomen: machmen oock eenichsins twijfelen aen die gheloovicheyt van die vijf Patriarchen? hoe mach Adams onreynicheyt ende verdorventheydt door sulcke vijf wallen booren? Immers vande vier voorste leestmen opentlijck dat God, soo henluyden self als oock heuren zade ghebenedijt heeft. Ghebenedijt die goede God dan oock dan dinghen die quaedt zijn? of moghen sy quaet zijn ende blijven die van Gode ghebenedijt zijn? of wilmen die benedijdinghe Gods verstaen voor een vloecke of maledictie? Dat luyt leelijck van Gode. Is dan David self gheboren van gheloovighe Ouderen ende ghehylicht gheweest in zijn moeders lichaem: is oock Adams verdorvenheyt door die ghelovicheyt van so merckelijcken ghetale zijnder Voor-ouderen (d’welck alleen in eenen ghenoech ware) gelijck een Schakels breecken ghenoech is om den gantschen Keten te breken) krachtelijck door ’tbloet Christi ende des Heyligen Geest reyniginghe ende heyliginghe af gheweert, uytghesloten, ende van hem David verhindert gheweest: hoe sal hy David in Adams onreynicheydt, sondicheyt, ende verdorventheydt, onreyn, sondich, ende verddorven zijn gheweest?

205.
Immers dat noch meer is, hoe mochten die naeste ghebooren aen Adam self zijne eyghen kinderen, van hem erven ofte aenghebooren worden ’tghene in hem selfs als sy ghewonnen waren niet en was? 3 3 Acto. 15. 8. seker nae dien der gheloovighen kinderen reyn zijn om der gheloovighen Ouders willen: 4 4 Joan. 15. 3. men sal immers moeten achten dat die gheloovighe ouders self mede reyn zijn door’t bloet Christi, ende dit oock door’t woordt, dat door’t gheloof de herten reynicht. Die Apostelen noch nergens na volkomen zijnde, waren van Christo self reyn genoemt om ’twoorts willen dat hy tot henlieden hadde gesproken. Dit selve woort hadde Godt oock ghesproken tot Adam ende Eva die dat gheloofden, soo waren sy immers self mede reyn. Is dit waer soo mochten Adams kinderen wel reynheyt die daer was, maer niet onreynheyt die daer niet en was, in heuren Ouderen van de selve erven. Alsoo blijckt hier noch in allen ghevalle dat dese uwe bewijsinghe uyt het erven vander naester Ouderen zonden ende soo voorts tot Adam toe, niet alleen niet


seker, maer openbaerlijck ydel, ende onwarachtich is, ende oock mede dat ghyluyden desen sproke Davids, qualijc verstaet qualijck ghebruyckt, ende qualijck daer mede besluyt.

206.
Voorts by u luyden verhaelt zijnde mijne 1 1 Ministers. woorden, dat David niet en seyt ick ben sondich, maer ick ben in sonden ghebooren, daer innew ick segghe te wesen, als tuschen blint of in blintheyt gheboren te wesen , gest ghyluyden daer na, dat David (soo’t die meyninghe hadde) niet besunders gheseyt en soude hebben ghehadt, ende dat zijn voornemen was zijne, niet zijnre Ouderen sonde te belijden. Item noch dat David hoogher wert gheleyt totte Fonteyne selfs, namentlijck totte sondighe natuere die hy uyt zijnen moeders lijf voortghebracht hadde, ende dat hy alsoo ontdeckte voor Gode niet alleen die vruchten, maer oock die wortel self vande zonde, om ghenadighe verghevinghe te verwerven, onder welcke uwe woorden ghy oock vraecht, waer toe sulcks ghedient soude hebben.

207.
In mijne voorgaende redenen hebdy moghen 2 2 N. sien hoe qualijck ghyluyden in dese saecke rationeert, allegeert ende besluyt, sulckx dat daer uyt uwe eygen woorden wert besloten (soo ick niet anders en kan mercken) dan dat David reyn ende heylich, dat’s verde van besmet ende sondich ghebooren is geweest. Alhoe wel nu sulcke mijne bewijsinghe meer dan te veel is om dese uwe vrage te beantwoorden, soo en heb ick nochtans niet willen laten mijn meyninghe klaer ende kort daer op te segghen. Alsoo houde ick (oner verbeteringe) dat David daer spreeet als een zondaer, verhalende de oorsake daer door hy uyt een onnosel ende goedt mensche gheworden is een sondaer, 3 3 Jacob. 1. 15. tr ertrn fir xonde self, waer na elc een sondaer wert genaemt, 4 4 Jacob. 1. 15. of wilmen’t voorder nemen die quade begeerlickheyt, die een baer-moeder is vande zonde. Vande welcke zijn onsienlijck zondigh vleesch of het lichaem der zonden, ontfanghen ende gheboren is in zonde, ende alsoo daer deur een zondaer is gheworden, alleenlijck door zijn eyghen werck van’t toestemmen of bewillighen in zijne quade begeerlickheydt, 5 5 Psalm. 50. 4. ende bekennende alsoo dat hy door zijn eyghen (niet door zijn Ouders) 6 6 Psalm 50. 5, werck een zondaer is gheworden en belijt hy oock niet sijnder Ouderen noch veele minder Adams sonde, neen daer af en vermaent hy niet een eenich woordt, maer hy belijdt ende bekent sijn eyghen sonde. Wascht my (seyt hy) van mijn boosheydt, reynicht my van mijn sonde. Want ick bekenne mijn sonde, ende mijn sonde is altijdt teghen my, dy alleen heb ick ghesondicht, etc. waer is hier een Sillaba van Adams zonde? Dan volcht daer op dese spreucke in questie in zonden, etc. hoe machmen dit alles doch op Adams sonde trecken? Dat merckt ghyluyden self wel niet moghelijck te zijn, ende trecket daerom opten wortel, of oorsaecke van zijn sonde: ’tWelck ick oock gaerne toestemmen in manieren als ick hier vooren gheseyt hebbe. Want soo doende bekent hy dat hy door zijn eyghen schulde ende zonden een zondaer is gheworden, daer door beklaecht hy met treuren zijn eygen misdaet, daer door vernedert, wroecht ende beschuldicht hy hem selven met hertsgrondelijck leetwesen, ende daer door biddet hy ernstlijck ende ootmoedelijck om genade.

208.
Daer hebdy mijn antwoorde op u vrage, inde welcke ick niet ongheschickt noch argelijcx en kan mercken. Maer ick sie niet wel wat ghy bequamelijck sout mogen antwoorden op dese mijne vraghe: te weten, hoe dat moghelijck is dat David door sulck verhael van zijne aenghebooren onreynicheyt, sondicheydt ende verdorvenheyt (soo ghyluyden dat noemt) bekennen, beklagen, beschreyen, hem verootmoedighen ende beschuldighen souden moghen (dese woorden steldy) van niet alleen sijn aenghebooren maer oock zijn eyghen sonden als vruchten vande Wortele, te weten, die sondighe natuere? Dit meyn ick u onmoghelijck te zijn, want het is onmoghelijck dat yemandt met ernst hem self mach wroeghen of beschuldighen over eens anders werck, daer inne hy noyt toegestemt of bewillicht heeft ghehadt. Sulckx is die sonde Adams, soo ghyluyden oock self bekent in dit u gheschrift, dat wy als doe niet wesende oock niet doen of zondigen en mochten. Is dit nu waer vanden wortele, hoe sal’t niet waer zijn inde vruchten? moeten die niet nootsakelijck weder wy willen of niet en willen hare spruyten van quade begeerlicheydt uyt schieten? of wy die dan noch al schoon af-snijden, soo seght ghyluyden sulcke quade begheerlijckheyden selfs al sonde te wesen, of men die schoon bewillicht dan niet. Wie mach over sulcken aengheboren sonde buyten zijn toedoen in hem wesende oock van sulcke nootsakelijcke quade begeerlijckheyt ende sonden uyten wortel der aengebooren quaetheydt, hem self met ernst ende waerheydt beschuldigen ofte wroeghen.

209.
Men neme een ghebooren blinde (om by mijn voorgaende gelijckenisse mijn meyninghe hier breeder te verklaren) die teghen den Wet het vallen ende doolen verbiedende, telckens doolt ende valt: Ist desen oock mogelijck hem self met ernst van sulck zijn dolen ende vallen te beschuldighen. Sonderlinghen noch als hy siet opten wortel van sulck zijn doolen ende vallen, namentlijck op zijn blinde gheboorte die buyten alle zij toedoen hem is gheworden? Voorwaer des te minder noch, soo veele scheeledt nu dat David siende opten wortel, namentlijck die aengeboren verdorvenheyt hem selven des te meerder soude hebben moghen beschuldighen, soo ghyluyden dat t’onrecht meynt dat hy des veele te minder, ja gantschelijcx niet hem self soude hebben moghen beschuldighen om zijn werckelijcke sonde of vrucht van dien wortele soo nootlijck uyt sulcke aengheboren quaetheyt als het dolen ende vallen, van sulcke blinde uyt zijn aenghebooren blintheydt, voor-komende. Siet mannen soo valt hier uwe byghebrachte oorsaecke daerom David dese Erf-zonde of aenghebooren quaetheydt (soo ghy’t kalt) tot Gode vermaent soude hebben van selfs ter neder, maer daer teghen rijst uyt dese uwe meyninghe van Davids


aenghebooren quaetheydt ende sondelickheyt een spottelijcke, ja lasterlijcke meyninghe, die den recht-droeven ende ootmoedighen David soo weynich mach op ghedicht werden, als sy in mijnen ooghen nootsaeckelijck uyt dese uwe meyninghe moet volghen, te weten verontschuldinghe van zijne eyghen quaetheydt, ende beschuldinghe van Godes goetheydt.

210.
Want soo David die meyninghe die ghy hier uyt wilt trecken hadde ghehadt, te weten dat hy hier by verstont eenighe aenghebooren quaetheyt, die (soo betoont is) geensins tot zijn selfs beschuldinghe ofte vernederinghe en mochte dienen: wat soude hy anders in zijn herte hebben moghen segghen dan alsoo. ’t Is waer Heer ick heb die dootslach ende dat Overspel bedreven: maer daerom en moochdy my niet rechtlick straffen. Want ick en hebs niet ghedaen al ist schoon door mijn gheschiet, maer die sonde die in my woont, te weten die zondicheyt ende verdorventheydt die my door u strenghe oordeel, overmidts Adams (niet mijn) sonde is aenghebooren. Wat mocht ick dat beteren? Hoe mocht ickx vermijden? hoe mocht icx weeren, hinderen of laten? mach oock een Wortel in der Aerde staende laten heure spruyten voort te schieten? Heb ickx dan niet moghen laten, hoe mach ick schuldich daer aen wesen? Is een Wolf oock schuldich aen ’tverslinden van een Schaep? Neen. Want dat is zijn natuere. Soo is dit sondighen, oock mijn natuere, mijn moeder heeft my van verdorvender natueren ontfanghen ende verdorven, oock zondich ghebooren. Haer moochdy’t rechtelijck wijten, ofte veel eer Adam, maer my geensins, die in alle sulck werck van zondighen, maer een lyder van’t werck mijnder verdorven natueren, ende gheensins een overtreder van uwer Heyligher Wet gheweest en ben. Sulckx ende derghelijcken, meer soude nootsakelijck hebben moeten zijn in David, soo hy dese uwe meyninghe inde voorschreven zijne woorden hadde ghehadt, ende gheloove vast dat ghy wel verstaet alle sulckx opentlijck tot ontschuldinghe Davids, ende tot beschuldinghe Godes te strecken.

211. 1 1 Ministers.
Ghy maeckt onderscheyt tusschen in zonden ghebooren te worden, ende zondich ghebooren te worden. Wy houden’t voor een dinck.

212. 2 2 N.
V segghen is gheen bewijsen, u langh verhael vande Phrase en is gheen bewijs, ghy seght dat ick mette Phrase of maniere van spreecken, mijnen voorschreven onderscheyt besta te bewisen. Dat is niet so, maer ick poghe met een eyghentlijcke ghelijckenisse niet met den maniere van spreken, mijnen onderscheyt te verklaren. Dese mijne verclaringe en bestaet niet in een maniere van spreken, maer in een ghevoelijck ondervinden. Soude dan naer u duncken tusschen een siende ende blinde beyde van blinde Ouderen gebooren wesende, gheen ander onderscheyt sijn dan een maniere van spreecken? Soude die siende zijn ghesicht, ende die blinde sijn blintheydt niet ondervindelijck connen mercken? Sijt ghyluyden in desen al recht siende, die soo merckelijcken onderscheyt niet en hebt willen mercken?

213.
Bruyckt ghyluyden daer’t u gheleghen is ghelijckenissen soo’t u ghelieft: wederleght oock die mijne daer ghy’t vermoocht, maer en menghelt uwe quade gelijckenisse niet onder mijne oprechte. Ick handele van dinghen die niet los, buyten ende om den menschen sijn, maer die aenklevelijck daer inne zijn, ghyluden comt voort met saecken, die los, buyten, ende om den mensche zijn, te weten met armoede, met weelde, met opvoedinghe ende desghelijckx meer: wat gemeenschappe hebben nu dese uwe dingen die buyten die menschelijcke nature ende vande mensche af-scheydelijck, oock van selfs goet noch quaet en zijn: met mijne saken die inde menschelijcke natuere, van den mensche on-afscheydelijck ende van selfs quaet zijn, so ghyluyden leert? Die in armoede gheboren, ja die self arm is, mach vander selver uren, door erf-val of anders rijck worden: soude daerom eyghentlijck verstaen moeten werden, dat dese in armoede ghebooren zijnde, arm zijn, ende (dat u leere is) al ’tleven door dese armoede (soo ghy vanden quaetheydt leert) hebben soude moeten? Sulcke Phrase eu kennen ick niet, soo macht mede gaen met die in weelden ghebooren is, ende anders alle, my is de Nederlantsche spraecke niet heel onbekent, daer door ick sooveel hier wel kenne, dat ghy t’onrecht self willende metter Phrasen af-sluypen van mijnen verklaringhe die u benaude, my die sulcx niet ghedacht noch ghedaen en hebbe, in desen van sulcke uwe eyghen faute bestaet te beschuldighen. Die arm is ghebooren, mach rijck, die rijck is ghebooren, mach arm worden, blijvende des niet te min de mensche met zijnen natuere in wesen: maer die quaedt ende sondich is van natueren en mach sulcke zijn aengheboren quaetheydt ende sondigheyt niet verliesen, blijvende zijn natuere in wesen.

114.

Is dan by u luyden gheen onderscheyt altoos tusschen een natuyrlijcke inghebooren ende onaf-scheydelijcke, ende tusschen een onnatuerlijcke, uyterlijcke, ende af-scheydelijcke qualiteyt? Soo en soudy moghelijck oock gheen onderscheyt maecken tusschen die qualiteyten van twee kinderkens, waer van ’t eene in zijnen moeders bloede ende onreynigheyt, ende het ander swart ende natuerlijck een Moriaen ghebooren ware. Nochtans souden knechtgens van twaelf jaren wel verstaen konnen, onderscheydt tusschen dese twee kinderen daer inne te zijn gheleghen: Datmen het bloet met water af-wasschende het roodt-achtich kint dat in onreynicheydt maer niet onreyn ghebooren ware, lichtelick wit, maer datmen met gheen Zeep noch loghe het swarte kint dat swart gheboren ware zijn swart af-wasschen, noch wit maken soude moghen. Ende dit soude noch alleens zijn met u luyden, die mannen ja Leeraren van Gemeynten zijt? Soudet met u dan mede alleens zijn in droefheydt, in desperaetheydt in Godloosicheyt of in Gods-lasteringhe,


ende droevich, desperaet, Godloos, ende een Gods-lateraer ghebooen te worden? Men neme dat yemant vertelle van een gevangene ende bevruchte vrouwe die hoorende het oordeel des doots om haer misdaedt over haer uytspreken, soo verschrickt dat sy van kinde scheyt, ende dit inde alder-uyterste droegheyt in desperatie, Godlosicheydt, ende Gods lateringhe: salmen daer uyt na de maniere van spreken (daer op ghy dus wilt bouwen) moghen (ick swijghe moeten) verstaen dat sulck kindeken in droefheydt, in desperatie, in Godlosicheydt, ende in Gods-lasteringe ghebooren, droevich, desperaet, Godtloos ende een Gods-lasteraer ghebooren sy? wat ghemeenschap of deelachticvheydt mach dat onnoosel ende onverstandich kindeken doch hebben met sulcke Godloosicheydt zijn moeders. Alsoo mede met David. Wat ghemeenschap mocht zijn onnoosele kintsheydt met zijn Ouders sonde hebben?

215.
Dat dit mijn meyninghe is inden onderscheyt van zondich of in zonden ghebooren te worden, by my uytghebeeldet mette ghelijckenisse van blint of in blintheyt gheboren te worden, hadt ghyluyden wel moghen verstaen, soo ghy maer ghewilt haddet, soo sal oock elck leeser van desen lichtelijck konnen verstaen dat die selve mijne gelijckenisse vanden blinden goet is, ende eygentlijck teghen die aenghebooren quaetheydt die ghy David op-leght is dienende. Ende ick can oock licht verstaen, dat ghyluyden wat min dan verstandich, of wat min dan oprecht zijt, dat ghy een selve dingh seght te wesen zondich, ende in zonden ghebooren te wordene. Wt alle ’twelck dan oock vaste schijnt te blijcken, dat ick recht hebbe, in sulcken grooten onderscheyt, ende dat uyt dese sproke Davids gheensins en mach bewesen worden dat David self (veel min alle Adams af-comste) zondich ghebooren was. Te min noch als-men merckt daer op dat hy mede als andere kinderen van gheloovighe Ouderen reyn ende heylich (dats verde van onreyn ende zondich) ghebooren is gheweest als die door zijnen opgaende stamme van geloovighe Ouderen is tot Judam, oock tot Jacob, Isaac ende Abraham, ja met ons allen tot Noe toe, welcke bovenste vier van Gode ghebenedijt waren, immers die drie laetste oock in heuren zade ende af-komste, waer onder David seker oock moet ghetelt worden. Sulcx dat in alder manieren, ja oock in Adam self. Dese uwe aenghebooren verdorventheyt, sondelickheydt, ende quaetheydt den wech soo is gheslooten, dat sy op David niet en mochte komen: ende ghyluyden midtsdien gheensins dat self in hem niet en was, uyt sulcken quaden exempel op ons allen niet en moocht trecken, ende was daerom in meyninghe hier af te scheyden, soo ick niet en hadde ghemerckt dat ghyluyden hier noch al wat poochde te segghen metter Hebreeuscher Phrasen. Waer op ick u oock wat heb willen antwoorden eer ick voorder gingh.

216.

Om my te doen blijcken dat ick die manier 1 1 Ministers. xxj 1. van spreken by David in desen sproocke ghebruyckt niet verstaen en soude hebben, haelt ghyluyden voort die woorden der Phariseen totten ghebooren blinde na zijne genesinghe, te weten, ghy zijt gheheel in zonden ghebooren, ende leert ghy ons? Daer by syluyden (maer u segghen) hem wilden verwijten, niet zijnder Ouderen sonden, maer dat hy uyten selven zondich ghebooren zijnde, zondich was ghebooren.

217.
Dit u segghen heeft self een vreemde maniere van spreecken met zijn redickt daer inne dat hy zondich geboren zijnde, zondich was ghebooren, maer dat ter zijden ghestelt zijnde, achte ick met u luyden, dat die Phariseen die Hebreeusche maniere van spreken seer wel verstonden. 2 2 Joan. 9. 34. na dn syluden x vn enighijjck nitr, soo meyne ick niet dat sy hier inne eenich ander verstant hadden, dan Jobs vrunden teghen Job hadden, te weten dat zijne Ouderen eenich quaet stuck bedreven mosten hebben, daer deur hy met blintheydt (die minste niet wesende vande tijdtlijcke straffinghe) ghestraft ware gheweest, ende verwijten hem alsoo niet zijne eyghen, maer zijnre Ouderen zonden. Dats eenvuldelijck mijn ghevoelen in desen, de Leeser mach oordeelen wiens meyninghe best metten alghemeynen sinne der heyligher Schriftueren over een stemt.

218.

Maer vernoecht u hier mede niet, soo moochdy (believet u) ghenoeghen nemen uyt een ander meyninghe dan die uwe ende oock die mijne is op dese selve woorden der Phariseen beduyt by twee uwer voorneemste Leraren, namentlijc Calvijn in zijne Commentaryen, 3 3 Bese annotationem. Ioa. 9. 34. ende Bese zijne Meesters meyninghe volghende in zijne annotationem op dese selve spreucke der Phariseen, wiens segghen, als korter zijnde, dan zijn Meesters, ick hier stelle: Die Scriben waren gemeynlijck van sulcker opinien dat die zielen ghescheyden zijnde uyt een doot lichaem, in andere nieuwe voeren, alwaer syluyden leeden die straffinghe vande sonden by henluyden bedreven inden voorleden lichamen. Ende dit selve is oock die uytlegginghe Calvini op dese plaetse. Daer siedy dat dese uwe hoochst=gheachte twee Leeraren verstaen dat die Phariseen den blinden wilden verwijten syne eyghen sonden by hem bedreven in een ander lichaem, vande welcke hy boete moste doen in een blint Lichaem. Die twee uwe Meesters houden dan immers niet als ghy doet, dat die Phariseen de blinden verwijten niet zijn zondighe gheboorte, maer sijn eyghen sondich leven.

219.

Belangende nu mijne voorschreven meyninghe soude u moghelijck daer inne mishaghen, soo ick mercke) dat die Phariseen den blinde dan zijnre Ouderen sonden verweten soude hebben, ende dat sulcx ongheschickt sou zijn gheweest, alsoo hy daer op hadde moghen antwoorden, wat gaet my dat aen? wat wildy my dat verwijten. Seker dat


dat het voor menschen ongheschickt is den onschuldighen kinderen heurder Ouderen misdaet te verwijten, soo ghy hier inne eens met u, ende daer inne ben ick jeghen u, dat ick houde dat het voor den lieven God ongeschicktheydt soude zijn den onschuldighen kinderen metten eeuwighen doodt om heur Ouders misdaet te sraffen, ’t welck ghyluyden dien bermhertighen Godt toe schrijft, ende hier doorgaens wederspreke. Maer al bekenne ick u sulcke verwijtinghe aen den kinderen van heure Ouders misdaet voor een bittere ongheschicktheydt: soo en moochdy niet ontkennen dat sulcke ongheschicktheydt noch huydens-daechs veele meer dan ’t behoort ghemeen is. Wie een Dief, Moorder, Hoer, ofte een ander quaet-doender tot een Vader of Moeder ghehadt hebbende en moet sulcx niet daghelijcx hooren met schampere verwijtinge? of heeftmen noyt yemanden hooren schelden, du Hoere-kint, du Aterling? Of soude ick hier wel moghen doolen in dese soo hatelijcke als ghemeene Phrase vande Nederlantsche verwijtinghe. Ende daer mede acht ick ghenoech gheseyt van de Phrase voorschreven, daer uyt ghyluyden poochde te bevestighen, ’tghene ghy daer mede nederwerpt.

220.
Ick hadde geseyt alsoo: 1 1 Ministers. xxj. 2. ten tweeden schijnt dat een nulle bewijsinghe, als wesende a particulari tot het generale gheargumenteert, ende staet alsoo: David was in sonden ontfanghen ende ghebooren, daer uyt volcht dat alle natuerlijck ghebooren menschen niemant uytghenomen in sonden zijn ghebooren ende ontfanghen, etc. ende hier op seght ghyluyden aldus.
Wy antwoorden dat wy niet simpelijck alsoo en argueren, want sulck een argument soude niet pertinent wesen: maer dit is onse bewijs-rede. David bekende dat hy in sonden ontfanghen ende ghebooren is, om dieswille dat hy van sondighen Ouderen natuerlijck gebooren was. Ergo alle menschen die van zondighen Ouderen ghebooren zijn, die worden in sonden ontfanghen ende ghebooren.

221.
Hier doedy u meyninghe totten woorden 2 2 N. Davids, die en seyt niet als ghyluyden daer toe voecht: om dieswillen dat hy van zondighen Ouderen natuerlijcken ghebooren was. Dat’s een faut in u, die niet kleyn en is. Voorts blijft dit u argument noch al op zijn oude ploye, ’twelck ghy self bekent niet partinent te wesen, te weten, van’t particulare op’t generale, als men u noch al schoon u byvoechsel totte Schrift toelaet. Want dan staet het ghenoech aldus: soo David van zijne Ouderen ontfanghen ende ghebooren was: alsoo worden alle menschen van heuren Ouderen ontfanghen ende ghebooren, David was in zonden ontfanghen ende ghebooren, om dieswille dat hy van sondighen Ouderen natuerlijck was ghebooren. Ergo worden alle menschen van zondighen Ouderen natuerlijck ende in sonden ontfanghen ende ghebooren. Is dat niet a particulari ende impertinent na u selfs bekennen? Voorts scheert ghyluyden hier Sondaren ende Heylighen, Ongheloovighen ende Geloovighen al over eenen Cam: sonder alle onderscheyt te maken. Seght my luyt dit u argumenteren al wel? alle kinderen vanden Sondaren ende ongheloovighen worden in sonden ontfangen ende ghebooren: Ghyluyden seght self in dit selve uwe gheschrifte, dat der gheloovighen kinderen heylich worden ghebooren ende beduyt dat sy reyn zijn vande smette der Erf-zonden als wesende daer af ghereynicht ende gheheylicht in heur moeders lichaem: moghen dan der gheloovigher kinderen oock noch al in zonden, ick swijghe sondich ende onreyn, worden gheboren?

222.
Ende ghyluyden wel merckende dat ghy 3 3 Minsiters. xxj. 2. hier mede niet altoos en hebt bewesen, gady voorder ende seght dat alle menschen sondaren sijn, ende dat Adam ende Eva sondich zijn gheweest, ende dat daeromme oock de kinderen die van heur eerst Ouderen die zondich zijn gheweest, ende van heur naest Ouderen die alle zondich zijn, voort komen in sonden ghebooren zijn, wanneer ghy toe-laet seghdy dat David uyt zondigen ouders ghebooren is. Of ghy most bewijsen dat niet alle Ouderen zondich zijn, ende dat daeromme niet alle kinderen in zonden ontfanghen ende gheboren worden.

223.
Is dit gheen ydele werringhe sonder alle 4 4 N. ordentlijck besluyt dat ghyluyden hier drijft, soo ben ick meer bedroghen dan oyt mijn daghen, ghy arbeyt onschickelijck om te bewijsen dat alle menschen in zonden ontfanghen ende ghebooren werden uyt een particulier ende duyster exempel: ’twelck of ghy schoon mocht bewesen hebben (dat noch wijt feylt) u niet een hayrken en mach vorderen tot bewijs van u voornemen in desen: te weten dat dan blijcken soude dat alle menschen sondich ghebooren soude werden. So nu al is gesien inden grooten onderscheyt hier voren bewesen tusschen in zonden, of zondich ghebooren te zijn. Maer hoe suldy bewijsen dat alle menschen altijdt Sondaren zijn? of is met u mede gheen onderscheyt tusschen sondaren ende Heylighen? Of zijnder gheen Heylighen op Aerden? Of ist een selve ding ghesondicht te hebben, maer voorts van zondighen ophouden: ende van joncx op alle die daghen ons levens voorts te zondigen? zijnder gheen Heylighen inder waerheydt van Gode door Christum ghehylicht? zijnder gheen verloste van heurder vyanden handen soo dat sy voorts alle die dagen heurs levens 5 5 Joha. 17. 17. 19. Gode dienen in heylicheyt ende gherechticheydt die hem aenghenaem is? 6 6 Luc. 1. 74. 74. ende zijnder gheen kinderen Godes die gheen sonde meer en doen, ja die niet en moghen sondighen, 7 7 Joan. 3. 9. 5. 18. so ghyluyden dat hier acht die geen onderscheyt oock en weet te maken tusschen sonde hebben ende sondighen? Soo seght dan mede dat Jesus Christus de waerheydt selve wesende 8 8 Luc. 1. 73. liecht, dat Godt ons met zijnen Abraham gheswooren bedrieght, dat d’Apostel Joanes loghenen schrijft, ende dat Jesus niet en sy die beloofde Messias, als die dan noch in niemanden heeft volbracht, (is u segghen


waer) daer toe hy is ghekomen, so hier voor Luc. 1. 74. ende 75. geseyt is, ende dat mitsdien die Joden recht hebben dat sy niet siende (soo ghy’t oock hout) dat Jesus het ghene van Messia voorseyt was volbracht heeft, eenen anderē Messiam verwachten. Die sulcx in der waerheyt uytrechten sal niet imputativelic, so ghyl. die gerechticheyt Christi indē zijnen alleenlhc, maer die ongerechticheydts Adams warachtelijck ende niet imputativelijck wech neemt. Dat’s al te lelijck, ende dat mach ick met u niet ghelooven: maer moet die klare woorden des Euangeliums meer aensiens gheven dan menschen benevelde gloosen. Maer want dit roert het stuck vande justificatie, daer af ick noch verhope met u luyden op sich self te handelen, scheyde ick nu (hier af) soo veel hier noodich was alleenlijck gheroert hebbende, van desen ende kome voort op het ander u seggen alhier.
224.
Datter na volcht heeft voorwaer niet een mijtgen beter bescheyts, ende moet hier met rechter conscientien segghen, dat ick soodanigen onwijsselijcken wijse van argumenteeren gheensins uyt u luyden hadde verwacht. Wanneer ghy toe-laet (seghdy) dat David uyt sondighen Ouders sondich ghebooren is, of ghy moeste bewijsen dat niet alle Ouders sondich zijn. Dit leste was my niet noodich te bewijsen, ende heb hier naest voor doch meer dan ghenoech bewesen. Maer bekent ghyluyden selve niet naecktelijck dat der ghelllovighen kinderen reyn zijn van de verdorventheydt die uyter natuerlijcker gheboorten is, ja oock heylich zijn in heur moeders lichame? Hoe souden dese in sonden, ick swijghe sondich gheboren werden? Maer waer hebbe ick u luyden toeghelaten dat David sondich ghebooren is? Wat anders is hier in dese ons gheschille dan dat? Wat wederspreecke ick hier anders? Wat seyt mijn verklaringhe vande onderscheyt van in blintheydt of blint ghebooren te werden doch anders? Lieve seght doch wat is dit u argumenteren doch anders, dan of ghy aldus seyde: Is dat ghy ons toelaet die hooft-sake daer wy gheschille om hebben, soo blijckt ons seghen waer? En of ick u sulcx schoon onwijsselijck toe-liet, soude daerom by verstandighen u onwaerheydt in waerheyt veranderen? Is dit niet een onseker bewijsen? Soo segghe ick dan immers noch (als eerst) met goeden bescheyde dat sulcke uwe bewijsinghe a particulari is, ende daeromme niet en deucht. Brengt kondy, een eenige spreucke voort houdende of met brenghende sekerlijck die meyninghe, dat alle natuerlijcke gebooren menschen zondich werden ghebooren, ende ghy sult daer uyt dan niet eenigen voech schijnen te besluyten, dat niet alleen David, maer wy alle zondich worden ghebooren. Maer dan sal ick u noch teghen komen met groote menichte van klare spreucken over d’ander zijde, midtsgaders oock het alghemeyn verstant der Heyliger Schriftueren, omme te ondersoecken wiens spreucke ofte spreucken de waerheydt ghelijckste sy. Maer dit u argument op sulcken duysteren exempele die gheen sententie is, oock soo gheheel particulier teghen zijn eyghen sinne door quaedt toevoechsele van zondich inde plaetse van in zonden ghebooren te worden ende verdorven, moet ick achten voor niet te deugen, voor ydel, ende sonder, ja teghen alle waerheydt.

225.
Want hoe soude David daer mede toekomen 1 1 Ministers. dat hy meer die sonde, zijnder Ouderen deelachtich soude wesen, als anderen, die so wel als hy van sondighen Ouderen ghebooren zijn?

226.
Het toevoeghen van u goetduncken totter 2 2 N. schrift en neemt immers gheen eynde by u luyden. Waer seyt David dat hy zijnder Ouderen sonde deelachtich sy? moemt een plaetse, ende stelt dan dese vraghe. Is dit niet een ongheschickt argumenteren? Doorgaens als oock hier stelt ghy-luyden onse Hooft-questie in u voorstel niet anders dan of ick u sulcx al toe-ghelaten hadde. Waer leyt ons gheschille hier doch anders inne dan of David zijne Ouderen sonde deelachtich zy? Dese uwe vraghe heeft dese bewijsrede alle wat David als van zondighen Ouderen ghekomen zijnde, deelachtich is van zijne Ouderen, dat zijn alle mesnchen oock van zondighen Ouderen gekomen wesende mede deelachtich: Nu is David zijnre ouderē sondē deelachtich. So moetē ooc alle menschē heur der ouderē sondē deelachtich wesē, als wesende vā zondigē Ouderē gekomē, etc. siedy wel wat hier die minor is? heb ick u die erghens toeghelaten? hebdy die erghens met een eenich woort schrifts bewesen? waer leestmen dat David zijnder Ouderen sonden deelachtich is gheweest? Dits hier de questie selve, die steldy als voor bekent, ende soo roept ghy ghyluyden al hey eer ghy over de Plasse sijt. Soo onbedachtelijck vraechdy terstont daer aen mede na de redene van zulcke onghelijckheyt? Doet eerst blijcken dat David zondich ghebooren was ende zijnder Ouderen zonde deelachtich, ende u luyden en sal op dese vraghe gheen antwoorde ontbreken. Maer hoe kan-men redene gheven waerom eenigh ding aldus ofte also zy: ’t welck noch niet en is?
227.
Een onghelijck exempel wordt ons inde Heylighe Schriftuere aen-ghewesen ende gheen meer, namentlijck in onsen Heere Jesu Christo.

228.
Samson was een Nazareus of gheheylichde Godes van zijnder kintsheydt, ja van zijnder moeders lichaem af, was Jeremias oock niet gheheylicht van Gode in zijn moeders lichaem? Is u luyden dan oock verholen dat Johannes die Dooper verblijde in zijn Moeders lijve die vervul was metten Heylighen geest? 3 3 Ierem. 15 Luc. 1. 41 Soudy wel derren segghen dat dese drie mannen van zondighen ouders zondich, onreyn ende verkeere ghebooren zijn geweest, siet dan hoe vastelijck ghy hier seght een onghelijck exempel ende geen meer. Dat haddet ghy met waerheydt mogen seggen so wy ghehandelt hadden van een geboorte sonder mans toedoen: want daer af gheen ander exempel en is dan Christus Jesus alleen. Maer in dese onse sake ist anders so ick u hier doe blijcken.


229.
Of ick daerom tot wederlegh van u ghevoelen, dat yemandt om zijnde Ouderen sonden sondich ende quaet wort ghebooren, ja oock tot bewijs (’twelck mijn ghevoelen niet en is) dat alle menschen Heylich werden gebooren, u luyder maniere van bewijsinghe na-volghende seyde alsoo: Samson, Jeremias, ende Joannes Babtista zijn Heylich ghebooren. Daer uyt blijckt nu dat alle menschen Heylich worden ghebooren. Seght doch vrunden soudet ghyluyden sulcke mijne bewijsinghe oock voor seker ende vast willen aen-nemen? Ick houde vastelijck neen. Nochtans heb ick hier drie exempelen, ghy hebter maer een. Immers ghy hebter niet een, want van dese drie staet klaerlijck uytgedruckt dat sy gheheylicht of metten Heylighen geest vervult waren. Van David en staet niet dat hy sondich was ghebooren, wildy dan mijne drie so klare exempelen niet voor genoechsaem bewijs aen nemen om dat het noch wat particulier is: met wat reden sal ick u eenich duyster ende noch veel meer particulier, ja gheen exempel tot ghenoechsaem bewijs moghen aen-nemen.

230.
Ick hadde eenighe sproken inghevoert, houdende dat David van zijnder jonckheyt, ja oock vander moeders borsten aen opten Heere hoopte, betroude, ende sich op verliet. ’t Welck goede wercken zijn die vanden quaden niet ghedaen en moghen worden, ende dit niet tot bewijs van mijne meyninghe, maer alleenlijcke tot verklaringhe van de ongheschicktheydt die uyt uwe meninghe in desen soude moeten volghen. Te weten dat David teffens een goede ende quade Boom, ofte ten minsten een quaden Boom die goede vruchten draecht soude hebben moeten wesen: Omme waer uyte u selven te ontwerren arbeyt ghyluyden meer vlijtelijck dan bescheydelijck in mijnen ooghen. Ghyluyden bekent daer dat die kinderkens noch gheen verstant noch vernuft en ghebruycken, ende daeromme in den Heere noch niet ghelooven en konnen. Dit houde ick met u voor waerheydt: alsoo ick ter contrarie mede houde datmen niet eyghentlijck vande Godloosen mach seggen, 1 1 Psalm 57. 4. dat syluyden sich van Moeders lijve aen vervreemden, en terstondt als sy gebooren worden, doolen ende logen speken, mach hy oock doolen die noch niet gaen en kan? Lieghen, die noch niet dencken ofte spreecken kan.

231.
Daer na brengdy een wonder sproke, die my gants onghelooflijck is voort, seggende dat het beyde seer wel bestaen can, dat de suyghelinghe een steunsel ende toeverlaet op Gode hebben aen heurs moeders Borsten, ende datse nochtans tot gheen waerachtich goet gheneychtheyt hebben. Soude dan het steunen ende toeverlaten opten Heere mogen gheschieden sonder het waerachtich goet geneychtheydt te hebben? Dit kan ick niet verstaen, maer verstae wel dat uyt sulck u segghen noodelijck moet volghen, naer dien op God te steunen ende toeverlaet te hebben goet is, dat niemant mach loochenen, ende naerdien sulck goet den suyghelinghen aengebooren wort, dat sy ten goeden ende niet ten quaden gheneghen, ende midtsdien van goeden ende niet van quader natueren ghebooren worden. Dat’s wel verde van het bederf van u aenghebooren verderf. Maer so letterlicken als ghy spreeckt van’t lof Godes uyt den mondt der zuygelinghen, vande jonge Raven ende andere Dierkens, en is mijn verstant geensins van dit hopen ende betrouwen Davids in zijn jonckheydt opten Heere.Maer wil daer alleenlijck mede aenwijsen op een ander gheboorte dan die lichamelijcke, daer af David na mijnen oordeele hier handelt, so ick hier voor hebbe geseyt ij. 207. na welcke sondelijcke gheboorte int quade die Godloosen van Moeders lijve af doolen en loghen-spreken, oock sich van Gode af-keeren, soo mede insghelijcx terstont na de geboorte in’t goede, te weten na de weder-gheboorte die suyghelinghe vande onghevalschte ende redelicke Melck vander Moeders borsten af Gods lof verkondighen, op Gode hopen, op Gode betrouwen, ende na Gode verlanghen, in alle ’twelck niet ongeschicts, gheen paradoxa, nochte yet dat jeghen den alghemeynen verstande der Heyligher Schriftueren over geen beyden zijnden ghevonden en mach worden.

232.
Immers naer dien Job seyt wel uytdruckelijck alsoo, want van mijn kints-heydt af is met my op-ghewassen die barmherticheyt ende sy is met my voort ghekomen uyt mijn Moderders lichaem: Soo moetmen immers bekennen dat dese woorden Jobs onghelijck veele meer schijns hebben van aenghebooren deuchde, dan Davids woorden hebben van aenghebooren zonde, ghemerckt die niet een eenich woordeken en vermaent van eenighe sonde die met hem is op-ghewassen. Noch veel min van dat die met hem voort-ghekomen souden zijn uyt zijns Moeders lichaem, soo mochte ick oock met al veel meer schijns van waerheydt, dan by u in desen is, seggen alsoo: Job die een Heyden was, van den welcken men oock niet en leest dat hy gheloovighe Ouderen hadde, veel minder dat hy in moeders lichaem besonderlingh gheheylicht was, seyt dat hy met deuchden is gebooren. Daer uyt blijckt nu dat alle menschen met deuchden zijn ghebooren. Soude dat oock niet al wat beter sluyten dat dit u argument Davids mede a particulare ghenomen? Davids segghen soude dan noch strecken tot zijn verstoringhe ende tot oneere Godes als die niet anders mochte doen om dat hy door Gods al te strenge oordeel sondich ende quaet ware ghebooren ende Gode soo niet seer bedecktelicke die schulde oplegghen: maer dit segghen Jobs soude strecken to Godes eere, als Schepper tot soo goeden creature, uyt die welcke die barmherticheydt ende der selver wercken by Job daer verhaelt gekomen soude zijn, sulckx dat hier inne Godt niet Job ghepresen soude worden, doch ghelijck ick dat u segghen op Davidts woorden niet voor Davids, alsoo mach ick dit mijn segghen op Jobs woorden niet voor Jobs eyghentlijcke meninghe houden.

233.
Ende hier mede nu betoont hebbende die oorsaecken die my verbieden te ghelooven, dat dese spreucke Davidts dienen souden


moghen tot bewijs dat Dat David self vele min al Adams af-comste van natueren sondigh soude ghebooren zijn, alsoo nergens en blijct dat David sulcx van hem selven seyt immers oock dat ick uyt u luyder eyghen Schriften, oock uyt die Heylighe Schrift klaer betoont hebbe dat David self niet zondelijck noch onreyn, maer heylich ende reyn is gebooren als ghekomen zijnde van ghelovighe Ouderen, welcker kinderen ghyluyden seght (maer ick niet) in heur Moeders lichaem gereynicht ende gheheylicht te worden: Soo schijnt dat uyt het voorschreven al wettelijck beslooten souden moghen worden dat ghyluyden oock u Catechismus met desen spreucke Davids gheensins en moocht bewijsen dat alle menschen in sonden (dat’s minder dan sondich) ontfanghen ende ghebooren worden. Ende volgens dien dat u Catechismus ende ghyluyden dese spreucke qualijck verstaen, niet daer mede bewesen, maer qualijck daer toe inghevoert, ende die selve misbruyckt sout hebben.

Daerom gelyck door een mensche die zonde is gecomen in de werelt, 1 1 roman. 5. 12 ende die doot door die zonde, ende also die doot door gegaen is over alle menschen, gemerct sy alle gesondicht hadden.

234.
Ende segghen alleen dat ghy niet oprechtelijcke 2 2 Ministers. en handelt, achterlatende het woordeken, Ende, dat by den Heylighen Paulum staet.

235. 3 3 N.
Wat mach ic in dese beschuldiginghe anders doen dan mijn schuldt bekennen? Door u dit recht berispen, den Text na-gesien hebbende bevinde ick dat woordeken, Ende, by my qualijcken ende t’onrecht uytghelaten. Dat ick hier niet onsichtelijck ghenoech na de wichticheydt dese handels eyscht ghehandelt hebbe moet ick belijden: Maer dat ick niet oprechtelijcke, (als oft met opsedt gheschiet ware) daer inne ghewandelt soude hebben, mach ick net goeder conscientie niet bekennen. Ick sie oock noch niet dat my sulck uyt-laten van dat, Ende, eenich voordeel ofte nadeel is.

236.
Dit verstant volghende, segghen wy dat het anderde deel des vergheljckinghe, etc. 4 4 Ministers.

237.
’t Ghene voorts daer na volcht te langhe 5 5 N. om hier te verhalen, ende beginnende als hier boven, wil ick met vermijdinghe van niet al te langhe te worden, om vermijdinghe van kleyne gheschille mede alsoo nemen: Ick bekenne oock gaerne datter ghemeenschappe voorghestelt wordt, soo met Adam als met Christo, hier inne en leyt ons gheschil niet, maer voornemelick daer inne wat ghemeenschappe hier mede by den Apostel wert ghemeynt, want ghy leert dese ghemeenschappe ons aen te komen over Adams zijde door onse lijflijcke gheboorte, maer over Christo zijde door die wedergheboorte: daer jeghen soude mijn ghevoele (soo langhe ick niet warachtighers en hoore) hier zijn, dat die ghemeenschap over beyde zijden in ons komt door een inlijvinghe ende onsichtbare gheboorte, te weten der zonden in Adam, ende der gherechticheydt in Christo, beyde niet sonder onse dadelijcke navolginghe gheschiedende van Adams onghehoorsaemheyt ende van Christi ghehoorsaemheydt, also ick uyt desen Capittele oock uyten gantschen brief tot noch toe niet anders en hebbe konnen verstaen. Dat ick nu u meyninge in desen noch niet en mach toe stemmen, verbieden my driereleye treffelijcke omme-standen deser saecken in desen gantschen Capittele klaerlijcken uyt-ghedruckt: Te weten eenighe omme-standen mede-brenghende ons eygen doen, eenighe die onghelijckheyt vande gave ende zonde, ende oock eenighe naecktelijck voor ooghen stellende verghelijckinghe van ’t eene jeghen ’t ander, van welcke drie stucken ick elck op sich hier wat wil handelen.

238.
Belanghende nu het eerste stuck, namentlijcke der menschen doen in desen, lees ick daer uytdruckelijck na ’t verhael vande ghemeenschp die wy met Adams zonde ende doot hebben, als voor’t middel daer toe ghestelt te zijn, dese woordekens, te weten. Naer dien (dantant seyt Besa, entant seyt Calvijn, Qautenus segghen Erasmus, ende Castellio, ende die wil segghen die Zurchers) sy alle ghesondicht hadden, daer sietmen dan een doen ofte werck der menschen, te weten self alle ghesondicht te hebben, waer door alle menschen komen inde ghemeenschappe Adams, ende midtsdien in hem die doot ende sonde deelachtich worden, sonder welck ons alder eyghen werck wy niet en komen in de ghemeenschappe Adams, want anders die voorschreven woorden naer-dien sy alle ghesondicht hadden aldaer van Paulo door den Heylighen Gheest vergheefs ghesproocken moste zijn.

239.

Over d’ander zijde leese ick mede in dit selve 6 6 Rom. 5. 17. Capittele, dese klare woorden: veele te meer sullen de gheene heerschappen int leven door eenen Jesum Christum, die daer ontfanghen hebben de volheydt der genade ende gaven des gerechticheydts. Nu en machmen dat werck van ontfangen gheensins toeschrijven Gode, die van niemande yet ontfanght, ende is nootsaeckelijck daerom der menschen werck, 7 7 Joa. 1. 12. 16 hoe nu dese menschen dese volheydt der ghenade ende des waerheydts, daer door men komt inde gemeenschap Christi ontfanghen: leestmen by Johannem daer hy seyt, 8 8 Joan. 17. 21. maer soo veel hem aen-namen die heeft hy macht ghegeven om kinderen Gods te worden: so dat sy een worden met den Vader ende Christo, daer inne d’alderhoochste ghemeenschappe is gheleghen, te weten in sulck een worden met Gode. Daer sietmen over d’ander zijde dat sulck menschelic werck


van t’ontfangen ende aennemen vande ghenade in Christo het eenighe middel is om te komen inde ghemeenschappe Christi ende Godes.

240
Gheen van dese beyde dadelijcke werckinghe, so wel het sondigen als sulck aen-nemen ofte ontfanghen van die volheyt der genaden en wort eenich mensch op aerden natuerlijcke noch na den lichaem noch na den ziele aengebooren. Want het beyde inden mensche niet en mach gheschieden sonder voorgaende begeerte, opset ende wille, het werck van sondighen gheschiet, dan inder menschen voor ende al eer syluyden inde ghemeenschap Adams, zijnre zonden ende doots komen: Als oock wederomme het werck van Christum aen te nemen met zijn ghenade inden mensche gheschiet voor ende al eer syluyden inder ghemeenschap zijn gherechticheydts ende ’t leven komen. Want het onmoghelijcke is over beyden zijden dat yemant die nu alleen door die lijflijcke gheboorte van Adam in des selfs ghemeenschappe is ghekomen, daer na noch eerst door zijn werck van zondighen daer inne soude komen. Soo’t insghelijcx mede onmoghelijck is dat de ghene die nu al te vooren inde gemeenschpa Christi sy van self, door sulck ontfanghen zijnre gave inde ghemeenschappe Christi soude geraecken. Want niemant ’tgene hy nu al heeft, ontfangen en mach, dat’s onmoghelijck.

241.
Naer dien nu hier uyt opentlijcke schijnt te volghen, dat aen wederzijden so wel aende zijde Adams, als Christi, gheen mensche en wort aenghebooren, noch Adams ghemeynschap ter zonden ende door, noch Christi gemeenschappe ter gherechticheyt ende leven: Maer dat contrary blijckt aen die naeckte woorden soo wel van sondighen, als van ontfanghen dat niemant tot een dese beyder ghemeynschappe en komt, dan door zijn dadelijcke werck van sondighen, of van aennemen der ghenade: So schijnt hier uyt onwedersprekelick te volghen, dat dit gheheele Capittel ront uyte wederspreeckt dat niemant verdorven is van natueren ofte sondich, maer dat elck jarich zijnde selver dadelijck zondicht, ende also sondich wert.

242.
Aengaende voorts het tweede stuck in desen, 1 1 2. ’twelck is die ongelijckheyt der gave jeghen die sonde, sietmen in dit Capittel selve mede al opentlijck, dat in sommige saken die gave grooter wert gemaeckt, dan de zonde, als inde veerskens xv. xvj. xvij. ende xx. daer uyt dan in mijnē oogen schijnt datmen mach besluyten ’tgene volcht: Naer dien de zonde Adams macht heeft omme te verdoemen en te dooden, niet toe-reeckentlijck maer waerachtelijck in Adam, alle zijne navolgers die door heur mede sondigen, al en waert schoon niet gelijcke sonde als Adam teghen ’tgebodt maer alleenlijcke oock metten zonde jegen de Wet der natueren, den ouden Adam werden inghelijft, ende also in zijn gemeenschap komen van onghehoorsaemheyt, overmidts die wet den overtreder verdoemt, ende de zonde den zondaer doodet: so heeft over d’ander zijde wederom die ghenade Christi al meerder macht om te rechtvaerdighen niet alleen van een zonde, maer van veele sonden, ende levendich te maecken, niet toereeckentlijck maer waerachtelijck in Christo, allen zijnen navolghers die mede gherechticheyt plegende, al en waert oock maer met die eene gherechticheyt van Christum inden gheloove aen te nemen, daer door sy Christo werden inghelijft, zijne lidtmaten worden oock zijne broeders ende susters, ende in zijn gemeenschappe komen, overmidts die ghenade in Christo vande verdoemenisse verlost, ende int leven doet heerschappen. Maer soo yemant oock veel sonden bedreven hebbende hem soude mogen bedroeven van zijn onghelijckheyt met Adam, daer inne datmen van Adam niet dan van eene zonde en leest, maer dat hy veel zonden heeft bedreven, waer door hy soude moghen vreesen, dat overmidts hy zijnre sonden menichvuldicheydt gheslooten soude zijn buyten die ghenade Christi. Soo vint sulck een overvloedigen troost inde spreucke van’t xvj. veersken, houdende dat het oordeel is gekomen uyt een sonde tot verdoemenisse, maer die gave ofte die ganeda uyt veel sonden tot rechtvaerdicheyt.

243.
Daer sietmen u een voordeel dat ’waerlijck niet kleyn en is waer inne die genade den zonde te boven gaet: behalven ’t welck men noch een ander vint hier inne begrepen, dat noch al treflijcker, grooter, ende meerder is, 2 2 Mat. 12. 2.4 te weten dat het inde macht niet en is vande zonde, den sonden eenmael, ja oock dickmael ghesondicht hebbende, daer door eeuwelijck ende onveranderlijck Christum (den sterckere) 3 3 Rom. 6. 19. met zijn ghenade uyt te weeren, ende den sondaer also in zijn banden te verstricken dat hy sich nemmermeer en soude moghen keeren vanden ouden Adam totten nieuwen dats tot Christum, om zijn leden te begheven tot dienste vande gherechticheyt: maer dat daer jeghen de ghenade in Christo Jesu door die weder-gheboorte so machtich is, dat sy den herboorne te recht heyligen, oock door waerheyts kennisse waerijck vande sonde vry maken mach, die so stadelijck uytweeren uyten herboren die mannelijcke ouderdomme Christi 4 4 Joan. 8. 32. 36. bereyct hebbende, dat hy voorts niet meer sondighen nochte zijne leden tot dienstbaerheyt vande ongerechticheyt begeveb eb mach ende midtsdien hem door die liefde Godes in 5 5 1. Joan. 3. 9. 5. 18. Christo Jesu met Gode so on-af-scheydelijck vereenicht dat hem voorts meer noch doot noch leven, noch Enghelen, 6 6 Joan. 17. 21. 22. 23. noch Furstendomme, etc. en mach scheyden vande Liefde Godes die daer is in Christo Jesu onsen Heere, 7 7 Rom. 8. 38. 39. blijct daer in nu die genade Godes in Jesu Christo niet onmatelijcke veel groter en machtiger dan die sonde in Adam.
244.
Ick weet wel dat dese mijne meninghe u mishaecht, maer sy behaecht my, om dat ick die hier ende elwaerts so naecktelijc als crachtelijck betuycht vinde inde H. Schriftuere. Doch op dat sulck mijn ghevoelen u te minder gedye tot aenstoot ende verbitteringh jegen my, soo neemt hier af getuychnisse van gelijcke gevoelen in Augustino, daer af ghy so veel, ende van Calvino daer af ghy niet luttel hout, als sy voor u zijn in eenige spreucke die Calvijn self, als wel gheseyt zijnde


tot verscheyden plaetsen verhaelt uyt Augustino ende luyt aldus: 1 1 Inst. ij. 59. Die ghenade om int goede te volharden indien hy wilde, was Adam ghegheven, ons wert ghegheven dat wy willen, ende met die wille die begeerlickheyt overwinnen. Hy hadde het vermogen soo hy wilde: maer niet het willen om te moghen: ons wert ghegheven het willen ende het moghen, die eerste vryheydt was vermoghen te hebben om niet te sondighen: Maer d’onse is veel grooter, te weten, niet te mogen sondighen, op datmen nu niet en soude wanen dat hy spreeckt vande onvolmaecktheydt na desen leven, soo neemt hy een weynich daer na aleen twijfele wech. Want soo seere (seyt hy) wert der Heyligher wille ontsteecken, dat sy daeromme moghen, om dat sy soo willen, ende dat sy daeromme willen om dat Godt werckt dat sy soo willen. So verde spreeckt Calvijn uyt Sint Augustijn, men mach immers volmaeckte stantvasticheyt der wederboornen met gheen woorden (mijns bedunckens) naeckter ende heerlijcker uyt spreecken dan Augustinus doet, ’tWelck Calvijn als wel gheseyt zijnde verhaelt. Laet ons hier by nu noch alleen een eenighe plaetsche stellen die selve meninghe met brenghende uyt Calvino die aldus schrijft.

245.

Metten kortsten zyl. (Sorbonisten) 2 2 Comm. 1. Ioa. 3. 9. kennen gheen ander gaven des Heylighen Gheests, dan dat hy maeckt dat wy moghen goet willen, indient ons belieft, maer Sanckt Jan spreeckt hier wel anders: want hy leert niet alleen dat wy macht hebben om niet te sondighen, maer dat die beroeringhe des Heylighen gheests van soo grooter kracht is, dat hy ons gestadighe onderdanicheyt vande rechtvaerdicheyt. Ende hier beneven zijnder noch wel ander plaetsen inde Schrift, door welcke men mach kennen dat de Heyligen geest den willde sulcx reformeert, dat sy niet anders en mach zijn dan oprecht. 3 3 Ezech. 36 29. Want Godt betuycht dat hy zijnen kinderen sal gheven een nieu harte, ende belooft dat hy sal maecken dat sy in zijn ghebooden ende wetten sullen wandelen, hier by noch ghevoecht dat Sanct Jan hier niet alleen en leert met wat kracht dat God eenmael inden mensche werckt: maer hy bevesticht klaerlijck dat den Heyligen geest zijn genade in ons ten eynde toe volvoert in sulcker voeghen dat daer oock beneven het nieuwe leven sy een sekere ende stantvastighe volherdinghe. Dat schrijft Calvijn selve. Niemandt onderwinde sich der herboornen volhardicheydt klaerder ende stercker te beshrijven, hy sal werck vinden, so veele sy nu hier ghenoech tot verklaringe van’t tweede stuck, te weten vande onghelijckheyt vande ghenade ende zonde, alwaer die genade onghelijck veel grooter ende meerder blijckt dan de zonde.

246/

Comende nu voorts van daer op’t derde stuck, 4 4 3. te weten op die verghelijckinghe van gave mette sonde by Paulum hier ghestelt vinde ick daer dese woorden: want ghelijck door eens menschen ongehoorsaemheydt veele sondaren zijn gheworden: also zijn oock door des eenighe gehoorsaemheyt vele rechtvaerdighen gheworden, ende staet daer naest voor oock gheschreven ’tgene hier na volcht. Daerom ghelijck door des eenighen zonde die verdoemenisse is ghekomen over alle menschen: Alsoo is oock door des eenighen gherechticheydt die rechtvaerdinghe des levens ghekomen over allemenschen, in dese beyde spreucke Pauli, is volkomen ghelijckheyt, soo dat sich het eene gantschelijcke heeft jeghen het eene, als het ander teghen ’t eene: vande laets-ghestelde sproocke verset xviij. sal ick hier na breeder op sich self moeten handelen, als wesende een vande sproke die selve in gheschille staet, dus lijde ick die nu hier voor by.

247.

Alsooo versta ick onder verbeteringhe alder 5 5 Rom. 5. 19. Godtverstandighen dat d’Apostel int verset 19. hier voor ghestelt naecktelijck uyt beelt dese meyninghe: Ghelijck als veel menschen Adams ongehoorsaemheyt navolgende sondaren worden: Also worden oock veel menschen Christi ghehoorsaemheyt navolghende rechtvaerdighen. Want sonder het navolgen van Adams onghehoorsaemheydt en wordt niemant een sondaer. Ende sonder het navolgen van Christi rechtvaerdicheyt en wert niemant oock een rechtvaerdighe. Soot te wercke gaet over d’een zijde met Adam: recht alsoo gaet het oock te wercke over d’ander zijde met Christo, want datmen dit worden van veele sondaren soude willen trecken uyten lichamelijcke gheboorte van Adam en mach alhier in desen sproocke gheensins gheleden worden, overmidts dit woordeken veele sondaren. Ghemerckt hier niet en staet als int voorgaende aller menschen, ende ghyluyden niet en lijdet dat veele maer niet alle menschen sondich van Adam worden ghebooren. So dat dese sproke hier plattelijck dese voorschreve uwe meninge wederspreect, want daer aen beyden zijden wert geseyt vele: maer niet als daer voor al.

248.

Maer boven dat is hier sodanigen ghelijckheyt noch aen wederzijden gestelt by den Apostel datmen dese sproke (sonder die selve gheweldelijck te verkrachten) gheensins en mach trecken uyt die lijflijcke gheboorte ende ghemeenschappe daer uyt ghesproten van ende met Adam ten waer men dan mede wilde segghen dat oock veel rechtvaerdighe zijn gheworden door die lichamelijcke gheboorte ende ghemeenschappe daer uyt ghesprooten van ende met Christo. Dit leste enmachmen niet seggen. Want niemant na de lijflijcke gheboorte van Christo en is gekomen. Nochtans moet het over die zijde van Christo niet anders toe gaen dan over die zijde van Adam. Want ghelijck het een is gheworde, alsoo is oock ’tander gheworden. So schijnt dan notelijck te volgen na dien niemandt rechtvaerdich en wordt door die lichamelijcke geboorte ende afcomste van Christo: dat alsoo oock niemandt


een sondaer en wort door die lijflijcke gheboorte ende afcomste van Adam, ende bevint sich hier alsoo, dat dese spreucke alleen meer dan ghenoechsamelijck ende oock krachtelijc vernielt uwe opinie vande aengeboren quaetheydt ende zondicheyt. ’t Welck onse hooftgheschille in al dit schrijven is, so blijckt hier uyt oock die meyninghe des Apostels geweest te zijn, dat even alsoo als veel menschen door ’tnavolghen van Adams ongehoorsaemheyt sondaren worden, dat van ghelijcken mede even alsoo door ’t navolgen van Christi ghehoorsaemheyt veele rechtvaerdighe worden.

249.
Alsoo sietmen nu in dese voorschreven drie stucken, dat des menschen doen ofte werck notelijcke wort veryescht, niet min tot die ghemeenschappe met Adam dan met Christo. Dat die ghenade in grootheyt die zonde te boven gaet, niet alleen int vergheven van veel sonden, maer oock int maecken datter niet meer en wort ghesondicht: ende dat die gelijckheyt daer inne lijdt, dat alsoo alle die Adam na-volghen in zijn onghehoorsaemheydt in Adam sterven, alsoo mede alle die Christum navolghen in zijn gehoorsaemheyt in Christo leven, ende blijckt uyt alle ’tselve dat niet alleen vast staet onverwonnen, maer oock on-aenghevochten, mijn bewijs dat die Catechismus de voorsz. sproke Roma. 5. 12. sulcx t’onrecht aen trecke tot bewijs van de aenghebooren verdorventheyt, dat die selve oock krachtelijck door dese sproke wort wedersproken ende alleen ghenoechsaem is om die uwe opinie te vernielen. Dit saechdy oock self wel so men merct, te weten dat ghy niet altoos connende trecken uyt dese sproke tot bewijs uwes voornemens, daer voor ’t selve (rechts als oft een groote ongheschicktheydt ware die door dit mijn ghevoelen uyt Pauli woorden soude volghen) gheschreven hebt aldus.

250.
Aldus valt u voornaemste bewijs, 1 1 Ministers. daer mede ghy poocht goet te doen dat de Catechismus dese sproocke tonrecht aen-treckt op de aenghebooren verdorventheydt des menschen, ja dat de selve sproocke teghen ons is. Rechts of Paulus naer u ghevoelen geseyt hadde: Ghelijck Adam niet door zijn natuere ofte buyten zijn toedoen, maer buyten zijn natuere, ende principalijcke door zijn eyghen werck ofte toedoen ghesondicht ende den doot verdient heeft: Alsoo oock alle menschen sondighen, niet door haer natuere ende sonder haer toedeon, maer buyten haer natuere, ende met haer toedoen, ende maecken hen selven schuldich des doots. Also soude Paulus na uwe opinie plat het wederspel jeghen ons in dese plaetse leeren, ende root uyt missaecken dat yemant sondich is voor dat hy oudt zijnde de gheboden des Heeren dadelijck over treedt, ende hier op duydet ghy die woorden: Naer dien sy alle ghesondicht hebben, rechts of d’Apopel daer van werckelijcke ende dadelijcke sonden spraecke.

251.

Alsoo vrunden: 2 2 I. wat dunckt u dat mijn ghevoelen hier inne niet plat over een stemt met dese woorden des Apostels? Dunckt u alle sulcx absurd ofte ongheschickt? mocht die onverdorven Adam sondighen niet uyt zijn natuere, souden wijt niet vermogen? geschiet in Adam door zijn eyghen toedoen, waerom in ons sonder ons toedoen? alsoo houde ick oock den Apostel hier voor my, ende plat jeghen u. als die hier ront uyt missaeckt dat yemant verderft sonder zijn dadelick overtreden. Dunckt u dat o grooten absurdum, volcht niet alle mijn ghevoelen in desen jeghen het uwe nootsaeckelijcke uyt des Apostels woorden in dit gantsche Capittele? Dat bewijse ick daer, noch oock hier voor krachtelijcker dan ghy vermoocht te wederlegghen, ende dit uyten ommestaende self by den Apostel daer verhaelt: Condy nu sulcx onpartijdelijck na dencken, ende d’uwe strijdigh vinden met des Apostels woorden, ende my voorts meer gheen onghelijck gheven dat ick gheender mensche vremde, ja strijdighe beduydinghe boven, ja teghen des Apostels klare woorden, en mach ghelooven, hoe moochdy my oock onghelijck gheven daer inne dat ick die woorden Pauli, naer dien sy alle ghesondicht hebben: beduyde op die dadelijcke sonden? spreeckt hy die woorden daer af niet, waer af salt dan zijn? of staen die woorden daer vergheefs? waer spreeckt hier d’Apostel een eenich woort van die aengheboren zonden? vande dadeliijck sonden spreect hy onlcohbaerlijck. Souden ick u luyden dan ghelooven in u segghen dat Paulus hier niet seyt? Souden ick den Apostel niet geloven int ghene hy hier uytdruckelijck seyt om dat ghy niet en seght?

252.

Maer wy segghen hier jeghen dat d’Apostel alhier spreeckt vande zonde daer mede 3 3 Ministers. alle menschen in Adam ghesondicht hebben, ende bewijsen dat uyt het vervolch dese Capittels, alwaer Paulus int neghenthiende versedt seyt dat door eens menschen onghehoorsaemheyt veele sondaren geworden zijn.

253.

Terstont hier na bekendy dat wy-luyden als die noch niet en waren, in Adam niet en mochten zondighen oock niet in hem ghesondicht en hebben: ende hier seghdy dat wy in Adam ghesondicht hebben. So verwerdy u self in dit u werregaren. Sondigen is immers een werck. Bekendy niet self dat die niet en is gheen werck en mach doen? Wy waren niet, soo ghy oock bekent, hoe mochten wy dan in Adam sondighen? Wat is meer jeghen u, soo is oock u bewijsreden het neghenthiende verset Roma. 5. een vaste bewijsreden jeghen dese uwe opinie: soo hier vooren terstont klaerlijcken is ghebleecken, souden ick dan ghelooft hebben soo luttel insiens by u te zijn gheweest, dat ghy int vechten ’t Swaert by der sneede grijpende u selfs niet my en soudet quetsen? Dat ghy sproocken die uwe omstoten bestaet te misbruycken tot des selvens bevestinghe.


254.
Wilmen dat oock verstaen vande dadelijcke 1 1 Ministers. sonde gheheel ende al afghescheyden van Adams sonde, hoe kanmen met waerheydt segghen dat wy sondaers zijn door Adams onghehoorsaemheyt.

255.
Wilmen dat oock verstaen vande aenghebooren 2 2 N. sonde: hoe canmen met waerheyt seggen datter veel rechtvaerdighe zijn gheworden door Christi ghehoorsaemheyt? verstaet mijn, daer staet ghelijck als door des eenigen onghehoorsaemheyt, etc. also oock door des eenighen ghehoorsaemheyt, etc. soo dat het over d’eene zijde toegaet als over d’ander zijde, ende mosten midtsdien oock veele (daer staet niet wy, soo ghy t’onrecht stelt) door een aengheboorene ghehoorsaemheydt rechtvaerdich worden. Want sal ’teen aengheboren zijn, ’t ander moet oock aenghebooren zijn, ghemerckt het ghelijck over weder-zijden toegaet. Anders soude d’Apostel hier oock wel hebben weten te seggen. ’tEn is niet met het worden der zondaren als met het worden der rechtvaerdighen, want het een wort aenghebooren, maer ’tander niet. So handelt d’Apostel daer voor segghende. Maer ten is niet met die zonde als met die gave, so doet hy hier niet, maer seyt ghelijck dit alsoo dat. Gelijckheyt stelt hy ons hier voor, niet onghelijckheyt die ghyluyden hier dicht. Salt nu ghelijckheyt zijn, soo doet blijcken datter veele rechtvaerdich worden door Christi aenghebooren gehoorsaemheyt: gelijck ghyluyden wilt segghen dat niet veele soo d’Apostel seyt, maer wy alle te samen sondaren worden, door die aenghebooren onghehoorsaemheyt Adams.

256.
Is u dit onmoghelijck, soo’t is, gemerct niemant na den lichame van Christo is ghekomen, ende wildy niet openbaerlijck arbeyden om onghelijckheyt te maecken (daer den Apostel naecktelijck ghelijckheydt stelt (dat gheen lief-hebbers der waerheyt en betaemt) wat moochdy hier anders doen dan rondelijck met my te bekennen dat d’Apostel hier niet en handelt van aenghebooren, maer vande na-ghevolchde onghehoorsaemheydt Adams, die alle sulcke navolgers maeckt tot sondaren, gelijck ghy doch over d’ander zijde moet bekennen, dat d’Apostel hier spreeckt niet van aenghebooren, maer vande na-ghevolchde ghehoorsaemheydt Christi die alle sulcke navolger maeckt tot rechtvaerdigen, dit bekennende acht ick dat ghy die waerheyt eere, ende u self gheen schade en sult doen, daer inne dat ghy so openbare waerheyt niet en wederspreect. Maer want hier voor mede wat van desen is gheseyt wil ickx daer mede nu ghenoech laten zijn. Den verstandigen is haest, den onverstandighen nemmermeer ghenoech geseyt.

257.
Doch immers geen na-dencken te laten, heb ick noch moeten segghen aldus: Adams dadelicke sonde hadde zijnen oorspronc uyt die ongeloovicheyt. Wt dese selve wortel spruyten ooc onse dadelijcke sondē, wat dunct u nu dat onse sonde geē gemeenschap en heeft met Adams sonde? also heeft mede onse ghehoorsaemheyt ghesproten uyten wortel des geloofs in Jesum Christum mede ghemeenschappe mette gehoorsaemheyt Jesu Christi ende machmen midtsdien even soo wel seggen dat die ongelovige menschē sondaren zijn door Adams onghehoorsaemheyt: als dat de ghelovighe menschen ghehoorsaem zijn doordie gehoorsaemheydt Christi. Luyt dat soo wonderlijck? soo leest eens met opmerckinge hoe menichmael gheschreven staet: ende hy wandelde in zijns Vaders (Jeroboams) sonden, inden welcken hy Israel hadde doen sondigen. Hier sietmen doorgaens die zonde Jeroboams zonde ghenoemt, metten welcken hy (door zijn exempel) Israel dede sondigen, oock na lange jaren na zijn overliden. So machmen hier immers niet loochenen dat het Af-Godische Israel te recht in desen geseyt wort te wandelen in Jeroboams zonde, ende door die selve als hem daerinne na-volghen, Af-Godische sondaren gheworden waren, ghelijck nu Jeroboam d’eerste deure was daer deur Israel ingingh totter Afgoderye, ende daerom altijdt Jeroboams zonde was ghenoemt. Alsoo is Adam d’alder eerste deure geweest daer door alle ongheloovighe totter sonde ende doot gaen: Ende alsoo is Christus d’eerste deur, daer deur alle geloovighe inne gaen totter gherechticheydt ende ten leven, siet dese mijne verklaringhe ende bewijsinghe en behoore ick niet te halen uyt die verborgene oordeelen Gods, maer trecke die uyten alghemeynen zinne vande openbare verklaringhe vande oordeelen Godes door zijn Heyligen geeft ons doorgaens inde Heylighe Schriftuere betuycht.

258.
In wat verstant datmen van alle menschē 3 3 Ministers. jonck ende oudt seggen mach datse in Adam ghesondicht hebben, ende door d’onghehoorsaemheyt Adams tot zondaers gheworden zijn, verklaren wy aldus. Ten eersten dat haer die zonde ende overtredinghe Adams (in wiens lendenen alle menschen waren) door een rechtvaerdich ende onbegrijpelijck oordeel Gods toe-ghereeckent wort, soo dat God swaerlijcken jegen die zonde vergramt ende niet alleen Adam ende Eva, maer alle haer nakomelinghen om haren’t wille vervloeckt heeft.

259.
Over al betoondy dat ghyl. niet een eenige 4 4 N. naeckte Text der H. schrift hier inne voor u hebt, daer mede dat ghy over al voor comt met so verde gehaelde gebogene ende gedraeyde collectie, als oock nu hier met dese: wy waren al te samen in Adams lendenen. Ergo hebben wy alle t’samen in Adam gesondicht. Is dat niet een blaeuwe bewijsinge in so treffelijcke sake? mochten wy als wy noch niet en waren oock yet dencken, willen, doen, of sondigen, hier onder bekendy self neen. Dit saechdy self wel dat niet en dochte, ende neemt daerom een ander sluyp-hol voor handen, te weten dat haer toe-ghereeckent wort, lieve wijst ons waer dat sulcx staet geschreven? waer leestmē dat God Adams misdaet ons allen toereeckent? by den Propheet Ezechiel, daer gheschrevē staet, die ziele die sondicht die sal sterven, 5 5 Ezech. 18. 20. de sone en sal des Vaders misdaet niet draghen? Dit leestmen uytdruckelijck


ende dit is plat het jegendeel van dit voorsz. uwe niet des Heyligen Schriftuers segghen daer voor ghy dit u seggen uyt geeft. Waer leestmen dat God Adams sonde zijnen nakomelinghen toe-reeckent? Dits waerlijck een onbedachte vrymoedicheyt van u luyden. U luyder segghen sonder schrift, ende dat noch plat jeghen die Heylighe Schrift, en is mijn ooghen gheen bewijsinghe, al waerdy oock selven (daer’t wijt af is) Enghelen uyten Hemele.

260.
Ende also van d’eene onbedachte vrymoedicheyt stijgende tot d’ander seghdy stoutelijc dat God niet alleen Adam ende Eva, maer oock alle hare nakomelinghen om haren’t wille vervloeckt heeft. Heeft dan d’eerbaerheyt gheen macht om uwe wangen eens root te doen worden van sulcke openbare additien tot Heylige Schriftuere? waer leestmen dat Adam vervloeckt is? of dat Eva vervloeckt is? Nergens, Nergens. Heeft dan Godt onse eerste Ouders self niet vervloeckt om heur eyghen sonden wille. Soude Godt ons allen om heur zonden wille vervloecken? Waer leestmen datGod alle onse eerste Ouderen ende nakomelinghen vervloeckt heeft om haren’t wille? Noch derfdijt so plat uyt segghen: Heeftmen dan gheen rechte oorsaecke om die Heylighe Schrift t’ondersoecken of die oock soo hout als ghy die leert? Leerdy hier niet dat die Heylige schrift niet en hout? ende die selve stoutheyt so langhe soo meerder tonende vaerdy daer inne voorts, ende treedt inden onbegrijpelijcken oordeele Godts, om u daer mede te bedecken. Sijn die onbegrijpelijck, soo zijn zijt oock voor u, wat port u dan die sekere geopenbaerde oordeelen Gods te laten varen, om na die oordeelen die u verborgen zijn, te oordeelen, jeghen die geopenbaerde oordeeln Gods? wat anders, dan dat ghyluyden self wel verstaet dat dese uwe duystere opinien opentlijck strijden jeghen die klare ende gheopenbaerde oordeelen Godts? dese en houden niet so uwe opinien doen dat God alle Adams nakomelinghen vervloeckt om Adams sonde, maer wel ter contrarien, dat Godt elck straft om zijn eyghen, maer niemant om een anders sonde. Seecker nadien wy weten dat die ghetuyghenisse van die openbare oordeele Godts inde Heylighe Schrift wesende, waerachtich zijn: ende uwe opinien ons hier een gevoelen voort brenghen van verborghene oordeelen Gods, jeghen die gheopenbaerde strijdende: Soo ist wonder dat ghy die verborghen ende self by u ghedichte oordeelen Gods, sonder eenich schriftelijck ghetuych daer af te hebben, cont houden waerachtich te wesen, gemerckt ghyluyden soo doende niet seer bedecktelijck die klare tuychghenisse der Heyligher Schrift van Gods gheopenbaerde oordeelen moet houden voor onwaerachtich, ende dat gheen minder quaet en is, Gode in sich selfs twistich maeckt ende strijdich, soo dat die verborghen oordeelen Gods snoer recht strijden souden jeghen die gheopenbaerde, ende maecktmen doorgaens vanden eenvuldighen waerachtighen, ende oprechten Gode, een dubbelden, valschen, ende beveynsden God, die met sich self twistet, anders seydt dan waer is, ende neen seyt daer hy ja meent, met dese uwe opinie vande verborghen oordeelen Gods, maer want hier af voor noch wat is gheseyt, soo wil ickx hier nu by laten.

262.

So yemant dit te weten dat God niet alleen 1 1 ij. 147. 148 Minsiters. Adam en Eva, maer oock alle heure nakomelingen om harent wille vervloect heeft, wil lochenen, die lochene oock dat Godt om der eerster zonde wille die aerde vervloeckt heeft, niet alleen voor Adam, maer voor alle zijn nakomelinghen.

263.

So men u meer leest, 2 2 N. so men min eerbaerheyts in u vint. Hier voechdy noch van nieus weder u seggen totte Heylige schrift (die en seyt immers niet dat God die aerde vervloecteniet alleen voor Adam, maer oock voor alle zijne nakomelinghen. Dit seght ghyluyden vrymoedich uyt u selve. Immers die schrift seyt wel uytdruckelijck, die aerde sy vervloeckt in dijn werck. Hier voecht ghyluyden toe u goedt-duncken, te weten, ende voor alle dijne nakomelingen, is dat die Heylighe Schrift ghetrouwelijck ghehandeldt? Of men dan sulck u onwaerachtich segghen lochende: soudemen daerom die waerheyt der Schriftueren lochenen? Of is u luyder segghen het segghen vande Heylighe Schrift? Immers of men u segghen loochende, houdende dat God Adam, Eva, ende alle heure nakomelinghen vervloeckt heeft: soudemen daeromme die Heylighe Schrift loochenen? die en seyt dat nerghens, ghyluyden seght dat hier ront uyte, merckt ghy dan noch niet dat die waerheyt der H. Schriftueren self dit u onwaerachtich dichten, versieren, ende toe voeghen totte Heylighe Schrift lochent end beschaemt? Soude yemant loochenende tgene de Heylighe schrift nergens seyt, die Heylighe schrift moeten lochenen, om dat hy lochent ’tgene ghyluyden jeghen die schriftuere segt? O mannen waer gady? want dus doende soudy also willen seggen. So wie daer lochent ’tgene wy seggen, al en seyt schoon die Heylige Schriftuer sulcx niet, die lochent het gene dat die Heylige schrift seyt. Wat is dat anders gheseyt (dan men moet onse segghen meer gheloofs geven dan die Heylige schrift? wat hebt ghyluyden meer berispt inden Catholijcken? wat is dit oock anders dan (soo Calvijn opentlijcke schrijft) dat die leere die wy houden, 3 3 Cal. de la predestin. 14. verso. en mach van niemant verdoemt worden, dan vanden ghenen die daer wanen wijser te wesen dan den Heyligen Geest? dat is vermetelijck gesproken, of niemant mach vermetelijck spreecken.

264.

Dit’s waerlijck te hooghe ghesteeghen: Dit is openabare toe-voeginghe totte Heylighe Schrift: ende dit is dooden den ghenen die God niet gedoot en wil hebben: Meendy dan dat God naer u oordeel ghevoecht soude hebben, soo hy Adam ende Eva hadde willen vervloecken? Of soude hy niet doe soo wel henluyden, als hy onlanckx daer nae Cain hebben konnen vervloecken? Dit seidy immers dat Godt niet en heeft ghedaen, nerghens heeft hy Adam of Eva self vervloeckt, hoe komdy dit Gode


toe te dichten? Ja oock dat alle heure nakomelinghen om heurent wille vervloeckt souden zijn? Men mach immers sonder een vergheefs ende spottelijck werck te doen, den gheenen niet vervloecken die nu al van selfs vervloeckt is. Waren al Adams nakomelingen al vervloeckt om Adams sonden wille. Soo doet die al-wijse ende ernstighe God veel mael wat spotlijcx, ja sotlijcx ende vergheefs, als hy totten volcke Israels dreycht te vervloecken den a Beeldemakers, 1 1 a Deu. 27. 14 die zijn b Ouders niet en eert, 2 2 b 16. die zijns naesten palen c overtreet, 3 3 c 17. den d blinden doet dolen, 4 4 d 18. ’toordeel van e Weduwen ende Weesen verkeert 5 5 e 19. ongheoorlofde by-slapinghe hanteert, ende veele onder andere derghelijcke. Want alle sulcx soo sy al te vooren van Gode om Adams sonde vervloeckt waren, even so vergheefschen spottelijc ende sottelijcke moeyte soude zijn, als een dooden te dreyghen metter doodt.

265.
Merckt dan eens dat ghy niet dan quade collectien met meynen ende met toevoechselen totter Heyligher Schrift,sonder alle Schrift opentlijck jeghen die ware Schrift, in dit u Schrift uwe opinie niet alleen qualijcke vbevesticht, maer self daer door over al ter nedervelt, ende selve ommestoot, ende speurt eens met ernst om in die Heylighe Schrift na andere bewijsinghe dan dese, te weten na klare vaste ende uytgedruckte sententien, om daer mede dese uwe opinie te bevestighen, want (mach ick waerheydt veylich segghen) soo acht ick dat dese daer toe niet altoos en doogen.

266.
Die loochenen oock dat hy God om der 6 6 Ministers. eerster sonden willen allen menschen den lichhamelijcken doot, met alle krackheyden ende ellendigheyden onderworpen heeft.

267.
Vande menschelijcke ellendigheydt houde 7 7 N. ij. 7. 115. 144. ick u hier voor soo wel vernocht te zijn, dat ghy u des niet en hebt te beklaghen, soo ick vande lichamelijcke doot dencke hier na ter gelegender plaetsen te doene, ende vinde hier als doorgaens dat ghy uwe aenghevochten ende onbewesen opinie niet anders voorstelt dan of u die by my al toeghelaten of by u al vast bewesen ware, dits beyde noch verde te halen soo ick mercke.

268.
Op alsulcker wijse machmen segghen dat 8 8 Minsiters. alle menschen in Adam ghesondicht hebben.

269.
Op sulcker wijse machmen oock segghen, 9 9 N. maer niet bewijsen dat een Tyran rechtvaerdelijcke handelt, als hy den misdader selve sparende alle des selfs afkomste oock seuyghelinghen aen de Borsten onschuldelijcke doet vermoorden: op alsuclker wijsen machmen oock segghen, maer niet bewijsen, dat wyluyden altsamen over drie ofte vier duysent jaren, als wy noch niet en waren, wat gedacht, ghewilt, ende ghedaen, dat is gesondicht hebben: ende alsulcke wijsen machmen dan oock segghen dat wy als wesende in Adams lendenen mede met hem gelovende, omns totten Heere bekeerende, ende alsoo int bloet Christi ghereynicht zijnde, suyver, heylich, ende oprecht ghebooren zijn door’t middel van sulck ons goet werck by ons in Adam ghedaen.

270.
Ghyluyden niet vermoghende te wederlegghen 10 10 Ministers. mijn bewijsreden dat wy in Adams lendenen zijnde niet en mochte sondighen, ghemerckt sondighen niet en mach gheschieden, sonder wat te doen, ende die ghene die noch niet en is, oock niet doen en mach staet my di gheheele argument toe, maer seght: Wy seggen dat wy in Adams lendenen ghesondicht hebben om dat ons Adams zonde van weghen dat wy uyt zijn lendenen voort ghesprooten zijn toe-ghereeckent wort.
271.
Ghyluyden bekent hier opentlijck (wie macht lochenen, 11 11 N. dat wy self in Adam niet ghesondicht en hebben, daer by seghdy noch dat ons Adams sonde toegerekent wort, dit seghdy vromelijck, dit leestmen nergens, ende dit u segghen wildy ons als oft Godt sprake vroet maken. God seyt uytdruckelijck dat de zoon des Vaders misdaet niet en sal draghen, wie salmen hier gheloven? Gode inde Heylighe Schrift? of u luyden uyt u vernuft?
272.
Ghyluyden bekent self dat Adam zijn eygen 12 12 Ezec. 18. 22. sonde niet en wert toe-gherekent om zijn gheloofs wille. Die H. Schrift tuycht oock opentlijck dat God des bekeerden zondaers (daer voor ghyluyden Adam bekent) eyghen ongherechticheydt niet meer en wil ghedencken, dat is dan oock niet toe-rekenen: ende ghy derft hier noch segghen dat God ons, die aen Adams zonde gants onschuldich zijn die zonde Adams noch toe-rekent. Is dat niet eenen Tyranissen Godt teghen zijn eyghen woordt ghedicht, wat sal’t dan zijn? 13 13 Prov. 17. 15. Salomon seyt die den schuldighen ongestraft laet ende den onschuldighen veroordeelt, zijn beyde d’een soo wel als d’ander een grouwel voor Gode. Beyde dese grouwelijcke stucken schrijft ghyluyden stoutelijck toe den rechtvaerdighen ende barmhertighen Gode, beyde opentlijck teghen zijne uytghedruckte rechtvaerdigheyt ende barmherticheyt strijdende. Seghdy niet self uytdruckelijck dat Adams sonde hem niet ter verdoemenisse en mocht schaden, na dat hy hem bekeert hadde? Seghdy hier niet terstont voor desen dat God alle die nakomelinghen van Adam ende Eva om harent wille vervloeckt heeft? wat seghdy met dese dingen doch anders, dan dat God Adam den rechtschuldighen ongestraft laet: ende daer teghen den onschuldigen (al zijn onnoosele afkomste) veroordeelt? maeckt ghyluyden alsoo doende vanden bermhertigen Gode niet eenen grouwelijcken Tyran? een Tyran (seg ick noch) die self bedrijft dingē die God self seyt (door zijnen Heyligen geest) een grouwel voor hem te wesen? waer leestmen vanden rechtvaerdighe Gode sulcke grouwelijcke tyrannye gepleecht, niet inden lichamen van eenighe persoonen, dien mogelijck het vroech sterven nutter was dan het langhe leven, maer int verderven, int quaedt doen worden, ende int verdoemen ende vervloecken vande zielen van alle Adams nakomelinghen? Wildy hier niet


wederom u selve met sulcke lasterlicke grouwelen die ghy den lieven Gode op dicht lopen, verberghen in uwe ghedroomde versierde ende (u self) onbekende oordeelen Godes? dat ghy een sulcken toe-voechsele totter Schrift? een sulcken weder-schriftelijcken, of een sulcken Gods-lasterlijcke ende grouwelicken woort in mijn Schrift wist te noemen: O wat bitterder pennen soude ick teghen my vernemen?
273.
Maer ter saecken is dat u segghen waerheydt, dat wy in Adams lendenen ghesondicht hebben: hoe salt logen zijn dat wy oock in Adams lendenen ons totten Heere bekeert hebben? mochten wy in Adam ’tquade doen, wy mochten in hem oock ’t goede doen, na dit u luyder segghen, ’t welck ick nochtans beyde voor valsch houde na mijn voorgaende bewijsreden, dat hy niet en mach doen die self noch niet en is, ’twelck ghy my rondelijck toestaet, maer heet Adams sondighen ons sondighen, om dat het ons toeghereknt wordt? waerom sal Adams bekeeringe niet mede ons bekeeringhe zijn, ende ons oock toegherekent worden? Of sal hier die zonde overvloeyen maer die ghenade niet? Soo en spreect Paulus niet Rom. 5. 20. Lieve seght doch is sondighen een werckinghe oft een lijden? ’t En is gheen lijden, ’tis dan een werck. Mach dan oock yemant sondighen sonder een werck te doen. Dat is sonder dadelijck te sondighen? Sondicht metter begeerten, sondicht metter willen, of sondicht metter tonghen sonder eenich werck metter hant te doene, sal’t daerom een ondadelijck sondighen zijn? Of is begeeren ende willen niet soo wel een dadelijck werck der zielen, als het spreken, dootslaen, steelen, etc. des lichaems? Siet nu hoe u d’eene ongeschictheyt in d’ander treckt.

274.
Ghelijck men soude moghen segghen dat Adam gheloovende in Christum Godt den 1 1 Ministers. Heere in Christo voor zijne zonden voldaen heeft, hoe wel hy inden vleesche niet en was doen Christus leedt, ende veel min dadelijck in zijn eygen persone tot voldoeninge zijnder zonden geleden heeft, maer dat wort gheseyt door toe-rekeninge, waer door hem het lijden Christi tot verghevinghe zijnder zonden is toegherekent gheworden.
275.
Telcken als ick van u seggen klaer schriftelijck bewijs verwachte, 2 2 N. sie ick u luyden voort komen met u luyder eyghen segghen, met verreghehaelde collectien ende met menschen duncken, ende dat noch met dingen die niet tot vast-makinghe maer tot omstotinge van dese uwe opinie dienende zijn. Ghyluyden bekent dat wy in Adam niet dadelijck ghesondicht en hebben, ghy moocht niet ontkennen datmen sonder dadelijck werck niet en mach zondighen, ende ghy Sophistiseert (maer niet subtijlijck) des niet te min noch dat wy gesondicht souden hebben daer inne, dat God ons self niet ghesondicht hebbende, Adams sonde toe-rekēt. Is dat niet eē wonderlijcke bewijsinge? bewijsinge segge ick die voortkomt niet uyt ongeleerde lekē, maer wt geleerde (daer voor ghy u hout) Predicantē?
276.
Dat die krachte vanden bitteren doodt Christi streckende is niet min te rugge totten eersten, als voorwaerts totten laetsten mensche, die daer ghelooft in Christum, houde ick met u warachtich. So houde ick mede voor warachtich dat niemandt anders dan die sich bekeert totten Heere ende in Christum gelooft, die salichmakende genade Christi deelachtich en mach worden. Nu en meyne ick niet dat yemant oock ghyluyden selve niet ontkennen sal dat sich totten Heere te bekeeren, ende in Christum te ghelooven, wercken zijn, niet Godes, maer des menschen. Want God als noyt van sich self afghekeert zijnde gheweest, en mach sich niet tot sich self bekeeren. Soo en mach oock God die’t self al weet, niemants seggen gelooven.

277.
Ghyluyden bekent nu self dat Adam dese beyde wercken van sich totten Heere te bekeeren, ende van in Christum te ghelooven, dadelijck niet toerekentlijck inder waerheydt heeft ghedaen. Alsoo hadde hy mede dadelijck dien afkeer van Gode ende het niet ghelooven van Godes woort ghedaen. Hebben wy nu dit eerste quaet werck vande af-keer ende ongheloovicheydt, self mede als in Adams lenden wesende ghedaen: Wy hebben immers oock het na-volghende goet werck vande bekeeringhe tot Gode, ende vant gheloove in Christum mede in Adam ghedaen, ghemerckt wy immers doe soo wel het niet toerekenen van Adams sonde ende straffe om sulck ons goet werck in Adam, als het toerekenen van Adams zonde ende straffe om sulck ons quaet werck in Adam ghedaen genieten, ende deelachtich souden wesen. Twelc soo’t waer is, alst moet zijn indien sulck u seggen waer is, soo en mach gheensins waer zijn dese uwe leere, van dat wy quaedt ende verdoemelijck souden ghebooren zijn van een Adam die self als hy ons wan, goet was ende inde genade stont, om zijn, niet onse sonde, die hem self ende oock ons al vergheven was ende niet toegerekent. Wildy dan noch ten laetsten niet eens mercken dat al dit u menschen duncken, niet alleen teghen de Heylige Schrift, maer oock teghen dese uwe eyghen opinie opentlijcken strijdet?
278.
Het is immers onlochbaer, wilmen die genade Christi niet plat uyt kleynder dan die zonde Adams seggen te wesen, dat ons luyden in Adams lendenen wesende, even so weynich Adams zonde ende straffe om zijn gheloofs willen niet, als om zijn ongeloof willen al, toegerekent moet zijn gewees, hier en moochdy u gheensins uyt krommen, ghyluyden immers niet die self leert, dat der gelovigen kinderen heylich zijn ende vry vande onreynicheyt die uyte natuerlijcke geboorte is, als die gereinicht ende geheylicht zijn ooc in moeders lichame, ten waer dan sake dat ghy nu soudet willen loochenen ’t gene ghy hier selve schrijft, te weten dat Adam gheloofde in Christum. Ghy bekent hier oock self dat hem zijn sonde niet toegerekent worde, naer dat hem die in Christo was vergeven. Dat niet toegerekent en wort van Gode en gedenct hy niet meer, ende dat vergevē wort en straft hy niet meer. Soo volcht nu nootsakelijc dat Adam self niet meer eenige straf-


finghe om zijn sonde en was onderworpen, ten waer ghyluyden wilde van Gode so eenen hypocrijtschen Tyranne maken, dat hy metten woorden die sonde vergeeft, maer des niet te min die zonde metter daet straft. Dit luyt lasterlijck van Gode, soo volcht nu dat Adam self van alle straffinghe Godes, soo wel tijdtlijck als eeuwich bevrijt ende quijt was. Is dat so, hoe moghen wy van Adam om Adams willen erven, ’tghene in hem self niet meer en was? zijn wy dan oock ghekomen van een gheloovighe Adam ende midtsdien in’t lichaem van Eva ghereynicht ende gheheylicht: hoe sal’t moghelijck zijn, dat wy yet onreyns, yet sondelijcx, ofte yet quaets, niet alleen uyt onsen gheloovighen maer oock self ghereynichde ende geheylichde Ouderen erven of ontfanghen konnen? Want sulcke straffe was in onse eerste Ouders doe niet meer int wesen, also sy nu waren bekeert, gelovig, ende heylich, in ende door Christum, sy en was daer oock niet meer inde toerekeninge, want het was hen in Christo vergheven. Wast dan daer niet wesentlijck nochte toerekentlijck: hoe mocht het in henluyden wesen?
279.
Wat dan in Adam ende Eva self niet meer en was, als sy kinderen wonnen, dat en mochten sy-luyden heuren eersten kinderen niet aen erven. Die sonde nochte oock die straffe lichamelijck noch na der zielen en was doe syluyden sich bekeert ende in Christum ghelooft hadden (’twelck al voort kinderwinnen gheschiede) niet meer in onse eerste Ouderen self. Soo en mochten syluyden noch zonde noch straffe aen-erven, Cain, Abel, Seth, noch gheen van heure andere kinderen. Seker nadien nu die naeste spruyten uyt dese stamme Adams die self niet en was onreyn, sondich, noch venijnich, gheen onreynicheyt, sondicheydt, of venijnicheydt en hebben mogen ontfangen of deelachtich worden, vermidts die natuerlijcke voort-teelinghe: hoe veel te minder Noe, Abraham, of David immers noch wy-luyden?

280.
Ick sie u luyden door-gaens wonderlijck handelen, niet alleen hier in desen, maer oock in’t stuck vander justificatien, met die imputatie of toerekeninghe. Soo willen wy nu hier nemen of Adams natuere door zijn zonde verdorven was, ende ten eersten ondersoecken of sulcke verderfnisse der natueren Adams gheweest sy toe-rekentlijck, so heeft het niet toe-rekenen Godes tot Adam als hy bekeert was die toe-rekentlijcke verderfnisse zijnre natueren gants wech ghenomen. Want onmoghelijck ist dot het toe-rekenen met het niet toe-rekenen van een selve verdervenisse in hem teffens bestaen mach neven malcanderen. Ende dan moetmen oock segghen dat Adam, noch veel min die menschelijcke natuyre, noyt waerachtelick verdorven is gheweest. Gemerckt die toerekeninghe der dinghen wesen niet en veranderen, maer dit vermach wel die wech-neminghe van ’t verderf datter te vooren in was. Ende soo en mochte Adam noch al mede zijnen na-komers niet aen-erven ’tgene na der waerheydt in zijn eyghen natuere niet en was, te weten dese verdorventheydt, daer by dan dese uwe Leere oock noch al schijnt onrecht te wesen.

281.
Maer seghdy dat Adams natuere door zijn zonde inder waerheydt was verdorven, sulcx dat die verdervenisse na der waerheydt ende niet toe-rekentlijck was in zijn natuere: So heeft Christi waerachtich, niet toe-rekentlijck lijden, Adam ghenesen inder waerheyt, of alleenlijck inde toe-rekeninghe. Seghdy dit laetste, soo maeckt ghy van Christo een bedrieghere, die segghende te willen ghenesen, niet en gheneest, maer den verdorven oft ghewonden Adam laet blijven in zijn verderf, met zijn ongheheylde wonde ende hem des niet te min wil vroet maken, dat hy nu al is ghebetert ende ghenesen, dat waer eenen blinden ghenesinghe toegheseyt, sonder hem nochtans van zijne blintheyt te genesen, maer alleenlijck te segghen, ’t is wel sulcx dat uwe blintheydt inder waerheyt in u blijft, soo dat ghy daer deur noch even als vooren ’t gesicht ontberen, doolen, u stooten ende vallen moet. Maer alle sulcks en reeckene ick u niet meer toe als te vooren. Soude hier Christus Jesus niet on-machtigher zijn om te ghenesen ende goet te maecken, dan Adam was om te wonde ende te verderven? want Christus en soude maer toe-rekentlijck konnen ghenesen ende beteren, ’tgene dat Adam inder waerheydt soude hebben moghen verderven ende wonden.

282.
Dat streckt niet totte grootmakinge, maer wel tot verkleyneringhe vande Lofwaerdige eere Christi, ende en soude hy dan oock met waerheyt den name Jesu niet moghen voeren, als die van gheen waerachtich Salichmaker en ware van zijnen volcke. Maer so men den Heere Jesu Christo desen smadelijcken schant-vlecke niet wil op-legghen (dat waerlijck ooc niet en behoort) so salmen hem voor Jesum dat is Salichmaker, ende niet voor een bedriechlijck Lapsalver, maer voor den eenigen waeren Medecijn-meester houdende ooc moeten bekennen, dat Adam door’t lijden Christi ghenesen is gheweest ende gebetert, niet inde toe-rekeninghe alleenlijck, maer inder waerheydt. Is dat sulcx soo en mach die ghebeterde ende gheneesen Adam niemanden die verderfnisse ende wonde, die hy self niet meer en hadden aen-erven. Siet soo loopt u eyghen segghen over allen zijden oock hoe ghyluyden dat wilt draeyen ende duyden, tot vernieleinghe vande opinie van de aengheerfde verdorventheydt. Die ghy nochtans daer door meynt ende bestaet te bevestighen. 283.

283.

Ghyluyden voortgaende bekent dat het al 1 1 Ministers. te groven verstant soude wesen te houden dat yemandt in Adams Lendenen als Saedt wesende eenighe werckelijcke oft dadelijcke sonde bedreven soude hebben, maer seght dat ghy’t verstaet als ghy te vooren verklaert hebt, te weten, in de toe-reeckeninghe, tot bewijs van welcke uwe meyninghe ghy in-voerdt een Text: segghende: Wy leesen een ghelijcke maniere van spreecken Hebreen 7. Oock Leviticus selve


die thienden ontfanght, 1 1 Heb. 7, 9. is (so te spreecken) in Abraham verthient gheworden, want hy was noch inden Lendenen zijns Vaders, asl Abraham hem Melchisedech te ghemoete quam. Soudemen oock also hier niet mogen argueren: Die thienden gheeft, moet reden ende wille hebben, Levi hadde noch reden noch wille in Abrahams lendenen, so en heeft hy dan gheen thienden gheven konnen?

284. 2 2 N.
Hier voor haddet ghylieden gheseyt, dat ick teghen mijn eyghen schimme vechte. Waeromme dat? Om dat ick bewesen hadde, dat wy lieden als noch niet wesende, doe Adam zondichde, niet doen, ende mitsdien oock niet misdoen, dat zondighen is, en moghten in Adam. Dit mijn heele argument stont ghy my toe. Nochtans seght ghy lieden dat wy al in Adam hebben ghezondight, teghen dit u segghen, dat my loghen of schaduwe dunckt te sijn, vechte ick, dat’s dan teghen uwe, ende niet jegen mijn schimme. Ghy subtiliseert een dadelijcke, ende een ondadelijcke of niet doende zonde. Daer is maer doen of lijden. Doen wy die zonde niet in Adam, so lijden wy die. Dit lijden gheschiedt met, of sonder ons toe-stemmen oft bewillighen. Stemden wy’t toe, of bewillichden wy’t in Adam, so bekenne ick dat wy self in hem Adam oock gezondight hebben. Maer hier seghdy self neen toe. Hebben wy dan die zonde door Adam in Adam gheschiet, in hem gheleden ende niet ghedaen, jae niet daer af gheweten, swijghe van die toe te stemmen ofte bewillighen, so machmen segghen (soo’t die maniere van spreecken oock der dinghen waerheydt mochte lijden, als neen) dat wy in Adam ghezondight sijn gheweest. Maer wie is so zot die so spreeken of sulcks verstaen soude konnen? Want wat wy gedaen worden, dat’s niet ons eyghen, maer des doenders doen. Soudy oock willen seggen dat wy baerden doe wy gebaert worden? Dat’s een anders niet ons werck. So ist met dit (alsmen so seggen wilde) gezondigt worden van ons, want niet wesende ende niet doende en zondighden wy niet doe wy noch niet en waren, maer Adam. So machmen dan noch in gheender wijse segghen dat wy in Adam ghezondight hebben. Maer men soude moeten segghen, dat wy in Adam ghezondight sijn gheworden. Siet so verwert ghylieden hier inne u self soo diep dat ghy daer niet uyt en mooght gheraecken.

285.

Toondy u self daer inne niet gantsch onbescheyden, dat ghy dese Sproke van Levi inne bestaet te voeren, tot bewijs, dat wy in Adam self ghezondight hebben? Hier staet van Levi (by maniere van spreecken, maer niet eyghentlijck ghesproocken) dat hy deur Abraham in Abrahams lenden wesende verthiendet is gheworden, ’twelck een lijden ende gheen doen is. Mooghdy daer uyt besluyten dat Levi hem selven verthiendet heeft ghehadt? Dat’s waerlijck so verde van daer, als lijden van doen is, ghewrocht te worden, of self te wercken, ende te gedogen, ende dat noch buyten, of wat te doen met wil ende weten. Heeft dan passio ende actio met u luyden dan gheen onderschey altoos? Al dit onaenghemerckt, vaerdy voort, niet anders dan of daer stondt gheschreven, dat Levi hem self vertient hadde ghehadt, ende niet of hy vertient ware gheworden, soo ghy nochtans self uyter Heyligher Schrift daer stelt ende seght: Soudemen oock alsoo hier moghen argueren: Die thienden geeft, moet reden ende wille hebben, Levi hadde noch reden noch wille in Abrahams Lendenen, so heeft hy gheen tienden geven konnen? Ende dit seghdy dat ick voor een dwase arguatie teghen den Apostel houde. Neen, niet jeghen den Apsotel, die niet en seyt dat Levi hem self vertient heeft, maer teghen u luyden, die sulcks plat jeghen den Apostel seght, houde ick sulcks ghewis voor een dwaese argumentatie.

286.

D’Apostel seyt (so ghy self uyt den Apostel voort-brenght) dat Levi in of door Abraham vertient is gheworden. Vertient worden is niet verthienden. Abraham reden ende wille hebbbende, mocht thienden gheven, maer Levi doe noch niet. So en heeft dan Levi (seghdy) gheen Thienden gheven konnen. Dat houde ick voor waerachtigh. Niet alleen ick, maer oock ghylieden selve, daer mede dat ghy selve my toe-staet mijn voorsz. argument, te weten, dat die niet en is, en mach niet doen. Thienden gheven is wat doen. So en mach oock dir niet en is, gheen thienden gheven, Levi en was noch niet als Abraham Thiende gaf. Soo en mochte oock Levi doe Abraham Thiende gaf, gheen Thienden geven. Also en spreeckt ghylieden hiet niet metten Apostel, die niet en seyt (so ghy qualijck segt) dat Levi tienden gaf, tegen my, maer ick spreke hier metten Apostel, seggende dat Levi vertient is worden tegen u luyden. Wat vordert gylieden nu met u misverstant ende misbruyck van dese Sproke doch anders, dan dat ghy u selve toont te sijn onverstandigh in ’t allegeren of niet oprecht in ’t draeyen van de Heylighe Schriftuere?

287.

Mij segghen was, maer niet mijn verstant (als die tot u nae u eyghen meyninghe schreef) soo wy in Adams Lendenen zondighen konden, soo wel als Levi in Abraham thiende heeft ghegheven: soo konden wy in Adams Lenden oock goet doen, soo wel als Levi in Abraham goet gedaen heeft. Op dit goet doen subtilizeerdy oock, ende seght mijn rednen gantsch onnut ende ydel.

288.
Want (seghdy) d’Apostel heeft niet voor te 3 3 Ministers. verclaeren dat Levi goet of deught ghedaen heeft in Abraham, rc. Maer wy ghevoelen dat Adams zonde tot zonde ende verdoemenisse allen Menschen door een rechtvaerdigh doch onbegrijpelijck oordeel Godes toegherekent wort: Daer uyt volght niet terstondt dat oock sijne goetheyt heeft konnen toe-gherekent worden, want daer van hebben wy gheen Godts woordt als van ’t eerste.


289.
Dat Levi daer goedt soude ghedaen hebben, 1 1 N. is so verde van mijn meyninghe, alst is, dat wy in Adam quaet soude gedaen hebben, ofte oock goedt. Want ick verstae wel dat die noch niet en is soo weynigh goedt als quaet kan doen, want hy mach niet doen. Immers ick doe hier blijcken dat Levi in Abrahams Lendenen niet ghedaen en heeft als hy vertient worde. Want dat was Abrahams niet Levi werck. So stae ick mede dat wy in Adam niet gezondight en hebben. Want dat was oock Adams niet onse werck.

290.

Hier komdy wederomme voorts met die toe-reeckeninghe over alle menschen vande zonde ende verdoemenisse door die zonde Adams, niet jeghenstaende hem Adam nu bekeert zijnde sulcks self niet meer en worde toe-ghereeckent, soo ghylieden selve bekent. Dat een felle tyrannye soude sijn, te weten den onnooselen naekomelinghen aale te verdoemen, om een zonde die zy niet ghedaen hebben, maer een ander ghedaen heeft, namentlijck Adam, dien self sijn eyghen zonde vergheven, ende voor de verdoemenisse ghevrijt is, souden kinderen mercken, soo hier voor nu ghenoegh is betoont. Dit merckt ghylieden oock self, te weten dat het snoer recht strijdet jeghen die geopenbaerde rechtvaerdigheyt Godts, also die betuyght rondt ende claer dat de Zoone des Vaders misdaet niet en sal draghen, maer dat de ziele die zondight self sal sterven: Ende ghylieden plat uyt daer teghen hier leert, dat de Kinderen sullen draghen de misdaedt heurs Vaders, ende dat de ziele die zondigt (te weten Adam) niet en sal sterven: Ende daerom niet willende u verstandt buyghen onder den uyt-ghedruckten woorde Godes, dat ghy bevindt plat contrarie dese uwe opinie te wesen, verlaet ghy dese gheopenbaerde rechtvaerdigheyt Godts, ende loopt wroeten na een verholen rechtvaerdigheyt Godes, die nergens so ghy die dicht staet beschreven, omme daer mede dese uwe opinie te bekleeden onder een schijn van reverentie, die Godes oordeelen niet en wil ondersoecken, sonder te mercken dat ghy soo doende Godts Oordeelen in de Heylighe Schrift gheopenbaert, opentlijck veracht. Insghelijcks oock die Heylighe Schriftuere, dien ghy, om dat zy u opinie teghen strijdet, achter rugghe stelt, gheen gheloove en gheeft, maer rondelijck teghenspreeckt ende loghen-straft, niet uyter Heyligher Schrift, maer uyt u vernuft. Soude dat noch moeten heeten een eerwaerdighe reverentie van de Oordeelen Godes? Ick soude eer moeten achten voor een te rugghe stellinghe, ja wedersprekinge van de bekende waerheyt in der Heyligher Schrift, om in’t blinde vernuft eenighe onwaerheyt daer teghen, tot voorstant van sijn opinie te soecken, rechts of die verborghen Oordeelen Godes strjdigh waeren teghen die gheopenbaerde, rechts of Godt in sich self twistigh waere, ende recht of die gheopenbaerde inde Heylige Schrift valsch, ende u selfs ghedichte, die ghy noch self bekent niet te kennen, waerachtigh ware.

291.
Maer ick bevinde hier in u Luyden oock waerachtigh te sijn ’tghene men bevindt by den Metzers, de welcke eenmael inden gront begonnen hebbende te metzen buyten het loot hoe hoogher metsende, hoe plomper daer buyten wercken, sulcks dat elck terstondt int hooghe die slimmigheyt licht kan mercken, diese beneden inden grondt niet en conde zien. Want nadien ghy-lieden oock eenmael gheleert hebbende buyten het loot der Heyligher Schriftuere in dit stuck van de aenghebooren quaetheyt, ’t welck by den uwen gheheeten wet een vande eerste fundamenten des Christenheyts, gheraeckt de opghebouwen timmeringhe in hooghe, tot sulcken openbaeren ende merckelijcken slimheyt, dat ghy-lieden u niet en schaemt te spreken sonder alle schriftuere teghen openbaere Schriftuere, ja oock (dat noch al ergher is) te segghen, dit seydt de Heylighe Schrift, als zyt nochtans niet, ende wederomme dat seyt de Heylighe schrift niet, als zy’t nochtans uytdruckelijck seydt. Machmen in Leeraeren, die sich der warer ende suyverder Leere roemen, oock yet trouweloosers ende schandelijckers bedencken? Doet ghylieden selve niet dit selve hier in dese plaetse, men houde my voor d’onschamelste Calumniateur van der werelt.

292.
Maer wy ghevoelen (seghdy) dat Adams zonde tot zonde ende verdoemenisse allen Menschen door een rechtvaerdigh, doch onbegrijpelijck oordeel Godts toe-ghereeckent wort. Daer uyt en volght niet terstondt dat oock ons sijn goetheyt heeft konnen toe ghereeckent worden. Want daer van hebben wy gheen Woordt Godts als van’t eerste. Van ’t eerste hebdy gheen Woordt Godts, maer van ’t laetste (sal men u eyghen duydinghe ghelooven) hebdy’t. Waer seyt Godt in de Heylighe Schrift dat alle Menschen Adams zonde tot zonde ende verdoemenisse toe-ghereeckent wort? Nerghens. Waer seyt Godt dat de Zoon sal draghen des Vaders misdaet? nerghens. Waer seyt Godt dat de Ziele die niet ghezondight en heeft sterven sal? Nerghens. Lieve hoe derfdy dan noch soo vroom sijn, dat ghy gheen Godts Woordt met allen van’t eerste, dat’s van u segghen hebbende, dorst segghen, dat ghy Godts Woordt daer af hebt? Brenght een eenighe plaetse voort, daer de Heylige schrift sulcx seuyt, ende ghy sult wat schijnen te doen. Dat vermooghdy niet, maer teghen u voorschreven dichten ende onschriftelijck segghen seydt Godt door sijnen Propheten, naeckt, claer, ende onbewimpelt, dat elck na sijn eyghen wercken, ’t zy zonden of deughden gheoordeelt sal worden, dat de zoon des Vaders misdaet niet en sal draghen, ende dat de ziele self die zondight sterven sal.

293.
Alsoo ziedy hier onlochbaerlijck u groote faute, daer inne dat ghylieden dorst segghen, niet alleen dit seydt de Heylighe Schriftuere daer zy’t nochtans niet en seydt: Maer oock daer zy het platte teghen-deel seyt. Want soo doende vecht ghy niet voor, maer teghen die waerheyt Godes ons in de Heylige Schriftuere gheopenbaert. Wildy nu oock zien u


faute in’t ander lidtmaet, te weten dat ghylieden seght, dit seydt de Heylighe Schrift niet, of hier van hebben wy gheen Godes Woordt, daer’t nochtans die Heylige schrift immers seyt, of daer ghy immers Godts Woordt af hebt, so men u eyghen beduydinghe der Heyligher Schriftueren mach ghelooven: So merckt oft gheen goetheyt en is reyn van de onreynigheydt die uyte natuerlijcke gheboorte is, jae oock heyligh ghebooren te worden. Ghyluyden self sult moeten bekennen ja. Merckt voort, of ghylieden self de Spreucke Pauli 1. Corint. 7. 14. niet en beduydet op sulcken verstandt: Dat oock die onghebooren Kinderkens sulcke goedtheydt van ghereynicht ende ghehylight te worden in heur Moeders Lichaem en ghenieten, door die gheloovigheyt van heure Ouderen, ’t welck de ongheloovighe Kinderen niet en ghenieten: Ghy sullet self moeten bekennen ende en mooght dat niet lochenen, want het zijn u eyghen woorden. Blijckt dan niet opentlijck uyt uwe eyghen woorden in’t uytlegghen van dese woorden Pauli, dat ghylieden hebt Schriftuere ende Gods woordt, daer af dat oock ons (so wy gelovige Ouderen hebben) de goetheyt onser Ouderen heeft konnen toe-ghereeckent worden? Waeromme dan oock niet Adams goetheyt, dien ghy self bekent geloovigh te sijn gheweest? Daer blijckt nu immers opentlijck het ander lidt waerachtigh, te weten dat ghylieden vrymoedelijck dorst segghen gheen Gods woort te hebben van ’t ghene ghy immers (na u eyghen duydinghe) Godts Woordt af hebt. Dat mach niemandt verschoonen van twee leelijcke fauten in Predicanten. Want soo doende maeckt men van jae neen, ende van neen ja. So doende leertmen sijn eyghen in plaetse van Godes Woordt: Ende so doende strijdt men met Menschelijck vernuft, openbaerlijck teghen de Goddelijcke Schrift.

Rom. 5. 18.

Ghelijck nu door des eenighen zonde die verdoemenisse is gekomen over alle menschen alsoo is oock door des eenighen rechtvaerdigheydt die rechtvaerdigh-makinghe des levens ghekomen over alle menschen.

294.
Om hier van de verscheydentheydt der 1 1 Ministers. Translatie gheen woorden te maecken, segghen wy dat door dese Spreucke die Erfzonde so claer als die zonne bewesen wort.

295.
U vrymoedigh segghen is gheen vast bewijsen. 2 2 N. Het segghen zie ick. Het bewijs sal ick zien. Dat hout aldus:

296.
Als Paulus seydt dat alle menschen door 3 3 Ministers. des eenighen Adams zonde onder die verdoemenisse staen, so seydt hy niet dat een yeghelijck alleen door sijn eyghen werckelijcke zonde de verdoemenisse schuldigh is. Daer is immers groot onderscheydt tusschen dese twee Spreucken, door eens zonde sijn alle Menschen de Verdoemenisse schuldigh, ’t welck Paulus seydt: ende door sijn eyghen ghewrochte zonde alleen wort een yeghelijck schuldigh der verdoemenisse, ’t welck u ghevoelen is.

297.

Te recht wel hebdy ghemerckt op sulcke 4 4 N. onghelijckheydt die tusschen des Apsotels ende mijne woorden hier schijnt te wesen. Maer niet altoos hebdy ghemerckt opte gelijckheydt die d’Apostels eyghen woorden mede brenghen tusschen ’t eerste lit op Adam ende het tweede op Christum ziende: welcke ware ghelijckheydt in de Apostels woorden ghestelt, gantsch wech neemt die schijn van onghelijckheydt tusschen sijn ende mijne woorden: Die gantschelijck daer mede ghelijck, ende die uwe daer mede gantsch onghelijck worden. So men des Apostels woorden: ghelijck, nu, ende also, niet uyt-schrappen wil, ofte daer vergheefs ghestelt te sijn achten.

298.

Maer eer ick kome tot die ghelijckheydt, heb ick niet moghen laeten te segghen wel vreemt te sijn dat ghy so wynigh merckt op de groote onghelijckheyt die daer is tusschen dese uwe meyninghe uyt Pauli woorden hier by u ghenoemn, ende tusschen een platte contrarie meyninghe by u lieden in dit selve u ghtschrifte hier voor self by u ghestelt. Want ghy hoorden immers te bedencken dat ghy hier voor hebt geschreven dese woorden: Hoewel dor die bekeeringhe gheschiet is datse (te weten Adams ongherechtigheyt) tot der verdoemenisse niet gheschadet heeft. Soo en was dan doe voorts Adam self niet meer die verdoemenisse onderworpen noch schuldigh, als die self daer hadde verghevinghe ende quijt-scheldinghe. Veele minder moghten wy alt’saemen door Adams zonde die verdoemenisse schudigh sijn. Dit seghdy nochtans hie die meyning Pauli te sijn. So strijdet dan die meyninghe die ghy hier dicht uyt dese woorden Pauli, ten waer dan saecke dat ghy’t voor schrift-matigh wilde houden, dat Godt Adam self ghezondight ende die verdoemenisse verschuldet hebbende daer af quijt-schelden, ende ons allen niet ghezondight hebbende om Adams zonde verdoemen soude. Maer de Schrift getuyght het platte contrarie, als nu al te meer maelen is bewesen, ende oock strackx hier voor, of ghy sult moeten segghen dat die verdoemenisse Adam niet en heeft gheschadet nae de toe-reeckeninghe of Imputatie, maer datse hem des niet te min in der waerheydt met verdoemt te sijn gheschadet heeft, ’t welck ghy oock niet en mooght seggen, sonder van


Gode te maken een bedrieghere, die seggende met woorden dat hy den bekeerden zondaer sijn zonde ende verdoemenisse niet toe en rekent, des niet te min hem metter daet daeromme verdoemt. Dit en betaemt u lieden gheensins. So mede niet dat ghy dus onbedachtelijck door-gaens ’t eene Schrift jeghen ’t ander, ende so niet alleen met u self, maer oock mette gantsche Schriftuere u te wesen bewijst onghelijck, ja teghen.

299.
Daer ghy nu komt opte verscheydenheyt van de oversettinghe, houdende eenighe door des eenighen, ende andere door eene zonde, is my alleens, hoe ghylieden dat wilt nemen, immers het is my oock alleens (dit’s wat meer) of ghy dat neemt voor Adams zonde alleen, dan voor elck onser eyghen zonden? Als ghy maer wilt blijvē (dat ghy wel moet doen) by de ghelijckheydt door den Apostel ons hier inne voor ooghen ghestelt: te weten dat het alsoo met des eenighen of die eene, Adams zonde, als met des eenighen ofte des eenen Christi gherechtigheyt toeghegaen zy. Want zyn wy altsamen door des eenighen ofte eene Adams zonde, buyten ons eyghen ghewrochte (so ghy’t noemt) zonde ghekomen in de verdoemenisse: so moeten wy oock alle te samen door des eenighen ofte eene Christi gherechtigheydt, buyten onse eyghen ghewrochte ghehoorsaemheyt ghekomen sijn tot die rechtvaerdigh-maeckinghe des levens. Want dit gaet ghelijck (soo d’Apostel wel claerlijck seyt) jeghen malcanderen over wederzijden sulcks dat soo’t eene gheschiet aen d’eene, also mede ’t ander gheschiet aen d’ander zijde. Is dat nu waerheydt, soo en staet gheen Mensche niemant uytghenomen meer om Adams zonde wille onder die verdoemenisse: Ende so seght ghylieden dan platte onwaerheyt daer aen dat ghy leert dat nu noch alle Menschen om Adams zonde wille onder die verdoemenisse staen.

300.
Wildy dan oock dese ghelijckheyt hier by den Apsotel over wederzijden teghen malcanderen ghestelt wech-nemen: Wie is soo blindt die niet claerlijck sal connen zien, dat ghy arbeyt te leeren teghen die waerheydt, ons door den Heylighen Gheest by den Apostel hier soo naecktelijck betuyght? Hier ziedy nu Mannen, dat dese uwe Leere vande aen-ghe-erfde verdoemenisse, gantsch wech wert ghenomen door dese Sproke self, daer met ghy die Leere meynt te vesten, alsmen die noch al neemt na u eyghen duydinge van Adams zonde, ende niet van elck onser ghewrochte zonde. Maer neemt mens te recht over die zijde, soo des Apostels meyninghe daer gheweest te zijn claerlijck blijckt, te weten, dat elck onser door zijn eyghen ghewrochte gherechtigheyt in de ghehoorsaemheyt Christi komt in de rechtvaerdigh-makinghe des Levens, sulcx dat ghelijck zy alle die in Adams onghehoorsaemhey zondigen in de verdoemenisse komen: Dat zy also oock alle die in Christi ghehoorsaem gherechtigheyt wercken komen tot die gherechtigheydt des Levens, Daer mooghdy nu zien, hoe claer ghy uyt de woorden Pauli oock dese Erf-zonde hebt bewesen, te weten dat zy niet en is, dat’s wel het contrarie van uwe opinie ende meyninghe.

301.
Nemet dan noch al voor die eene oock Adams niet onse zonde, dat ghy drijft ende bequaemste acht: sal’t dan niet ghelijckewel alleens maer vreemt uyt-komen over beyde zijden? Dan sal’t immers noch noodtlijcken moeten vallen, dat ghelijck wy alt’samen buyten onse dadelijcke zonde door Adams eene zonde komen in de verdoemenisse. Wy mede oock alt’samen alsoo buyten onse dadelijcke gherechticheyt komen tot die rechtvaerdigh-maeckinghe des Levens. Wie sal dan verdoemt sijn? Niemant, want over beyde zijden staet alle Menschen, ende ghelijck het eene gheschiet, also gheschiedt het ander. Waer blijft hier die aenghebooren verdoemenisse? Is die niet so wel door Christi een gherechtigheyt, wech ghenomen, als door Adams eene zonde onghevoert?

302.
Ghylieden verstaet self mede by de eene zonde onghehoorsaemheyt. Comen wy alt’samen oock door eenighe andere zonden van onghehoorsaemheyt by ons self in’t navolghen van Adam dadelijck bedreven in de verdoemenisse? Ick houde dat elck sal bekennen neen. Wat ongheschicktheyt volght hier uyte. Immers wie mach lochenen, dat dit niet ghelijck also toe-gaet met die rechtvaerdigheydt des levens in Christo? Want alle Menschen, niemant uytghenomen, die de eene gherechtigheyt Christi, te weten ghehoorsaemheyt in Christo navolghen, ende dadelijck hanteren, die komen totte rechtvaerdigh-makinghe des levens. Gaet dit niet het eene over d’eene als ’t ander over d’ander zijde. In allen stucken ghelijck in sijn wercken? Is oock also Adam in sijn teghen-deel niet een recht Beelde des toekomende Christi. Dit seghdy immers oock self een weynigh hier na, te weten dat Paulus daer stelt Adam teghen Christum, sijn gherechtigheyt tegen Adams zonde, ende het leven dat uyt hem is teghen de verdoemenisse die uyt Adam is, om te bewijsen dat Adam des toekomende Christi voorbeeldt is. Wat segghe ick hier doch anders? Wat wederspreeckt ghy hier doch anders? Dunckt u dan noch al dat d’Apostel oock claerlijcker, dan hy gedaen heeft, dit mijn ghevoelen, ende gheensins het uwe (Pauli ende mijns plat contrarie sijnde) hadde moghen uyt-spreecken?

303.
Wy wonderen ons niet weynigh, 1 1 Ministers. nademael ghy voorghenomen hadt dese Sproke te verhandelen, ende onsen grondt die wy daer uyt haelen omme te stooten, dat ghy niet eens verclaert hebt, wat u verstant vande woorden Pauli zy, hoe ghy acht dat door een zonde, te weten Adams, alle menschen schuldigh sijn de verdoemenisse. Dit behoort ghy voornemelijck verclaert te hebben.


304.
Wy wonderen ons by wijlen van malcanderen, 1 1 N. ’t welck noch een vrundtlijck teken is, daer inne dat by u in my, ende by my in u altemet meer verstant wordt vermoedet te wesen, dan wy in malcanders Schriften schijnen te vinden. Doch dit u verwonderen aen my, van’t niet verclaren mijnder meyninge op dese woorden Pauli, comt moghelijck door dien ghy te weynigh hebt ghelet opten persoone die ick in dit agere, te weten niet een Doctoor om u mijn verstandt te onderwijsen, maer een ondersoecker ende aenwijser van ’t ghene ick achte u verstandt niet recht te wesen. Dit dede ick doe, ende ’t ander niet, maer bevindende dat nu die sake sulcks eysschende was, hebbe ick mijn meyninghe in dese hier naest voor onbeveynsdelijck onder verbeteringhe verclaert, ende om immers alle oorsaecken van onrecht duyden mijn’s doens te voorkomen, sal ick hier noch stellen van dese Spreucke mijn ghevoelen, so rondelijck als eenvuldelijck.

305.
’t Welck ick ziende over een te komen met het ghevoelen in desen Erasmi van Rotterdamme, hebbe ick sijn segghen hier self willen stellen, houdende aldus: 2 2 Erasmus in paraph. Ro. 5. 18. Ghelijck als een Adam in’t niet ghehoorsaemen van den ghebode Godts veele nae-volghers van heure Groot-Vaders overtredinghe ghetrocken heeft in de zonde. Also maeckt oock Christus die den Vader totten doodt des Cruyces onderdanigh is gheweest, rechtvaerdigh, veele navolghers van sijne onderdanigheyt. Siet dat is Erasmi meyninghe, dat is oock mijn meyninghe, ende dat acht ickoock des Apostels meyninghe. Daer teghen strijdet u meyninghe hier opentlijck teghen uwe andere meyninghe hier voor oock teghen die meyninghe des Apostels op dese plaetse, ende teghen die meyninghe van de gheheele Schriftuere op alle plaetsen, ende noch soude sulcke mijne meyninghe al te blaeu, ende de uwe oprecht zijn?

306.

Paulus moet seer oneyghentlijck ghesproken 3 3 Ministers. hebben indien het ghene dat ghy seght, dat door een zonde of diens eene zonde de schuldt over alle menschen ghekomen is tot verdoemenisse, so veele te segghen is, als die de zonde Adams nae-volghen die sijn de verdoemenisse schuldigh.

307.
Soude u Luyden dat soo ongheschickt 4 4 N. duncken, dat ghy dese ongheschicktheyt also ongheschicktelijck wilt invoeren? Of heeft Paulus nerghens oneygentlijck ghesproken? Leest uwen Calvinum selve, hy salder u wel hondert plaetsen in Paulo wijsen. Ende om u hier maer eenen te wijsen die meer dan ghenoegh is om sulcken uwen absurden absurd wech te nemen, soo meyne ick dat hy immers te recht oneyghentlijck heeft ghesproken, daer hy seyt: 5 5 Rom. 12, 20 Want dat doende suldy vuerighe koolen op sijnen hoofde vergaderen. 6 6 1 Cor. 1, 25. Item, daer hy seyt dat die zotheyt Godes wijser is dan de Menschen sijn. Immers ick meyn niet dat ghy hout Christum self niet seer eyghentlijck ghesproken te hebben, daer hy beveelt het argherende ooghe uyt te steecken, handen ende voeten af te houwen, d’ander wanghe te bieden. Den Rock totten ghenomen Mantel te gheven, alle die wat begheert van ons, te geven, ende in somma hoc est corpus meum.

308.
So dit door navolginghe alleen geschiede 7 7 Ministers. van Adams zonde, so mosten wy alleen door navolginghe van Christi ghehoorsaemheydt ende gherechtigheydt saligh worden, ende gheensins door toe-rekeninghe van sijne gherechtigheyt ende verdiensten. Waer uyt volghen soude dat wy van Christo anders geen profijt totter saligheyt en hadden, dan dat hy ons een voorbeeldt ende Patroon soude sijn der goeder wercken ’t welck wy naevolghen moghten. Wie sal dit willen of connen ghelooven soo gantschelijck teghen de waerheyt der heyligher Schrift strijdende?

309.
So ydel als die absurd is by u luyden hier 8 8 N. naest voortghestelt, so onnut ende ongheschickt is dese uwe collectie soo onbedachtelijck als onrechtelijck by u luyden voor-ghewent, niet uyt mijne meyninghe, maer uyt u eyghen byvoeghsele. Ghy stelt daer: Door navolginghe alleen: Waer hebdy mt dat woordt alleen ghewetn by my daer by ghevoeght te sijn? Of waer volght sulckx uyt mijn woorden? So vecht ghyluyden waerlijck hier teghen uwe eyghen toevoeghselen, teghen u selfs dichtinghe, ende (so ghylieden my t’onrecht hier voor aenseyde) teghen u eyghen schimme.

310.
Ick hebt hier voor gheseydt, ende moets hier wederom verhalen, door dit u dickmael verhaelen van de toe-reeckeninghe ofte Imputatie, dat ghylieden dit ding qualijck verstaet, ende daeromme doorgaens niet wel en handelt. Voorwaer ghy doet my onrecht uyt dit u stellen van dat woordeken alleen. So spreecke ick nerghens. Het is oock tegen mijne meyninghe, want ick houde datse beyde te samen gaen, so dat niemant van alle zondaeren door die toe-reeckeninghe van Christi rechtvaerdigheydt en wort vry ghesproken, die oock niet ghesamentlijck door Christi Gheest in der waerheydt en werdt gheheylight ende rechtvaerdigh ghemaeckt, hoewel niet op een tijt. 9 9 quest. & respons. fol. 95. Dit selve leert oock Beza, te weten, dat die ghenadighe Imputatie ofte toe-reeckeninghe met die dadelijcke navolginghe des ghehoorsaemheydt Christi onverscheydelijck by malcanderen moeten wesen. Ick meynt so, dat gheen bekeerde zondaer door sijn navolginghe Christi alleen sonder die ghenadighe niet toe-rekeninghe zijnre zonden: Ende wederomme gheen bekeerde zondaer door sulck ghenadich niet toe-reeckenen alleen, sonder die navolginghe van de ghehoorsaemheydt Christi (al en waer’t maer met waerachtigh opset, wil, ende voornemen in Christo) saligh en mach worden. Dat ick hier by stelle bekeerde zondaer, gheschiet, om dat alleen die recht-boetvaerdighe zondaers die ghenadighe niet


a toe-rekeninghe heurder zonden, in’t niet ghedencken van de selve: 1 1 a Ezech. 18. 21. met die b doenders van des Vaders wille, 2 2 b Mat. 7. 21. in ’t c hooren van zijnen zoone, die hy ons beveelt na te d volgen, 3 3 c Luc. 9. 35. die saligheydt werdt belooft in de Heylighe Schriftuere. 4 4 d Mat. 16. 24.

311.

Al-hoe-wel nu oock hier voor meer dan ghenoeghblijckt wat mijn meyninghe is int stuck van de Imputatie of toe-rekeninghe, soo heb ick noch om u noch immers claerder meyninghe te vertoonen, oock in dit stuck selve dat wy nu handelen, hier noch willen segghen aldus: Ick houde dat het met die toe-reeckeninghe oock niet toe-rekeninghe toe-gaet, gelijck als met Adams zonde, also oock met Christi gherechtigheydt wer toe-ghereekent te vollen, allen den genen die hem inder waerheydt navolghen, jae oock eerst bestaen na te volghen: Also mede Adams zonde toe-ghereeckent wert ten vollen allen den ghenen die hem in der waerheyt nae-volghen of bestaen nae te volghen. Wederom dat Christi rechtvaerdigheydt, als oock Adams zonde niet en wordt toe ghereeckent den ghenen die, of Christum in sijn gherechtigheydt, of Adam in sijn zonde niet na en volghen in der daet: Want Godt oordeelt elcken soo hy is, niet soo hy was. Ende hier mede verdwijnt u ghedichte ongheschicktheyt gheensins uyt mijn voorsz. ghevoelen volghende, te weten dat Christus ons dan niet anders dan tot een voorbeeldt sijner goeder wercken en soude dienen.

312.
Maer ick sal gaerne zien verdwijnen door ware redenen die groote ende swaere ongheschicktheyden noodlijck volghende uyt uwer Scribenten Leere, emde namentlijck Calvijns, 5 5 Instit. xvij. 10. houdende dat die gheloovighe sodanighen gherechtigheyt bekomen, als het volck Godts in desen leven mach verwerven, te weten alleenlijck door imputatie, rc. Want na dese Leere maeckt ons de Salighmaker Jesus niet uyt dronckaerts tot nuchteren, uyt gierighe tot milde, noch uyt loghenachtighe tot waerachtighe Luyden, maer laet ons dronckaerts, gierighe, ende loghenaers blijven als vooren, ende schijnende onser zielen zickten ghenesen te hebben, daer inne wy noch ten halfe toe steecken, reeckent Christus ons onse dronckenschap, gierigheyt, ende loghenachtigheyt niet toe, dat is hy gheneest onse zielen alleenlijck imputativelijck, maer niet waerachtelijck. Soude dat recht Christum als een waerachtigh medecijn-meester der zielen heeten te eeren nae sijnen waerde? Dit mishaegt my in uwer Scribenten Leere, ende soude sulcks wel willen zien metter Heyligher Schriftueren te recht verantwoort.

313.

Ick hadde ghevraeght drie vraghen, als te weten: of die gherechtigheydt ende ghenade Christi grooter is dan de zonde ende verderffenisse Adams? Item, of Adams zonde allen menschen sonder haer daedtlijck mede zondighen in de verdoemenisse heeft ghebracht? Ende of Christi rechtvaerdigheyt over allen Menschen die rechtvaerdigh-maeckinghe des levens heeft ghebracht, ende hadde van uwen weghen gheantwoordt op ’t eerste ende tweede ja, ende op ’t derde Neen, soo ghy nu mede doet, betoonende dat ick in allen drien u meyninghe al te recht hadde ghetreft. Daer uyt besloot ick na dese uwe Leere alsoo: Nadien alle Menschen sonder heur toe-doen om Adams zonde verdoemt, ende niet alle menschen sonder heur toe-doen om Christi gherechtigheyt saligh worden: Dat die gherechtigheyt ende genade ons in Christo wedervaren, cleynder soude moeten sijn dan die zonde ende verdoemenisse ons door Adam opghekomen, segghende sulcx te wesen tegen de eere Christi, teghen de Heylige Schrift ende teghen uwe eyghen bekentenisse, dat de gherechtigheyt ende ghenade Christi niet cleynder en is dan die zonde ende verdoemenisse Adams.

314.

Ghylieden willende immers schijnen als of ghy teghen sulcke claere voortstellen by u self alle drie bekent, ende teghen sulcken vasten besluyt, dat ghy niet en mooght ontkennen, noch wat wist te spreecken, sluypt ter sijden uyt op een onwech, laet mijn meyninghe wel claer uytghedruckt sijnde staen, ende versiert een Manneken daer teghen ghy vecht, sonder mijn sake in’t minste te beantwoorden, dat is niet rondelijck, of ten minsten niet verstandelijck ghehandelt. Want daer ick sonderlinghen dringhe opte maniere hoe alle Menschen komen door Adam in de verdoemenisse, of door Christum ten leven: spreeckt ghy vande menighte of veelheyt der gheenre die over d’een ende over d’ander zijde daer inne komen. Mijn bewijs-redens grondt was dese: Grooter of krachtigher is ’t ghene dat in den Mensche wat uyt-recht sonder, dan niet sonder des menschen toedoen. Adams zonde sonder des menschē toedoen brengtse al in de verdoemenisse, maer Christi gerechtigheyt sonder des menschē toe-doen en brengtse niet al ter salicheyt (na u leere). So blijckt nu dat de selve u leere de gherechtigheyt ende ghenade Christi cleynder ende onmachtigher maeckt dan Adams zonde ende verdoemenisse. Ziet dat was mijn besluyt, daer op en antwoordy niet, dus blijft ddit mijn segghen in’t gheheel staen. Namentlijck dat u Leere de rechtvaerdigheydt ende ghenade Christi cleynder ende onkrachtigher dan de zonde ende verdoemenisse Adams.

315.

Soo daer niet soo veele Menschen door 6 6 Ministers. Christum behoude wordn als door Adam worden verlooren, so seght ghy dat die ghenade Christi smalder ende cleynder ghenomen wort dan Adams zonde. Maer ghy most bewijsen dat dit de sin ende meyninghe der Schrift is, als zy die ghenade Christi boven de zonde stelt.


316.
’ t Is wel so, 1 1 N. dat ick de woorden des Apostels (houdende aen wederzijden: allen menschen) naevolghende mede alsoo ghestelt hebbe, maer dit niet na de meyninge so ghy’t hier stelt, van veele meerder over d’een dan over d’ander zijde. Neen voorwaer. Dan mijn meyninge is daer inne (soo ick des Apostels zin daer mede acht te sijn) dat ghelijck alle menschen, niemant uyt-ghenomen, die Adams zonde van onghehoorsaemheydt navolghen, zy sijn dan veele ofte weynigh, in de verdoemenisse komen: Dat also mede alle menschen, niemant uytghenomen die Christi gherechtigheyt van de ghehoorsaemheyt navolghen, zy sijn dan veele ofte weynigh, in de rechtvaerdigheyt des levens komen. Dat meynde ick, ende dat acht ick by u wel ghemerckt. Want ghy merckt immers wel, dat ick noch niet en mach met u ghevoelen daer inne, dat alle menschen, niemandt uytghenomen, door Adams zonde, sonder de selve nae te volghen, in de verdoemenisse komen, naedien ick doorgaens die onnoosele zuyghende kinderkens oock onder den Heydenen, swijge noch van gheloovighe Ouderen ghebooren (die ghy self uytzondert) daer uyt zondere.

317.
Daer na bestady te bewijsen, 2 2 Ministers. dat nae mijn ghevoelen selfs in sulcken verstande die ghenade Christi smalder soude wesen dan die verdoemenisse, daer neemdy’t voort met my opte navolginghe, seght dat alle jaerighe menschen Adams zonde navolghen, ende dat van dese jarighe menschen verde het minste deel saligh worden. Daer uyt ghy dan sluyt, dat soo wel over mijn als over u zijde de ghenade Christi smalder wort ghemaeckt dan Adams verdoemenisse, ende ziende dat het soo doende soo wel over mijn als over u zijde qualijck luydet, besluyt ghy eyndtlijck dat die excellentie van de ghenade Christi niet ghereeckent mach sijn nae ’t meerder of minder ghetal der gheenre die door de zonde verdoemt, of door die ghenade saligh worden.

318.

Nadien ghylieden nu immers wel behoort 3 3 N. te mercken, dat mijn bewijs-reden in desen niet en berust opte menighte, maer op die wijse, daer deur de menschen saligh worden of verdoemt, soo condy nu oock licht mercken, dat ghylieden hier meynende te bestrijden mijn ghevoelen onbedachtelijck, den uwen selve vernielt. Want niet ick, maer ghylieden selve hout, leert ende seght, dat alle Adams natuerlijcke afkomste, niemandt uytghenomen, Adams zonde ende verdoemenisse wert aenghebooren. Nu bekent ghylieden hier self (wie mach’t lochenen) dat niet alle menschen of natuerlijcke afkomste Adams die ghenade ende saligheydt Christi ghenieten. So volght nu immers uyt dese uwe eyghen leere niet uyt mijn voorsz. ghedhelen, dat die ghenade ende saligheyt Christi smalder soude sijn, ende onkrachtigher dan Adams zonde ende verdoemenisse. So en ist niet over mijn zijde met die navolginghe by my hier vooren verclaert daer aen beyde zijden alle die navolghers van elck, niemandt uytghenomen, altijdt verkrijghen (dit feylt nimmermeer in yemande) de verdoemenisse van Adam so zy hem, of die saligheyt van Christo soo zy desen navolghen. Dit gaet altijt ghelijck over beyden zijden, van meerder of minder en is mijn segghen niet, volghender veel Adam in sijn zonden na, alle die groote hope navolghers, niemandt uytghenomen, sal sijn verdoemenisse: volghender weynigh Christi ghehoorsaemheydt na, alle dat cleyn hoopken baevolghers, niemandt uytghenomen, sal sijn rechtvaerdigh-maeckinghe des levens deelachtigh wesen: Alsoo hinckt u segghen van de aenghebooren zonde ende verdoemenisse schandelijck aen de zijde van de overvloeyender ghenaden Christi: Ende in allen desen spreeckt ghylieden opentlijck teghen, maer ick doorgaens eendrachtelijck met die ghelijckheyden by den Apostel hier over wedersijden ghestelt. De Leser mach des Apostels woorden na-zien ende oordeelen wiens ghevoelen sijnder meyninghe naeste is.

319.
Voortgaende komdy eerst weder op mijne bewijs-reden hier voor nu al wat af-ghedaen, te weten dat diens werckinghe krachtigher ende meerder is in den mensche die’t selve volbrenght sonder dan die’t niet en volbrenght, sonder des menschen mede-werckinghe ofte toedoen. Ende nadien ghylieden leert dat Adams zonde allen menschen, niemandt uytghenomen, sonder heur werck of toe-doen van ongheloovigheydt verdoemt, maer Christi gherechtigheyt onder volwassen niemant en salight, sonder henluyden werckinghe of toe-doen van in Christum te ghelooven, dat daer uyt volght dat dese uwe Leere die ghenade Christi onkrachtigher ende minder maeckt dan die zonde Adams, welcke mijne bewijsinghe ick noch niet anders dan voor krachtigh ende waerachtigh en can aenzien. Hier zeghdy:

320.
Maer hier most ghy wederom bewijsen, 4 4 Ministers. dat daerom de ghenade niet soo krachtigh te rekenen en zy als de zonde, om dat de zonde ons can verdoemen, sonder onse dadelijcke werckinghe, ende dat die ghenade ons niet saligh en maeckt (wel verstaende de volwassenen) sonder yet te doen, te weten sonder te ghelooven. Waer verclaert de Schriftuere dit selvighe?

321.

Salmen nu moeten bewijsen waer te wesen, 5 5 N. daer gheen kinderen aen en twijffelen? Dat hy machtigher wordt gheacht die alleen, dan die niet sonder yemandts toe-doen of hulp wat volbrenght? Dat het oock Gode tot een bysonder Lof toe wert gheschreven, dat hy alleen, ende sonder yemant met hem te hebben, alle dinghen volbrenght, de Hemelen uyt-streckt ende d’Aerde bevestight? 6 6 Isai. 44, 24 Isai. 63, 3. Dat hy de Wijn-persse alleen heeft ghetreden sonder yemande van den volcke met hem te hebben? Dat hy om-ziende geen hulper en vandt, maer dat hem sijn eyghen hant saligheyt wrachte? Maer wat arbeyde


ick hierom al die Schriftuere nergens meer vol af wesende hier inne te trecken? mach ickx sonder de moeyten van ontallijcken veel spreucken t’samen te halen niet meer dan te klaer bewijsen uyt een vande voorneemlijckste Hooft-stucken van u Leere selve?

322.

Vraechdy welck die sy? ick antwoorde van der menschen doen totter salicheyt. Hout u Leere niet dat geen dingh, hoe kleyn oock, en mach toegheschreven worden des menschen wille vermoghen ofte werck tot salicheydts verkrijginghe, sonder lasterlijcke oneere verkleyneringe ende verminderinghe vande genade Godes? waerom dat? om dat als dan (soo ghyluyden leert) daer uyt soude volghen dat die ghenade Godes sonder alle menschelijcke mede-werckinghe toe-doen of vermoghen niet alleen en soude salich maken. Is nu dese uwe Leere waerachtich, so moet ooc waerachtich wesen, dat dese u luyder leere die sonde Adams heerlijck ende groot maeckt als die daer heeft vermogen alle Adams kinderen, sonder alle toe-doen of mede-werckinghe van yemant der selver te verdoemen: ende dat daer teghen die gerechticheyt Christi ende des selfs ghenade verkleynt wordt ende vermindert door dese uwe Leere nootlijck met brenghende, dat die gheen bejaert mensche salich en maeckt sonder des menschen eyghen werck van ghelooven: Wat vintmen doch meer by uwe Scribenten dan soo de mensche yet vermach of doet tot zijn salicheyt, so en is God alleen de werck-man ende onse Heylant niet, soo doeter de mensche oock wat toe, ende so berooftmen Gode van zijn eere? Dit alles meyne ick niet dat ghyluyden my sult wederspreken. Van gelijcken mede niet, dat dese uwe duydinghe op dese spreucke Pauli Rom. 5. 18. die sonde ende verdoemenisse meerder maect ende crachtiger om verdoemen, dan die gerechticheydt ende genade Christi om te ghenesen.

323.

Dit sluyt even soo wel, als of ick seyde: 1 1 Ministers. wy krijghen hongher sonder ons toe-doen, maer wy worden niet versaet sonder ons toedoen. Want wy moeten broot eeten, ergo het broot is van minder effect ofte kracht als den honger.

324.

Hemel ende Aerde menghdy doorgaens 2 2 N. te samen verwerrende alsoo door ghelijckenissen niet ghelijckx altoos hebbende metter saecken, daer af wy spreecken. Wy handelen van zondich ende verdoemt worden dat quaet is ende onnatuerlijck: maer niet van hongheren dat goet is ende natuyrlijck. Anders hadde Christus die hongherde ghesondicht. Des niet te min soo laet ons dese uwe quade gelijckenisse wel (so vele doenlijck is) ter saecken voeghen ende versoecken wat ghy daer met ghewonnen sult hebben?

325.
Adam heeft (na u Leere) door zijn sonde ende verdoemenisse voor hem self ende oock voor ons allen niemande uytghenomen (die niet als die verlooren soon willens uytghelopen maer onwetens door Adams doen soo ghyluyden leert uytghestoten zijn) het Tresoor daer’t broot des levens is ghesloten, te weten het Paradijs daer den Boom des levens is, daer door wy alle buyten ons toedoen, nootsakelijck moeten hongeren. Nu heeft Christus ons door zijn gherechticheydt ende ghenade den wech ten Paradijse ghewesen, belooft ons daer binnen te leyden, ons het broot vanden boom des levens (die hy self is) te schencken ende onse zielen te versaden, maer dit alles niet sonder ons eyghen werck van te soecken na den wech, den ghevonden wech volherdelijck te wandelen, sonder ophouden aen te kloppen, ende ghestadelijck in den gheloove te bidden, ick meen immers datmen sal moeten bekennen meerder effects ofte krachts te zijn gheweest in Adams sonde ende verdoemenisse die ons also buyten alle onse toedoen ofte werc heeft doen hongeren, sonder noch dat hy wil hadde om alle zijne nakomelinghen te brengen in die verdoemelijcken honger: dan daer krachts sy inde gerechticheyt ende genade Christi die wil hebbende omme ons metten brode des levens salichlijck te versaden, ons niet buyten ons toedoen ende werck van soecken van gaen van aenkloppen ende van bidden en helpt aen de salighe versadinghe. Lieve welck van beyde helpt ende werct hier krachtelijcker: die ons buyten ons weten wil ende toedoen int verderven brenght gelijck als die slapende Ulisses in Ithaca? of die ons ten goeden brengt, maer niet sonder ons weten, wille, arbeyt, moeyten ende toedoen? Of beneemtmens hier niet die ghenade Christi watmen des menschen werck toe-schrijft? soo heeft ons dan, na u Leere, Adam buyten al onse toedoen verdorven, maer Christus niet sonder onse toedoen salich konnen maecken. Wiens doen is hier van meerder effects ofte krachts? die alle sulcx ten verderve werckt sonder, oft die niet altoos en werckt ter behoudenisse sonder, toedoen ende werck des menschen?

326.
Daer na handelt ghy met veele woorden ’tghene onnodich is te bewijsen, 3 3 Ministers. namentlijck dat die ghenade meerder is ende krachtigher dan die sonde, dit seyt d’Apostel, dit gelove ick mede, maer dit en komt niet over een met u luyder leere, die opentlijck daer tegen strijdet, soo nu al is betoont ende soo oock hier blijckt inden woorden Pauli houdende van den ghenen die de ghenade ontfanghen, sonder welck ons werck van ontfanghen van den ghenade die van niemant (jarich zijnde) en wert ghenoten: daer ter contrarien na u leere wy alle sonder sulc ons werck van ontfangen Adams verdoemeniss moeten dragen blijct hier uyte self dan noch al mede niet klaerlijck die groote ongelijckheit die ghyluyden innevoert, in’t ghene daer d’Apostel over wederzijden gheheele gelijckheyt is stellende? ghelijck (Paulus) door des eenighen sonde die verdoemenisse is gekomen over alle menschen: also is oock door des eenigen rechtvaerdicheyt die rechtvaerdichmakinge des levens


ghekomen over alle menschen. Dat d’Apostel hier ghelijck stelt, dat stelt ghy opt alder-onghelijckste. Want Adams verderfenisse seghdy dat alle menschen deelachtich worden sonder sulck ons ontfanghen, daer niemant die rechtvaerdigh-makinge des levens deelachtigh en wort, sonder die gave des rechtvaerdigheyts te ontfanghen.

327.
Dat ghy daer voorts arbeyt om te bewijsen dat de ghenade krachtigher werckinghe heeft in den ghenen diese ontfanghen dan de zonde, was onnoodigh, want ick ghelooft vaster dan ghyluyden, ende het is by u onwijselijck ghedaen, want het is teghen u luyder leere, maer ten voordert u in desen niet altoos, gemerckt des niet te min noch al waerachtigh volght uyt dese uwe Leere, dat die ghenade Christi opentlijck minder soude sijn dan de zonde Adams: overmidts dese alle menschen sonder heur eyghen doen verdoemt ende die genade niet elck, oock noch niet sonder heur toe-doen salight. Maer laet het ons noch al nemen of die salighmakinge aen beyden zijden gelijck toe-gingh, sonder alle toedoen des menschen, ende versoecken eenmael hier recht wiens wercking krachtiger is, niet in Jan of Pieter, maer in de gantsche menschelijcke natuere self. Seghdy die niet gantschelijck door Adam te sijn verdorven? Ja ghy, heeft Christus die gantschelijck ghenesen? Hier segdy neen toe. Blijckt hier nu niet wiens werckinge krachtigher is?

328.
Laet ons nu die gantsche menschelijcke natuere nemen te wesen een mensche die daer leyt ende slaept. Men neme oock dat Adam de selve niet meynende noch willende te verderven aen-roert met eenigh fenijn (zonde) dat hy niet en kent, het hooft van dese slapende menschelijcke natuere, daer terstondt dat fenijn sich self so krachtigh toont, dat het sich snellijck verspreydende over ’t gheheele lijf, de gantsche menschelijcke nature vanden toppe totten voetsolen toe gheheel Lazarus maeckt. Laet ons hier by noch nemen dat Christus daer na als een excellent Medicus comt tot dese slapende menschelijck nature, met opset, voor-nemen, ende wille, om die menschelijcke nature gheheel te genesen, ende dat hy de slapende menschelijcke natuere hier aen een vingher daer aen een lidt, eens vinghers, aen den voet, ende elwaerts aenroert met sijn ghenesende olye, ick meyn ghenade, so dat sulck aengeroert lidt gheneest (’twelck ghylieden noch onmoghelijck houdt) maer niet verder, ende die kracht deser Medecijne olye der genaden sich niet en streckt over ’tgeheele Lichaem des gantschen Menschelijcke natuere, latende daer die lazarye blijven nae als voor, sonder yet van den Lichame te genesen, anders dan daer die olye der ghenaden gheraeckt heeft, ende dat noch niet waerlijck maer toerekentlijck. Wie salmen hier seggen krachtighste te wesen in sijn werckinghe? De Olye der ghenaden of het fenijn der zonden? Wie sal niet segghen het fenijn der zonden? Wie mach dan oock lochenen dat dese uwe Leere die zonde Adams krachtigher maeckt om te verderven dan die ghenade Christi om te genesen? Dat’s daer af ghenoegh.

329.
Dat ick hier nu gheseydt hebbe beter dan ghylieden, te ghelooven dat die genade Christi krachtigher werckinghe heeft in den ghenen diese ontfanghen dan de zonde Adams: Sal dan recht blijcken als wy (ghevet de Heere) eens comen te handelen van de Justificatie. Ghemerckt sich daer sal betoonen dat ghyluyden voor onmoghelijck houdt, ’t welck ick voor licht houde, te weten dat de ghenade Christi den mensche hier waerachtelijck ende volcomelijck mach ghenesen van alle zondelijckheyt, soo dat alle ware herborene die den manlijcken ouderdomme Christi bereyckt hebben, niet alleen moghen leven, maer oock leven in desen sterflijcken lichame, sonder meer te zondigen, want ick weet dat ghylieden opentlijck leert sulcx onmogelijck te wesen, ende noch dorst ghylieden (meynende u also uyt desen uwen self geleyden strick te ontwerren) hier dus magnifelijcken spreken, dat de ghenade Christi in den ghenen diese ontfanghen krachtigher is dan de zonde. Willen wy hier een cleyn proefken sien, of sulck u segghen oock uyter herten ende uyt waerheyt comt?

330.
Segt dan ghelievet u of die menschelijcke natuere door Adams eenighe zonde bedorven is dan niet? Ja sal u antwoorde sijn. Of die menschelijcke natuere door Christi ghestadighe rechtvaerdigheydt ghenesen is dan niet? Neen suldy antwoorden, maer daer by voeghen, dat alle menschen niet van Christo na den lichame en sijn ghekomen, ende mitsdien gheen natuerlijcke ghemeenschap en hebben met Christo als met Adam. Desen uytsluyp dient hier niet, men vraeght niet hoe of door wat middelen, maer of die menschelijcke natuere ghenesen is, vermidts Christi rechtvaerdigheyt alle sijn gantsche leven door stadelijck ghepleeght, dan of die Menschelijcke natuere daer door niet is ghenesen? Ghyluyden seght neen. Blijckt daer die zonde Adams eenmael alleenlijcken ghedaen, die minder ghemeenschappe moght hebben mette menschelicke nature als wesende onnatuyrlijck, ja teghens nature niet meer machts ghehadt te hebben om die natuere te verderven: Dan die gherechtigheyt Christi gantsch over een comende mette menschelijcke nature ghehadt heeft om die menschelijcke nature te genesen? Wie mach dit lochenen?
331.
Behalven dat so veele die ghemeenschappe Christi aen-gaet, daer af voor is gheseydt, 1 1 Y. 237. 247. heeft Christus immers so waerachtighe gemeenschap als Adam ghehadt met die menschelijcke nature. Die heeft na u leere Adam door sijn eenighe zonde so gantschelijck moghen verderven, dat des verdervens kracht sich als een dootlijck fenijn heeft verspreyt door die gantsche menschelijcke nature, maer de gerechtigheyt Christi, die het Almachtighe woort des Vaders is, ende de waerachtige Medecijn-meester der menschelijcker natueren, om welcke te ghenesen hy self die heeft aen-ghenomen, en heeft haer gheneselijcke kracht niet moghen verspreyden door de gantsche menschelijcke natuere,


die self haer wesen heeft ontfanghen uyt die kracht van’t Almogende woordt, dat Christus self is. Dit leerdy, ende noch soudy ons willen vroet maken, dat ghy soo leerende die ghenade Christi grooter ende krachtiger maeckt om ghenesen dan Adams zonde om verderven?

332.

Spreecke ick hier anders dan u luyder leere innehoudt, soo berispt my schandelijck. Spreecke ick dan oock waerheyt, soo belijdt die rondelick. Oock mede dat ghylieden onnoodighlijck soo breedt handelt in’t bewijsen van dat die ghenade Christi krachtigher is dan die zonde Adams, alsoo ick ’tselve gheloove, maer ghylieden niet, ende daer beneven gantsch onwijselijck daer aen doet, als ’t ghene dat plat jeghen, ende gheensins voor dese uwe eyghen voor-ghenomen bewijsinge is streckende. Ghemerckt hier uyt self nu opentlijck blijckt dat dese uwe opinie van der natueren bedorvenheydt die ghenade Christi onmatelijck veele cleynder, smalder ende onkrachtigher maeckt om te ghenesen, dan Adams zonde om te verderven.

333.
Sodanighe leere en streckt niet tot groot-maeckinghe van de hoogh-verdiende Eere Christi. Want na de selve leere soo verderft Adams zonde die gheheele natuere, maer de ghenade Christi geneest maer een Deelken: Adams sonde verderft waerachtelijc, Christi genade geneest toerekentlijck. Adams zonde verderf al teffens. Christi genade geneest allencxkens, nu ende dan wat: Ende in somma Adams zonde wondet so krachtelijck hier in der tijt, dat het ongeneeslijck is: Daer teghen werckt die ghenade Christi so slappelijck dat zy hier in der tijt niet en vermach die wonde Adams te ghenesen, ende ghyluyden alsulckx oock dat daer uyt sulcks noodtlijck moet volghen, leerende: Seght noch daer by dat ghy hout de genade Christi krachtiger te zijn dan die zonde Adams: Hoe kanmen sulcks u seggen gelooven uyter herten ende uyt waerheyt voort te komen?

334.
Hier ghylieden noch al onledigh sijnde in sulcx onnoodigh, ende (voor u) onwijslijck bewijs, merckt mede al niet dat gy arbeydende die genade Christi in den schijne alleenlijck grooter dan Adams zonde te maken, het weder-deel doet. Meyndy dan dat ick niet en mercke wat u verstant is, met die u woorden aldaer van dat die ghenade die zonde overwint, ende dat de ghenade die uyt-vaeght? So zydy bedrogen. Want ghy daer niet uytdruckt dan uwe gewoonlijcke quijtscheldingh ende niet toe-rekeninghe: maer niet een eenigh woordeken van’t wechnemen ende uytroeden der zonden. Wat baet oock het sneeuwit maken der ghenaden, als zy onse natuere sodanigen swarten kool-drager laer blijven, ende so onreynen zeuge, van aert, dat zy wederom t’elcken al ’t ghene zy aen-tast, noodtlijck moet besmetten, so u leere oock hout, dat die alder-heylighste Christenen, overmidts haerder inghebooren ende altijt inblijvende onreynigheyt, noch al ’t leven deur zondigen in hare alderbeste wercken, soo dat die noch altijt onreyn zijn, ende noch alle daghen na ’t wasschen, sich weder moeten loopen wentelen in den onreynen dreck der zonden? Hout dit u leere niet in, berispt my. Hout sy’t oock in (als zy doet) wat pronckt ghy met sulcke kladdighe suyverheyt ende vuyle witheydt? Begaet die ghenade oock eere in sulck quijtschelden ende wasschen? Wat baet my quijtschelden der voorledene zonden, als die zonde noch soodanighen Heere ende Heerschapper in my blijft, dat hy my als zijnen slave ende Dienaer mijn’s ondancx (soo ghy dat uyt het 7. Cap. ad Rom. leert) dwingt tot zondigen? Mach ick so blijvende, ende daghelijckx die zonde dienende, oock te recht vry ende een dienaer Christi sijn? Mach ick sulcke twee onghelijcke Heeren teffens te wille dienen.

335.
Neen voorwaer, ende dit hier by behoordy self wel te mercken dat ghylieden, die Adam de macht gheeft om door sijn eenighe zonde die heele menschelijcke natuere in der waerheyt krachtelijck, niet imputativelijck te wonden ja so quaet, zondigh, swart ende vuyl te maken dat sulcks alle ongheneselijck, niet beterlijckende onafwasselijck is: Ende daer en tegen Christo gheen macht toe en schrijft om die selve menschelijcke natuere (niet in der waerheydt) maer alleen toe-reeckentlijck te ghenesen, goet, heyligh, wit, ende suyver te maecken. Ende dat ghylieden het recht contrarie doet met uwe Leere in den gront, dan ghy hier met verbloemde woorden in den schijn bestaet te doene. Vraeghdy wat? Dat ghy inder waerheydt Adams ongherechtigheyt ende zonde veele grooter maeckt dan die gherechtigheyt ende ghenade Christi. Alsoo gevet my al wonder dat ghylieden hierdoor niet en soudet connen mercken u leere, in ende teghen haer self soo verwert ende twistigh te sijn, dat het ghene ghy voortbrenght tot bevestinghe van uwe opinie, daer toe niet alleen vergheefs is, maer ’t selve omme-stoot, ende boven dien oock openbaerlijck strijdet jeghen ’t ander. So dat ghy (na’t spreeckwoort) meynende hier een venster te sluyten, daer een wijde deure opent.

336.
Ziet also verstaen wy dat de genade krachtiger 1 1 Ministers. is als de zonde in den ghenen diese deelachtigh worden, ende niet in den ghenen diese niet deelachtigh worden. Al waer’t datter duysent van hongher sterven, so blijft nochtans waerachtigh dat het broodt veel krachtigher is als den hongher, want het can den hongher verdrijven, maer in den ghenen alleen die’t eeten, ende niet inden ghenen die’t niet en eeten.

337.
Ick heb hier naest voor doen blijcken dat 2 2 N. na u luyder Leere nootsakelijck die ghenade onkrachtigher is dan de zonde, oock in der genen selve die de genade (soo ghy die beschildert) deelachtigh worden. Daer uyt dan oock volght dat ghy leerende dat de ghenade krachtigher is dan de zonde, self niet en verstaet wat ghyluyden leert, of dat ghy sulcks leerende ’t selve teghen u verstandt leert met onvernoeghder conscientien.


Ende want hier mede die hooft-saecke in dit jeghenwoordigh argument over mijn zijde volkomentlijck is bewesen, te weten dat u Leere die ghenade Christi onkrachtigher maeckt dan de zonde Adams, was ick in voornemen hier af te scheyden, ende voorts te gane. Maer ziende u Luyden hier teghen van nieuws noch al weder voortkomen, als met een weer-veers met u quade ghelijckenisse van den hongher, hebbe ick, hoewel die hier voor meer dan ghenoegh is wederleyt, die noch van nieuws weder ter handen wilnemen, nadien ick zie dat ghylieden meynt al wat treflijcks met die soo gantsch onghelijcke ghelijckenisse uyt te rechten, op hope of dit mijne voorder wederleg der selver u Luyden nu moght wesen.

338.
Niemandt en wordt den hongher natuerlijck aenghebooren, maer wel die noodtsaeckelijckheyt van hongheren, alsmen lange vastende gheen broodt (daer alle spijse mede wert ghemeynt) en eet. Dit vasten gheschiet willigh oft noodtlijck door ontbeeringhe van broot. Is dit vasten in ons door Adams zonde, so ist nootlijck, so moet het spijsen der ghenaden Christi metten broode des levens oock noodtlijck gheschieden of die ghenade is minder dan de zonde. Ist dan willigh, soo ist hongheren oock willigh, maer niet sonder toedoen van ons eyghen werck, te weten vasten. Ende blijckt hier noch al van nieuws, dat u segghen van’t hongheren buyten ons toedoen onwaerachtigh, ende mitsdien uwe quade ghelijckenisse ydel ende onkrachtigh is. Behalven noch dat dan na dese uwe leere d’Apostels woort soude moeten liegen, houdende (Rom. 5. 20) claerlijck, dat alweer die zonde overvloedigh is gheweest, dat daer oock die ghenade overvloedigh is. Want dan mosten zy oock al zat eeten die hongherden. Dit lochendy. Dus weder-spreeckt noch hier al mede dese uwe quade ghelijckenisse des Apostels claere ghelijckheydt aen wedersijden, ende maeckt die sonde veel overvloedigher dan die ghenade. Alsoo de zonde dan streckt in de gantsche menschelijcke natuere, maer die ghenade niet dan in eenighe deelkens van dien.

339.
Dat die ghenade haer verder soude strecken, 1 1 Ministers. ende over meer menschen als die zonde, bekennen wy niet, ende is oock niet moghelijck, want waer die zonde ende die verdoemenisse te vooren niet gheweest is, daer en heeft die ghenade gheen plaetse.

340.
Of die ghenade gheen plaetse en heeft 2 2 N. daer Godt eenighe menschen voorhoedt van zondighen (soo’t schijnt met Johannes de Dooper gheschiet te sijn, van wiens zonden wy niet en lesen) oock mede daer zy eenighe in haer onschuldt (als Augustinus leert gheschiet te zijn metten Kinderkens in Sodoma) uyter werelt ruckt eer zy verdorven laet ick anderen disputeren. Maer dat ghylieden hier af loopt van onse saecke, daer van wy eyghentlijck handelen op een vreemde sake, daer af wy niet en handelen, can wel sonder veel disputerens terstont blijcken. Handelen wy nu niet eygentlijc van de menslijcke nature? Ic zie wel ja. Ghy leert dat die door Adams zonde gantslijc is verdorven. Ic niet lesende inde Schrift dat sulcks daer betuygt wort, en mach dat niet ghelooven. Also is hier die grootheydt of cleynheyt vande ghenade Christi of zonde Adams geleghen niet daer inne of veele dan weynighe menschen die ghenade ghenieten: Maer simpelijck of die ghenade Christi so krachtigh ende overvloedigh is, daer die zonde krachtigh was ende d’overhant hadde dan niet. d’Apostel hier op antwoordende seydt met claere woorden also: 3 3 Rom. 5, .. Maer soo waer die zonde d’overhandt heeft ghenomen, daer (hy seyt niet elwaerts) heeft oock die ghenade d’overhant genomen. Waer leert ghylieden nu dat Adams zonde die overhant heeft ghenomen? Seghdy niet in de menschelijcke natuere self? Jae ghy vryelijck. So moet nu noodtsakelijck volghen dat oock daer, dat ’s mede in de menschelijcke natuere self de ghenade Christi d’overhant hebbe ghenomen.

341.
Adams zonde hadde (soo ghylieden leert) niet Pieter of Jan, niet dit of dat volck alleen, maer die gheheele menschelijcke nature bedorven, ende dit oock niet imputativelijck, maer waerachtelijck. So moet ghylieden nu belijden dat Christi ghenade ghensen heeft niet Pieter, Jan, dit of dat volck, maer die gantschen menschelijcke natuere, ende dat niet omputativelijck, maer waerachtelijck: Of ghylieden moet segghen dat d’Apostel onwaerheyt schrijft, dat waer die zonde overvloeyt heeft, dat daer oock die ghenade overvloeyt heeft, ghemerckt die ghenade niet en heeft overvloeyt in de menschelijcke natuere (nae dese uwe Leere) maer de zonde. Of wildy den Heylighen Gheest niet loghenstraffen, so bekent dat dese uwe Leere vande verdorventheyt der menschelijcker natueren onwaerachtigh is, ’t welck beter is te ghelooven, dan dat de gheest der waerheyt lieghen soude in den Apostel Paulo.

342.
Waerom dat nu de zonde Adams ter verdoemenisse meer over alle menschen komt, 4 4 Ministers. als die ghenade Christi totter saligheyt aller menschen, gheschiet door die ongelijcke middelen, waer door men so de zonde als de ghenade deelachtigh wort.

343.
Impertinens, ja loutere zotheyt ist te willen disputeren waerom of door wat middelen 5 5 N. eenigh dingh gheschiet, so langhe niet en blijckt dat sulckx gheschiet. Dat ick nu dit gheschieden self (so ghylieden dat leert) te weten dit aen-erven van Adams quaedtheydt niet en mach ghelooven, hebt ghyluyden wel ghemerckt. Dat ghy’t niet en condt bewijsen merck ick wel. Immers ghyluyden selve behoort nu wel te mercken dat het soo niet en gheschiedt seghdy hier voor niet self wel rondelijck uyte, dat die ongherechtigheyt Adams hem self niet gheschadet en heeft ter verdoemenisse? Seghdy hier niet plat uyt dat de zonde Adams ter verdoemenisse comt over alle Menschen? Soo quam die oock over Adam self?


Of was Adam gheen mensche? Of was hy die self die misdadighe was selve van sijn verschulde verdoemenisse vry (soo ghylieden droomt) ende blijven wy onschuldighe alle om sijn zonde noch inde verdoemenisse? Mach men ooc strijdigher ende onwaerachtiger saken segghen? Wie mach sulckx ghelooven? Waer spreeckt de Schriftuere also? In Adam self en was gheen verdoemenisse meer die hem mocht schaden naer u eygen seggen: hoe mach hy ons aen-erven die schade der verdoemenisse die in hem self niet en was? Of mach verderffenisse erghens sijn sonder schade? Also blijckt hier nu noch al weder van nieus uyt dit u eyghen schrijven, teghen dat u voorgaende eygen schrijven, die groote strijdigheyt uwer eyghen woorden, opinien ende leeringhen teghen malcanderen, soo dat d’een d’ander van self vernielt: Ende namentlijck hier nu oock in dit stuck claerlijck uyt u eyghen woorden self, datter gheen verdoemenisse om Adams zonde komt over alle menschen: Sal’t my nu niet een zotheyt sijn met u luyden veel te disputeren, waerom die verdoemenisse (die niet en komt over alle menschen) meer over alle menschen komt dan de ghenade Christi? Wie mach met waerheyt segghen van een ding dat niet en komt het komt aldus of also?

344.
Beroerende nu uwe voort-ghehaelde onderscheyt van de ghemeenschap die wy hebben met Adam uyter gheboorten, ende met Christo uyten gheloove: Is u luyden hier voor meer dan ghenoegh af-ghedaen, 1 1 Y. 180. 187. so icks houde. Want ick daer niet (na u ghemeen wijse) en segghe ick houdet dus of also, maer ’t gunt ick gheseyt, oock vast bewesen hebbe. So ick noch hier naest voor-gedaen hebbe, daer mede dat die ghenade Christi meerder is dan die zonde Adams, ende dat mitsdien of die zonde Adams schoon al verdorven moghte hebben ghehadt die gantsche menschelijcke natuere, soo ghylieden over al leert, maer de H. Schrift nerghens, dat dan oock die ghenade Christi als van gheen minder kracht wesende dan die zonde Adams, wederomme die gantsche Menschelijcke natuere ghenesen moet hebben, wilmen ddie kracht der ghenaden niet cleynder maecken dan die kracht der zonden. Soo is dan oock door die ghenade Christi al in Adam geweest zijnde, als hy bekeert ende vande de verdoemenisse verlost was, doe ter tijdt die menschelijcke nature weder ghenesen ende te recht gebracht gheweest. Ende nadien wy onse menschelijcke natuere ontfanghen hebben van Adams menschelijcke natuere die weder oprecht ende ghebetert was: Ende wy met geene dinghen naerder ghemeenschappe en moghen hebben dan met onse natuere self: Hoe ist moghelijck dat wy door die natuerlijcke ghemeenschappe die wy met Adams natuere hebben, uyt sulcke sijne goede natuere, een quaede (die in hem niet en was) ende uyt den ghenen die self in de ghenade soo stont, dat in sijn natuere gheen verdoemenisse en was, een verdorven natuere of verdoemenisse moghen erven of ontfanghen?

345.
Ende hier mede achte ick al dit u bewijs van de aenghebooren verdorventheydt, soo de Catechismus, ende oock ghylieden als ick nu zie leert, omghestooten, ende insghelijcks mede u vreemde wel impertinente verantwoordinghe van de groote vercleyneringhe der ghenaden Christi uyt dese uwe Leere self noodtlijck volghende. Welcke uwe Leere ende meyninghe ick met een onpartijdigh oordeel ghelesen ende wel verstaen hebbende, bevinde strijdigh teghen de Heylighe schriftuere, strijdigh teghen uwe Hooft-Leeraren Schriften, strijdigh teghen dit u eyghen geschrift in sich selve. Daeromme ick met eenvuldigher herten verclaere dat ick niet en zie hoe ick dese uwe meyninghe soude mogen toestemmen, sonder af te wijcken van de tuyghnissen der Heyliger Schriftueren om my af te storten in een Babylonische Dool-Hof van Menschelijcke opinien. Hebdy noch yet achter ghehouden, dat ghy meerder ende vaster soudet konnen seggen, ick wilt gaerne (lust u de moeyten van’t schrijven) te lesen, ende oock can icx verstaen recht te sijn, aennemen ende mijn doolinghe opentlijck in druck, tot mijnder beschaemtheydt, ende tot des waerheyts eere terstont belijden. Ghylieden oock die Lesers moghen oordeelen, wiens meyninghe van de voorghehandelde Spreucken ghelijckst-luydende is metten alghemeynen sinne der Heyligher Schriftueren, ende metter selver Spreucken ommestanden.

"""Van de erf-zonde, schulde, ende straffe. Duplyck van D.V. Coornhert."" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."