II. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Replyck. Opte beantwoordinghe der ministeren tot Delft ghedaen,"""
"""Replyck. Opte beantwoordinghe der ministeren tot Delft ghedaen,"""


Replyck.
Opte beantwoordinghe der Ministeren tot Delft ghedaen, teghen eenighe Schriftelijcke Spreucken by den selven N. voort-ghestelt, jeghen die Leere des Catechismi voorschreven, in’t stuck van de Erf-zonde, so die daer werdt gheleert.

1.
Ick hadde eenighe uyt menighte van Spreucken uyte Heylighe Schrift ghestelt in mijne gheschrifte, betuyghende sommighe, 1 1 1. dat Godt elck loont nae sijne wercken, 2 2 2. andere dat elck sijn eyghen last sal draghen, 3 3 3. ende oock eenige dat de Zoone des Vaders misdaet niet en sal draghen. Waer op die Ministers antwoorden als volght, te weten op d’eerste, houdende, dat Godt elcken loont na sijne wercken.

2.
Het is claer dat de Heylighe Schrift 4 4 Ministers. aldaer spreeckt van de volwassenen, die in haer leven goet of quaet ghedaen hebben, te weten dat Godt daer nae de selvighe oordeelen sal. Wat doet dat nu teghen ons die sulcks gaerne bekennen? Maer soo ghy hier uyt wilt besluyten, dat daer anders gheen zonden sijn, dan die een yeghelijck self met de wille ende daet ghewrocht heeft, ende dat Godt op die alleen ziet: So segghen wy dat ’t selve niet en volght. Want wy bekennen met die Heylighe Schriftuere tweederhande zonden, werckelijcke ende aengheboorene, die wy Erf-zonde heeten, ende segghen dat Godt so wel op die ziet als op de andere, so dat ghelijck die voor Godt schuldigh sijn, die de zonde metter daet volbracht hebben, alsoo oock de menschen voor hem schuldigh zijn, van weghen der aengheboorene zonde, ten zy datse om Christi wille vergheven worde, welck laetste ghy ons noch niet benomen hebt.

3.
Daer groot onderscheyt is, en maeckt ghylieden dickwils gheen altoos: Ende daer gheen onderscheyt en is dicht ghy die groot, als hier die Heylighe Schrift segdy spreeckt aldaer vande volwassenen. Zijnder dan geen half-wassene Jonghers, die oock self goedt of quaet ghedaen hebben? Over d’ander zijde dicht ghy hier onderscheydt van een aenghebooren ende van een werckelijcke zonde, die daer niet en is. Ende desen onderscheyt bekendy (so ghy seght, maer niet bewijst) Mette Heylighe Schriftuere. Lieve wijst my erghens in de Schriftuere een woordt van de aenghebooren zonde? Daer leestmen van zondighen, dat een werck is, van zonde, dat het ghewrocht is, ende van zondaer, die na de zonde sulcx genoemt wort, ooc na sijn werc want de zondaar zondigt, ende doet dit werck van zondighen, waer leestmen van een aenghebooren zonde? Dootslaen is een werck, dootslagh is ‘tghewrochte, ende de dootslager (soo heet men hem nae sijn daedelijck werck van dootslaen) is de ghene die dat werck gewrocht heeft. Salmen daerom een dootslaghers zuyghende Kindeken een doodtsla-
gher moghen noemen, of segghen dat het oock dodtslagh heeft ghedaen? Machmen een zuygent kindeken een Overspeelder noemen, om dat sijn Vader overspel ghedaen, ja hem in overspel gewonnen heeft? Waer seyt de H. Schrift dat yemandt een zondaer, een dootslagher, een overspeelder, dief, of roover is ghebooren? Nerghens.
4.
Moghter aengebooren zonde sijn, zy most sodanigh sijn als heur wortel ende oorsprong ware. So moste een doodtslagher oock een dootslagher, een overspeelder oock een overspeelder, ende een dief, een gierighe, of dronckaert oock niet anders dan een dief, gierige, ende dronckaert voort-brenghen. Ghelijck een Doorneboom niet dan een Doorneboom mach voort-brenghen, een Wolf niet dan Wolven, ende een uyl niet dan uylen en mach broeden. Dit zietmen daghelijcks gantsch contrarie geschieden, ’t welck niet en moghte sijn, so die zonde aenghebooren worde. Sietmen niet dat van gierighe Inschrapers gemeenlijck wel onmatige doorbrengers voort komen? Maer alsmen u dese tastelijcke onwaerheydt noch toe-gave, so wilde ick wel weten of sulcke aen-ghebooren zonde in den mensche, den selven mensche maeckt zondich ende quaet? Ick meyn ghy sult ja segghen. Ick vrage wederom toerekentlijck of waerachtelijck? Seghdy toe-rekentlijck, so is de Mensche niet zondigh of quaet ghebooren. Is daeromme oock niet zondigh of quaedt van natueren, heeft geen aengebooren zonde, ende is mitsdien niet tot zonde of tot quaet genegen. Dit suldy niet lijden. Seghdy dan dat de menschen waerachtelijck zondich ende quaet sijn gebooren: So ist een zondige ende quade boom, die niet uyt voor-raet of wille maer uyt inghebooren aert ende natuere zondight ende quaedt doet, niet anders dan een Wolf uyt aengeboren natueren den Schaepkens bijt ende verslint. Dit is u leere, dit is u gront, ende dese aengebooren quaetheyt stady voor sonder alle Schriftuere, ja plat daer jeghen. Wat is anders het rechte ende voornaemste fundament van den Libertijnen? Van den moort der Conscientien: ende van’t wech-nemen van alle onderscheydt tusschen zonde ende deughde? Is de zonde den mensche aengeboren, en niet door sijn selfs werck van zondigen ende gewoonte van dien in hem gheworden: sal hy niet moeten segghen ick zondighe niet, maer die zonde (niet die in my woont maer) die my van natueren aengeboren is? Sal hy niet moeten seggen: hoe mach ick my self wroegen of veroordeelen om ‘tgene ick niet en doe, maer die natuere in my? Sal’t hem niet alleens sijn of hy zondight, dan recht doet, als hy verstaet dat hem onmogelijck is anders dan hy doet te doene?


5.
Maer waer toe doe ick moeyten om dit met mijne bewijs-redene te wederlegghen, nadien u eyghen woorden sulcks doen? Bekendy niet self dat der gheloovighen Kinderen al in moeders lichaem ghereynight ende geheylight sijn van dese (so ghy’t noemt) aenghebooren onreynigheyt ofte Erf-zonde? Sijn zy gheheylight, so sijn zy heyligh. Zijn zy heyligh, so sijn zy niet zondigh. Zijn zy niet zondich, oock in haer moeders lichaem, hoe moghen zy zondigh ghebooren worden? Worden zy dan niet zondigh ghebooren, soo en wordt der gheloovighen Kinderen oock gheen zonde aenghebooren, ende en hebben mitsdien oock gheen aengheboren zonde. Adam seghdy self was gheloovigh, so en hebben dan Adams kinderen self gheen aenghebooren zonde ghehadt. Is dat soo, hoe moghen wy aen-ghebooren zonde hebben? Comt die aen-ghebooren zonde van Adam self niet, daer uyt ghylieden die wilt trecken? Van wie anders sal zy komen? Soo en isser dan gheen aen-ghebooren zonde, ende blijft mitsdien niet over dan die werckelijcke zonde. Nadien nu by u luyden bekent wordt (dat ghy doch niet mooght ontkennen) dat Godt elck loont na sijn wercken, ende ghy mede bekent, dat wy als wy noch niet en waren ghebooren, niet wercken en moghten. So schijnt by my noch wel beslooten te sijn uyt die Spreucken by my voortghehaelt (ende ontallijcke meer andere dierghelijcken) houdende dat Godt elcken loont na sijn wercken dat Godt gheen mensch onvolwassen noch volwassen en straft om Adams werck, als niet wesende ons werck, maer eens anders, ende dat dese uwe leere opentlijck strijdet jeghen so veele claere ende eendrachtige tuychnissen der Heyligher Schriftueren, ghemerckt wy voor onse gheboorte soo weynigh als Jacob ende Esau in den lendenen Levi 1 1 Rom. 9, 11. of Adams noch niet goet of quaedts altoos ghedaen en hebben: Ende mitsdien alsdan gheen straffe van zondighe gheboorte ofte aen-ervinghe van een quade natuere nae onse wercken, die niet en sijn, en mogen ontfanghen. Want so dat waer, soo souder straf sijn daer gheen werck en is.

6.
Ghy seght dat ick u noch niet benomen hebbe: Dat alle menschen voor Gode schuldigh sijn van weghen d’aengeboorene zonde. Al ist nu sulcks dat die naeckte waerheydt van de uyt-gedruckte tuyghnissen der Heyligher Schrift, veele meer dan krachtigh genoegh sijn omme een onwaere ende duystere opinie van sulck aenghebooren quaedt wech te nemen, daermense niet met partijdighe liefden en aencleeft: soo ist gheen wonder dat ick u niet en hebbe benomen ’t ghene niet en is, oock dat ghy niet en hebt. Want wie mach yemandt het ghene hy niet en heeft benemen? Doet eerst wettelijck blijcken dat ghy dit hebt, ’t ghene ghy waent te hebben, ende ick sal niet eens dencken moghen (swijghe wille hebben) om u ’t ghene ghy in der waerheydt hebt te benemen? Maer waer mede bestady te doen blijcken dat ghy’t hebt? Ende waer by sluyt ghy dat uyt mijn seggen niet en volgt datter niet en sijn dan wercke-
lijcke zonden? Hier mede? Wy bekennen (seghdy) met de Heylighe Schriftuere tweederhande zonden werckelijcke ende aengheboorne, die wy Erf-zonde heeten. Soude dat met u luyden bewijs moeten sijn?

7.

Alsoo staet dese uwe bewijsinghe in zijnen gront. Wat wy bekennen, als wy dat maer segghen te kennen mette Heylighe Schriftuere (al en spreeckter die schoon niet af dat het zy) dat is sulckx. Wy bekennen met de Heylighe Schriftuere, al en spreeckter die schoon niet af, datter een aenghebooren zonde zy, die wy de Erf-zonde heeten. So blijcket nu datter een aenghebooren zonde zy, die wy de Erf-zonde heeten. So blijcket nu datter een aenghebooren zonde is, die wy d’Erf-zonde heeten. Is dit u bewijs-reden niet in sijnen rechten forma, soo straft my. Ist oock so, hoe mooghdy wanen met sulcke bewijsinghe, so wichtighen sake te bewijsen? Waer seyt de Heylighe Schriftuere van een aen-gheboorne zonde? In de gantsche Bybele niet met een eenigh woordeken. Valsche ghetuyghenisse is verboden: Ende te ghetuyghen dat de Heylighe Schrift hout ’t ghene zy niet en houdt, is geen oprechte tuyghnisse ghegheven. Wat meyndy mannen, dat sulck bewijs gheloove behoort te hebben in soo hoogh-wichtigen handel? Wat is dat anders gheseyt dan wat wy bekennen dat is sulcks, wy bekennen dese Erf-zonde, ergo is die sulcks? Is u Lieden dan onbekent, dat u Scribenten sulcks op ’t alderstrengste in den Paus hebben ghescholden? Die seghdy, wilde oock ghelooft sijn daer inne, dat hy niet en moght doolen. Waer wildy ons nu weder leyden? Tot een schrifloose authoriteyt der menschen?

8.

Waer tuyght die Heylighe Schrift datter zonde is die niet en gheschiedt? Die sonder begheeren, willen, of uyterlijck werck mach worden? Brenght een plaetse voort kondy. Hoe macher zonde sijn, sonder yet te doen of laten ’t gheen verboden is of gheboden van Gode? Sonder zonde sijn, sonder zondighen? Maecksel sonder maecken? Of werck sonder wercken. Ick zie hier al mede wel dat ghy nae uwe ghewoonte dese uwen Major datter aenghebooren zonde is, stelt als voor toeghelaten, die noch self die hooft-questie is: Men twist noch niet hoe ofte wat die Erf-zonde zy, maer of zy oock is, bewijst dat eerst, dan salmen van dit handelen, ende met sulcke wederlegginghe scheyt ghy vande saecke, rechts of die al volkomentlijck uytghericht waere, niet jeghenstaende mijne voort-ghehaelde Spreucken niet eens aengheroert sijn, maer noch in volder kracht staen.

Dat een yeghelijck sijn eyghen Last sal draghen.


9.
Het is waerachtigh dat telcken als ick come tot het lesen van dit u gheschrift mijn niet anders en gheschiet dan een Mensche die uyt de claere Zonne-schijn neder gaet in een swarte keldere, so bewimpelt, so benevelt, ende so verduystert ghylieden doorgaens soo claere ende blinckende ghetuyghenissen der Godtlijcker Schriftueren, die ghy merckt dese uwe onschriftelicke opinie teghen te sijn. Wat machmen claerder uyt-sproken vinden dan dese Spreucke? 1 1 Prov. 9, 12. Sydy wijs soo suldy’t u self wesen: Maer zydy een spotter, ghy alleen sult het quaet draghen. Daermen seydt ghy sultet alleen draghen, en machmen immers niet verstaen dat een ander met hem sal draghen. 2 2 Ezech. 18, 20 Daermen seydt, de Ziele die daer zondight, die sal self sterven, en machmen immers niet verstaen dat een anders ziel niet zondighende, om het zondighen van een anders ziel sterven sal. Also mede daer d’Apostel seyt: elck sal sijn last draghen, en machmen immers niet verstaen dat yemant een anders last sal draghen. 3 3 Gal. 6,5. Noch al dit niet jegenstaende, so moeten dese met vele andere dierghelijcke Spreucken met u luyden, soo gantsch een ander meeninghe hebben, haeren natuerlijcken zinne verliesen, ende verstaen behooren te worden, dat wel yemant een anders last sal draghen, maer die ander die sijn eyghen last draeght over sijn eyghen misdaet en sal des niet te min dragen, al draghen veel andere sijn last, om sijn misdaets wille. Is dat gheen verkrachtinghe der Schriftuerlijcke Sproke, wat sal’t dan zijn?

10.
Wat die Heylighe Schriftuere hier mede 4 4 Ministers. segghen wil, is openbaer, te weten dat een yeghelijck voor hem selven sal staen, dat de Vader niet en sal verantwoorden voor des Zoons misdaedt, noch de Zoon voor des Vaders misdaet, maer dat een yeghelijck sijn eyghen misdaet sal draghen moeten.

11.
Hier waerdy mede so benaut door die onvermydelijcke 5 5 N. drangh der claere Spreucken by my daer ghestelt dat ghy die waerheydt naecktelijck most belijden. Des al niet jegenstaende en schroomt ghy noch niet te arbeyden stracks daer aen, om die so naeckte waerheydt met drie duystere glosen te bewimpelen: Waer af d’eene is dat dit ghesproocken soude sijn van de werckelijcke zonde by elck mensche self ghedaen: Ende d’ander dat die misdoender, of schoon andere mede sijn last draghen, des niet te min ghelijcke wel sijn eyghen last sal draghen, ende daer door niet verschoont worden: Ende de derde dat het aengebooren quaet, te weten die natuerlijcke verdorventheyt, dewijle zy in ons is, soo wel ons last is te reeckenen, als ’t ghewrochte quaedt.

12.

Belanghende d’eerste glose, te weten dat het ghesproocken soude sijn van de werckelijcke zonde, die hebdy hier naest voor al moghen kennen voor ydel ende nul, ghemerckt ghy noch in’t minste niet en hebt konnen
doen blijcken, datter eenigh ander zonde meer is dan die dadelijck, te weten, die met begheerte, wil, ofte werck volbracht wordt. Daer uyt dan te besluyten is, dat wy eens anders, ende niet onse eyghen last of straffe soude draghen, als wy om Adams zonde (die noch door gheboorte, noch anders onse eygen zonde en mach worden, als die noch niet wesende die zonde niet en dede) het sy dan met dese Erf-zonde ofte aenghebooren quaetheyt of het zy met Adams verschulde last ende verdoemenisse, beladen ende ghestraft soude worden, ’t welck openbaerlijcken strijdet jeghen den naeckten ende uytghedruckten verstande vande voorsz. drie, ende van de groote menighte meer andere ghetuyghenissen der Godtlijcker Schriftueren.

13.
Soo verde en liet sich Augustinus selve door sijn affectien in desen noch niet af-leyden van de waerheydt, als ghylieden, ghemerckt de selve, niet jeghenstaende hy oock wel konde mercken hoe krachtelijck dese Spreucke sijn meyninghe van de aenghebooren verdorventheydt ofte quaetheydt vernielden, nochtans rondelijck die waerheydt van dese Spreucke Galat. 6. 5. belijdt ende seyt also, teghen den ghenen die daer meenden dat den Mensche besmet moghte worden door een anders zonde, antwoordt d’Apostel, elck sal sijn eyghen last draghen. 6 6 Augusti. De verbis Apli. Sermo. 24. Wie sijn nu de gene die daer menen dat een mensche besmet mach worden door een anders zonde? Zijt ghylieden dat niet? Ghylieden die daer opentlijcken leert, dat wy onser Ouderen verdorventheydt (’t welck ghy erghens onreynigheydt noemt) deelachtigh worden, ende die selve oock haerder ouderen tot Adam toe? Soo nu Augustinus eenigh gheloove by u heeft, soo ghelooft hem nu oock hier inne, dat d’Apostel dese uwe meeninghe van de aen-ghebooren besmettinghe om Adams zonde wille hier wederspreeckt, also ghy daer met niet anders en houdt, dan dat wy door Adams zonde, ende onser ouderen zonde besmet worden, ende eens anders last draghen, opentlijck jeghen dese claere woorden Pauli.

14.
Ende hier mede valt oock u andere ghedraeyde glose (macht anders een glose ghenoemt worden, dat die gegloseerde Schriftuere opentlijcken wederstrijdet) van dat de misdoender des niet te min last sal draghen, of schoon een ander mede sijnen last droegh. Lieve luyden seght doch: Of schoon Adam niet te min den last sijnre zonden droegh, alhoewel wy die zijne alt’samen mede droegen: Souden wy daerom dat hy sijn last met ons droegh, dan laten sijn last te draghen? Als wy dan oock sijn last droeghen: Souden wy dan niet een anders last draghen? Vryelijck jae wy. Dit seght ghylieden dat gheschiet. Daer teghen seyt d’Apostel dat het niet en sal gheschieden, niet duysterlijck, maer wel uytdruckelijck. Gloseert ghy dan niet opentlijck jeghen des Apostels claere woorden? Hoe mach ick hier u segghen, al waerdy oock Enghelen uyten Hemele jeghen so claere Leere des Apostels ghelooven.


15.
Ick meene dat ghyluyden immers wel merckt, dat so die rechtvaerdigheyt van Noe daniel ende Job, al schoon heure Zoonen, ende Dochteren hadde moghen verlossen, dat sulck ghenieten der kinderen van haren Ouderen rechtvaerdigheyt niet ghemaeckt en soude hebben dat Noe, Daniel ende Job sellefs des te minder verlossinghe ghehadt soude hebben. Maer dit moght niet sijn over die barmhertighe zijde, zy moghten self door haer eyghen rechtvaerdigheyt haere eyghen zielen, maer gheensins haere zoonen ofte Dochteren verlost hebben. Hoe veel te min sal’t nu sijn over die strenghe zijde, daer (soo ghy leert) d’onrechtvaerdigheyt Adams ende Eva haer eyghen zielen niet alleen, maer boven dien oock heurder Kinderen, jae oock alle heure Nakomelinghen verdoemt soude hebben. Sodanighen felle rechtvaerdigheydt leert ghyluyden uyt die Oordeelen Godes, die ghylieden selve segt u ende alle menschen verborghen te sijn. Maer reht anders leert ons die rechtvaerdigheydt Godts ons in de Heylighen Geest claer, vast, ende seecker betuyght.

16.
Soo ghy segghen wilt dat wy alsdan 1 1 Ministers. eens anders last, ende niet ons eyghen zonde draghen: Wy antwoorden dat die natuerlijcke verdorventheyt ende gheneyghtheydt, dewijle zy in ons is, so wel ons last te reeckenen zy, als het quaedt dat yemant met werck volbracht heeft, ende dat wy alsoo niet min ons eyghen last draghen, als die om haer ghewrochte zonden ghestraft worden.

17.
Dit is die derde glose daer af ick vermaent 2 2 N. hebbe, ende nu beantwoorde, hoewel zy geen antwoorde en verdient. Want in de plaetse van te bewijsen u meyninghe met Schriftuere, doedy doorgaens niet anders dan te segghen, wy antwoorden, wy houden, wy bekennen, rc. Ende in de plaetse van met ware redenen u voorstel waer te doen blijcken, bestady doorgaens met u onbewesen voorstel het voorstel ofte Propositie selfs te bevestighen. Is dit al bescheydelijck ghehandelt? Is dat noch al niet u oude deuntjen? Wat wy antwoorden dat is waerachtigh. Wy antwoorden dat die natuerlijcke verdorventheyt ende gheneyghtheydt oock onse last is, daerom ist waerachtigh, rc. u antwoorden, u segghen, u houden, u bekennen en gelt by my niet sonder Schriftuerlijcke bewijsinghe. Bestady oock hier selve niet u saecke te bewijsen met die Propositie self alleen in questie sijnde? Wat is onse gheschille anders dan of de mensche van natuere verdorven ende ten quaden gheneghen is? met segghen dat dese in ons is, ‘twelck ick wederspreecke, meendy hier te betoogen dat wy die natuerlijcke verdorventheyt draghende, ons eyghen last draghen, om dat wy (so ghy seght) die draeghen. Wie hoorde oyt onwijser bewijs? Maer hoe konnen wy draghen een last die niet in of op ons is? Bewijst eerst dat die in ons is, ende dan bewijst daer wat mede, so handelt ghy al sonder Schrift uyt u vernuft, daerom moet hier dese uwe onvernuftighe

bewijsinghe ende fabule met een vernuftighe maer onschriftighe fabule oock wat ontdeckt worden.

18.

Neemt dat die wellustighe Drinckers uyt den Beecker Cyrces Kinderen hadde ghewonnen, dewijle zy noch waeren d’een een Vercken, d’ander een Wolf, de derde een Beyr, rc. souden die kinderen niet hebben moeten segghen (hadden zy konnen spreken) wy draeghen in dese beestelicheyt den last, ick van mijn Vaders vratighe gulsicheyt, ick van mijn Vaders verslindende Roof-giericheyt, ende ick van mijn Vaders geyle oncuysheyt, overmits die misdaedt van onser ouderen ononthoudelijcheyt ofte wellust in ’t drincken van den weeldighen dranck van Cyrce? Ick houde wel jae. Sonder twijffel so langhe zy dien last droeghen, souden henluyden sulck draghen een last sijn gheweest, maer d’oorsaecke van die last was heurluyder Ouders misdaedt of zonde van incontinentie of onbetemde lusten. Alsoo souden sy dan ghedraghen hebben de misdaet straf, ende last heurder Ouderen, buyten heure schuldt, ende niet heur eyghen last, rechts sulcken ding pooght ghylieden hier te segghen. Dit blijckt mede al uyt uwe eyghen woorden, die ghylieden ghedronghen zijnde van de waerheydt selve nootsaeckelijck hier hebt moeten stellen, te weten dese:

19.
Noemt ghy ’t daerom een vreemde last, 3 3 Ministers. om dat het uyt Adam ende Eva sijn oorspronck heeft, wy staen’t u toe dat het so geheeten mach worden.

20.
Stady my dat jeghen die waerheyt toe, 4 4 N. so doedy ontrouwelijck, stady’t my dan oock metter waerheyt toe, so moet ghy oock mijn segghen toe-staen dat dese uwe Leere in’t stuck van de aenghebooren quaetheyt noodtlijck mede brenght dat wy niet ons eyghen maer een vreemde, ende een anders last soude draghen, soo dese uwe leere waerachtigh waer. Ende sult dan oock moeten toestaen dat deze uwe Leere openbaerlijck wederstrijt die voorsz. mijne voor-ghebrachte, met veel meer andere Schriftuerlijcke Spreucken, die de Leeringhe des Heylighen Geests sijn. Want wie en merckt niet dat hier sijn eyghen last te draghen, niet anders en is geseyt, dan dat die andere voorgaende segghen, te weten dat elck nae sijn wercken gheloont sal worden? Ende dat niemant van een anders, maer elck van sijn eyghen misdaet den last ende straffe sal draghen.

21.
Wanneer Godt de Heere ons alt’samen 5 5 Ministers. verdoemde, van weghen der selvighe (te weten d’Erf-zonde) soo soude Adam die last sijnre misdaet niet laten te draghen.

22.
’t Schijnt dat ghy so groote lust als cleyne 6 6 N. schrominghe hebt u self plattelijck doorgaens te wederspreken. Bekendy self niet hier voor, dat Adams eyghen zonde, hem


Adam self nu bekeert zijnde niet meer en mocht schaden ter verdoemenisse? ende hier soude ons Godt niet om onse, maer om Adams sonde verdoemen? Is dat u voorschreven segghen waer, so moste immers Adam gelaten hebben die last zijns eyghen misdaets te draghen. Is dat niet opentlijck het eene jeghen ’t ander gheschreven? Adams sonde was hem self niet meer tot verdoemenisse: des niet te min en laet Adam niet af zijn last (van verdoemenisse) te draghen. So soude God Adam (is u eerste seggen dan ooc waer) om zijn eygen misdaet niet verdoemen, maer alle Adams af-komste niet om heur eyghen, maer om Adams misdaet verdoemen. Lieve waer leestmen inde Heylighe Schrift van sulcke rechtvaerdicheydt Godes? Immers van sulcke felheyt, wreetheyt, ende tyrannye des barmhertighen Godes? Nerghens, maer leestmē niet dat die gantsche Heylige Schriftuere sulckx plattelijcke wederstrijdet?

23.

Maer of dan noch al schoon die verdoemenisse in Adam self waer ghebleven (daer toe ghyluyden self neen seght) soude daer uyt dan moeten volgen, dat sulcx so wel onse last te reeckenen soude zijn, als het quaet dat yemant met zijn selfs wercken volbracht heeft? hoe soudy dat doch bewijsen? daer mede dat d’afkomste van Rebellen jeghen een Prince om der Ouderen misdaet willen in slavernyen leven moeten? Soude ghyluyden dat heeten heur eyghen last draghen? Dat en sal niemant niet heel gec zijnde konnen toestemmen. Maer seer wel sal elck ghelooven dat sulck Prince Herodianiserende uyt vreese van zijnen rijcke te verliesen den onschuldighen kinderen op leyt heurder Ouderen (niet heur eyghen) last, om door sulcke onsichtelijcke wreetheyt allen anderen af te schricken voor rebellie, 1 1 Ephes. 34. 9. Job. 35. 5. 6. wiens lust ofte straf draghen sulcke kinderen? Heurluyder Ouderen? Ofte heur eyghen? So benevelt men, maer soo en verklaert men niet die sproocken der Heyligher Schriftueren, ende soodanighe menschelijcke wreetheyt en vintmen niet in de Goddelijcke barmherticheyt, die ons doe wy noch vyanden waren, al lief hadde. Die laet elcken rebelle ende misdoender zijn eyghen last draghen, ende niet der kinderen der Ouderen last oft straffe. Want hy is barmhertich ende verbiddelijck, lancksaem ter wraecke, ende geneycht tot ontfarmen, oock is hy so hooch gheseten ende Almachtich, dat hy niet als een Aertschen Prince beducht is uyt zijn rijcke verdreven te worden. Dat alles is dan al verde van dese uwe wreede opinie vande goedighe Gode dat hy Adams zonde (dien hy Adam self vergaf) so wredelijcke soude straffen in alle Adams onnosele nakomelinghen, dat sy niet alleen alle goede gaven Adams (die ghyluyden hem toe-dicht) verlooren soude hebben, maer oock selve alle t’samen van aenghebooren natuere quaet, rebel ende zondich soude wesen, ’t welck noch inde straffe der Prince van Crimine laesae Majestatis, soo niet en valt. Ghemerckt der selver straf ofte last opten kinderen der rebellen, die selve noch niet quaet of rebel doet worden. Dit is niet int goede ghevoelt vande goedighen Heere, maer na dese uwe opinie soude Godt in felle
wreetheydt alder Tyrannen felheyt verde te boven doen gaen.

24.

Soudy hier willen segghendat die menschen Tyrannen wesende die macht niet en hebben om der rebellen nakomelinghen oock rebellen ende quaet van natueren te maecken: Ick sal dat gaerne bekennen, maer daer by oock segghen dat sy die wille niet en soude hebben, of zijt al schoon vermochten. Want war Tyrannen soude niet liever gehoorsame dan rebelle ondersaten hebben? waer sulckx oock niet pure sotheyt? Soude dan der menschen sotheyt in desē wijser zijn dan die Goddelijcke wijsheydt? wiens sotheyt (om soo te spreken) wijser is dan der menschen wijsheyt, soude God lust hebben int maecken dat Adams af-komste om zijn Adams, niet om heur sonden wille, rebel, quaet, ende sondich gebooren soude worden? Wat last ofte straf is hier van swaerheyt oock by te ghelijcken? Of ist niet swaerder last quaet ende sondich van natueren aen ziel ende lijf te wesen, dan sieck eygen, ende arm na den lichaem? Soude sulcx noch alom dat zijt self draghen, al hoe wel dat door een anders misdaet is, heur eyghen straf ende last moeten wesen? waer dat so, wie souden dan een anders last moghen draghen? Soo en soude Christus oock selve niet onse maer zijn eyghen last ghedraghen hebben, ghemerckt hy (niet Adam noch wy) die pijne ende smerte self heeft ghedraghen, wiltmen soo sophisticeren, soo salmen oock moeten segghen dese spreucke, van dat niemant eens anders last sal draghen, vergeefs, onnuttelijck ende ydel ghesproocken te wesen door ingheven vanden Heyligen Geest.

25.

Dats openbaer valsch, daerom segh ick noch tot een besluyt van desen alsoo ghestraft te worden om een anders misdaet heet hier een yeders last draghen. Als wy al tsamen om Adams misdaet met aenghebooren verdorventheyt oft sondelijckheyt ghestraft souden worden, soo ghyluyden leert, soo souden wy een anders, te weten Adams last dragen. Nu ghetuycht die Heylighe Schrift naeckt ende klaer dat niemant eens anders last en sal draghen. Soo schijnt oock vast ende klaer te volghen dat niemande sulcke uwe verdorventheyt ende sondelijckheyt en wort aenghebooren. Ende dit moet ick voor al vaster ende seeckerder bewijsinghe houden als mette Heylighe Schrift die klaer ende naeckt staet, niet met duystere ende sotte collectie bevesticht wesende dan u luyder bewijsinghe, die doorgaens niet anders en berusten dan op u luyder segghen, sonder immers jeghen die Schrift, ende van al dusdanigher aert wesende. Wy achten, wy segghen, oft wy antwoorden: Dat alle menschen Adams sonde quaet, sondich, ende ten verdoemenisse worden ghebooren. Dat zijn uwe bewijsingen die meendy ab auctoritate niet a veritate. Sulcke bewijsinghe en ghelden by my niet


van u luyden, die gheen macht en hebt u luyden sendinghe wettelijck te bewijsen.

De Soon en sal des Vaders misdaet niet draghen.

26.

Tegen dese klare tuychnissen van dat de soon des Vaders misdaet niet en sal draghen, bestady te bewijsen dat die kinderen heurder Ouderen misdaet ghedraghen hebben, eerst met het exempel vande Israeliten veertich jaren om heuren Ouderen ongheloofs wille inde Woestijne 1 1 Num. 14. 33 geswerft hebbende eer sy int beloofde Lant mochten komen, ende voorts met dreyghementen oock ’t gevolghe van dien jeghen den overtreders vanden gheboden Godes, van ellendighe jammer die heure kinderen soude over komen ende over quam. Hier uyt pooch dy oock te besluyten dat God met het verhael van dit spreekwoort der Joden van’t eten der suere druyven niet en wil segghen dat het alsoo niet en was als sy seyden, maer datter een tijdt soude komen, inde welcke hy so niet meer en soude handelen mettē huyse Israels, maer dat die kinderen niet meer en souden seggen dat sy haer Ouderen sonden ontgelden moesten.

27.
Inde voorschreven uwen arbeyt jegen die klare spreucken by my op die twee eerste plaetsen ghestelt, blijct ghy so arm, oock van alle schijn bewijs, dat ghy daer jegen niet een eenighe Schriftuerlijcke spreucke hebt konnen voort brenghen in geen van beyde die stucken. Ende wederomme daer jeghen soo rijck van onbeschaemtheyt, dat ghy metten waen des vernufts, jeghen die waerheyt des Heylighen Schrifts meer onversaechdelijck dan omsichtelijck hebt derren strijden: Maer op dit derde stuck schijnet dat ghy u noch eenichsins hebt willen behelpen mette Heylige Schriftuere, welck u doen, of bescheydelijc dan onbescheydelijck gheschiet ghy hier nu sult moghen mercken.

28.

Die Propheten Jeremias, oock Ezechiel beyde spreeckende vande straf der Ouderen, of der selver misdaet, die de kinderen (soos y beyde segghen) niet en sullen draghen, meynen daer mee die straffinghe des lichaems of der zielen, in welcke twee deelen die gheheele mensche bestaet. Dese straftfe wil ick hier noch nemen tot uwen voordeel, soo ghy die wilt stellen: te weten van die tijdt voorts aen, maer niet daer voor, ende besien of sulcx daer mede oock mach bestaen. Ist soo dat die twee Propheten daer by verstonden die lijflijke straf alleenlijck, soo en mochten die voorts aen den Joden gheen lijflijcke straffinghe meer op komen om heurder Ouderen misdaets wille, of schoon ’t selve al voortijdts dickmael mochte gheschiet zijn: Is dit waerachtich soo arbeyt ghyluyden gantschelijck vergeefs int verhalen vande kinde-

Ren die num. 14. 33. Deut. 28. 18. etc. heurder Ouderen straffe lichamelijcken ghedragende schijnen te hebben: ghemerckt sulcx na den tijt deser Propheten voorts niet meer en soude gheschieden, maer dan segghe ick niet vergheefs dat na de komste des tijdts van dese Propheten gheen menschen meer onderworpen en mach zijn geweest die lijflijcke straffe van arbeyt, sieckten, ellendigheden, ende doot, die ghyluyden seght ons door Adams misdaet op ghekomen te wesen. Ghemerckt ghenen menschen van die tijdt af meer heur Vaders, veele minder wy nu noch al Adams misdaet en soude draghen, dit en meyne ick niet dat ghy sult willen toelaten, ghemerckt dat u gantsche opinie vande Erf-zonde (soo veele die lijflijcke ellendicheyt beroert) gantschelijcke soude wech nemen moeten, ja oock die lichamelijcke doodt selve, behalven noch dat dan oock onwaerachtich soude zijn dat eenighe jonghe kinderkens in Babilonien om heurder Ouderen misdaet die ghevanckenisse ende slavernye ghleden souden hebben.

29.

Ten mach dan niet ghemeynt zijn by den Propheten vande lijflijcke straffe, maer van de straffe der zielen inde kinderen om der ouderen misdaets wille. ’t Welck indient warachtich is, soo en mochten oock voorts aen niemants zielen zijnder Ouderen, ende mitsdien oock wy niet Adams straffe draghen: ende en mochten oock doe voorts niemandt Adams verdorventheyt, sondelijckheyt, ende verdoemenisse, die ghy seght ons van hem tot straffe op-ghe-erft te zijn in geender manieren meer draghen noch deelachtich wesen. Dan soude oock die Erf-zonden soo ghy die leert, van die tijdt af hebben moeten verdwijnen ende gantschelijck wech ghenomen zijn gheweest, ende souden wy dan noch van die tijdt af altsamen vry zijn gheweest vande Erf-zonde ofte aenghebooren quaetheyt. Alsoo moochdy nu hier sien ende tasten dat sulck u eyghen segghen van dat die tijdt daer af gheseyt wert ghekomen wesende, ’t selve niet meer en soude gheschieden. Dese uwe meninghe vande aenghebooren quaetheyt self grondelijck wederspreect, ommestoot ende vernielt.

30.

Beroerende nu voorts die straffe die gheschiet soude zijn voor den tijt van Gode door den Prophete hier belooft, hebben alle kinderen die heurluyder Ouderen straffe lichamelijcke soude draghen moeten wesen oft bejaerde menschen onbejaerde kinderen, metten bejaerden straffe en moochdy u hier niet behelpen, die ghy self hier voor seght dat sy alle niemant uyt ghenomen self gesondicht hebben ghehadt, ende midtsdien gestraft moghen zijn, niet om heurder Ouderen of Adams, maer om heur eyghen sonden. Maer ghy hier willende bewijsen datter wel bejaerden lijflijcke ghestraft zijn gheweest om een anders sonde brenght voort een eensaem exempel, te weten dat het volck om Davids ende niet om heur eyghen sonde getsraft waren gheweest metter pestilentien. Ick be-


kenne hier gaerne dit wat schijns te hebben, ten eersten aensien, maer inden gront gheensins, want naer dien dat Davids herte na het doen tellen vant volck gheklopt, na dat hy den keur der drie plaghen ghehoort hadde, so en wast niet vreemts, dat hy meynende alleen ghesondicht te hebben, daer inne doolde, soo wel als Elias doolde, daer inne dat hy meynde onder alle kinderen Godts alleen te zijn overghebleven. Ende hier uyt komet dan oock dat hy seyt ick hebbe ghesondicht, wat hebben dese ghedaen? Des niet te min en seyt hy niet dat sy niet en hebben ghesondicht, so en seyt oock die Propheet Godts niet tot David dat het volck niet en hadde gesondicht als hy hem de drie plaghen voor stelden. Immers die en seyt niet dat die straffe van God ghesonden was om Davids sonde, neen: dat leestmer niet, wat wonders ist dan dat David niet wetende van’t volcx sonden, ende wel te deghen vande zijne. Zijnen sonden ootmoedelijck belijt, vraghende als een goet Harder om zijn leven voor zijn Schapen te gheven, wat hebben dese die hy voor onnosele Schapen hielt, ghedaen? Maer hy als oock ghyluyden en hadde niet ghemerckt op des volcx sonden. Vraechdy waer ick die ghemerckt hebbe? Int beginne van desen Capittel self daer staet alsoo. 1 1 2. Reg. 24. 1. Ende des Heeren verbolghentheyt nam toe te vertoornen jeghen ’t volck Israel, hier door quam ’t volck Israel, hier door quam David tot h[..]tellen des volcx. [=onleesbaar]

31.

So moetmen hier segghen een van beyden: te weten dat God sonder alle voorgaende oorsake vande overtredinghe des volckx daer op vergramde, oft dat hy om heur sonden wille jeghen ‘tvolck vergramde. Het eerste en sal niemant derren segghen, want dat waer van Gode ghemaeckt veel eer een dolle ende een rasende hont, die sonder oorsaeck verwoet, dan eenen lanckmoeidghen ende goedighen God die niet sonder oorsaecke en doet. Is dan oock het tweede waerachtich, alst nootsaeckelijck moet wesen nae’t ghetuych vande gantsche Bybele, over al houdende dat God vertoornt niet sonder saecke, maer alleenlijck om onse sonden wille. So moochdy nu licht aen-mercken dat ghy op d’oorsaecke dese gheschiedenisse wat min, dan behoort, hebt ghemerckt: ’t Welck nochtans in derghelijcke saecken by wylen gevallende, soo wel ghemerckt is gheweest by Jan alleman: dat inden ghemeynen monde ghekomen is het treffelijcke spreeckwoort: als God een ghemeynte wil plaghen, so berooft hy der Heeren wijsheyt, welck spreeckwoort oock de getuychenissen der heyliger Schriftueren bewijst warachtich te zijn, daer gheseyt wort dat Godt oock wel een hypocrijt laet heerschappen om des volcx sonden wille: Soo kont ghy nu oock verstaen dat van bejaerde menschen draghen lichamelijcke straffe eer te ghevoelen is, dat sy die om heure eyghen, dan om heure Ouderen sonde draghen. Gemerckt die alle (na u luyder eyghen seggen) hebben ghesondicht. 2 2 Job. 34. 30. Naer dien nu Godt selve doorgaens ghetuycht dat hy elcken vergelt na zijnen wercken, ende nerghens sim-

pelijck sonder dat byveuchsele inden ghenen die hem haten, en seyt dat hy den kinderen straft om heurder Ouderen sonde, maer naeckt ende plat uyte het contrarie verklaert, te weten dat die sone des vaders misdaet niet en sal draghen: So soude voorwaer dese uwe meninghe immers opentlijck strijden, jegen die voorschreven gheopenbaerde ende inde Heylighe Schrift verklaerde wille ende meyninghe Godes. Seght doch lieve, wat soude Gode in dese gheschiedenisse doch moghen veroorsaecken, dat hy hebbende rechtveerdighe saecke om den bejaerde te straffen over hare eyghen sonden, die selve voor by gaen ende henluyden straffen souden om Davids sonden?

32.

Om nu oock wat te segghen vander onbejaerde kinderen lijflijcke ellende, als sieckte, vroech sterven, ende dierghelijcke meer: en kan ick niet mercken daer inne yet ghelegen te zijn dan dat de kinderkens ten quaden, maer wel dan den Ouders ten goeden machkomen:dat het den kinderkens niet en schadet betoont die loop des natueren self, 3 3 1. Corint. 4. 18. want al dat sichtbaer is, dat is oock verganckelijc: al wat beginne heeft dat moet eynden, ende al wat leven heeft ontfanghen dat moet sterven vroech ofte late. 4 4 Eccles. 1. 1. 14. 41. 11. Ghemerckt alle dinghen onder die sonne der veranderingen ende ydelheyt onderworpen, ende vol zijn van arbeyt, moeyten, ende bekommeringhe des levens. Wat anders dan sulcx verliesen doch die jongh-stervende kinderkens? Dit aenmerckende heeft oock eenighe daer toe ghebracht, dat sy segghen onghebooren te zijn of jongh te sterven beter te wesen, dan lange in desen ongestadighen Zee vol stormen, vol veranderingh van moeytens, arbeyts, ende ghevaerlijckheyts, gins ender herwerts ghedreven te worden, ende hier door komet datmen Landen vint daermen schreyt wanneer een kint wert ghebooren, om des selfs ingang van ellendighe moeyten: ende daerom vrolijck is als yemant sterft, overmidts des selfs eynde vande ellende ende moeyten: niet dat ick sulck segghen voor waerheyt houde: maer dat ickx voor niet quaets en kan achten inde onnoosele onschult vroech wech gheruckt te worden uyt dit dal der tranen, daer’t leven een strijdt is: Daerom oock Augustinus spreeckende vande groote ende menichvuldige ellendigheden deses levens, daer by seyt: Indient anders een leven mach ghenoemt worden, veele meer een doot is. August. de civita. dei, Lib. 12. Cap. 22. Nu is ghewis datter gheen straf en mach zijn in saecken die niet quaet en zijn voor den ghestraften. Soo ist nede seker dat voor die onnosele kinderkens het vroech sterven na den lichaem niet quaet, immer veel eer goet sy, als die vroech varen (soo men seyt) daer sy langh wel zijn: langhe ende moeylijcke verdrietelijckheyden spoedelijck ontvluchten, ende heur onnoselheyt door gheen schalckheydt bedrogen, noch door gheen sonden in wroeghen ghebracht en wert. Wt alle ‘twelck schijnt met waerheydt besloten te moghen worden, dat die vroech-stervende kinderkens gheen straf altoos en lijden, alsoo hen niet quaets op en


komt. Lijden sy gheen straf altoos, hoe moghen sy heurder Ouderen straf lijden?

33.

Dat ghyluyden hier met Calvino ongheroepen zijnde tot rechters inden Vierschare des barmhertighen Godes soo wreeden oordeel sout willen gheven dat God die onnosele kinderkens vander moeders Borsten treckende inden eeuwighen doodt werpt: soude ick moeten achten een vande alder-stoutste vermetelheyden, die sterffelijcke menschen hier opter Aerden moghen bedrijven, welckx bewijs my ghereet ter hant is, so ickx niet ghenoechsaem en hielt, dat by my daer af festelt is int boecxken vande toelatinghe ende decrete Godes, 1. Boeck Sect. 5. 6. 7. doch mach ick niet laten hier te stellen het ghevoelen Augustini vande kinderkens in Sodoma met heuren Ouderen wech ghenomen, mede aldaer verhaelt.

34.

Sijn sy (die kinderkens) daer mede niet voor komen, 1 1 Augustiu. quest. veteris & noui teste. quest. 13. op dat sy niet langhe levende, heurder vaderen exempelen niet en soude navolghen? Want sy om een vreemde saecke gedoodt zijnde, vry zijn vande verdoemenisse: (soo Augustinus hier recht schrijft) soude noch al mede blijcken dat den kinderkens die met ofte sonder heure quade Ouders vroech uyter tijdt scheyden, daer aen niet quaets altoos, maer wel veele goets gheschiet. Dats dan wel verde daer af dat sulck vroech sterven een straf soude zijn voor den kinderkens, ghemerckt het met meerder reden een groote ghenade mach heeten.

35.

Des niet te min mach dit jonck sterven der kinderkens den Ouderen hooch nut zijn, so om heur eyghen ghedaen zonden uyt sulcke heure straf te verstaen, als oock omme die uyt vreesen in toekomende tijden te vermijden. Want het eynde van alle straffinghe die den Ouderen aen heuren kinderen persoonen wert ghedreycht ende oock gedaen van Gode, 2 2 Levit. 26. 29. 39. is niet anders dan op dat die ouderen den Heere vreesen ende zijnen gheboden ghehoorsaem wesen houden, op dat den Ouderen oock wel soude wesen so men meer dan gheneech mach sien inden plaetsen daer God den Ouderen daer mede dreyche. 3 3 Ezec. 24. 25. Nu dreycht God den mensche meest met het gheene henluyden aldermeest af schricken mach van sondighen, 4 4 a Isa. 49. 15. niet en mach den menschen daer meer af schricken dan vreese van groot leet te 5 5 August. ex veteri text. quest. 14. sien aen ‘tgene dat sy alder-liefste hebben ende meest beminnen. Wat is dit bb meest allen Ouderen anders dan heure gheliefde a kinderkens? soo schrijft oock (ick segh hier niet nieuws) August. door openbaringhe van dese Wet (Exo. 20. van tot inden derden ofte vierden graet der Ouderen misdaet te versoecken) heeft Godt willen af-schricken die Godloose Vaders, op dat sy merckende wat grooter quaet komt door Afgoderye, ten minsten noch door haer liefde totte kinderen wederom ghetrocken moghen worden tot die eerbiedinghe des Scheppers. Hier o-

penbaert sich nu eerst te recht tot wat eynde Godes dreyghementen aen den Ouderen gedaen worden van henluyden te straffen, met sulcke alderswaerste droefheydt, leet, ende verdriet te sien aen die beminde kinderkens, hier toe dienen oock die seer sware dreyghementen vander gheliefde kinderkens, verstroyinghe, a wech-voeringhe, 6 6 a Jer. 13. 14. b ghevanckenisse, 7 7 b. Jer. 38. 23 c verkopinghe, 8 8 c Ezec. 23. 25 d ja oock dodinghe, 9 9 d Joel. 3. 8 e oock ‘tsterven van honger 10 10 e. Ezec. 23. 49 f immers (dat boven allen noch ‘tswaertste ende vreeselijckste is) 11 11 f Jere. 11. 20 dreycht Godt den Ouderen dat sy van hongher self kinder-moort bedrijven, ende de kinderkens van haren eyghen lijve ghekomen self eten ende met heuren tanden verslinden sullen. Machmen oock vreeslijcker dreygementen ende swaerder straffe voor den ouderen dan sulcke zijn bedencken.

36.

Dit wast oock dat Davidt soo ghestraft 12 12 2. Reg. 12. 16 wort int kindeken (niet het kindeken) met sulcker droefheyt ende treuren, uyt vreese van ’t selve te verliesen, om welcx leven te behouden hy so vaste badt, opter aerden lach, afghescheyden van zijnen volcke. Wat schade ofte straffe leet dit kindeken? dat het uyter werelt scheyden eert van moeyten, arbeyt, ja van sterven wiste? Dat het met gheen vreese vande doodt die treuren maeckt, ghequelt en is gheweest? Dat het noyt en sondichden, noyt wroeghen vande conscientie ende noyt vande quellende straffinghe der zonden gheplaecht en was geweest? Niet het kindeken, maer de vader int lieve kindeken leet die straffe, diende sulcx oock den volcke tot af-schrickinghe ende vermijdinghe van jeghen den Heere te sondighen. Boven dien so en mocht oock Davids sonde gheensins desen lijflijcken doot tot straffe in dit kindeken veroorsaken indien dese uwe leere waer is: Dat door Adams zonde die lijflijcke doot over alle menschen inde werelt tot straffe is ghekomen. Want men mach niemadt tot straf van een nieuwe sonde metter doot veroordeelen, die nu al te vooren tot straffe vande oude sonde van selfs onvermijdelijk ter doot is veroordeelt. Voorwaer indien dit kindeken Davidts, die kinderen in Sodoma die kinderen van’t volc Israels, van Acham, ende van Datham, met Aberon (by u tot exempelen inghevoert) al te vooren om Adams sonde wille van selfs nu al de straffe des lijflijcken doodts onderworpen waren (soo ghyluyden leert) hoe ist moghelijck dat sy elck van heuren maesten Ouders tot straf van’t selve souden onderworpen konnen worden? Is dan dit u segghen alhier waerachtich, te weten dat dese kinderkens den lichamelijcken doot leden tot straffe van Davids, vander Sodomijten, van ’t volck van Israels, Achams, Dathans, ende ALberons sonde: soo is onwaerachtich u leere dat alle Adams nakomelinghen tot straffe van zijn Adams sonde den lichamelijckeo doot onderworpen souden zijn. Ende hier moochdy mede al sien hoe tweedrachtich dese uwe leere is, soo dat u segghen op d’eene plaetse altijdt u segghen op een ander ander plaetse self bestrijt ende te niete maeckt.


37.
onder andere dreyghementen Godes den volcke Israel ghedaen so syluyden zijne gheboden overtraden, brenghdy oock voort behalvēder kinderen vervoeringe ende anders, oock dat die vruchten haers lichaems, ende die vrucht heurs LAnts dan vervloeckt soude zijn. Daer aen licht om sien is dat ghy hier int schrijven weynich bedacht hebt wat ghyluyden maer drie bladen hier voor haddet geschreven. Ghemerckt ghy anders geschroomt sout hebben hiet te schrijven soo plat contrari het voorgaende, ja oock jeghen die Hooftsaecke die ghy voor staet self. Seghdy hier voor niet dat God swaerlijck jeghen die sonden vergramt zijnde, niet alleen Adam ende Eva, maer oock alle hare nakomelinghen om harent wille vervloeckt heeft? Seghdy hier niet plat daer jeghen dat God dreycht dat hy der onghehoorsamen lichaems vruchten soude vervloecken? waren dese toekomende kinderen der Israliten alle (als nakomelingen van Adam van selfs al te vooren om Adam ende Eva wille vervloeckt van Gode: hoe moghen sy nu om heure Ouderen sonde wille vervloeckt worden? Of soude die alwijse Godt vergheefs ende verlooren werck lusten te doen aen ‘tgene nu al eens by hem ghedaen was te vooren? onbedachtelijck handelt ghy hier als oock doorgaens, ende niet min vrymeodelijck, dat die vervloeckinghe noch geschieden soude, ende dat alleen aen den kinderen of Lichaems vruchten der gheenre die Godes ghebodt souden overtreden seyt God door Moysen: dat alle Adams ende Eva nakomelinghen om haren’t wille al verdoemt waren met Adam seyt (niet Godt maer) u goet-duncken door u luyden. Men hoort hier immers Godt boven u luyden te ghelooven. Lieve wijst ons een eenighe plaetsche inde gantsche Canonike Schrift, houdende dat God Adam ende Eva (swijghe alle hare nakomelinghen om haren’t wille) vervloeckt heeft ghehadt. Dit en vermoochdy niet, is dat niet al te groote vrymoedicheyt? dat sulcke vloecken op haer vruchten des lichaems gheen straf der kinderen en was: maer tot een af-schrick der Ouderen van’t sondighen, ende der Ouderen straf is hier voor genoech af verklaert.
Soo is mede hier voor al ghehandelt vande vervloeckinghe vande aerde of Lant. Want als men dat uyterlijcke na u meyninghe wil verstaen, so en doet God hier met sulcke dreyghementen niet anders dan dat hy dreyghen soude het vervloeckte Lant te vervloecken: Waer dat niet spotlijck? souden die kinderen Israels dat oock voor een anghstich dreyghement hebben moghen vreesen, dat sy nu al van self (is u Leere waer) wisten te wesen?

38.

Voorts heb ick niet sonder verwonderinge konnen lesen daer ghy Gode aldus doet spreken totten volcke, jeghen dit hun spreeckwoort vande suere druyven ende eggige tanden. Ick mercke wel waer van ghy u beklaecht: namentlijck dat ghy de straffe der misdaet van uwe Vaders moet dragen, maer ick salder inne voorsien dat ghy niet meer daer oevr te klaghen sult hebben, etc. want

Klaechdy ’t volck te recht, soo hadde Godt onrecht ghedaen, soo bekent God zijn schulde, ende belooft hem te beteren. Dit mercte ghy wel dat niet en dochte: dat dede u oock daer by stellen: want hoe wel God rechtvaerdich was ende bleef. Maer laet ons dese uwe vreemde gloose aen-nemen, soo vraghe ick u wanneer die tijdt was, by Gode daer belooft, dat hy sulcx niet meer en soude doen: te weten die kinderen om der ouderen misdaet te straffen? als hy Israel weder op soude bouwen seghdy. De opbouwinge geschiede uyterlijck aen Jerusalem int Jootsche rijck, of sy is inde geestelijcke opbouwinghe door Christum gheschiet, welck ghy neemt ’t is my alleens, want die is dan gheschiet ten lancxsten voor den doot ons Heeren Jesu Christi ende zijnre Apostelen, sedert die tijdt moet dan oock nootsaeckelijck Godt opghehouden hebben vande straffe te doen om der Ouderen sonde over heure kinderen, is dit waer, soo is sedert de doot ons Heeren die straffe van Adams sonde over alle zijne kinderen ende menschen noch mede al op gehouden, ende en soude dan van die tijdt af (of sy schoon noch aldaer voor gheweest mochte zijn) die straffe over onse Vader Adams sonde vande lijflijcke doot, vande aengheboren quaetheyt, verdorventheyt, ende sondicheyt opghehouden hebben, ende dese Erf-zonde niet meer gheweest zijn, nochte oock nu niet meer wesen, ende dan is dese uwe leere ghelijcke wel al mede onwaerachtich, ende dit al na ’t ghetuych van dese uwe eyghen glose self daer mede ghy so onbedachtelijck bestaet die te bevestighen.

39.

Ghyluyden hier God niet seer bedecktelijck beschuldighende, verschoont ghenoech opentlijck het volck, int voeren van dit lachterlijck spreeckwoort, maer Calvijn hier inne al bescheydelijcker handelende ontschuldicht het volck opentlijck met dese woorden opten sproocke Ezech. 18. van dit spreeckwoort selve. 1 1 Insti. iij. 42 Aenmerckt wat hier wert ghehandelt. Die Israeliten als sy langhe ende stadelijck met veele ellendigheden ghequelt waren, begonden een spreeckwoort te voeren, dat hare Vaderen een suyre druyve hadde ghegheten, ende dat der kinderen tanden eggich daer af waren, waer by sy te verstaen gaven, dat van heure Vaders bedreven waren die sonden, daer af syluyden self (die anders rechtvaerdich ende onschuldich warē) die straffe moesten draghen: ende dit meer door een onversoenelijcke Toorn Godes, dan door een gematichde strengheyt. Dese luyden vercondicht die Propheet, dat het sulcx niet en was, want om heurluyder eyghen boosheden gestraft worden: ende dat het die rechtvaerdheyt Godes niet en voecht, dat die rechtvaerdighe soon om de boosheyt zijns heyloosen Vaders straf soude lijden.

40.

Soot u nu goet dunct dat Godloose volck verschoonende den rechtvaerdighen God te beschuldighen, niet alleen daer mede dat ghy poocht te bewijsen dat sulc spreeckwoort des


volcx niet onwaerachtich en was, maer oock dat God dit sijne volcxken niet om heurluyder, maer om heurder Ouderen misdaet gestraft hadde, soo toont u schoon spreecken in dese leelijcke paradoxen te verschoonen jegen uwen Calvinum selve, die plat het jegendeel van dese uwe gloose schrijft, ende lust u te sien wat heyliger luyden dit waren die dit lasterlijcke ende valsche spreeck-woort inden mont hadden, soo leest inden Prophete Jeremia 2. 8. 11. 13. 20. 23. Ick meyne dat ghy daer een Af-godich ende Godloos volck met zijn eyghen verwen af-ghemaelt sult vernemen, behalven tot andere seer veel plaetsen meer: Soo vindy heur deuchdelijckheyt mede meesterlijck verschildert doorgaens by Ezechiel, ende om een plaetse voor al te noemen, Cap. 22. 2. 3. 4. etc. tot verset 12. incluys. Dit schrijven dese twee Porpheten selve van dit volck selve: machmense arger, snooder ende booser verbeelden?

41.

Wildy noch meer sien of die Joden onschuldelijck om heurder Ouderen dan dubbelt schuldelijck om heur eyghen sonde ghestraft waren: oock oft Godt te seer toornichlijck henluyden ghestraft hadde ende syluyden dat spreeckwoort te recht ghevoert hadden, so ghy ghenoech uytdruckelijck poocht te bewijsen: soo leest Jere. 2. 29. ende ghy sult vinden dat dit huychlijcksche ende Af-godische volcxken noch dorste segghen dat sy niet besmet en waren, 1 1 Jere. 30. 15. oock dat sy niet na Paulum en hadden gewandelt, daerom seyt God oock tot dese versierde graven, 2 2 Jere. 30. 11. wat roept ghy over uwe vernielinghe u smerte is ongeneselijck, overmidts die menichvuldicheydt van uwe boosheyt, ende om die hardicheydt dijnre sonden heb ick by dit ghedaen, daer seyt God dat hy’t om heur sonden ghedaen heeft, dats niet om heur Vaders sonden, ende tot wat eynde Godt henluyden strafte, siet een weynich daer voor, daer God seyt ick sal u met oordeel straffen, op dat ghy u self niet onschuldich sout achten. Met oordeelen straffen is niet met groote strengheyt straffen soo ghy’t poocht te verwen, ende noch Jere. 16. 10. daer God den volcke zijn straf ghedreycht hebbende, seyt alsoo: ende als ghy dese mijne woorden den volcke hebt verkondicht: ende sy dan tot u segghen, waerom heeft die Heer dat groote quaet over ons gesproocken? welck is onse boosheyt? ende wat is die zonde daer mede wy jeghen den Heere hebben ghesondicht? soo suldy tot henluyden segghen om dat uwe Vaders my seyt de Heere verlaten te hebben, ende na vreemde Goden ghegaen zijn ende die ghedient ende aenghebeden hebben: Ende sy hebben my verlaten ende mijne wet niet onderhouden, maer ghyluyden hebt oock noch arger gedaen dan uwe Vaders, want elck wandelt na de verkeertheyt zijns quaden herten, soo dat hy my niet en hoort. Wat machmen doch uyt dese woorden Godes anders verstaen dan dat u Calvijn hier boven self wel heeft verstaen? wat anders dan dat het een boos ende sondich volck was? dat het een volck dat hem self deuchtlijck achtende was: dat het een vermetel ende loghenachtich volck was, dat wilde Godloos zijnde, ende vol sonden met

dit spreeckwoort heur self ontschuldighen ende Gode beschuldigen, daer mede dat God soo suyveren ende onnoselen volcxkē onrechtvaerdelijck om heure Ouders sonde strafte? Dit alles betuyghen alle die omstanden voor ende naer door beyde Propheten, ende sonderlinghe die naest-voor-verhaelde spreucken, des al niet jeghenstaende dorst ghy dit volck bestaen recht te gheven in sulck heur lasterlijk huychlerisch ende logenachtich spreeckwoort jeghen Gode?

42.

Hier suldy moghelijck segghen dat inden 3 3 Ministers. exempel die wy nu hebben voor-gestelt vant tijdtlijcke ende lichamelijcke straffe ghesproken wort. Dat bekennen wy, maer moet ghy oock niet bekennen dat by Jeremiam ende Ezechielem oock van tijdtlijcke plaghen ende straffen ghesproken wort.

43.

Dat u bekennen waer zijnde valt ter 4 4 N. neder als u wederspreecken vande sproocke uyt beyde dese Propheten by my voor-ghestelt tot bewijs, dat God Adams nakomelingen niet met quaetheyt ende verdorventheyt, ende niet met eeuwighe verdoemenisse gestraft soude hebben, ’t welck ghyluyden nochtans leert: Alsoo ghy dan tijdtlijcke saecke mengt met eeuwighe, ende zijn midtsdien dan alle dese uwe gheallegheerde exempelen niet dan enckele impertinentien, daer op ick onghehouden soude zijn naer u Schrift vanden 16. Junij tachentich yet te antwoorden. Maer ick en mach u niet bekennen dat die twee Propheten in den spreucke by my voort ghebracht, daer handelen van tijdtlijcke plagen ende straffen, immers Ezechiel gheensins: daer jeghen meyn ick dat ghy nu van self wel sult bekennen dat in alle die uwe exempelen vande tijdtlijcke straffe niet een is, daer uyt ghy moocht bewijsen dat daer die kinderen straffe of yet quaets gheleden hebben gehadt om heurder Ouderen misdaets wille, maer dat die Ouders self die straf aldaer lijden, so nu meer dan ghenoech is bewesen. Daerom na dat ghy self hebt moeten belijden dat Ezechiel handelt vande eeuwighe straffe, en doocht niet altoos u segghen ende vraghen waerom het niet so wel mette gherechticheyt Gods bestaen can, dat hy den kinderen om der Ouderen misdaet geestelijck, ende nader zielen vervloeckt, als het doet dat hyse straft na den lichame? want ick hier heb doen blijcken dat het gheen van beyden en gheschiet, dat’s niet na den lichaem, ende oock niet na der zielen: dus ist beyde valsch ende en kan het een niet meer bestaen dan ‘tander.

44.

Indien men niet segghen kan dat het jeghen die rechtvaerdigheyt Gods strijt, 5 5 Ministers. dat hy om de zonde der Ouderen, die kinderen vervloeckt ende met grouwelijcke plaghen lichamelijck straft: waerom sal het jeghen die rechtvaerdicheyt Gods strijden, dat hy het gantsche menschelijcke gheslachte geestelijck, ende na der zielen soo wel als na den lichame vervoeckt heeft door die grammic-


heyt zijns toorns, waer mede hy rechtvaerdelijck over die zonde ende overtredinghe Adams ende Eva vertoornt is gheworden?

45.

Wt die voorsz. onghebondene verwerringhe doorgaens niet alleen niet altoos jeghen mijn voort ghebrachte spreucken vermoghen, maer u eygen opinie in desen krachtelijck vernielende, brenghdy voort dese uwe slot-reden. Heure voorgaende gheselschap in allen ghelijck zijn: want door-gaens arbeyt ghyluyden neerstelijck te betonen hoedanich dit ofte dat dinck is, hoe dit ofte dat geschiet: sonder int minste bewesen te hebben dat het dingh is of dat sulck werck gheschiet: Also hier mede, ghy vraecht indien men niet segghen kan dat die straffe Gods over der Ouderen sondena en den kinderen jeghen Gods rechtvaerdicheyt strijdet: waerom dat sulcke straf aen de kinderen zielen daer jeghen strijden soude? Ghy moest eerst doen blijcken dat sulcke lichamelijcke saecken als vroech sterven, ghequel, ghevanckenisse, ende anders den kinderen tot straf ende henluyden schadelijck, oock quaet sy, ghelijck als der zielen quaetheydt ende verdoemenisse elcken daer inne die komt quaet is: dit en vermoochdy niet, ick doe hier voor contrarie blijcken, so ick hier noch een weynich op’t alderkortste wil doen. Dus vraechdy hier noch al mede hoe dat het werck gheschiet, ‘twelck nochtans niet en gheschiet, ende is derhalven dit u besluyt gheheel impertinens.

46.

’t Gene ghy hier vloecke noemt, soo’t oock inde Heylighe Schrift wort ghenoemt, strect sich opten lichame by wijlen, oock by wijlen opte ziele: Alst opten lichame streckt, soo en betekenet niet dan lijflijcke saecken, als hongher, sieckten, armoede, ghevanckenisse, slavernye, doot ende derghelijcke meer ellendicheden die tijdtlijck zijn, maer doch geensins in sich self quaet, soo dat sy den ghenen daer inne sy zijn niet nootsaeckelijck quaet maken: ende worden daeromme ghenaemt indifferentia ofte middelbare dinghen: Anders ist alst woordt vloecke sich streckt opte ziele, want het dan beteyckent verhardinge in zonden, verkeertheyt, quaetheyt, ende (om kort te maecken) den doodt der zielen, dat’s verdoemenisse, dat die voorschreven vruchten der lichamelijcke vloecken den hebber van dien niet quaet en maecken (‘twelck notelijck moste zijn soo sy van selfs quaet waren) blijct daer aen dat sy meest zijn by den alderbesten luyden soomen heeft moghen sien aen Job, aen meest allen Propheten, oock aen den Apostelen immers aen den Heere Christum self, want soo sy van natueren quaet waren ghelijck het vier van natueren heet is, soo mosten sulcke ellendigheden nootsaeckelijck allen den ghenen daer inne sy zijn, oock quaet maecken, niet ander dan ‘tvier alle daert inne komt, nootsaeckelijcke heet maeckt. Dit blijckt contrarie inden voorgheschrevene personen die glorieren ooc in tribulatien, ‘twelc verde van hem soude zijn soo die quaet waren. So blijckt nu mede dat sulcke ellendicheydt ende lijflijcke vloecke in sich self niet

quaet en zijn, maer sodanich als die persoonen daer inne sy komen, dat is den quaden quaet, ende den goeden goet, oft den reynen reyn, ende den onreynen noreyn.

47.

Immers soo sulcke lijflijcke ellendigheden van self soo quaet waren, dat sy den genen daer inne sy komen quaet mochte maken, s osouden de ghene die inder waerheydt goet zijn meest quaet, ende daer jeghen die inder waerheydt quaet zijn door ‘tontbeeren van sulck quaet, minste quaet moeten wesen, ghemerckt het den Godloosen hier ter werelt meestendeels o wel gaet, 1 1 Job. 21. 7. 8. 9. 10. 11. 12. ende sy so vry schijnen van vele lijfs ellendigheden, 2 2 Psal. 72. 2. 3. 4. 5. dat die Heylighen Godts sich by wijlen daer aen stootende, 3 3 Jere. 12. 1. 2. hooch daer over verwondert ende gheklaecht hebben ghehadt. Daer uyt nu soude moeten volghen so men sulcke ellendigheden opten kinderen komende voor quaet ende hen luyden tot heur straf wilde rekenen, dat sy onnosele erger straf om heurder Godloosen Ouderen sonden soude draghen, dan die Godloose Ouders om heur eyghen sonde, als die meest van sulcke ellendigheden vry zijn. Seght nu luyt dat oock wel na ‘tghemeen verstant der Heyligher Schriftueren? Seyt die niet opentlijck dat elck zijn eyghen last sal draghen, ende dat die soon des Vaders misdaet niet en sal draghen? want hier souden d’onnoosele kinderkens draghen die misdaet heurs Vaders, daer af die Godloose ende misdoende Vader self vry soude wesen. Dus luydet dit u segghen vander kinderen vloecken self jeghen die uytghedruckte ende klare tuychnissen der Heyligher Schriftuere vande gheopenbaerde rechtveerdicheydt Godes, ende en mach daerom niet gheloven dat sulckx gheschiet als ghy hier jeghen die Heylighe Schrift voort stelt: namentlijck dat die kinderkens om der Ouderen misdaets wille lichamelijck ghestraft worden, als syluyden al schoon in lijflijcke ellendicheyden vallen: maer wel dat die sondighe Ouderen siende aen heur lieve kinderkens die dinghen die sy self ghemeenlijcke het grootste quaet wanen (maer dat’s valslijck) daer in self gequelt, ghepijnicht ende ghestraft worden, soo voor nu al is bewesen.

48.

Maer soude yemant sulcke menschelijcke ellendigheyt immers tot een straf voor den kinderen, als of hem wat quaets gheschiede willen rekenen, die sal’t moeten nemen in heur jonckheyt vroech stervende, of oock in heure osderdomme: Neemtmens inde jonckheyt, wat is dat vroech sterven doch anders dan een spoedighe over-gangh uyt die moeyelijckheyd in deses woestijns inde eeuwighe rust van ’t Lant van Beloften? Ick en meyn immers niet dat yemant dit tijdtlijcke leven mach loochenen te zijn ydelheyt, moeyten, arbeyt ende een strijdt: Sulcx korter te hebben dan een ander soude eer voordeel dan schade ende eer goet dan quaet schijnen. Soo ist mede inde onschult hier uyt gheruckt te worden, eer ‘tjeuchdelijc verstant sulcx wort bedorven door ‘tnavolgē vande Ouders quade zeeden: dat hem dickmael soo sy lange le-


ven beter ware gheweest inder jeucht met Molensteen aen den halse inde Zee gheworpen te zijn, wat schade kan den jonghstervende kinderkens dat vroech sterven wesen, anders dan verseeckeringhe van heur saligheyt? Leven sy dan oock tot heur oudtheyt toe in de armoede, dienstbaerheyt ende andere ellendichenden meer: Soo hebben sy daer deur meer oorsaecke ter deuchden in oeffenen van lijdtsaemheydt die beproefe zijnde hope baert, ende tot God leedet, dan oorsaecke van lijflijcke weelde die van Gode aflockt, ende heure navolghers in de wanhopighe verdoemenisse brenght. Wat is nutter tot alle lijflijcke weelde te brengen dan rijckdommen? Wat is oock bequamer om Gods Woort het broot des eeuwigen levens in ons te verdrucken, dan die doornsteeckelighe rijcdomme? Siet so dienen die tribulatien deses levens meer ten goeden dan ten quaden, ende daer jeghen die weeldigheden des lichaems meer ten quaden dan ten goeden, wat quaet of straf moghen die ellendigheden doch wesen door den kinderen der zondige Ouderen? 1 1 iiij. 67.

49.
Maer dat sulcks aen den lieven kinderen te zien, allen zondighen Ouderen die onwijs zijnde voor quaet achten, dat in sich self niet quaet en is, een pijnelijck ghequel, verdriet, ende sware straffe is, en mach niemant ontkennen: Soo dat heure zotheydt hure lieve Kinderen veel liever in ljflijcke weelde zagē banden tot bederfnisse heurder zielen saligheyt (daer op zy minste passen) dan dat zy die tot heurder zielen saligheyt in teghenspoet zagen vallen, ’t welck zy voor ’t aldergrootste quaet aen-zien. Daer by noch al mede blijckt dat in sulcke lijflijcke ellendigheden ende vloecken der kinderen, niet die kinderen om heur Ouders zonden, maer die Ouders inden kinderen om heur eyghen zonden ghestraft worden. Ende ziet men hier noch al mede dat het niet en gheschiet ’t ghene ghy vraeght, waerom dat sulcks meer soude strijden jeghen die rechtvaerdigheyt Godes dan die straffe aen der zielen.

50.

Maer ghenomen noch al dat sulcks gheschiede, te wetem, dat Godt de kinderkens om heurder Ouderderen zonden wille aen den Lichame straftede, als opentlijck neen blijckt: Meendy dan dat ick gheen redenen met allen soude hebben, om na ’t ghetuygh der Schriftueren te bewijsen dat sulcke straffinghe strijden soude jeghen die Goddelijcke rechtvaerdigheydt meer dan die straffinghe aen der zielen? Voorwaer ja. Ende die al treffelijck in mijnen ooghen, want eerst sa lick segghen te strijden jeghen die rechtvaerdigheyt Godts door die gantsche Heylighe Schriftuere gheopenbaert (van uwe ghedichte verborghen rechtigheyt ende oordeelen Godts, die u soo weynigh als my condt is, en die gheopenbaerde niet jegen en mach sijn en spreecke ick niet) dat God ons om van zonden af te schricken die minste ofte die cleynste straf aen onse kinderen, namentlijck ellende des lichaems, jae aldergrootste straffe, te weten verdoemenisse der zielen versweghen souden

hebben ghehadt, niet jegenstaende nochtans sijn voornemen waer geweest de Kinderkens sulcx op te leggen. Want datmen leest vande lijflijcke straf der kinderen ghedreyght om der Ouderen zonden wille (maer dat doch tot straf der Ouderen self, ende niet der kinderen, als betoont is) hebdy self hier met u allegatien betoont. Maer onmoghelijck ist u te betoonen dat Godt erghens in de gantsche Bybele ghedreyght soude hebben der kinderkens verdoemenisse der zielen, om heurder Ouderen misdaet.

51.
Also en soude sulcke straf aen den kinderkens om heurder Ouderen zonden wille, niet alleen gheschieden buyten of sonder het woort Gods, maer ooc plat daer tegē, ‘twelc strijden soude niet alleen jegen Godts rechtvaerdigheyt, maer oock jeghen sijn waerheyt ende barmhertigheyt. Godes rechtvaerdigheyt wordt ons van Gode self sulckx in sijn woort gheopenbaert, dat hy niet en straft den zoon om des Vaders misdaets wille, dat elck na sijn wercken geoordeelt sal worden, ende dat niemant een anders, maer elck sijn eyghen last sal draghen. Ne en ontkendy niet dat het ghene Ezechiel daer seyt, niet en soude konnen verstaen wordē vande eeuwige straffe. Immers niemant mach ontkennen sonder Godts woordt te ontkennen, dat die woorden dat Godt elck nae sijn wercken sal loonen, ghesproken sijn van de eeuwighe saligheyt of verdoemenisse, soomen behalven hondert anderen ziet aen des Heeren beschrijvinghe van’t toekomende laetste alghemeyn oordeel, daer die goet ende barmhertigheyt ghedaen hebben in dr eeuwighe saligheyt, ende die quaet ende gheen barmhertigheyt ghedaen sullen hebben, in de eeuwighe verdoemenisse gaen sullen. Soo nu nae dese uwe opinie Godt den Kinderen om heurder Ouderen zonden wille eeuwelijck verdoemde, so draghen immers de kinderen heurder Ouderen misdaet, niet heur eyghen, maer heur Ouderen last, ende worden ghestraft, niet na heur eyghen, maer na heur Ouderen wercken. Soude dat dan niet openbaerlijck strijden jeghen die rechtvaerdigheyt Godes, ons in zijne Heylighe Schrift door zijnen gheest der waerheyt gheopenbaert? Waer strijt sulcx die lijflijcke ellende der kinderen jeghen dese rechtvaerdigheyt Godes.

52.
Emde nademael de barmhertigheyt Godes mede in de Heylighe Schrift gheopenbaert, so groot is, dat oock die schuldighe Ouderen self als zy hen bekeeren, heur eyghen zonden niet en worden toeghereeckent: Sulckx dat ghyluyden self daer door ghedronghen sijt gheweest te bekennen, dat Adams eyghen sonden, na dat hy bekeert was, hem selven niet en heeft gheschaedet totter verdoemenisse, wie sal niet moeten bekennen dat dese uwe Leere, houdende dat wy al t’samen vervloect sijn, ende de eeuwighe verdoemenisse onderworpen, niet om onse zonden, die wy niet bedreven en hadden, maer om Adams zonde, die hem self al vergeven, ende vande verdoemenisse by hem self verschult al verlost was, opentlijck strijdet, niet alleen dan jeghen die barmhertigheyt,


maer oock mede jeghen die rechtvaerdicheyt Godes, die den onschuldigen om des schuldighen schult Mette eeuwige verdoemenisse straffen, ende den onrechtvaerdicghen daer af verlossen soude? want dan souden die kinderen niet na heuren eygen, maer na een anders, te weten Adams werck gestraft worden, ende en souden midtsdien oock niet heur eygen maer een anders last draghen, ‘twelck geensins so en valt inde lijfstraffe der kinderkens daer elck zijn eygen doot sterft, zijn eygen beginne laet eynden, ende zijn eyghen scheydinghe van ‘tgene vergadert was, ende van onghelijcker aert is, moet lijden, sonder alle straft na den alghemeynen schickinge Godes inde natuere, oock van alle levende Dieren die noch self noch heure Ouders noyt ghesondicht hebben ende des niet te min alle moeten ontbonden worden ende sterven.

53.
So sietmen ten laetsten oock licht dat sulcke eeuwige straf aen den kinderkens om heur der Ouderen sonde wille opentlijcke soude strijden jegen die naecte woorden Godes, so door die twee Propheten so rondelijck voorghebeelt int segghen dat die soon des Vaders misdaet niet en sal dragen, ‘twelck (immers van Exechiel) ghy niet en ontkent vande zielen straffen ghesproken te zijn, als oock door den gantschen Bybele ons voor ooghen gestelt dat niemant een anders last sal draghen, ende dat elck loon sal hebben na zijn eyghen ende niet na een anders wercken: want alle de selve woorden Godes dit plat uyt loochenen ende wederspreecken, ‘twelck soo niet en is mette voorschreven lijflijcke ellendigheyden der kinderen om heur Ouderen wille, Ghemerckt sulcx opentlijcke ghedreycht is van Gode self, ende nergens en wort geseyt, dat Godt sulckx niet en doet of en sal doen. Maer beroerende die straffe der zielen wort sulcx soo naect klaer ende so openbaerlijck gheseyt van Gode dat de sone des Vaders misdaet ende d’een des anders last niet en sal dragen. Dat so God daer jeghen soude doen (als ghyluyden leert) ‘tsleve gheensins en soude moghen geschieden sonder opentlijck te strijden jeghen die rechtvaerdigheyt Godes, gemerckt God dan liegen soude, dat sonde is, ende ongherechticheydt ende ontwijelijcken strijdet jeghen die rechtbaerdicheyt Gods ons inde Heylige schrift geopenbaert.

54.
Also blijckt noch in allen manieren onwarachtich u eerste lidt van dese uwe besluyt-reden, namentlijck dat die kinderkens gestraft worden om heurder Ouderen sonde wille, of om klaerder te segghen dat sy heurder Ouderen straf soude dragen, daer mede die vraghe ende ’t gantsche besluyt oock gheheel ydel ende impertinens ofte niet dienstelijck ter saecke te zijn, sich van self betoont, so mede doet (of noch sulcx al mochte een straffe schijnen) dat het selve niet jegen Gods rechtvaerdicheyt en strijdet, als te vooren ghedreycht zijnde, sulcx dat die Ouders dat hadden moghen voorkomen. Maer hoe is u moghelijck ‘tander lidtmaet van sulck u besluytende vraghe waerachtich te doen blijcken: Te weten dat God het gantsche menschelijcke geslachte gheestelijck ende na der zielen door die grimmicheyt zijns toorns: Ach welcken

Rasende ende verwoede God beschildert ghyluyden) om Adams ende Eva sonde vervloeckt heeft ghehadt. Waer staet sulckx gheschreven? Waer leesdy dit? In u hooft? Voorwaer niet by Moysen noch nergens in de gantsche Bybele. Seyt God tot Adam ende Eva, soo wanneer ghy van desen boom eet sult ghy ende alle menschelijcke geslachte sterven ende eeuwelijc na der zielen verdoemt wesen? neen voorwaer, seyt hy na de overtredinghe tot Adam ende Eva, weest vervloect ghy ende al ‘tmenschelijcke geslachte? neen voorwaer. Dat scheelt so vele dat God al Adams afkomste vervloect ofte verdoemt soude hebben om Adams sonden wille, dat hy oock Adam ende Eva self om heur eygen sonden niet en heeft vervloect ende verdoemt. Immers ghyluyden noch alsuclken vloecke ende eeuwighe verdoemenisse in Adam versiert hebbende, bekendy self dat sulcx hem na zijn bekeeringhe niet geschadet en heeft tot verdoemenisse. Hoe kan’t ons dan schaden? hoe can’t uyt Adam op ons erven ’t gene in Adam self niet meer en was?

55.

Het ander lidt vande voorschreven uwe vragende besluytinge alleenlijck u seggen zijnde van ‘tgene niet en gheschiet, is mede dan soo weynich waerachtich alst eerste: zijn dat niet impertinentia? Wat moochdy hier uyt besluyten? Uyt twee bekende waerheyden machmen vastelijcken eenen onbekenden derden waerheyt voort brenghen ende besluyten. Als niemant en mach lichamelijck wesen teffens op twee verscheyden plaetschen, ick dit schrijvende ben lichamelijck tot Haerlem. Dit zijn beyde nu jeghenwoordelijck ontwijfelijcke waerheyt, daer uyt men oock ontwijfelijc de derde daer notelijck in besloten zijnde mach besluyten ende voortbrengen, te weten: soo volcht dat ick nu jegenwoordelijcke niet en ben lichamelijck tot Jerusalem. Dit besluyt als uyt twee bekende waerheyden is on bedriechlijck, wat moocht ghy doch besluyten uyt twee, niet alleen twijfelende maer naeckte onwaerheyden? Voorwaer geen een waerheyt, maer veele menichvuldighe dolingen, onwaerheyden ende logenen, soo de daet wel betoont met die menichvuldicheyt der verleydelijcke onweghen ende schadelijcke verwerringe door dese uwe opinie in u leere, rijsende. Is dan dit u doen niet een wonderlijck argumenteren? ’t Gene ick u voorneemlijck jeghen spreecken steldy als voor toegelaten: ende ‘tgene die Heylige Schrift nergens seyt maer doorgaens wederspreect steldy als oft die Heylighe Schrift sulcx seyde: ende besluyt also d’eene ydelheyt, droome ende waen uyt d’andere, sulcx is my onmoghelijck te ghelooven, ghy most waerheyt met schriftuere, niet met u segghen bevesticht voortbrenghen, want nemmermeer sa lick mogen toestemmen u maniere van bewijsinghe die ick u hier doorgaens sie ghebruycken, dat is: wat my meer segghen, al street sulcx oock jeghen die Heylighe Schrift, dat is waerachtich: wy seggen dese dingen: so zijn dese dingen, al hoe wel zy jegen die Heylige Schrift strijden oock waerachtich. Maer want ghyluyden self wel merct dat niemant sulcx met goeder consc. en mach geloven, also ghy wel siet dat dese uwe dingen plattelijc strijdē jegē


de rechtvaerdicheyt Godes ons inde Heylighe Schrift gheopenbaert, so helpt ghyluyden u doorgaens metten uytsluyp vande verholen rechtvaerdicheyt ofte oordeelen Godes, so ghyluyden oock noch doet in dit u so qualijck sluytende besluyt selve, daer ghy ten laetsten seght also.

56.
Sijn ons die oordeelen Gods int een al te swaer om te 1 1 Ministers. verstaen ende te begrijpen, wy moetense oock int ander onbegrijpelijck bekennen ende die liever aenbidden dan berispē.

57.

Hier merckt ghy wel dat ghy u self, 2 2 N. veel minder my moocht vernoeghen, daer inne dat dese uwe opinie niet en soude strijden jeghen die rechtvaerdicheyt Godts ons inde Heylighe Schrift verklaert: ende loopt daerom al mede na ghewoonte totten verholenen ende onbegrijpelijcken oordeelen Godes, als onmoghelijcken zijnde om verstaen te wordene, onmoghelijck is om verstaen ‘tghene onwaerheyt is ende niet en gheschiet is. Sodanich zijn beyde de stucken hier voor by u gheseyt: want God straft den kinderen niet om heurder Ouderen sonden wille noch tijtlijck noch eeuwichlijck, dus en moochdy ooc so weynich het een als het ander verstaen, so ghy selve bekent: verstaet ghy’t andere te leeren? ja den gront uwer religien daer af te maken? zijn u dese oordeelen Gods te swaer, waerom onderwint ghy u het oordeel daer af? seghdy niet soo, ende soo oordeelt Godt? Ghyluyden moocht eenmael met ernst bedencken of ghy u moocht ontschuldigen voor Gode, daer inne dat ghy al te vromelijck tredet in zijn oordeelen buyten, ja jeghen de Heylighe Schrift, met u dichten van den verborghen oordeelen u self onkondich zijnde ende opentlijck bestrijdende Godes geopenbaerde oordeelen.

58.

Die oordeelen Godes eere ick, ende ghelove die in allen oprecht ende Heylich te zijn: maer niet u menschelijcke dichtinghen, want die duncken my onrecht te zijn. Godes alwijse oordeelen eere ick, maer uwe blinde oordeelen ondersoecke ic kende bevinde in de Heylighe Schriftuere betuycht dat Godes barmherticheydt is over alle zijne wercken, ende daeromme oock over zijn rechtvaerdicheyt, sulcx dat God als barmhertich ende lancksaem ter wraecke der Vaderen misdaet in den kinderen versoeckt, tot in den derde ofte vierde grade, te weten inden ghenen die zijnen name haten: maer barmherticheyt doet in duysenden in den ghenen die hem lief hebben ende zijn gheboden houden. Daer jeghen bevinde ick dat dese uwe Leere leert dat Godt niet in drie ofte vier gheslachten, maer in alle gheslachten totten laetsten mensche toe, oock inden ghenen die zijnen naem noyt en hateden Adams misdaet onophoudelijck versoeckt ende straft, sparende den Vader Adam self, maer daer jeghen barmherticheyt doet in niemanden dat’s min dan in duysenden, ghemerckt sulcx niet en geschiet

dan in den ghenen die hem lief hebben ende zijne gheboden onderhouden, alsoo ghy sulck lief hebben Godes ende onderhouden zijnre gheboden lochent moghelijck te wesen, maer stelt alleen een waen-liefde ofte toe-reeckentlijcke onderhoudinghe der gheboden Godes ons door Christum gheschoncken: ende daer jeghen een ware hate Godes ende overtredinghe zijnre gheboden allen menschen van Adam aenghe-erft. Wie heeft by dese uwe Leere die meeste kracht ende eere? Godts rechtvaerdicheyt (soo ghy die voorbeeldet) in sulcken wesentlijcke ende on-ophoudelijcke ware straffinghe: ofte Gods barmherticheyt int schenken van sulcken waen-liefde ende toe-reeckentlijcke ofte ghedroomde onderhoudinghe der geboden? maer want wy daer af nu sullen handelen, soo wil ickx hier berusten laten ende aen uwe woorden komen.

59.
Hoort eens wat God de Heere seyt int 3 3 Ministers. tweede gebot zijnre Wet, ic ben een sterc, erc. Sommighe meenen dat God daer anders niet seggen en wil, 4 4 Exo. 20. 5. dan dat hy die straft die hem haten: maer wy verstaent anders, te weten dat God den sonden der Vaderen die hem haten straft in haren kinderen, want hy en seyt niet dat hy der kinderen misdaet besoect, maer der Vaderen misdaet inden kinderen.

60.
Dese sommige by u gemeynt zijn die 5 5 N. Vaders, en onder die selve ooc Augustinus: met my moet het een groote vermetenheyt wesen als ick erghens inne anders dan de selve derft gevoelen, maer u luyden staet dat vry. Mocht ick hier mede niet segghen souden’t die oude Vaders niet soo wel hebben konnen weten als ghy? Maer mijn voornemens is niet my met sulcke af-wijckinghe te behelpen. Hier seghdy dan twee saken, ’t een dat het woort haten soude gesproken zijn vande Vaderen, niet vande kinderen, ende ‘tander dat het genoemt wort den misdaet der Vaderen ende niet der kinderen. Belangende ‘teerste soo sie ick dat ghy so doende t’onrecht dat woort haten beycht opten vaderen die voorste staen overslaende die kinderen die naeste staen aen dat woort haten. Dat ick Augustinum ghenoemt hebbe, is om dat ghyluyden self veel daer af hout, daer hy niet jegen u is als hier, die seyt also op dese spreucke, 6 6 August. Conti. Manich. Cap. 7. August ex vete. test. quest. cap. 14. dat hy daer toe heeft ghevoecht, die my haten wert verstaen dat metter Ouderen sonden ghestraft worden, de gene die inde selve verkeertheyt heurder Ouderen hebben willen volherden, ende noch elwaerts: maer inden genen die hem haten, dat is die inde Vaderlijcke quaden ghewandelt hebben, als oock heurluyder Vaderen, want die is een vyant Godes, die zijnen name toe eygent een Schepsel.
61.
Dat ghy nu niet en meynt mijn meninge te zijn om Augustini aensien te ghebruycken, so neemt getuygnisse van klare ende ongedraeyde schriftelijcke spreucken. Doorgaens desen spreucke met meerder woorden verklarende in diemeninghe dat hier niet en wort gesproken, als of Godt des Vaders sonden straft in heuren kinderen soo simpel als ghy dat wilt trecken: maer dat hy der Vaderen sonden besoeckt inden kinderen in de


welcke des Vaders sonden oock werden bevonden, so dat die kinderen heurluyder Vaderen sonden na-volgende die selve oock mede self bedrijven. Also dreycht mede Godt sulcken navolgers van heurder Vaderen sonden met dese woorden, ende sy sullen om heur Vaderen sonden ende de heure ghequelt worden: 1 1 a Lev. 26. 39 b Isa. 5, 6, 7, Item, die daer seggen wijckt van my, etc. siet het is voor my gheschreven, ick en sal niet swijghen, maer ick sal’t heur vergelden, ende wederom in heurluyder schoot geven, 2 2 Jere. 16. 11. uwe boosheden ende uwer vaderen boosheyt ghesamentlijck seyt die Heere, etc. ende noch: ende ghy sult tot henluyden seggen: om dat uwe Vaders my verlaten hebben, seyt die Heere, ende na-gevolcht zijn ander vreemde Goden, ende hebben die ghedient ende aenghebeden, ende my verlaten, ende mijne Wet niet onderhouden. Maer oock ghyluyden hebt noch ergher ghedaen dan uwe Vaders, want siet elck wandelt nae die verkeertheyt zijns quaden herten, op dat hy my niet en hoore, etc. daer acht ick nu die voorschreven klare spreucke Exod. 20. 5. noch klaerder verklaert met meer andere klare spreucken eyghentlijck met brenghende de meyninghe Godes hier te zijn dat hy versoeckt der Vaderen misdaet in heure kinderen tot in den derde ende vierde graet, niet in den gheenen daer hy sulcke misdaet der Vaderen niet en vint, maer inden ghenen daer hy die oock, de Afgoderen den schepselen boven Gode beminnen, ende daeromme den rechtveerdighen rechter uyt vrese zijnder straffinghe haten.

62.

Beroerende nu die andere saecke by u luyden voorghewent als oft ware, te weten dat God niet en seyt der kinderen, maer der Vaderen misdaet: is waerlijck al te slecht gesproken (in mijnen ooghen) voor u luyden die den voorstant eender religion sich onderwinden: want sodanighen en hoort immers niet verborgen te zijn dat dese wijse van spreken boven allen anderen ghemeen is inde Heylighe Schrift, so ick nu hier voor als wy ooc handelende van dat woort Adams sonde so overvloedelijck uyter Heyliger Schrift betoont hebbe, daer van Jeroboams sonde naghevolcht zijnde by zijn navolghende Coningen in Israel gemeenlijck wort geseyt, ende hy wandelde in zijn Vaders sonde, 3 3 Y. 257 Item in Jeroboams sonde, etc. so men mede leest van Abiam: 4 4 3. Reg. 15, 3, ende hy wandelde in alle zijns Vaders zonden, die hy voor hem gedaen hadde: Alsoo mede van Nadab Jeroboams zoon: ende hy dede dat quaet was int aenschouwen Godes, 5 5 3. Reg. 15. 16. ende hy wandelde inde wegen zijns Vaders, ende in des selfs sonde, mette welcke hy Israel dede sondighen. Ende oock ten laetsten (om eens te eynden ende niet te lang te vallen) 6 6 4. Reg. 31. 20. 21. van Amon: ende hy dede quaet int aenschouwen Godts, alsoo Manasses zijn Vader ghedaen hadde, ende hy wandelde in alle wech door de welcke zijn Vader gewandelt hadde. Daer sietmen nu behalven al ‘tghene voor al was gheseyt, immers opentlijcke uyte ghewoonlijcke manieren van’t spreecken der Heyligher Schriftueren, dat het der Vaderen misdaet ghenoemt wort, niet jeghenstaende die kinderen self mede die mis-

daden pleghen, ende niet der kinderen misdaet: ghemerckt die kinderen sulcx gheleert hebben uyt heurder Vaderen exempelen ofte voorbeelden, ’t welck sy na-volghende heurder Vaderen misdaet sulcx haer eyghen oock hebben ghemaeckt, dat die selve misdaden oock in henluyden ghevonden worden, als God die versoeckt in henluyden. Die Gode mede (ghelijck als heure Vaders als een rechtvaerdich rechter uyt vreese vande verschulde straffe (soo gheseyt is) haten, daer mede acht ic nu die beyde stucken volkomentlijck beantwoort ende sie dat ghy voorts int vervolch schrijft also:

63.

Hadde hy alleen willen seggen, 7 7 Ministers. dat hy die straft die hem haten, dat soude niet sonderlincx verwonderens weert gheweest zijn, hy en behoefde oock gheen derde ofte vierde geslachte te noemen, want God straft alle die ghene die hem haten, tot in het hondert duysentste gheslachte ende daer over.

64.

Het schijnt niet anders dan oft u die sprake Godes inde Heylighe Schrift te eenvuldich ende te naeckt ware, om dat ghy daer doorgaens niet en vint sulcke monstrose paradoxa als ghyluyden ghewoon zijt te vinden tot alle plaetschen by uwe Calvijn ende Besa, daer men nauwelijcx niet anders en leest, dan dat God den menschen goet heeft geschapen, ende dat nochtans ten verderven: dat Godt den menschen heeft gheschapen met sodanighe conditie ofte wet, dat hy door zijnen val terstont de gantsche Wereldt soude verderven, dat God den ghenen diet hem ghelieft scheppet tot rechtvaerdigher verdoemenissen, ende dat om zijnder glorien wille, met ontallijcke andere meer derghelijcke, schrickelijcke, hatelijcke, ende onghehoorde wondersproocken. Dits my een wonderlijcke wederlegginghe, alleen ghegrondet daer op dat het niet verwonderens weert gheweest soude zijn, soo die woorden niet met en brachten so paradoxalen wonderbaerlijckheyt als u sinnen hier dichten, want sal dese redene plaetsche hebben int uytleggen der Heyliger Schriftueren: Te weten wat gheen verwonderens waerdighe sinnen mede en brenght, dat is de rechte meninghe Godes niet: soo weet ick niet wat wonderens waerdighe sinnen men sal konnen draeyen uyt die andere daer by staende woorden Godes: datmen den Vader ende Moeder sal eeren, datmen niet en sal doot slaen, datmen gheen overspel doen, niet steelen, gheen valsche tuychnisse gheven, ende niemants goeden begeeren sal. Dit is alsoo luttel verwonderens waerdich dat oock die Heydenen ‘tselve uyten Wet der natueren hebben weten te stellen in haer burgherlijcke Wetten. Soude dan Godt om dat het niet verwonderens waerdich en is met alle sulcx wat anders ghemeynt hebben? Dat’s voorwaer een verwonderens waerde redene, die ghyluyden hier voort brengt om die eenvuldige ende naeckte woorden Godes jeghen haren simpelen verstande te draeyen tot een verkeerde meyninghe.


64.
Aengaende nu het by-stellen van ’t derde ofte vierde geslachte dat u luyden dunckt onbehoeftich te zijn gheweest daer by ghestelt te worden, indien Godes meninge hier geweest ware van’t versoecken van den Vaderen misdaet, alleenlijcken inden ghenen die hem haten: en hebdy voorwaer niet genoech geaenmerckt opten rechten meyninghe Godes in desen soo dat het niet verstaen van dien uwen onwijsen ooghen onnodich heeft doen schijnen ‘tgene die aensiende wijsheyt Godes wel wiste hooch-noodich daer by gevoecht te wordene: ende dit niet min inden woorden van den derden ofte vierden gheslachten, dan int stellen vanden woorden in den ghenen die hem haten, diemen niet en mach opten Ouderen, maer moet opten kinderen verstaen, om oorsaken hier na volgende.

65.

In den eersten is kennelijcken door die gantsche schrift dat God liever als een goedige Vader vande menschen bemint, dan als een straf heerschapper ghevreest wert, daer toe dient dan dat hy ons doorgaens meerder ende overvloediger voor hout zijne bermhertige vruntlijckheyt, dan zijne rechtvaerdighe strengheyt. Dit doet hy oock hier uyt streckende zijn barmherticheyt in veel duysenden 1 1 Job. 42. 16. als sonder eynde: maer besluytēde zijn strengheyt binnen het derde ofte vierde gheslachte. Hier toe dienen oock die woorden, dat hy is barmhertich ende verbiddelijck, traech ofte lancksaem tot gramschappe, maer geneycht tot goedertierentheyt ende hulpe, dat’s dan een oorsaecke van’t stellen der graden die hy soo eng inne-trect over die zijde vande straffe, ende so oneyntlijck wijt uytbreedet over die zijde zijnder ontfarmenisse, over een komende metten woorden vande genade-troon self, van seven ende t’seventich mael seven te vergheven. Wie en soude door’t aenmercken van sulcke goedicheyt niet aengeloct worden, om sulcken lieven Godt met hert ende ziel te aenkleven? Hier by komt noch een ander oorsaecke by Jeronimum hier op verklaert, die niet te verachten is in mijnen ooghen, te weten, dat het daerom der Ouderen misdaet wort ghenoemt, om dat sy die met heuren quaden exempelen voort leeren heure kinderen, welcker kints-kinderen, dats nu die vierde graet, die oock selve hebben moghen leeren uyten exempelen van heuren Groot-vaders Vaderen, want so lange leefde Job (na dat hy alle zijne voor-kinderen al hadde verlooren) dat hy sach zijne kinderen, ende die kinderen van zijne kinderen tot inden vierden gheslachte.

66.

Behalven welcke twee soo merckelijcke oorsaecken Godts van’t stellen tot het derde ofte vierde gheslachte toe, ende dat dan noch inden ghenen die hem haten: ’t welck u daer oock vergheefs soude duncken, so men ‘twilde verstaen opten hate der kinderen ende niet der Ouderen, gemerckt God den genen die hem haten tot int hondert duysenste geslachte toe ende daer over straft: so is daer noch al een ander niet alleen ghevoechlijcke, maer

oock nootsaeckelijcke oorsaecke gheweest om dat woort haten te stellen by den kinderen ende niet by den Ouderen, soo dat hier verstaen moet worden inden kinderen die hem haten. Dese mercke ick wel en hebt ghyluyden niet ghemerckt, hoe wel sy nochtans wel merckelijck is, want soude hier ’t verstant zijn, so ghy dat wilt duyden, dat God die sonde ofte misdaet der Vaderen die hem haten versoecken of straffen soude in hare kinderen ende dit to int derde ofte vierde lidt: so mosten sonder twijfel ten minsten die kinderen ende kints kinderen die noch maer het derde lidt zijn onderworpen zijn gheweest heurder Vaderen misdaet ende straffe, weder sy vroom ende Gode gehoorsame waren dan niet. Dit en moochdy immers niet staende houden ghyluyden niet die selve terstont hier na opten spreucke Ezech. 18. 20. seght, dat een soon die vroom is recht doet ende Godt vreest, zijns Vaders misdaet niet en sal draghen. Daer siedy opentlijck u qualijck sien.

67.

Datter nu oock sondighe ja oock Godloose Ouderen zijn die vrome ende Godvresende kinderen teelen, tuycht die Heylige Schrift oock noch elwaerts aen veelen als om twee ofte drie te stellen aen Abel, Asa, aen Ezechiam, ende aen Josiam, so moet nu dit u eyghen seggen dat die vrome sone zijn Vaders misdaet niet en sal draghen onwaerachtich wesen: of die voorschreven uwe duydinghe dat der Vaderen misdaet die Gode haten, versocht ende ghestraft souden moeten worden int derde ofte vierde lidt toe moet valsch zijn. Hier moochdy u niet uyt ontwerren, want hier strijdet uwe segghen so plat jegen malkanderen, dat soo’t eene waerachtich is, soo moet het ander logen zijn. Na dien nu uwe eene segghen, namentlijck dat die vrome sone des Vaders misdaet niet en sal draghen, conform is die Heylighe Schrift, als gegrondet wesende op so naeckten ende klaren sproke: soo moet ick houden dat ghyluyden hier waerheyt spreeckt, ende niet int ander daer ghy uyt u goetduncken gloseert sonder alle Schrift jeghen die Schrift, te weten datmen hier dat woort haten verstaen soude moeten opten Vaderen ende niet opten kinderen, ghemerckt dan die goede kinderen draghen soude moeten: heurs Vaders straft: ’t Welck dan midtsdien soo opentlijck onwaerachtich blijckende achte ic met groote redene dat ghy u met dese sproke mede als veele andere voorgaende by u niet recht verstaen zijnde qualijck verantwoort ende niet anders en bewijst dan dat u verstant waerheyt ende schriftuere ghebreeckt om dese uwe opinie vande aenghe-erfde quaetheydt ende verdoemenisse wettelijck te bewijsen.

68.

Maer my en ontbreeckt geen stof uyt dese uwe selfde inghevoerde spreucke het rechte contrarie te bewijsen van ‘tgene ghyluyden soo qualijck (als ghebleecken is) bestaen hebt te bewijsen, te weten dat Adams sonde ons tot geen straf of aengeboren verdorventheyt en mach wesen. Welck mijn segghen ick bewijse aldus uyt dit u eyghen


segghen ende ghevoelen, dat Godt de sonde der vaderen die hem hatē straft in haren kinderen tot in het derde ende vierde lidt. Naer dien wy hier inden woorden Godes self opentlijc sien dat hy zijn strengheyt int straffen inne treckt ende versmaet binnen het vijfde lidt, ende daer jeghen zijn barmherticheyt uyt-streckt tot in duysenden, soo moetmen immers ontwijfelijck houden, ghelijck ghyluyden hier wilt uyt leeren dat God der vaderen hate tot hem, ooc straft ende uytstrect op heure kinderen die schoon al selfs niet gesondicht en hadden, ofte oock self Gode nieet en hatede, dat oock God also mede over d’ander zijde der Vaderen liefde tot hem, ooc begenadicht ende uytstreckt op heure kinderen, of die al schoon zijn geboden niet en hadden onderhouden, of oock self Gode niet lief en hadden, want dit te willen wederspreken soude monstreus zijn ende openbaerlijck strijden jegen dese uytstreckinge van Godes barmherticheyt ende jegen dese voorsz. uwe eyghen duydinghe vanden Vaderen eyghen, niet der kinderen hate tot Gode.

69.
Wel aen nu was onsen Vader Adam gelovich, ende dat niet met een vals, maer met een waerachtich geloove: het ware gelove is niet sonder liefde: Soo heeft hy dan ooc door die liefde God lief gehadt ende zijn geboden onderhouden: wildy dit in Adam wederspreken, in Noe en vermoochdy’t niet vande welcke die Heylighe schrift getuycht dat hy ghenade vant voor den Heere, rechtvaerdich was, ende met Gode wandelde, dat’s immers Godes geboden lief hadde, ende zijn gheboden bewaerden, zijn wy ontwijfelijck al t’samen gesproten, ende en zijn noch die vijftichste niet na hem. Wat sal men uyt sulck u seggen van’t haten der ouderen (sonder ‘thaten der kinderē) int contrarie nu anders mogen besluyten, dan dat Gods barmhericheyt over ons allen streckt, ende dat geensins die hate jeghen Gode ons wert aenghebooren, noch quaetheyt noch verderffenis, maer dat wy ter contrarie om Adams ofte Noe willen die barmherticheyt Godes genieten, al en hadden wy Gode oock niet lief ende wy zijne geboden niet en bewaerden.

70.
Immers ten alderminsten en moochdy dan dat niet wederspreecken dat elck noch inde vierde graet ofte naerder wesende van eenen Vader die God lief hadde ende zijn geboden bewaerden die liefde ende onderdanicheyt zijns Vaders tot Gode sal moeten ghenieten inde barmherticheyt Godes over hem al hadde hy self schoon al Gode niet lief noch en bewaerde zijnen gheboden niet: Is dit waer soo’t notelijck uyt u segghen vande hate waer moet zijn (so dat waer is) wie mach loochenen dat sulck een vry is vande Erf-zonde, vande aenghebooren quaetheyt ende verdoemenisse ter liefde van zijne over-groote Vader? ende is daer dan by het wech-nemen dan sodanigen God-lief-hebbende eenen schakel (oock swijghe van meer) uyten gantschen ketten vande aen-ghe-erfde straf ende verdorventheyt Adams so geheelijcke ghebroocken, dat hem sulcke straf ende verdorventheyt tot niemande daer na voorts meer

en mach strecken. Hier is dan Noe die rechtvaerdich was, ende ghenade vant by Gode, so dat God hem ende zijne kinderen gebenedijde klaerlijck inden weghe ende dese schakel ghebroocken uyte gheheele keten vande Erf-zonde, daer mede dan noch al dese uwe verde-gehaelde verdorventheyt ende straffe Adams te niet wert gemaeckt ende omghestoten, ende dit noch al na u luyder eyghen beduydinghe van dese sproken selfs, daer mede ghy so onbedachtelijck die meynde vast te maecken.

71.

Ten laetsten (ick wil hier eens af) sietmen opentlijck dat Godt op dese plaetse verklaert zijne Goddelijcke natuere, so int straffen als int ontfarmen. Nu is Godes natuere onveranderlijck, so dat die eeuwelijck gheweest is so sy nu is ende eeuwelijck blijven sal. Oock openbaert ende verklaert ons selve hier wel uytdruckelijck hoe verde hy zyne straffe uytstreckt om der Vaderen misdaet opten kinderē, te weten tot inde vierde grade toe, maer oock verder niet: so en mach oock geen mensche die selve straffe vanden Ouderen misdaet op heuren kinderen verder strecken dan totten vierden grade toe, ten ware hy vermetelijc wilde toe voegen zijn goetduncken totten woorde Godes, ende oock dat hy fellijck die straffe vorder dan God die gesticht heeft wilde uytstrecken inden vierschare Godes. Laet ons nu desen handel hier gheheel nemen naer u eyghen duuydinghe dat Godt de misdaet der Vaderen die hem haten verfoeyt ende straft in zijne kinderen (al waren die schoon onnoosel) tot int vierde lidt toe. Laet ons mede nemen dat Adam self na zijn bekeeringhe Gode niet en ghehoorsaemde noch en beminde, maer hem hatede (‘twelck ghy noch self niet en sout dorren segghen.) Laet ons dit segghe ick noch alsoo nemen: soo suldy noch al moeten bekennen dat die straf van Adams sonde haer niet verder en heeft moghen strecken dan tot int vierde lidt zijnre kinderen ende af-komste, want daer soude dan noch al dese straf hebben moeten eynden ende op-houden. Hier en moochdy immers gheensins jeghen. Met wat schijn van waerheydt ghyluyden nu noch bestaet te leeren, dat oock wy al t’samen Adams misdaet draghen, soo dat wy met aen-ervinghe van Adams quaetheyt, verdorventheyt, sondelijckheyt, ende verdoemenisse ghestraft worden gheve ick u luyder eyghen conscientie te bedencken, ende den Godvreesende leesers te oordeelen.

72.

Hoe wel nu door ’t gene hier voor gheseyt is gantschelijck van self valt al ‘tgene ghy hier van desen Erf-straf soudet mogen segghen: so dat niet noodich en is een woort hier af te maecken. Nochtans om immers u den volle mate te gheven heb ick noch willen beantwoorden ’t ghene ghy daer na hebbet willen segghen vande gheestelijcke ende lichamelijcke straffe, die nu alle beyde in der asschen zijn ghevallen, waer toe ghy verhaelt om die lijflijcke Erf-straffe eenichsins te bewijsen twee exempelen, ende eerst van Davids vloecke over Joab, hier soude u


immers niet met wat meerder schijns ghedient hebben den vloeck Elizei aen Giezi. 1 1 4. Reg. 4. 27. maer wat souden’t dan noch gheweest zijn? zijn dat niet saecken die den kinderen goet noch quaet maken? het zijn middelbare dinghen die den goeden soo wel ter salicheyt als den quaden ter verdoemenisse strecken, ende in allen ghevalle den vaderen tot een straf is inden kinderen, ende den selven oock anderen recht ghenoemen zijnde mogen dienen tot aflaet van sondē. Maer wat dient hier doch dit exempel Davids inden vloeck over Joab en zijn huys? Wy en spreken nu niet hoedanigh der Coningen, maer hoe dat Gods straffe is? so staet nu dese uwe bewijsinge uyt dit exempel also: Alle wat menschen vertoornt zijnde doen, dat doet Godt mede also uyt toorn: David die een mensche was vervloeckte uyt toorn Joab, ende om des selvens misdaet oock zijne kinderen: Dus blijckt dat Godt oock den ouderen ende om heur misdaet haer kinderen vervloect uyt toorn: Soude dat met u bewijsen heeten? Of wildy met sulcke nulle bewijsinghen bewijsen dat u alle rechte bewijsinge ontbreeckt? Wy twisten hier wat God, niet wat menschen in desen doen. Sou dy alder menschen doen dat wel een goedt schijn heeft Gode toe-schrijven: ghy sout haest eenen grouwelijc Jovem vanden waren God des Hemels maecken, heet dat met u bewijsen?

73.
Het ander exempel is van Hely, die was self schuldich daer inne dat hy ‘tgroote quaet zijnre soonen maer met woorden berispt ende niet metter daet ghestraft hadde. Wat sijner ghesellen die sonen waren leestmen daer wel. Also droech hier die Vader zijn, oock die sonen mede elck heur eyghen straf, ende streckt daeromme oock al dese straffe, oock die berovinghe van’t opperste Priesterschap tot zijne ende zijnre schuldighe zonden, niet zijn andere onschuldighe nakomelinghe straffe: soo dat zijne navolghers in’t quade, niet die vromen yet daeromme leden dat hem schadelijck mochte zijn inder waerheyt. Den Vader aen den welcken dese droevige bootschappe gheschiet leet die droefenisse, soo int verlies zijnre kinderen, die hy te lief hadde, als zijns ampts, welcke oneere hy mochte vresen, ende daer moochdy nu mede al sien wat dese uwe exempelen moghen doen tot bewijs van dat die kinderen om heure Ouderen misdaet met lijflijcke straffe ghestraft worden, te weten niet altoos. Laet ons nu ooc wat hooren van u bewijs vande andere, te weten vande Gheestelijcke straffe der kinderen om der Ouderen misdaet.

74.
Van de geestelijcke straffe kan’t oock 2 2 Ministers. verstaen worden, wanneer God de Heere zijn ghenade den kinderen onthout.

75.
Dit u bewijs komt voorwaer al wat te 3 3 N. ontschamelijck voort, als gheheel naeckt ende bloot wesende van alle Schriftuerlijcke ghetuygenisse, alleenlijck uyt u eygen goetduncken. Dits maer u simpel segghen, sal dat bewijs zijn, soo most het al mede als naer u ghewoonte staen alsoo: al wat wy segghen sonder oock jeghen die Heylighe Schrift, dat

is waerachtich, wy seggen sonder, oock teghen de H. Schrift, dat God zijn ghenade oock den kinderen om haer Vaders sonden onthout. Dus is dat ons segghen oock waerachtich.

76.
Dit u luyder segghen heb ick nerghens 4 4 a Psal. 144. 8. 9. Mat. 22. 9. marc. 6. 15. Joan. 1. 9. Luc. 23. 34. 3, 16, 17. 7. 37, 10. 47. 14. 31. Actor. 17. 30. Rom. 11, 31, 1. Tim. 2, 4, 2. Pet. 3. 9. inde Heylighe Schrift ghelesen, maer wel ter contrarie dat God alle a menschen int alghemeen aenbiedet, oock den b Godloosen selve zijn ghenade: Dit weten die uwen wel, dat zijt niet en moghen ontkennen, maer poghen ‘tselve te benevelen met hun seggen, dat God wel alle menschen zijn genade aenbiedet, maer met sulcken onderscheyt, dat die aengheboden wordt den verkoren so krachtelijck dat sy die nootsaeckelijk moeten, ende daer jeghen den verworpenen so slappelijck, 5 5 b Job. 24, 13 Isa. 50, 65, 2 Ezech. 2. 3, per totum, Mat. 21, 37 etc. 22, 3, 6, Joan, 5, 38, 39, 40, 1, 5, 4, 5. 34. Num. 2, 4, 5 dat sy die niet en moghen aen-nemen en deelachtich worden. Wat is sulck slap aenbieden met onthoudinghe vande kracht, sonder welcke sy d’aenghebodenen genade niet en moghen ontfanghen, dan een bittere spotterye? Soude sulcx den bermhertighen Gode jeghen den onnooselen kinderen oock betamen? betamen segh ick, niet na u ghedichte verborgene, maer na Godts gheopenbaerde oordeelen ende rechtvaerdicheyt?

77.
Wat ghemeenschap heeft oock dit met het 6 6 Ministers. ghene dat Ezechiel hier seght? hy seyt dat die sone niet en sal draghen die misdaet des Vaders, nu verstaet hy dat van een sone die vroom is God vreest, doet wat recht is ghelijck die Text mede brenght. Soodanich eenen sal de misdaet zijns Vaders niet dragen. Nu is daer groot onderscheyt tusschen dese twee dinghen, dat God Adam om die Erf-zonde wille van zijne ingeschapene goede natuere berooft heeft ende verdoemt, alle zijne nakomelinghen der selver verdorventheydt deelachtich soude worden: ende dat hy een vroom soon om de misdaet zijns Vaders soude straffen.

78.
Hier bestady al weder, 7 7 N. als naer ghewoonten u segghen te bewijsen met uwe onbewesen voorstel ons gantsche questie zijnde, dat’s met die Erf-straffe by u voorghewent: ende hier uyt maeckt ghy desen uwen onderscheyt die u soude dienen om die kracht van dese sententie, dat de sonde des Vaders misdaet niet en sal draghen, te moghen ontsluypen: maer dat en mach ick u so niet toestaen, dat hier onderscheyt is, gheloove ick seer wel, ja soo groot als onderscheyt is, geloove ick seer wel, ja soo groot als onderscheyt tusschen ’t gene dat is, ende ‘tgene dat niet en is, want datter sulcken Godt-vreesende zijn, die niemande quaet doet, den behoeftighen goet doet, die recht en Godes doet in zijn geboden wandelt, gheloove ick vastelijck oock sulcke boetvaerdige die van alle zijne sonden af-laet, ende alle des Heeren gheboden onderhout, ’t welck ghyluyden loochent oock in’t beginne van u Catechismo, vraghe 5. maer datter sulcke nakomelinghen Adams souden zijn die van alle zijn ingheschapen goet van Gode berooft, ende door die ordeninghe Godes Adams verdorventheydt (so ghyluyden die schrift) deelachtich zijn soude, en can my dese


uwe maniere van bewijsinghe op u eyghen niet op Godts woort steunende, alsnoch niet doen ghelooven.

79.
Dat sulcx soude sijn, zie ick by u Luyden doorgaens schrijven, ick zie u telcken daer op (niet anders dan in de Lucht eem flot) bouwen, ick zie u sulcx als oft toeghelaten ware (dat noch verde te soecken is) stellen uyt argumenteren ende uyt besluyten: Maer ick en zie u nerghens ’t selve (oock niet mety eenighe Spreucke niet) wettelijck bewijsen. Dit gheldet by my niet u simpel segghen. Maer hoe mach u leere met dit u segghen van sulcken vromen zoon bestaen met haer selve? Houdy ’t niet self in desen uwen Catechismo onmoghelijck dat die geloovige menschen die gheboden Godts soude onderhouden Ick meyn vryelijck ja. So mooghdy oock niet ghelooven datter sodanigen vromen zoon, als de Propheet hier beschrijft, dien ghy self segt dat zijn’s Vaders misdaet niet en sal draghen, ter Werelt mach wesen. Wat volght hier anders uyte, dan dat ghy met uwe Catechismus den gheest Gods in den Propheet Ezechiel. Immers oock u self van ydelheydt ende loghen beschuldight, in’t beschrijven van een vromen zoon, die noyt en was nu niet en is, noch nimmermeer (soo ghy’t hout) en mach wesen? Want als ghy seght metten Prophete, dat sulck een zoon zijn’s Vaders misdaet niet en sal draghen, ende daer dat sulck een zoon (so ghyluyden dat hout) niet en mach zijn: Wat sal die Propheet self (ick swijghe gheluyden) hier aen anders segghen dan ydelheyt ende logen? Waer dat oock wat anders geseyt dan also: Een mensche die niet en is, die en sal dit of dat niet draghen?

80.
Wanneermen u oock schon toe-gave, 1 1 Ministers. dat dit also ware te verstaen, dat de zoone gantsch geen schade noch hinder sal hebben van sijn’s Vaders misdaet, so en conde daer mede noch ons gevoelen van de Erf-zonde niet om-gestooten worden, want wy souden mogen seggen, dat dit voor eens gedaen ware, ende dat de Propheet spreect van ’tgene dat ordinaerlijck ende gemeenlijck geschiet, God de Heere heeft eenmael om de eerste zonde ende die overtredinge Adams gantsche menschelijcke geslachte vervloeckt, so datse door hem altsamen verdorvē en onreyn geworden zijn. Ende also dragen alle menschen de misdaet van hare eerste Ouderen, maer dat doet hy niet alle daghe in alle zonden.

81.
U ghevoelen in desen mach niet omghestooten worden, want ick en can niet mercken dat het oyt gestaen heeft. Voort wat ghy sout mogen seggē, en soudy niet al moghen bewijsen. Dit mooghdy licht segghen dat voor eens in Adam ghedaen ware, te weten dat die Kinderen Adams alle heur Vaders misdaet moeten dragen: maer hoe swaerlijck ghy sulck u segghen mooght bewijsen mette Heylige Schrifture, mercke ick wel. Ghyluyden (meyn ick) merckt dat nu mede wel, so sullent alle Lesers oock licht mercken, ick mercke hier al mede wel, so al ‘tghene dat

ghylieden segt ofte soudet mogen seggen ghenoeghsaem bewijs by my ware, so ghy ’t al aen een schijnt te achten, ick en hadde noyt penne op’t pampier gestelt jegen dit u mogen seggen. Maer daer ist wijt van. Menschen en can ic niet geloven beneven, veel min boven, ende noch min jegen Godt, soo’t hier soude moeten vallen, so ick al moght ghelooven dat ghy wel soudet mogen seggen.

82.
Daer ghy nu seght dat den Propheet hier spreeckt van ’t gene dat ordinaerlijck geschiet segdy waerheyt aen, ick houdet ooc voor sulcx met u. Want die Propheet verclaert hier de nature ende eygentschap Gods, in sijn rechtvaerdigheyt jeghen dat huychlerische schijn-deughdelijcke ende valsche spreeckwoort dat inden Hypocrijtschen Joden mont was, van gestraft te sijn om heure ouderen zonden, daer inne ghyluyden oock metten Joden van een gevoelen wesende (soo dese uwe Leere claerlijck betoont) den selven Hypocrijten ende lasteraers Godes pooght te verschoonen jegen God, ende (niet seer bedecktelijc) Gode van al te groote strengheyt te beschuldighen. Dit mijn seggen mooghdy u met geen reden belghen. Ghemerckt u schrijven hier voor self sulckx mede brenght. Immers oock dit u jegenwoordigh segghen van dat Godt om Adams overtredinghe het gantsche menschelijcke geslachte heeft vervloeckt. Lieve wijst my doch wanneer, of waer Godt sulcks aen Adam gedreygt heeft? Te straffen boven sijn selfs gestelde wet, waer imers al te grooten strengheyt. Got seyt, tot welcken daghe ghy van den Boom eet, so suldy sterven: Seyt hy daer, dan sal al’t menschlijcke geslacht vervloeckt sijn? Daer maeckt ghy God streng, ja wreet, in’t swaerder straffen dan sijn ghegeven Wet self mede brengt. Immers waer heeft Godt Adam of Eva self, swijghe het gantsche menschelijcke geslachte vervloeckt? Nergens. Ende over al dorst ghyl. vrymoedelijck seggen dat Godt sulcx doet. Mooghdy hier oock anders in u herten seggen dan ‘tgene de schijndeugdelijcke Joden metten monde spraken? Te weten, onse Ouders hebben ghezondight, ende wij zijn om heure zonden wille alt’samen vervleockt? O schandelijcke Eere die men Gode doet, met het dichten van sulcken fellen verborghen rechtvaerdigheyt, opentlijck strijdende jegen sijne barmhertige geopēbaerde rechtvaerdigheyt.

83.
Daer ghy voorts segt dat het niet en strijdet jegen dese ordinarisse straffinge Godes, houdende dat de zoon des Vaders misdaet niet en sal dragen: Ofschoon voormaels extraordinarie gheschiet waere, als ghylieden segt geschiet te sijn met dese Erf-straffe Adams, daer toe ghylieden innevoert de exempelen van de Zundtvloet des Aertbodems, en vanden vyer-regen van Sodoma, can ick niet anders mercken dan dat ghyl. u bestrickt voelende metten onbreeckelijcken banden vande Adimantijnsche waerheyt onwijsselijc arbeyt om my te vangen in een spinneraechsche collectie van u eyghen duncken. Want beroerende die Zundt-vloet, al en hadde ons Moyses die niet beschreven, soo soude ghenoegh seeckerlijck te Colligeren


staen uyt die woorden Godes: ick en sal voorts die aerde niet meer vervloecken, etc. Dat God daer te voren die aerde vervloeckt hadde ghehadt soo die woordekens: voorts aen ende niet meer niet seer duysterlijck mede brenghen. Maer seyt God door den Propheet hier ooc, ick en sal voort aen niet doen? Ick en sal niet meer doen? Neen voorwaer, maer seyt simpelijck wat zijn rechtvaerdigheyt, die eeuwelijck was, als sy oock nu is, onveranderlijck, int straffen doet, ende wat die niet en doet, te weten dat die siele die sondicht sal sterven, ende dat die sone des Vaders misdaet niet draghen sal. Dat oock die aerde vervloeckt ende Sodoma met Hemels vuyr verbrant is gheweest, leestmen inde H. Schrift: waer leestmen dat Adam self, veel min al zijn afkomste vervloect is gheweest? Wildy segghen dat dit extraordinaerlijck geschiet is, betuyget mette Heylighe Schrift, menschelijck segghen en is hier toe niet ghenoech.

84.
Maer beroerende nu voorder dit u seggen vant ordinaerlijcke ende extraordinaerlijcke gheschieden in desen stucke: soo ben ick met u gantschelijcken eens daer inne dat God ordinaerlijck den soone zijns Vaders misdaet niet en doet draghen. Dit ghetuycht dan God oock self na u belijden self op dese plaetsche. Nu seghdy daer by dat God extraordinaerlijck, te weten: eenmael om Adams sonde het gantsche menschelijcke gheslachte heeft vervloeckt, soo datse door hem al t’samen verdorven ende onreyn zijn gheworden. Dits u gewoonlijc seggen, sonder alle schriftelijck bewijs. Vande zondt-vloet ende vyer regen lesen wy inde Heylighe Schrift, daer wy vast ghelooven dat alle ’t menschelijcke gheslacht, behalven Noe met zijnen gesinde, inde Sont-vloet ende alle die menschen inde vijf steden, uytgenomen Loth metten zijnen verginghen. Brenght ons nu eens voort eenen eenighen sproocke ofte gheschiedenisse uyte Heylighe Schrift, daer by ghyluyden soo mede kont betoonen dat alle ’t menschelijcke geslachte om Adams sonde vervloeckt is, verdorven is, ende verdoemt is, men sal dese uwe voorghewende extraordinarisse straffinghe Godes die niet alle daghen en gheschiet niet minder ghelooven dan die twee voorschreven seltsame ofte extraordinarisse straffinghen Godes. Wildy dan altijdt datmen simpelijck u luyder segghen sonder alle bewijs van Schriftuere jeghen die selve ghelooven sal?
85.
Waeromme souden ick dan niet liever ghelooven die ordinarisse maniere vande straffinghe Godes, ons hier ende door de gantsche Schriftuere, soo krachtelijck ende naeckte-

lijck betuycht ende verklaert, ghy bekentse hier oock selve dat die Propheet hier verstaet dat eē soon die vroom is, God vreest, doet wat recht is, ghelijck die Text mede brenght, zijns Vaders misdaet niet en sal draghen. Ghy bekent mede dat God alsoo handelt ordinaerlijck uwe extraordinaerlijcke wijse vande straffinghe Godes die ghy seght eenmael in Adam gheschiet, kan ick inde Heylighe Schrift niet vinden, mach ick niet soo ghelooven, ghy moochtse oock niet bewijsen, ende het is die Hooft-saecke onses gijeschilles om de welcke te bewijsen ghy arbeyt, soo moet ick immers ter tijdt toe ghy dese uwe extraordinaerlijck straft ghenoechsaemlijck bewijst, my houden aen de ordinaerlijcke. Soo heeft het dan oock moeten, ten minsten moghen toegaen met Adam ende zijne kinderen, als ghy bekent dat het ordinaerlijcke toe-gaet metten straffe hier ghestelt opten kinderen van eenen Godloosen. Dese Godloosens sone siende alle die sonden zijns Vaders die hy heeft ghedaen, mach vreesen, sulck quaet laten ende ‘tgoede doen. 1 1 Ezech. 14. 14. Mat. 23. 35. Dat vermochte dan immers oock Abel, die wort oock van Christo self rechtvaerdich ghenoemt: dees vreesden dan mede zijns Vaders sonden, ende dede dat recht was. So en heeft dan Abel niet ghedraghen zijns Vaders misdaet ende en is niet vervloeckt, onreyn, noch verdorven ghebooren om Adams sonde, ende dit al na u eygen bekentenisse der voorschreven woorden, ende so blijckt hier noch al mede dat u leere vande vervloeckinge vanden gantschen menschelijcken geslachte van dese uwe Erf-straffe ende Erf-zonde onwaerachtich is ende menschen Leere.
86.
Ende also schijnet openbaer te zijn dat ghy niet een eenige getuychenisse noch exempel en kont by brenghen daer mede ghy eenichsins sulcken Erf-zonde, als ghy leert, kont bewijsen te zijn: insgelijcx dat ghy niet een van so veel klare getuygenissen der Schrifture geen duystere collectien ofte onbequame exempelē, maer naeckte ende vaste sententien wesende, die ic hebbe innegebracht tot bewijs van dese uwe leere strijdende is jegen die rechtvaerdicheyt Godes, en hebt konnen wederlegghen: ende dat ghy uwe leere vand Erf-zonde niet en weet te ontschuldighen van opentlijck te strijden jeghen die rechtvaerdicheyt Godes ons in de H. Schrift geopenbaert, dan met u gewoonlijcke uytvlucht tot een verborghen rechtvaerdicheyt Godes, die ghyluyden self bekent niet te verstaen, ende des niet te min vrymoedelijck dorst dichten sodanich, dat sy die geopenbaerde rechtveerdicheyt Godes op ‘talderhoochsten in allen stucken jegen is ende wederstrijdet.


Antvvoort opt voorde rende breeder bewijs der Delfsche Ministers vande Erf-zonde, Iob 14. 4. Wie wil doch reyn maken ’t geen dat vanden onreynen komt.

1.
Ghyluyden brengt voort de woorden 1 1 Ministers. Jobs 14. 4. daer uyt besluyten dat Job daer mede te kennen gheeft, dat hy van oorspronck ende gheboorte onreyn ende sondich is.

2.
Dese sproke heeft so vele verscheyden 2 2 N. oversettinghen, dat ick, die niet een Letter Hebreeus en verstae, al scheen sy noch soos eer jeghen uwe meninghe in desen, my niet en soude derren onderwinden yet daer mede te bewijsen, ghyluyden moocht self best weten wat konde ende seeckerheyt vanden Hebreeuschen spraecke by u luyden is. Doch ghyluyden self wel bemerckende notelijc te moeten volghen, by aldien die menschelijcke natuere soo onreyn verdorven ende sondich ware als ghyluyden die beschildert, dat oock die Heere Christus selve, als die aenghenomen hebbende, mede die onreynhet, verdorventheyt ende sondicheyt, als onverscheydelijck in de menschelijcke natuere self wesende (na u luyder leere) in sich ghehadt soude moeten hebben, seght dat die ontfangenisse ons Heeren Jesu Christi geschiet is door eene bysondere werckinghe des Heyligen Geests, welck laetste ick met u waerachtich te zijn gelove. Maer indien die menschelijcke natuere die Christus aen-nam, door die werckinge des Heylighen gheests, ghesuyvert, gheheylicht ende verandert was, soo is Christi menschelijcke natuere aenghenomen: So en hebben wy gheen ware ghemeenschappe met die mensheydt Christi: ende soo en zijn wy dan oock gheen vleesch van zijnen vleesche, gheen been van zijnen beene, oock gheen lidtmaten van zijne lichame. Sijn wy dan oock yet wat door Christi mensch-wordinghe beholpen? Doch na dien ick hier voor breeder van de ghemeenschappe die wy metten Heere Christo hebben, 3 3 Y. 137. ghehandelt hebbe, so wijse ick u dies-aengaende te rugghe gheve u luyden dat alles naerder te bedencken ende ga nu voorts tot dese uwe voordere bewijsinghe.

3.
Also soude ick eerst hier moghen segghen, na u luyder eyghen segghen dat dit ghesproken is uyt onverduldicheyt. Wat kan doch waerheyts voort komen uyt een verstoorden vertwijfelden ende onverduldigen gemoede? Wat sout ghy doch moghen bewijsen met het segghen van een onverduldighen ende verstoorden tongheg hesproken zijnde? Maer behalven datte so is wat anders zondich zijn: ende wat anders is onreyn zijn. Alle wat sondich is, dat is oock onreyn, maer al dat onreyn is, en is niet sondich. Het woordt

onreyn (qualijck reyn segghen anderen) waer op in desen alle uwe bewijsinghen steunt, mach verstaen worden op tweereley wijsen, te weten op een aenghebooren, ende op een daer inne-ghekomen onreynicheyt. So machmen oock verstaen die aengebooren onreynicheydt aen den lichame in zijnen stoffe ende aenschouwen van dien: of inde ziele na de sondelijckheyt ende quaetheyt. In’t stof soudet zijn inden bloede ende andere onreynicheyden inwendich, ende daer onder oock ‘tgene daer’t alles uyt wort. Van ghelijcke mede na zijne verrottinghe ende eyschelijck aenschouwen alst ontworden is, ende seecker na het aenschouwen dese vuyligheden acht ick die selve soo groot, dat grootelijck te verwonderen staet in die 4 4 Job. 13. 28. 17. 14. 25. 6. goedertierentheyt des alderhoochsten dat die zijne alder-suyverste ooghen vernedert tot het aensien van sulcken dreck, slijcke, ende leelijcke vuylicheyt: Waer by oock die lieve Vader sulcke zijne onghemetene goetheyt den Jootschen volcke, als in een ghelijckenisse voor ooghen stelt: als van selfs onwaerdich zijnde, 5 5 Ezec. 16. 4. 8 dat Godt sulcken snooden dingh a heerlijck 6 6 a Job. 7. 17. maken en sich daer mede bemoeyen, 7 7 b Job. 14. 3. of zijn b ooghen daer over openen soude: ende in alle dese lichamelijcke onreynicheyt en meyne ick niet dat ghyluyden yet quaets ofte zondelijcx sult moghen vinden.

4.
Maer d’onreynicheyt die den mensche niet en is aengheboren, houde ick te wesen sondelijckheyt ende quaetheyt, 8 8 Job. 3. 26. bestaende niet inde lichame maer in de ziele: Van dese spreeckt Job rechts hier voor tot Gode alsoo: ende ghy wilt my vernielen om die sonden mijnder jonckheydt, dat acht Job te zijn een verkleyneringhe voor den alderhoochsten, rechts of die zijnen moghentheyt wilde toonen aen 9 9 GENE. 8. 21. een bladt dat wech geruckt wort vande winde, want hy hout God wel kondich dat die sinnen ende ghedachten des menschelijcke harte vander jonckheyt af ghenegen zijn ten quade. Maer want dese onreynicheyt eerst vander jonckheyt af (niet vande geboorte af veel min uyt aenghebooren natuere) haer beginne neemt inden menschen: soo en dient dese onreynigheyt die wel quaet is, maer niet aenghebooren, even so weynich als die voorgaende onreynicheyt die niet quaet is, maer aenghebooren tot bewijsinghe van dese aenghebooren onreynicheyt daer af ghy seght.

5.
Wildy noch ander ghetuychnissen uyt die Heylighe Schrift, die my verbieden sulcke uwe aenghebooren onreynicheyt te gheloven, 10 10 Acto. 10. 15. so leest Acto. 10. daer Petrus meynende dat het Jodische volck alleen reyn was ende heylich, ende die Heydenen onreyn ende zondich, ende ghy sult daer vinden dat hem verboden


wort onreyn te noemen ‘tghene dat van Gode ghesuyvert is. Waer op Jeronimus oock seyt, dat met sulck segghen wert bewesen dat gheen mensche van natuere besmet is. Ende hier mede stemt krachtelijck over een d’Apostel Paulus, 1 1 Rom. 2, 14 die vanden Heydenen spreeckende, seyt, dat zyluyden gheen wet (te weten Moyses Wet) hebbende des Wets Inhouden natuerlijcke deden. Isser oock yet Heylighers ofte suyverders dan de ghelouterde Wet des Heeren? Mach oock van den onreynen (nae dit segghen Jobs) oock wel sulcke Heyligheyt ende suyverheyt voort komen? Is die vrucht reyn ende Heylich, wie mach den boom onreyn ende zondigh seggen te wesen? Dat’s seecker, indien die Heydenen nu als allen anderen Menschen, naer u segghen so onreyn ende zondigh waren: Soo en was niet moghelijck dat des Wets Inhouden dat heyligheyt ende suyverheydt is, uyt sulcke onreyne ende zondelijcke Menschen voort-ghekomen siude sijn gheweest. Daer by dan blijckt dat hier gheensins en wort ghemeynt sulcke aenghebooren onreynigheyt ende zondelijckheyt als ghy uyt dese woorden Jobs pooght te bewijsen.

6.
Daer is noch een ander onreynigheyt, die niet in sich selfs, maer by ghelijckenisse jegen d’alder-reynste suyverheyt, onreyn wert genoemt, oneyghentlijck. 2 2 Job 15, 15 Hier af staet in de naest-volghende Capittelen, dat die Hemelen niet reyn en zijn in sijnen aenschouwen. Die Hemelen sijn nochtans in sich selfs reyn als wesende een reyn ende suyver maecksele van den reynen Gode. 3 3 Job 25, 4, 5 Insgelijcks op een ander plaetse sal dan oock die menshen by ghelijckenisse van Gode moghen gherechtvaerdight worden? Of sal de mensche van een Vrou ghebooren reyn moghen verschijnen? Ziet die mane en blinckt niet, noch de Sterren en zijn oock niet reyn in zijnen aenschouwen? Hoe veel te min een mensche een verrottinghe, ende des menschen zoone een worm wesende? Van welcke onreynigheydt also by ghelijckenisse van ’t een jeghen ’t ander achten eenighe ghesproken te sijn op dese plaetse in gheschille zijnde. Welcker meyninghe niet soo licht en is te wederspreken.

7.
Doch soude my (onder verbeteringhe) beduncken eyghentlijcker verstaen te moghen dat Job hier sprack van sijne jegenwoordige lichamelijcke ellendigheyt. Onder dit spreken zat hy noch in zijnen jammer, ende inde smerte van zijne alderquatste zeeren, die hem by den Sathan, van de voetsolen totten 4 4 Job 1, 7, 8 toppe zijns hoofts gheslaghen waeren, op eenen mesope, daer hy met een scherf zijne zeeren schrobde. Van dese zijne onreynigheyt vermaent hy noch daer nae onder dit disputeren, 5 5 Job 7, 5 alsoo die schubben bekleeden mijnen lichame, ende hebbe een huyt vol sweeren ende onreynigheyts. Dese zijne vuylheyt van Etter ende onreynigheydt is in sijnen ooghen ende smerte so groot, dat hem schijnt te verwonderen, dat die hooge ende suyvere Majesteyt Gods sich daer toe moght vernederen dat hy zijn alderlouterste oogen op hem sulcken onsuyverheyt, etterigheydt, ende verrottinge moghte neder slaen, als willende seg-

ghen: wat mach van my dus onreyn wesende doch anders comen of verschijnen indē reynē spiegel uwer suyverder oogen dan onreynigheyt? Dese meyning doet in dese niet altoos tot dese u Luyder opinie, een ander hebbe een ander meyninghe op dese woorden Jobs, die den Heere hem openbaert, ende moet ick dese mijne meyninge houden, tot dat my beter te vooren komt, die ick in den uwen voorwaer niet en vinde.

8.
Want jeghen dese uwe meyninge van dat dese onreynigheyt zondigh, ende Job om Adams zonde wille aengebooren sijn soude: strijt mede al opentlijck jeghen u Luyder eyghen beduydinghen in ’t tweede stuck daer na by u self ghestelt opte woorden Pauli van 6 6 1 Cor 1, 24 den kinderkens ghebooren van den gheloovighen Ouderen. Die seghdy immers dat in haer moeders Lichaem gheheylight sijn, ende ghereynight van de onreynigheydt die daer is uyter natuerlicker geboorte. Adam en Eva waren gelovig, so sijn heure Kinderen oock alle in moeders Lichaem gheheylight gheweest. Insgelijcks was Noe gheloovich van den welcken oock Job ontwijfelijcken was ghesprooten. Ghy bekent immers dat die kracht van den doodt ons Heeren heure wercking gehat heeft terug in al voorgaēde gheloovighen niet minder dan in de toe-komende. So alle die Ouden mede van den selven steen Christus, die henluydem volghden ghedroncken, ende mede van de Geestelijcke spijse ghegheeten hebben ghehadt. Hoe moghte dan Job oock alle d’andere menschen van gheloovighen, ende voorts van gheheylighde ende ghereynighde Ouderen in haers moeders lichamen gekomen zijnde, noch onreyn ghebooren worden? Mach van den onreynen niet reyns komen, 7 7 Titus 1, 15 hoe sal van den reynen wat onreyns moghen komen? Hoe kan’t dan sijn dat Job ende wy alle ghekomen zijnde van eenen gheloovighen rechtvaerdighen, ghebenedijden, ende gheheylighden Noe, onreyn, zondigh, ende vervleockt ghebooren souden moghen worden? Wat machmen nu met dese woorden Jobs doch bewijsen, dat in’t minste soude bevestighen dese Erf-onreynigheyt?

9.
So langhe ghyluyden niet metter Heyligher Schriftueren en bewijst dat onse zielen door de lichaemelijcke gheboorten, ende niet door eenighe ingeestinghe Godes in den Lichame komen: So langhe ist u onmoghelijck te bewijsen dat ons na der zielen yet onreyns of zondelijcx van Adam mach aengebooren zijn gheworden. Dit en vermoochdy niet. Nadien wy nu oock na der zielen alleen ende niet na den lichame herbooren worden, ende alleen dat onreyn ende zondigh ghebooren te sijn ghseyt mach worden, dat weder-gheboorte van noode heeft: So schijnt vastelijck te moeten beslooten worden, dat wy noch na den Lichame noch aen der zielen gheen quade ofte zondighe gheboorte van Adam en moghen hebben.


10.
Wilmen dit woordt Jobs beduyden van de onreynigheydt ende zondelijckheydt zijnre gheboorten, hoe salmen beduyden moghen dese woorden mede by Job self ghesproken. 1 1 Job 31, 18 Want van mijnder kintsheyt af is in my op ghewassen die barmhertigheyt, ende zy is met my voortghekomen uyt mijn moeders Lichaem. Dat uyt des moeders lichaem met hem quam, dat was hem immers aenghebooren. Dit’s een naeckte ende claere Sproke, die men niet en mach lochenen te spreecken van ’t ghene hem aen-ghebooren was. Die Spreucke die ghy voort brengt van de onreynigheydt en maeckt gheen verhael altoos vande aengheboorentheydt van Moeders Lichaem, noch van opwassinghe met hem. Wat mooghdy daer doch uyt besluyten tot u voornemen dienende? Adam self was onreyn na zijn overtredinge: Volgt daer uyt dat hem die onreynigheydt ingheschapen of aengheboren was? Immers ick heb nu al betoont dat zy hem door Adams zonde niet en moght aenghebooren worden?

11.
Of ick nu hier uyt mede alsoo op u wijse argumenteerde. Job hadde in hem een aengheboren barmhertighet, wesende een soodanighe deughde, dat zy allen den genen daer 2 2 Mat. 25, 34 inne zy is, doet hooren dat vrolijcke woordt: Comt ghy ghebenedijde, jae die’t den Mensche alles reyn maeckt, 3 3 Luce 11, 41 Act. 10, 2, 4 ende Gode aenghenaem? Daer uyt volght nu dat allen Menschen die barmhertigheyt wert aengebooren ende dat mitsdien gheen mensche onreyn en wert gebooren: Wat soudy daer toe seggen? Nochtans soude sulck mijn argument al met meerder schijn van waerheydt moghen bestaen dan u bewijs-reden uyt dese woorden Jobs, wie mach doch, rc. oock metter sproke Davids: In zonden ben ick ontfangen, rc. ghemerckt die daer niet een woort en vermaent van eenighe zonde, die met hem opghewassen, ofte uyt zijn’s moeders lichaem ghekomen is.

12.

Ghylieden wilt met dese Sproke Jobs bewijsen dat Job onreyn was ghebooren, te weten in Erf-zonde. Dese aenghebooren onreynigheyt, verkeertheyt, ende zondelijckheyt seghdy te wesen in de alghemeyne 4 4 Catech. 5. Vraghe. menschelijcke natuere. Daer uyt komet seghdy in uwen Catechismo, dat die mensche gheneyght is Gode ende zijnen Naesten te haten, ende mitsdien oock dat hy ’t ghebodt Godes niet volkomelijck en mach houden. Laet ons nu besien of dese uwe Erf-zonde oock gheweest zy in Job selve. Wt wiens woorden ghyluyden die bestaet te bewijsen tot een Exempel stellende.

13.
Job selve seyt van hem selven also: 5 5 Job 16, 18 Dese dinghen heb ick gheleden, sonder boosheydt mijnder handen, als ick nochtans tot Gode hadde reyne ghebeden. Wie sonder boosheyt

is, die is reyn, ende wie reyn ghebeden heeft, diens hert, daer uyt die comen, moet ooc reyn wesen. Waer is hier Jobs aenghebooren onreynigheyt? Terstont daer na noch Ick hebbe niet ghezondight. 6 6 Job 17, 2 Wie niet en zondight die hout Godts gheboden. Wie Godts gheboden hout, die is niet in Erf-zonde ghebooren: Want dese en moghen (soo de Cathechismus leert) Godts gheboden niet onderhouden. Job onderhielt dan Godts gheboden. So blijckt dat Job niet en was ghebooren in Erf-zonden. 7 7 Job 23, 11 Noch seyt Job zijn voet-stappen heeft mijn voet nae ghevolght, zijn Wegh heb ick bewaert, ende en ben daer niet af gheweecken. Daer is dan in Job mede al die onderhoudinghe van Godts gheboden: So en was dan in Job oock noch al gheen Erf-zonde die sulcx belet. Of nu yemant hier inne, ick selve geen geloove wilde gheven in dese zijne dick verhaelde meyninge met andere woorden, doch met een selve sinne sijne oprechtigheydt, onschuldigheyt ende reynigheyt betuyghende: Wat reden sal die hebben te willen, dat ick hem in dese eenige Spreucke, doch niet uytdruckelijck van een quade of aenghebooren onreynigheydt spreeckende, gheloove sal gheven?

14.

Soo staen wy dan noch jeghen malcanderen ghy met een eenighe duystere, ick met veele claere ghetuyghen, alle med uyten selven monde Jobs, van hem Job selve voort-ghekomen wesende. Daer uyt da licht te mercken is wie hie de waerachtigste meeninghe na volght. Maer boven dien wert noch in desen alle twijffele wech ghenomen, door een eenigh tuyghnisse voortkomende uyten monde des ghenen selfs, aen wiens tuyghnisse niemant twijffelen (swijge van wraken) en mach, sonder openbaere Godslasteringhe te begaen. Dese ghetuyghe is Godt naecktelijck ende wel uytdruckelijc ghetuyghende van Job also: Hebdy niet gemerckt op mijnen Knecht Job? 8 8 Job 1, 8 Dat zijn’s ghelijck niet en is opter Aerden, een mensch die daer is eenvuldigh ende oprecht, oock Godtvreesende, ende van’t quade af-wijckende? Dat is Godts tuyghnisse self van Job, elck deser stucken heeft in sich onderhoudinghe van Godts gheboden. Was Job dan mede quaet van aenghebooren natuere, hoe moght die quaede Boom sulcke goede vruchten voort-brenghen? Was oock die Boom goet, so die goede vruchten ende God selve daer ghetuyghen: hoe moght hy quaet, onreyn, ende zondigh sijn van natueren? So volght nu hier uyte dat Job self niet en was in Erf-zonde ghebooren. Job was mede van Adam als een mensche ghebooren, ende hadde van Adam zijne Menschelijcke nature mede (als wy oock alt’samen) ontfanghen. Soo nu de menschelijcke natuere in Adam verdorven ware gheweest, so moste Jobs menschelijcke natuere mede verdorven sijn gheweest. Dit blijckt hier dat niet en was in Job, van den welcken men niet en leest, als van Sampson, Jeremia, ende Joanne, dat hy buten den ghemeenen loop der natuere, of in eenighe besondere ghenade ontfanghen of ghebooren is gheweest: Wat machmen


hier uyt nu doch anders besluyten, dan dat de menschelijcke nature niet bedorven en zy, ende dat u Erf-zonde ende aenghebooren quaetheyt, onreynigheyt, verdorventheydt, een menschen goet-duncken ende vindinghe is? Want dan staet dese bewijsinghe alsoo: Indien alle natuerlijcke gebooren menschen door Adams zonden in Erf-zonden sijn gebooren, so moet Job als mede een natuerlijc gebooren mensche mede in erf-zonde sijn gebooren, maer Jpb een natuerlijck gebooren mensche, blijckt hier niet ghebooren te sijn gheweest in Erf-zonde. Dus blijckt dat niet alle natuerlijcke gebooren menschen in Erf-zonde sijn ghebooren. 1 1 Ministers.

Allen den ghenen die hem 2 2 Joan. 1, 13 aenghenomen hebben, heeft hy die macht gegeven Kinderen Gods te worden, namentlijc die in sijnen naem gelooven, de welcke niet uyten bloede noch uyten wille des vleesch, noch uyten wille des mans, maer uyt Godt ghebooren sijn. 3 3 N.

Hier uyt besluyt ghyluyden twee saecken, te weten dat d’Apostel hier stelt twee gheboorten yeghen malcanderen, ende dat onse eerste gheboorte onbequaem is tot het rijcke Godes, die ick u beyde eenighsins toe laet, ende laet u heel toe datter een ander geboorte moet wesen in den bejaerden, dan d’eerste, om kinderen Godes te wesen, ende in’t rijcke Godes te komen, sonder dat ick yet zie dat al dit u Erf-zonde, so ghy die leert, eenigsins mach bevestighen, ick laet u gaerne toe dat wy met onse eerste gheboorte uyt natuerlijcker krachten gheensins vermoghen zonder aenneminghe der Godlijckheyt ons in Christo aengheboden deelachtigh te worden der Godlijcker natueren. Adam self en was noch deser Godlijcker natueren Christi niet deelachtigh oock voor zijnen valle, de wijle hy noch niet en hadde gegeten van den boom des levens, sonder van den welcken te eeten hy so weynigh een kint Godes, ende Godts Rijck deelachtigh moghte worden, als wy noch t’samen.

16.
Niemant en mach sonder ware deughde (die niemanden aenghebooren werden) deelachtigh werden der Godlijcker naturen, wat hebben wy nu in desen minder dan Adam self hadde al voor sijnen valle? Ten is dan niet door Adams val ghekomen dat wy om Kinderen Godes, ende Godes Rijck deelachtigh te worden een overnatuerlijcke gheboorte behoeven. Neen, maer ‘tis door die Godtlijcke schickinge ende natuere der dinghen, dat het schepsele metten Schepper niet en mach vereenight worden, sonder rechte kennisse Godes. Dese en wert nie-

manden aengheboren, ende en was oock Adam self (so die behoeft) niet ingeschapen, want hadde hy Gode te recht ghekent, hy soude hem so weynigh met sijn overtredinge moghen verachten: als die Joden Christum gheensins ghekruyst souden hebben gehadt, indien zy hem te recht voor een Heere der Glorien ghekent hadden? Dese kennisse Godes is het eeuwighe Leven. Die en komt in niemanden dan door den gheloove, dat oock niemande en wort aenghebooren sonder sulcke kennisse Godes en heeft niemandt Godt lief boven al. Sonder dese liefde wordt niemandt door Christum met Gode vereenight. Sonder dese vereeniginghe met Gode en wort niemandt der Godlijcker natueren deelachtigh. Ende sonder dese deelachtigheyt der Godlijcker natueren en wort niemant een Kint Godes, nochte een Erfghenaem sijn’s Rijcks: Dat niet den Knechten of Huyrlinghen, maer alleen den kinderen Godes toe komt. Nu en was sulcke Liefde ende kennisse Godes Adam niet aenghebooren, so gheseyt is. Daerom hy oock self voor, so wel als wy nu na sijn valle, so noodelijck het eeten van den Boom des Levens, als wy het eeten ende een-worden van ende met het broot des levens (’t welc beyde Christus Jesus is) behoefde om een kint Godes ende Godts Rijcke deelachtigh te worden. Sulcx dat in allen deelen Adam soo wel boven sijn natuerlijcke scheppinghe, als boven onse natuerlijcke ende Goddelijcke gheboorte behoefde.

17.
Dat zy gheantwoort op’t eene stuck, namentlijck van dat ghy seght onse eerste gheboorte onbequaem te wesen tot het Rijcke ende der kintschappe Godes. Alle ’t welck nu soo wel in Adam blijckt gheweest te sijn voor, als nu in ons nae sijnen valle, ende is daerom gantsch onnut tot bewijs van dese uwe verdorventheyt der natueren. Het ander stuck te wetene, van dat de Evangelist die twee gheboorten jeghen malcanderen schijnt te stellen. Hebdy oock wel recht in op eenderley wijse, maer niet op die meyninghe also ghy’t daer stelt, te weten als oft contrarien waren. Want het en sijn maer onghelijcke of verscheydene, maer gheensins contrarie gheboorten. D’onghelijckheydt deser twee gheboorte heeftmen uyt ’t ghene gheseyt is, moghen zien, maer die contrarieteyt niet. 4 4 Driereleye gheboorten. Om ’t welcke claerlijcker te doen zien, wil ick hier stellen de drie voorneemlijckste gheboorten, daer af die Schriftuere vermelt: Te weten een Heylighe, een natuerlijcke, ende een zondighe gheboorte. D’eerste ende laetste sijn beyde onnatuerlijcke. Dese hebben beyde mette natuerlijcke tusschen beyde int midden staende wel groote onghelijckheyt, maer geen contrarieteyt Maer die twee uyterste, te weten die Heylighe ende Godlijcke, ende zondelijcke ofte Duyvelsche geboorten sijn elck ander plat jeghen ende contrarie: so oock blijckt dat dese selve Apostel die twee wel heeft weten te stellen als contrarie gheboorten, 1. Joan. 3. 8, ende 1. Joan. 3. 9. Dese en gheschiede oock niet in den lichame, maer inden ghemoede ofte ziele des menschen. Die zondelijcke gheboorte met des selfs vrucht,


nametlijck Kindtschap des Duyvels, moet vernielt worden ende sterven, door inkomste van de Heylighe gheboorte met desselfs vrucht, te weten die Kintschappe Godes: of die mensche, daer inne die zondighe gheboorte is gheschiet, en mach niet worden een Kint Godes ende sijn’s Rijcks deelachtigh. Dese beyde gheboorten, so wel zondigh als Heyligh sijn beyde Gheestelijck, daerom die oock in de menschen geschieden, blijvende de mensche na den lichame levendigh. Maer’t lichaem en mach niet herbooren worden, ten zy dat het eerste sterve.

10.
So ziet nu elck licht datter is tweederley leven, te weten een der zielen, ende een des lichaems. Dit leven te weten des Lichaems is eenvuldigh, ‘tander is tweevuldigh: want ‘teen is zondigh, ende ’t ander Heyligh. Het zondighe leven wort een doot ghenoemt, als voortkomende uyt die doot-barende zonden. Dese zijn noch inden lichaeme levende voor Gode al doot, als die Weduwen levende in Wellusten, 1 Timot. 5. 6. Ende de dooden die den dooden begraven Mat. 8. 22. so leeft die levendighe by den woorde Gods, Mat. 4. 4. Joan. 5. 15. 6. 51. 58. 11. 25. 14. 19. Dit leven der zielen sterven alle navolghers Adam in sijn zonde. Want die baert den doodt Jac. 1. 15. Dese dooden van dit goede leven Gods, werden door den gheloove herbooren ende comen in Christo, die het leven is, so dat zy een nieu Hemels leven bekomen. Maer het leven des lichaems, dat wy al van Adam hebben, en wordt in gheenen mensche in den lichaem zijnde, herbooren, maer blijft dat selve leven levendigh nae als voor die wedergheboorte. Dat nu niet herbooren te sijn en behoeft, nochte herbooren en wort, dat en was noyt qualijck ghebooren. So volght nu hier mede al, dat wy van Adam niet qualijck en sijn ghebooren, maer wel. Ende dit is uyt dese uwe self voort-gehaelde Sproke bewesen het contrarie van uwe opinie in desen die self hier door wert vernielt.

19.
Nadien nu in desen leven die voorschreven Heylghe gheboorte of weder-gheboorte geschiet in de gheloovighen, daer deur dan weder wel ghebooren wordt in de ziele des menschen ’t ghene daer inne te vooren qualijck was ghebooren, namentlijck lust, begheerte, ende wille: Wie mach noch twijfelen, dat wy nae den Lichame niet qualijck en sijn ghebooren? gemerckt dat gheen wedergheboorte en behoeft, also sonder wedervaringhe van selve lichaem die wedergheboorte in den gheloovighen hier gheschiedt, daer door zy kinderen Godts worden, ende zijn’s rijcx deelachtig. So mooghdy nu hier al mede sien dat ghebreck van goedt onderscheydt tusschen saecken die malcanderen ongelijck, ende die malcanderen plat jeghen of contrarie sijn: Daer door ghyluyden hier mede als doorgaens sodanighe tuyghnissen der Heyligher Schriftueren sulckx misbruyckt tot sterckinghe van dese uwe opinie, dat die selve sonderlinghe sulcke uwe opinie ommestooten ende vernielen.

De ongeloovige Man is 1 1 1 Cor. 7, 14 geheylight door’t Wijf der geloovige Vrouwe, ende die ongeloovige Vrouwe is geheylight door den geloovighen Man: anders souden u kinderen onreyn sijn, maer nu sijnse heylich.

20.
Van de eene twijffelijcke ende onseeckere, qualijck verstaen onreynigheyt valdy hier in d’ander, ende bestaet hier mede, als hier naest voor u opinie te verschoonen met een glose daer mede ghy die meest vuyl maeckt ende beschaemt, soo nu al dickmael hier voor is ghezien. ’t Welck ick hier als op sijn eyghen plaetse noch eens op’t kortste my moghelijck u wil voor ooghen stellen. Na dat ick eerst een grove ongheschicktheyt, die (mijn’s achtens) noodelijck uyt dese uwe glose moet volghen, ghestelt sal hebben. Ghyluyden besluyt hier uyt die woorden Pauli (anders souden u kinderen onreyn zijn maer nu sijnse heyligh) dat die kinderkens alsnoch selfs niet ghezondight, ende door dien hem self niet besmet hebbende, sulcke onreynigheydt souden moeten hebben uyt natuerlijcke gheboorte, ende die zy van heure Ouders erven. Ick verstae daer jeghen dat ghy desen Texte niet de hare treckt tot dit u vreemt verstant, ende dat d’Apostel met die reynheyt ende onreynheyt niet anders en heeft ghemeynt dan dat het nu Echte kinderen zijn, die anders onecht souden wesen ende ghemeyn. Maer ick sal dit hier nemen nae u eyghen glose ende segghen eerst also: Indien dese uwe glose recht is, so moet noodelijck volghen dat yemant nu al jaerigh zijnde, sonder in Christum te ghelooven, heyligh, reyn, ende (volghens dien) saligh mach worden, ghemerckt men niet en mach lochenen, of hy en is heyligh, die gheheylight is. Insghelijcks dat alle die ghehylight is, oock reyn zy van de aen-ghe-erfde ofte aengheboorene onreynigheyt, so ghyluyden die self verclaert, ende volghens dien oock saligh. Nu seyt d’Apostel hier claerlijck, dat de ongheloovighe Man of Vrouwe gheheylight is, moetmen dan uyt dese uwe glose niet nootlijc besluyten dat een ongheloovighe, dat’s die in Christum niet en ghelooft, mach zijn heyligh, reyn, ende saligh?

21.
Eyntlijck besluyt ick noch (als voor dickmael) uyt dese uwe glose datter gheen aenghebooren, of aen-ge-erfde onreynigheyt sedert Noe, jae sedert Adam en heeft moghen wesen, in deser wijse: Alle die Kinderen der gheloovighen die geweest hebben voor Christi mensch-wordinghe ende lijden, sijn even soo wel deelachtigh gheweest die vrucht ende kracht des doots ons Heeren Jesu Christi,


als die kinderen der Gheloovighen die na Christi sterven zijn ghebooren. Hier uyt volcht nootlijck dat die kinderen des ghelovighen Adams ende Eva (ghyluyden kentse voor gheloovighen, ende moet doch Noe voor ghelovich kennen) mede al-sulcx so wel deelachtich zijn gheweest als der gheloovige kinderen ten tijden des Apostels Pauli nae de doot ons Heeren. Dese kinderen van den gheloovighen in Pauli tijden waren inden bloede Christi ghereynicht, ende door den H. Gheest ghehylicht, ende dat oock selfs in moeders lichaem. Soo volcht daer uyt onlochbaerlijck dat oock Adams ende Eve kinderen, immers oock Noe kinderen also mede ghereynicht ende gheheicht zijn gheweest in moeders lichamen. Na dien nu alle menschen van Adam ende Eva oock van Noe herkomen, so moet vasteljcken uyt dese u luyder gloose volghen, dat alle menschen van dese natuerlijcke onreynigheyt, diemen van d’ouders erven ende van Adam op ons komen vry zijn. Ghemerckt die niet en quam noch en Erfde op zijn eyghen kinderen, ende hier mede verdwijnt door u eyghen gloose gantschelijck dese uwe opinie vande Erf-zonde, die ghy daer mede meende te bewijsen.

22.
Hier wildy uyten Doop d’aenghe-erfde onreynicheyt en onheylicheyt bewijsen, 1 1 Ministers. seggende die ghekomen te zijn inde plaetse vande lijflijcke besnijdenisse, teken vande besnijdenisse des herten den kinderkens ghegheven. Hier uyt besluyt ghy dat die kinderkens onreyn ende onheylich zijn als vernieuwinge en de heylichmaeckinghe behoeven. Daer op seghdy die kinderen doop gefundeert, die van aen begin der Christelijcke kercke onderhouden, by den ouden Schribenten geleert, oock by Pelag. bekent is geweest, en segt den doop te figureren afwassinge der zonden, daer op maeckt ghy een Dilemma ofte strick om my over allen zijden te vangen seggende: soo bekent nu datden kinderkens den Doop toe komt ende midtsdien datse onreyn onheylich ende sondich zijn, of seght metten wederdoperen den kinderen Doop een misbruyck te zijn. 2 2 N.

23.
Die den Walle ontgaet, soude hem gaerne aent vlot gras (somen seyt) vast houden. Ghyluyden self wel bemerckende dat ghy uwe Hooft Texten, als Ephe. 2. 3. Gene. 5. 3. etc voormaels o voorburch ende Walle geweest zijnde in desen moet laten varen, oock dat ghy met u verde ghehaelde collectien van andere Texten niet vastelijcx noch gheloofwaerdichs en kont voort-brenghen, loopt nu hulp soecken aen den kinderen Doop, een saecke berustende niet op eenighe klare sproke der Heyliger Schriftueren, maer op een allegorische verwisselinghe van Doop voor besijdinghe, ende op het segghen van menschen, te weten Oude Scribenten, soo ghyluyden die allegorien tot bewijs sout willen gebruycken: wat sekerheyt salder blijven? wildy oock der Oude Scribenten sonder schrift toelaten: in wat saecken suldy’t jegen den Roomschen Catholijcken mogen staende houden. Soo merckt ghyluyden nu licht dat ghy bestaende hier u aengh-erfde onreynicheyt ende sondicheyt te bewijsen metten kinder-doop, bewijsinghe voortbrengt, die opter Vaderen ende niet opter Schrif-

tueren ghetuychnis bestaet, ende midtsdien noch self bewijsinge behoeftich is uyter Heyliger Schrift jeghen den Doperen soo ghy hier self segt. Jegen den welckē, ende niet jeghens my ick u sette, soo dat ick met goeder consciëntie dit bewijs vanden kinder-doop niet voor een Schriftuerlijck bewijs en kan toe laten. Noch veel minder uwe allegorien. Ick meyne oock niet dat alle verstandighen behaghen mach het bewijs vande Erf-zonde by Augustinum ghenomen, daer inne dat hy heur het exorcismum, te weten het Duyvel besweeren, hout nodich te wesen int Dopen vande kinderen, ’t welck ander (so hy seyt) vergheefs soude zijn, so die jonge kinderkens niet des ’s Duyvels eyghen of van Duyvels ghesinde en waren. August. de peccatorum mentis & remisione, lib. 1. Cap. 34.

24.
Het water (seghdy) figureert ons die reyninghe oft afwassinghe der zonden, etc. soo is dan de doope een Figuere van sulcke reyninghe, die figuere is waerachtich of vals. Warachtich is sy als het gefigureerde wort, valsch alst niet en wort, waerachtich wort in alle gheloovighe ende rechte boetvaerdighe sondaren sulcke reyninge van heur eygen sonden in sulcker voeghen dat het vuyl der ingekomen sonden, soo wort af-gewasschen in den bloede Christi, dat het herte inwendelijc waerachtich ghereynicht zijnde, het quade dat plach te besmetten den mensche voorts niet meer en besmet, want het niet meer in hem is. Van sulcke ware suyveringe ende af-wassinghe geloove ick die doope een warachtich teecken te wesen, maer anders gaet het toe met u luyder Doope, want die en vermach niet wech te nemen die onreynigheyt of die schoon aldaer waer, veel min als die onreynigheyt daer niet en is: Indien sy schoon daer al waer, soo en neemt sy die niet wech inder waerheydt, maer alleen imputativelijck na u leere, als houdende dat de vuyle grontsop des quaden begeerlijckheydts sulcx noch altijdt blijft inden wedergheboornen, dat sy noch al ’t leven deur moeten sondighen ende altijdt weder metten ghewassen Seughe inden dreck moeten loopen wentelen, soo dat oock de alderheylichste alder beste wercken noch altijdt onreyn besmet ja sonde zijn. Maer ten wert henluyden (soo ghy leert) niet toeghereeckent, maer is sy, te weten die onreynigheyt daer niet, hoe mach de Doope wech-nemen onreynigheydt die daer niet en is? datse in niemande aengebooren is, heb ick nu al voor menichmael betoont, ende noch hier dicht voor uyt u eyghen gloose, ghemerckt Adams kinderen selfs als kinderen van gheloovige Ouderen al in heur moeders lichaem ghereynicht ende gheheylicht waren. Soo blijct dese uwe Doope over allen zijden een valsche figuere, want sy neemt niet wech d’onreynigheydt die daer niet en is, of so sy daer is, laetse die daer blijven jeghen die beduydinghe vander Figuere self, dat ware ende niet valsche reyninghe (soo dit is) soude zijn, siet daer u allegorische bewijsinghe.


25.
Belanghende nu u Delemma van der kinderen Doop, bekenne ick opentlijck datter veel dinghen sijn, die ick niet grontlijck en verstae. Maer grondelijck versta ick, dat ick den Doope so ghy die ghebruyckt, niet en mach houden voor den waren Doope by den Heere Christum ghemeynt, die so Joannes tuyghde metten Heylighen Gheest, ende met vyer soude Doopen, als oock by den Apostelen is gheschiet. ’t Welck men seecker by u Luyden niet en verneemt. Behalven dat noch, om dat ghy niet gesonden, ende voorts om dat ghyluyden die begint met onwaerheyt. Ick weet dat ghyluyden niet en vermooght behoorlijck bewijs te doen van dat ghy wettelijcken zijt gesonden van den Heere om ghemeynten te leeren, ende de Sacramenten te bedienen. Also ick my inden Heere sterck make uwe zendinghs bewijs krachtelijck te wederspreken.

26.
Daer ick nu segghe dat ghy uwe Doope begint met onwaerheydt, sa lick grooter bewijsen dan ick gheseyt hebbe. Want ick houde vast, dat so wie eenen Eedt doet, ofte yemant wat sweert ende belooft te volbrenghen uyt meynen alleen, sonder weten, dat hy sulcx vermach te volbrenghen, of dat hy ’t selver is, datmen dien Eedt plach te noemen een meyneedt. Is nu sulcks daermen’t noch meynt te moghen sijn, het sal niet beter sijn daermen meynt of waent onmoghelijck te sijn om volbrenghen, ’t ghene men sweert of belooft te volbrenghen. Want dese moetwillichlijck ende met opset onwaerachtelijc sweert oft belooft.

27.
Laet ons nu eens bezien wat men by u Luyden in’t aen-gaen van de Doope sweert of belooft, ende watmer meynt of waent te onderhouden, dan sal sich eerst te recht openbaren hoedanigh uwe Doope zy. Want daer beloofdy Godt den Vader, Zoone, 1 1 Catechis. fo. 23. vers. ende den Heylighen Gheest, dat ghy door sijn genade als ghehoorsame Kinderen sult leven gelijck die nieuwe gheboorte (so noemdy den Doop inden Watere, is dat met u dan die nieuwe gheboorte) van u eysschet. Wat eyscht die? ’t ghene beteeckent wert by de besnijdenisse, in welcks plaetse ghy den Doop ghetreden te sijn leert, nu noemdy de besnijdenisse des herten (daer op ghy hier der Kinderen doop ghedondeert segt te wesen) self te sijn vernieuwinghe ende Heylighmakinghe.

28.
Wat nu Heilighmakinghe zy verclaert u Calvinus, 2 2 Harm Luc. 1. 75. daer hy die seyt in haer te behelsen alle ‘tghene wy Godt schuldigh sijn, omme sijn Majesteyt te Eeren ende te aenbeden, so dat uyt-ghedruckt is in de eerste Tafele van der Wet. 3 3 Deute. 30, 6 Immers wy lesen dat dese besnijdenisse des herten, die van Gode belooft is den boetvaerdighen, maeckt dat sulcke besnedene van herten Gode lief hebben uyt gantscher herten, ende uyt gantscher zielen. Sodanighe Liefde ist dan diemen int aengaen van u Luyder Doope den Heere belooft, want Godt ghebiedt die oock, sulcks

datmen die oock noch onder die woorden, als ghehoorsame Kinderen te leven, die mede in de voorschreven beloften is vervatet, belooft. Wat is ghehoorsaemheydt Godes doch anders dan onderhoudinghe van sijne geboden.

29.
Vraghe ick u luyden nu of ghy oock ghelooft dat ghyluyden self, of yemant van alle diemen by u Doopt, door Godts ghenade Gode als lief mooght hebben uyt gantscher herten ende uyt gantscher zielen? 4 4 Catechis. 5. Vraghe. fo. 1. verso. Uwe Catechismus self, dien ick nu ondersoecke, sal my antwoorden neen. Oock ghyluyden alt’samen selve. Daer bevindet sich nu opentlijck dat ghylieden met opset ende voorweten Gode den Vader, den zoone, ende den Heylighen Geest belooft sodanighe gehoorsaemheyt ende liefde als ghy self waent, jae seeckerlijck seght onmoghelijck te sijn om hebben. Wat dunckt u luyden nu, soudemen sulcken Eedt of belofte Gode self soo met voordacht ghedaen, niet met reden al wat erghers moghen noemen dan onwaerachtigh? Immers wat ist anders (mach men een Vijghe niemen dat zy is, te weten een Vijghe) dan openbare meyneedigheyt?

30.
Jae wat ist anders (salmen eenighsins waerheydt segghen) dan openbaere ongeloovigheyt? ’t Is immers ongheloovigheydt daer men twijffelt, of Godt oock sal gheven ’t ghene by ons toe-gheseyt heeft ende claerlijck belooft. Wat sal’t dan sijn daermens lochent moghelijck te zijn? Dit doet ghylieden onlochbaerlijck in dit aengaen van den Doope self. Ghy seght dat die Doope ghefundeert is opte Besnijdenisse, die sonder handen gheschiet van Gods Geest, te weten des herten. Die belooft Godt self den boetvaerdighen gheloovighen te doene in suclker manieren dat zy Gode lief sullen hebben uyt gantscher herten, ende uyt gantscher zielen. Dit en ghelooft ghy niet moghelijck te sijn, opentlijck lochenende dat die yemant mach hebben. Is nu twijffelen aen Dots beloften ongheloocigheyt, so ist veel meer sulck openbaer lochenen ende wederspreken van dien. Want dat maeckt Gode in sijn beloften een loghenaer. Zijt ghylieden noch al gheloovighe menschen, of lochent dat alsulcx by u luyden gheschiet: Of bekent dat ghylieden met onwaerheyt ende met ongheloove den Doope hanteert. ’t Welck gedaen sijnde en sal ny u Dilemma voorsz. niet seer benauwen om u rondelijck te antwoorden, oock niet op u bewijsinghe ghenomen uyt d’authoriteyt der Ouder Scribenten, daer mede ghy niet bedecktelijck te kennen gheeft, dat ghy u weynigh in dese sake vande kinder-Doope onderstut bevindt, metter stalen Columnen der Godtlijcker Schriftueren. Nadien ghy steunsel soeckt aen vermolsemde balcken van Menschelijcke Outheyt. Want gheeft die Heylighe Schriftuee in desen ghenoechsame claere ende vaste tuyghnissen, wat nood eist u hulpe te soecken aen’t Oude ghebruyck, ende aen menschen seggen? Wat mach u dit oock helpen, daer u die hulpe der Heyligher Schriftuere ontbreeckt? Hier aen mach men mede al mercken met wat onschriftlijcker ende verdt-ghehaelde saecken


ghy dese uwe meyninghe mede pooght te bewijsen.

31.

Daer na bestaet ghy dese uwe meyninghe 1 1 Ministers. te bewijsen metten lijflijcken doode, oock allerleye zieckten ende plaghen, die alle Adams kinderen, ende daer onder oock die zuyghelinghen, die self niet ghezondight en hebben onderworpen sijn, ende hier toe voerdy inne een Sproke Syrach, houdende al anders dan ghylieden niet trouwelijck stelt, 2 2 Spr. 25, 33 so ghy gheen ander oversettinghe en cont betoonen. Want daer ghylieden stelt: de zonde comt van eender Vrouwen, staet by alle oversettinghe die ick hebbe aldus: Van een Vrouwe heeft die zonde een beginne (dan volgt voorts) ende door haer sterven wy alle. Dat maeckt nu gheheel een ander zinne teghen uwe ende voor mijne meyninghe wesende: Want hy daer niet anders en wil segghen dan dat die Vrouwe als alder eerst gezondight hebbende den doodt alder eerst gheopent heeft de deure ofte ingang so totter zonden als ter doot. In welcke, so wel zonde als doodt, wy haer naevolghen. So seyt hy hier oock noch niet een woort van den lichamelijcken doot, maer meynt (so icx houde) den doot der zielen, die onnoselheyt ende oprechtigheyt sterft.

32.
Wat mach nu dit ghetuyghnisse soo noch 3 3 N. al ghehalveert sijnde doen tot bewijs van u voornemen? Wat noodt wast hier om te loopen om hulpe aen dit Boeck dat self onseecker is? Diens outheyt (daer op ghy immers doorgaens wilt bouwen meer dan op waerheyt) oock onseecker is? Ende diens ghetuyghnis in gheloovens saecken oock gantsch onseecker is? Met sodanighe allegatien betoondy immers opentlijck dat ghy meer raets weet om veele onsekere, dan om weynigh seeckere ende vaste ghetuyghnissen. Daer met verwintmen so weynig eē eenvuldighe clare tuyghnisse uyter Heyliger schrift als met duysent kinderkens met zinck-roers die zy niet konnen losschieten, eenen volwassen Man. Wat baet doch dese uwe altijt voorgewende oudtheyt. Even soo veele als of yemant seyde, Tertullianus is een van de oudtste Leeraeren, 4 4 August. Exempla. 157. ad optatum. die heeft ghehouden dat Godt den schepper self niet en is gheweest dan een Lichaem. Dus blijckt dat sulcks een oudt gevoelen is, ende daerom ist oock waerachtigh. Soude dat wel luyden? Ist met u alles waerachtigh wat out zy? Niet wat een out, maer wat een waerachtigh ghevoelen blijckt te wesen moetmen volghen. Hier voor is oock ghebleecken dat ghylieden niet alleen alle out, maer oock niet alle ghemeen ghevoelen der ouden, als het teghen u is, gheen gheloove en wilt gheven. Met wat reden mooghdy van my eysschen in ’t minder dat ghy self in’t meerder niet en wilt doen? Ghy mooght hier uyt nu verstaen dat ghy niet altoos met dese allegatie en soudt bedreven hebben ghehadt, of zy noch al schoon plat voor u meyninghe hadde gheluydet: Wat recht ghy nu daer mede uyt, nadien die sproke veel meer teghen dan voor u is?

Doodt des Lichaems.

33.
Nadien door een mensch die doot is, 5 5 Ministers. soo is ooc door een mensch de verrijsenisse der dooden, want ghelijckse al door Adam sterven, so sullense alle door Christum levendig worden. Hier uyt meyndy u voornemen van de Erf-straffe te bewijsen aldus: D’Apostel spreeckt hier van de tijdelijcke doodt: die komt ons alt’samen op door Adam, ende mitsdien tot straf van Adams niet van onse zonde.

34.
Dese twee Sententien des Apostels 6 6 N. hebben beyde eenen selven zinne, sonder alle onderscheyt, dan die tweede by namen verclaert door wie de doot comt, te weten door Adam, ende door wien het leven komt, te weten door Christum, ende ooc datter so veele noch meer inde laetste is dan in d’eerste: Dat daer oock ghestelt is een ghelijckenisse over alle menschen aen wederzijden, dat in de eerste niet en is ghestelt. Daer mede hy alder menschen door Adam seyt toe te gaen, op gelijcker wijse als alder menschen verrijsen of levendigh worden toe-gaet door Christum.

35.
Welcke ghelijckenisse over wederzijden so openbaerlijck over allen menschen (niet eenighe) menschen ghestelt is by Paulum in dese beyde Sproken, dat u of mijn verstandt daer uyt ghetoghen (’t welck over een van beyde zijden ongelijckheyt met brengt) valsch moet sijn, als strijdende teghen die ghelijckheyt by Paulum daer uyt ghedruckt: aulcks dat ghylieden of ick sulcks voort-brengende in onse Conscientie overtuyght sullen moeten wesen, van Pauli worden, ghewelt gedaen te hebben. Om nu te zien wiens verstant op dese woorden Pauli, die oprechste ghelijckheyt mede brenght, so is van noode te ondersoecken van wat doot oft sterven, ende van wat verrijsenisse of levendigh worden de Apostel daer heeft ghesproken. 7 7 Ro. 5, 15, 17 Maer voor al acht ick ons daer inne over een te stemmen, dat die ghenade in Christo ten minsten niet minder en is dan die zonde in Adam, sulcks dat waer die zonde overvloedigh is 8 8 Rom. 5, 20 gheweest, dat daer oock die ghenade overvloedigh is geweest, want dese Sproken al mede ghelijckheydt over wederzijden claerlijck met brenghen.

36.
Also zie ick u hier stellen over Adams zijde den tijdelijcken doot des lichaems ons allen van hem opghekomen. Vraghe ick wat verrijsenisse of levendigh-maeckinghe over die zijde gemeynt wort. Ick houde ghy my sult antwoorden die verrijsenisse des vleeschs waerinne over wederzijden noch al een ware ghelijckheyt ten eersten aenschouwen schijnt te wesen. Want dit is waerachtigh, ghelijck alle menschen na den lichame sterven, so sullen oock alle menschen nae den lichame verrijsen over beyde zijde, niemant uytgenomen (‘twelc aen beyden zijden, naer u seggen, in


den tijdtlijcken doot) toegaet buyten ons eyghen werck of toedoen van sondigen. Dit loopt noch fijn over een inden tijdelicken doot des lijfs. Maer gheen kleyne onghelijckheyt vinde ic hier inne over d’ander zijde van den tijdtlijcken doot der zielen.

37.
Ghemerckt ghyluyden selve leert dat wy eerst al t’samen in Adam oock die gerechtigheyt, wijsheyt, ende ander deuchden sterven: 1 1 Joha. 5. 25. Ephe. 5. 14. die welcke de gheloovighen in Christo hier in der tijdt weder levendich worden, ‘twelck d’eerste verrijsenisse wort genoemt, van sulcke dooden (ick segghe mu niet of sy in Adam buyten, of in heur self door heur toedoen ghestorven zijn) staet gheschreven. Ende die dooden sullen die stemme des Soons Godes hooren, ende diese hooren sullen leven: Item rijst die daer slaept, ende staet op van den dooden. Item Joan. 11. 25. Apoc. 31. 1. Timot. 5. 6. Matt. 8. 22. Ephe. 2. 15. So hadde nu wel ghevoecht om dese gelijckheyt des Apostels in allen na te komen, dat ghy oock daer by ghestelt haddet dit nieuwe leven dat door die ghenade Christi hier belooft is ende verkreghen wort, te weten datmen in’t a aen-nemen van Christo, 2 2 a Joan 1. 12 b Rom. 6. 4. c 10. 11 d 2 Corinth. 4. 10. 12. e 2 Cor. 5 15. f 1. Pet. 2. 14 g Titus 2. 12 h Gal. 2. 20. die ‘tleven der zielen is kinderen Gods wort, so dat wy in een b nieu leven hier noch al op aerden wandelen, c Gode Leven, het leven Christi in onsen sterflijcken lichamen d gheopenbaert wert, alsoo niet hemselven, e maer Christo leven. Die f rechtvaerdicheyt leven, g rechtvaerdelijck ende Gods-vruchtelijck in deser werelt leven, immers dat wy niet meer en leven, maer h Christus in ons.

38.
Dit nieuwe leven dese eerste verrijsenisse hier noch opter aerden inden gheloovighen waerachtelijck gheschiedende, wert tot soo veele plaetsen ende soo gants naecktelijck betuycht dat niemant en mach loochenen. Het is so wel een tijdelijc leven der zielen dat hier ter werelt gheschiet, als die voorschreven tijdelijcke doot hier gheschiedende. Na dien nu ghyluyden altsamen leert, dat wy door Adam komen niemant uytghenomen inde voorschreven doot der zielen: so dat wy altsamen door Adams sonde der zielen zondelijckheydt, doot, ja oock verdoemenisse moeten draghen: soo moet ghy oock leeren dat alle menschen niemant uytghenomen in dit voorschreven tijdtlijcke leven der zielen weder-komen door Christum: soo dat wy wederom altsamen door Christi genade der zielen salicheyt, leven, ja oock salicheyt moeten genieten. Dit doedy niet ende dat te recht, want dit en gheschiet niet, nochtans moet dat oock geschieden ist soo ghy leert, dat wy altsamen desen doot der zielen hier tijdelijck door Adams sonde onderworpen zijn, want anders hinckt dese gelijckenisse Pauli schandelijck over de zijde der genade Christi die dan oock kleynder is inde menschelijcke natuere, ende veel minder overvloedich dan de zonde Adams.

39.
Gemerckt dan Adam naer u leere dien tijtlijcken doot der zielen inde gantse menschelijcke natuere heeft moghen brenghen, dat’s in

alle menschen: maer en heeft de gherechtigheyt ende genade Christi sulck tijdtlijck leven der zielen niet moghen brenghen inde gantse menschelijcke natuere, dat’s in alle menschē. Is dat niet een schandelijcke onghelijckheyt over die zijde vande ghenade Christi? Dit mishaecht my in u gloose, ende hier is een grove faute int eene lidt, daer uyt men nu oock vast mach besluyten. Dat nadien d’Apostel hier seyt, ghelijck sy alle door Adam sterven, soo sullense alle door Christum levendich worden, ende ghelijck hier so groote onghelijckheyt is, dat sy gheensins al door Christum na der zielen levendich en worden hier inder tijdt: Dat wederom aen Adams zijde niet alle menschen hier inder tijdt inder zielen en sterven, daer mede dan het voorneemste deel van dese uqe aenghe-erfde straf, namentlijck die doodt, sondicheyt, ende verdoemenisse der zielen, krachtelijck omgestotem wort ende vernielt. Want ghelijck alst over d’een zijde te werck gaet met het sterven door Adam, so moet het over d’ander zijde oock te werck gaen met het leven door Christum.

40.

comende nu van die leelijcke onghelijckheyt tusschen het sterven door Adam van den tijdtlijcken ende sondelijcken doot der zielen ende tusschen het levent-maken door Christum van’t tijdtlijcke ende deuchtlijcke leven der zielen: op die ghelijckheyt die ghyluyden meynt te wesen tusschen des selfs eeuwich leven ofte verrijsenisse, bekenne ick noch wel groote gelijckenisse daer inne gelegen te zijn, dat soo sy alle door Adam den tijdtlijcken doot des lachaems, sterven (so dese uwe leere recht ware) dat sy oock alle also door Christum inden vleesche eeuwelijcken sullen leven, ende die verrijsenisse ghenieten die al ghemeyn is so wel voor den Bocken als voor den Schapen. Maer hier inne vinde ick noch al mede gheen mindere onghelijckheydt dan int voorgaende, daer mede noch oock alle ‘tgene ghyluyden hier met wilt bewijsen, als een roock vervliecht.

41.

Want inden eersten sa lick u vraghen of 3 3 a Phil. 1. 23 b Job. 3. 20. 21. 22. 6. 8, 9, 10, etc. het lichamelijck sterven van allen jarighen menschen niemandt uyghenomen gheacht wort voor wat nuttelijcx aenghenaems ende wenselijcx. Ick verwacht geen ander antwoort van u luyden dan doorgaens by u gheseyt wort, oock van alle de ghene die in wellustigheyden des vleyschs hier baden (maer niet van a Paulo, noch vanden b ellendigen dien de lijflijcke doodt een wensche is) dan dat het een sware grouwelijcke ende schrickelijcke straffe is, ende midtsdien geensins nut, aenghenaem ende wenschelijck, maer schadelijck, ontsichlijck ende verderflijck. Vraghe ick dan of de eeuwighe doot ende verdoemenisse al wat beters of nuttelijckers sy dan de tijdtlijcken doodt, men sal my antwoorden sonder alle ghelijckenisse, sooveele argher als het quaedt pijne ende droefheydt die eeuwelijck sonder eynden ghe-


duert, argher is dan ’t ghene, maer een ooghenblick geduert. Of ick voortd vraeghde, of alle Godtloose die ghewisse verdoemenisse van lijf ende ziel eeuwelijck verwachtende, niet wel soude wenschendatter gheen verrijsenisse en ware, maer dat ziel ende lijf te samen, als die beesten moghten sterven? Men sal my seggen mette Evangelische molensteen aen den halse inde Zee, dat den Godloosen beter ware niet te verrijsen, ende dat sy sulcks wel verstaende veel eer wenschen souden in den eeuwighen doodt doot te blijven met lijf en ziele, dan te verrijsen tot een eeuwigh onsterflijck leven, dat oneyndtlijck argher is dan den doot.

42.
Daer ontdeckt sich nu eerst die onwaerdeerlijcke schade, ende ’t quaet dat de gantsche Menschelijcke natuere (soo ghyluyden spreeckt, of allen menschen, soo de Heylighe Schrift spreeckt) opgekomen soude sijn over d’een zijde door Adams zonde, door’t lijden van den lijflijcken doot, ellendigheden, zieckten, plaghen, ende anders meer. Daer ter contrarie die gantsche menschelijcke natuere oft alle menschen over d’ander zijde nergens na en gheniet door Christi ghenade die wenschelijcke bate, lust, ende blijdtschappe van’t Eeuwighe Leven ter saligheyt. Want naedien ghylieden des tijtlijcken doots ellendigheyt allen menschen door Adams zonde opleght. So soudet immers wat ghelijcheyts niet vermeeringhe der ghenaden ghehadt hebben, so ghy allen menschen de salighe verrijsenisse, ofte het salighe Leven wederom hadde moghen toe-schicken door die ghenade Christi. Maer ter contrarie doende maeckt, ghy die gantsche Menschelijcke natuere om Adams zonde den tijtlijcken doot, ende het meerdeel verde den schrickelijcken eeuwigen doot onderworpen, maer Christi ghenade brenght maer een cleyn hoopken, ofte verde het minste deel van de gantsche menschelijcke natuere inde salighe verrijsenisse ende vrolijck leven. Gaet dat noch al ghelijck met u toe over d’een als over d’ander sijde? Dit seyt nochtans hier d’Apostel wel uytdruckelijck, te weten: Ghelyckse al door Adam sterven, soo sullense alle door Christum levendigh worden. Alle sterven zy (na u segghen) dan schrickelijcken eeuwighen doot door Adam: Worden zyluyden oock wederom alsoo alle dat wenschelijcke leven des eeuwighen saligheyts deelachtigh?

43.

Immers worden zy door dit levendigh-makenvan Christo in de alghemeyne verrijsenisse Christi niet meest al des grouwelijcken ende eeuwighen verdoemenisse deelachtigh? Soude dit heeten die ghenade Christi ghenieten? Os soude also die ghenade overvloeyen daer die zonde overvloeyt hadde, te weten inde gantsche menschelijcke natuere? Dat feylt te grof. S maeckt u opinie hier te schandelijcken onghelijckheydt. Ende volght midtsdien dat ghy den Apostel hier qualijck verstaet, of dat d’Apostel qualijck schrijft. Want ghylieden verstaet dat zy alle in Adam tot heur verderven, jae eeuwighe

verdoemenisse sterven, ende daer teghen mooghdy hier niet verstaen dat zy alle in Christo tot haer heyl ende saligheydt verrijsen. So is u van noode hier een ander doodt te bedencken dan de lijflijcke tijdelijcke doot die ghy mooght stellen teghen de algemeyne verrijsenisse, oft te bekennen dat hier doolt d’Apostel, of ten minsten ghyluyden.

44.

So gaet het mede met die ellendigheden, zieckten, ende andere quellinghen, oock de lichaemelijcke doot hier selve: Alle ’t welck ghyluyden so wel als der zielen quaden reeckent (als oock wesende in de onnoosele Kinderkens) door Adams zonde opghekomen te sijn, tot straffe, schade, ende verderf van de gantsche menschelijcke natuere, al waer ghy alle sulcks seght overvloedigh ghekomen te sijn door de zonde: Sal nu d’Apostels Woordt waer sijn: Dat waer de onde overvloeyt heeft, dat daer oock die ghenade overvloeyet: Moet dan oock niet noodtlijck volghen dat ten minsten alsulcke schade, straf, en verderf ophoude inde menschelijcke nature door die overvloeyende ghenade? Want ghy seght die quaden door Adams zonde, daer inne overvloedigh te sijn gheweest: Hoe mach Christi ghenade daer inne, te weten inde selve menschelijcke natuere overvloedich sijn so langhe die ellendigheden, zieckten met andere meer quellagien, immers oock die tijdtlijcke doot ghelijcke wel blijven in de selve menschelijcke natuere? Die blijven daer noch inne. So moet d’Apostel hier al mede onwaerheyt segghen, ofte die tijdtlijcke doot met sijnen aencleven en zijn niet door Adams zonde inde menschelijcke natuere gekomen. Maer al veele veyligher ist my te ghelooven, dat ghyliedn hier doolt dan te vermoeden dat d’Apostel onwaerheyt seggen ende die ghenade Christi cleynder ende van minder kracht is dan Adams zonde wesen soude. So volght hier mede uyt u eyghen allegatien, dat de doodt met andere meer lichamelijcke quellagien niet door Adams zonde en sijn aen-ghe-erft onse menschelijcke natuere, want so dat waer, most Christi ghenade die daer wederom uyt-ghenomen hebben ghehadt.

45.

Soo veele heb ick willen segghen van de over groote onghelijckheyt aen allen zijden in desen uyt u meyninghe op de voorschreven woorden Pauli, teghen desselvens soo ghelijck-weghende ghelijckheydt noodtsaeckelijck volghende, daer by dan de selve uwe meyninghe meer dan te veel onwaerachtigh blijckende vastelijck weder-leyt schijnt te sijn in mijnen ooghen.
Soo men my nu hier wilde vraghen nae mijne meyninghe op dese woorden Pauli Corint. 15. by u voort-ghebracht, ick sal rondelijck mijn onverstandt belijden, ende met waerheydt moeten segghen, dat in desen Capittele eenighe saecken sijn, die ick wel seecker weet dat ick niet en verstae, ende en wil des niet te min mijn arm ghevoelen onder verbeteringhe van allen


Godt-verstandighen hier af soo kort ende claer ick sal moghen, vrymoedelijck verclaeren, op hope van beter onderrecht, so ick hier inne doole.

46.

Alsoo soude mijn ghevoelen sijn, dat d’Apostel hier ghesamentlijck handelt van twee dooden, ende oock twee verrijsenissen beyde der zielen, ende niet des Lichaems, d’eem by wijlen onder d’ander (nae sijn ghewoonte) vermenghende, ende nochtans soodanighen ghemeenschappe met malcanderen hebbende datmen d’eerste deelachtigh gheworden sijnde door volherdinghe daer inne, oock totten tweeden komt, het zy dan doodt of leven, ende dat wederomme niemandt van alle de ghene die in de eerste doodt met Adam sijn vervallen sonder inde eerste verrijsenisse ghekomen te sijn in deser tijdt die tweede verrijsenisse ter saligheyt en sal deelachtigh werden. Ende achte daerom dat ghelijck alle Menschen, niemant uytghenomen, die Adams ongherechtigheyt navolgen alsoo door Adam komen in den doodt des onnooselen levens ende der zonden, alsoo mede alle menschen, niemant uytgenomen, die Christi gherechtigheyt na volghen, oock door Christum comen in’t leven des onnooselheydts ende der deughden. Dat’s gheseyt van de eerste doot, ende van de eerste verrijsenisse in der menschen zielen gheschiedende hier in der tijdt. Voorts mede ghelijck alle menschen, niemant uytghenomen, die daer in dit tijtlijck leven volherden in Adams ongherechtigheyt hier in den doot der zonden blijven, ende van hier scheydende, verrijssen sullen totten doodt der eeuwigher verdoemenissen: Dat alsoo mede alle menschen, niemant uytghenomen, die in desen tijdelijcken leven in Christi gherechtigheyt volherden, int leven der deughden blijven, ende van hier scheydende verrijsen sullen tot het eeuwighe leven der saligheydt.
47.
Dat’s opt kortste ende eenvuldichste mijn ghevoelen in desen: Dat is oock over wedersijden in allen ghelijckformigh, soo die ghelijckheyt by den Apostel van doot ende leven hier over wedersijden als van de zonde ende ghenade voor naecktelijck ghestelt: Ende dat soude ick met eyghentlijcke ende veele schriftelijcke Sproocken hier bevestighen konnen, waer mijn meyninghe in desen soo veel om 1 1 2. Cor. 15. Rom. 5. 20. eenen anderen sulck mijn verstant voor waerheyt Vroet te maken, als die wel is om maer slechtelijck te verclaren mijn gevoelen in desen. Elck die verstant heeft oordeele of uwe dan mijne meyninghe des Apostels gestelde ghelijckheyt ghelijckste is.

48.
Dat bekenne ick voor naeckte waerheydt, dat ick ghelove dat in de voorgaende handelinge van dese sake dese uwe opinie door uwe eyghen voortstellen ende bewijs-reden meest omghestooten is gheweest, daer door my ondoenlijck is, soo langhe ick gheen beter bescheyt en zie die selve uwe opinie toe te stane, immers behalven dat soude ghyluyden in dit stuck voor al noch eerst moeten bewijsen, niet met u voorstel selve, als wy ghevoelen,

wy houden, wy segghen dit of dat maer met clare woorden ende onverkrachte Sententien, ofte Exempelen der Heyliger schriftueren vier hooft-saken, 2 2 I. als namentlijcken doodt ghekomen is door sijn zonde, daer toe u noodigh is claere Sproken, of vast bewijs, dat Adam, soo hy niet en hadde ghezondight, nimmermeer na den Lichame en soude ghestorven sijn. 3 3 2. Ende of ghy sulcks al moghte (dat uwe nulle bewijsinghe niet moghen my te doen ghelooven) dat Adam niet alleen voor hem self, maer oock voor alle sijne nakomelinghen, immers voor die gheheele menschelijcke natuere den tijtlijcken doot verschuldet heeft ghehadt, ’t welck u niet min doenlijck en sal vallen in mijnen ooghen. 4 4 3. Maer of ghy dan sulcx noch mede al vermoghte, soo staet u dan noch te bewijsen dat Christi gherechtigheyt, onschuldigh lijden ende genade sulcx niet wech ghenomen en heeft, also hy ghecomen is, om al dat verdorven was te beteren. ’t Welck mede by u luyden noch al gedaen 5 5 4. sijnde (dat my oock ongelooflijck is) soudy moeten verantwoorden, hoe dat die ghenade Christi daer, te weten inde menschelijcke natuere overvloedigh mach sijn, als daer die zonde Adams overvloedigh is gheweest.

49.

1. Beroerende het eerste leestmen opentlijck dat Adams Lichaem gemaeckt is van den slijme der Aerden, welck aerde niet eeuwelijck en is gheweest, maer begin heeft ghehadt, oock niet onsichtbaer is gheschapen, maer sichtbaer, ende derhalven oock eynden moet, als verganckelijck wesende, so oock alle sichtbare dinghen tijtlijck sijn, als d’Apostel ’t selve op het vergaen van sijne sichtbaren mensche, als van ’t speciael tot het generael treckende klaerlijcken uytdruckt. 6 6 2 Cor. 4, 18 Maer wat onsichtbaer is, dat seydt hy is eeuwigh.
2. Op’t tweede en heb ick nergens in de Schrift konnen gevinden (niet jeghenstaende vlytigh na-speuren) dat Adam voor de gantsche menschelijcke natuere (so ghy kalt) of voor alle sijne nacomers den tijdelijcken doot verschuldet soude hebben, soo vindtmen oock niet dat Godt den Adam sulckx oock heeft gedreyght in sijn Wet, ‘twelck God, waer’t sijne meyninghe gheweest, so wel tot Adam int vloecken of dreyghen, soude hebben weten te segghen, als hy ghebenedijt daer na in verscheyden zegheninghe heeft ghedaen, segghende dijn ende dijnen zade, rc.
3. So veele nu het derde beroert, nadien het Ampt ende boodtschappen Christi was het menschelijck gheslacht te verlossen, al dat ghewondt was te ghenesen, dat verlooren was te soecken, ende dat verdorven was te beteren: Ende hy sulcks wilde door sijn goedighe Liefde, oock vermoghte door sijn Almoghende Godtheyt: Soo is my onmoghelijck te ghelooven, dat hy niet en soude hebben konnen verbeteren ’t ghene dat Adam een Mensch gheen wil hebbende om hem self, veele min alle ’t menschelijck gheslacht te verderven, hadde verdorven soo ghylieden leert.


4. Ende aengaende het vierde, dat Godt boven sijn ghegheven Wet die straffe so verbreeden soude, ende laten blijven, dat Adam self, ende oock alle sijne onnoosele nakomelinghen, den lijflijcken doodt soude sterven, ende des niet jeghenstaende sijne ghenade in Christo tot Adam ende sijne nakomers, immers ten minsten soo groot soude wesen als die straffe Adams ende sijne nacomelingen, ist so onmoghelijck om ghelooven, alst is dat drie ende vijf twaelf maeckt.

Lichaems oneerlijckheyt.

50.
1. Corint. 15. 42. 1 1 Ministers. Het wert ghezaeyt verganckelijck, ende sal opstaen onverganckelijck. Het wert gezaeyt in der oneere, ende het sal opstaen in de Heerlijckheyt. Het wert ghezaeyt in der swackheyd, ende het sal opstaen in der kracht.

51.
Hier worpt ghylieden een deel ongegronde 2 2 N. gissingskens over hoop, betoonende dat ghy meer arbeyt om te schijnen veel, dan om met waerheyt wel te seggen, op so treflijcken sake. Soude men dan met sulcke ramingskens een sake van sulcker macht bestaē te bewijsē?

52.
Daer ghy verderflijck stelt, daer houden eenighe sterflijck, maer die meeste verganckelijck. Maer waerom en stelde ghylieden hier het vierde lidt niet by? Dat was u tegen want dat hout (na de Zurchsche overzettinghe) het wort ghezaeyt in een natuerlijck lijf, ende het sal opstaen in een gheestelijck lijf, ende in’t daer naest aen volghende veersken stelt hy sulcx claer op Adam, segghende: De eerste Adam is ghemaeckt in ’t natuerlijcke leven, ende die laetste Adam int gheestelijcke leven. Ziedy nu wel dat het natuerlijck leven van selfs verganckelijck is? Dat Adam self in een natuerlijck (niet gheestelijck leven, so ghyl. t’onrecht leert met u ghedichte beelde Godes in hem) is gheschapen, ende dat hy daerom als oock alle natuerlijcke dingen sijn van self verganckelijck was? Dit seyt oock claerlijck d’Apostel int eerste van uwe voortghehaelde veerskens: Het wert ghezaeyt verganckelijck: Heet dat met u Schriftuer voort-halen, tot bewijs dat Adam niet gestorven en soude hebben, soo hy niet en hadde gezondight?
53.
Ick achte datmen daer mede vastelick can bewijsen dat Adam als verganckelijck ghezaeyt ende ghemaeyt sijnde in een natuerlijck leven van self, al hadde hy noyt gezondight, vergaen, ende sterven moste na den lichame.

Want hier werden naecktelijck by malkanderen, tot onderscheyt ghestelt twee levens, d’een in Adam natuerlijck, ende mitsdien verganckelijck, ende ‘tander gheestelijck in Christo, ende mitsdien onverganckelijck. Maer wonder ist dat Pauus (so hy u meyninghe hier hadde willen segghen) van het maken ende zaeyen van Adam, ende van sijn Lichaem spreeckt, ‘twelck Godts werck is, ende niet van’t zondigen ende verderven Adams, ‘twelck Adams werck soude zijn. Hier af seydt d’Apostel niet een woordeken, ende ter contrarie van Godes werck. Heeft Godt dan Adam Lichaem willen zaeyen verganckelijck. Wat moght het anders sijn dan verganckelijck? Volght hier niet uyt, dat niet Adams zonde, maer Godes ordeninghe in de natuere oorsake is, even soo wel van Adams lijflijcke ende natuerlijcke doot, als van de natuerlijcke doot alder Dieren? Of heeft de alder over groote Vader alder Dieren, elck in sijn gheslachte, oock als Adam gezondight, ende daer door den doodt op al zijne navolgers ghebracht?

54.
Van waer cont doch dese verderflijcheyt, 3 3 Ministers. oneerlicheyt ende swackheyt in sulcken Heerlijcken Creatuere Godts, die een weynigh minder als de Engelen geschapen was?

55.
Van waer quam dat Heerlijck Creatuere 4 4 N. Godes die oneere, dat hy minder dan die Enghelen gheschapen was? Van waer comt de Mane die oneer, die swackheydt, ende die corruptie, of veranderinghe dat zy van selfs gheen claerheydt heeft als die Zonne, dat sy so swacken Licht gheeft, ende dat zy soo veranderlijck is, nu licht dan duyster? Maeckt ghylieden hier gheen vermetelheyt daer af, dat ghy Gode vraeght nae die waeromme van sijn schickinghe in den Schepselen? Soude men oock u alsoo niet moghen vraghen: Van waer komt die verderflijckheydt of verganckelijcheyt in so Heerlijcken schepsele, als die zichtbare Hemelen metten gantschen Aertbodem is, ’t welck wy Werelt noemen? Of salmen om die Heerlijcheyts wille van dat wonderlijck Schepsele Aristotiliserende segghen, dat het onverganckelijck is? Geloofdy dat de Werelt, ende de waert van die Heerlijcke wooninghe begin hebben ghehadt, waerom geloofdy niet dat zy eynde sullen hebben? Ick en meyne immers niet dat u Luyden een Paradoxen soude sijn, soo ghy hoorde seggen, al wat in der tijt beginne heeft, dat moet eynde hebben? Sodanighen wonder-sproke, die elkc met natuerlijck redene licht can begrijpen, verhaelt oock d’Apostel van zijn lichaems verganckelijckheyt gesprokē hebbende, daer hy seyt (so hier voor verhaelt is) dat alle sichtbaere dinghen tijdtlijck sijn, dat is verganckelijck. 5 5 2 Cor. 4, 18 Want alle tijt eynde neemt, maer d’eeuwigheydt niet, ende daer by alle wat onsichtbaer is, dat het eeuwigh is.

56.

Salmen segghen dat sulcx in hem geweest 6 6 Ministers. soude hebben indien hy niet en hadde gezondight?


Salmen segghen dat d’eerste Adam 1 1 N. gheschapen was een levendt-maeckende gheest? Samen segghen dat eerst was het gheestelijcke Lichaem? Samen seggen dat d’eerste mensch van de Hemelen was Hemelsch? Neen vryelijck soomen niet en wil spreecken plat jeghen des Apostels soo claere woorden. Van waer komt ooch dat dit natuerlijcke leven dit natuerlijcke lichaem, ende dese aerdsheyt van der Aerden in sulcken Heerlijcken Schepsele Godes, die een weynigh minder dan de Enghelen gheschapen was, den voorganbck heeft ghehadt? Wort niet uytdruckelijck gheseyt dat d’eerste menshe ghemaeckt was in een natuerlijck leven? Dat het eerste Lichaem niet gheestelijck, maer natuerlijck was? Ja dat d’eerste mensche van der Aerden Aerdtsch was? Was dan Adams leven natuerlijck, was sijn lichaem natuerlijc, ende was hy aerdtsch ende van der Aerden: Wat is hier wonderlijcks of onnatuerlijcks dat het natuerlijck leven ende lichaem de natuere oock stof daer af gheschapen was, te weten, aerde, navolghende met alle andere sichtbare natuerlijcke ende aerdtsche levende Dieren, eynden, veranderen, ende sterven soude?

58.

Soo ick u Luyden niet wel en kende, ick soude moghen in twijffele komen, dat ghylieden self beter wetende my met het voorthalen van dese ende deser ghelijcke Sproken wilde stof leveren, om uwe eyghen opinie te vernielen. Want ick waerlijck wel meyne te sien, dat zy niet altoos tot bevestinghe, maer krachtelijck tot vernielinghe dienen van dese uwe Erf-zonde, so ghy die leert. Want wat lesen wy hier doch anders dan dat Adam self was na den lichame sterflijck of verganckelijck, ende niet (als d’Enghelen) onsterflijck in een natuerlijck leven, ende aerdtsch van aerde, ende dit niet door maer al voor, sijn sonde uyter Scheppinghe self? D’eerste mensch (seyde d’Apostel) is ghemaeckt in een natuerlijck leven? Is hy’t van Gode ghemaeckt, so heeft hy’t hem self niet door sijn zonde ghemaeckt, veele min noch alle sijne nakomelinghen.

59.

Mijne bewijs-redene hier ghestelt sijn clare Schriftuere, Schriftuere self, by u tot bevestinghe voort-ghebracht, van ’t ghene zy van self grontlijck vernielen. Dit sijn geen Ramingen noch onseeckere gissingskens, so ick my daer met wilde behelpen, ick achte datmen die al vaster ende sekerder zoude vernemen. Maer wat van noode is my Menschen dichten, als ick die Godtlijcke waerheyt over mijn zijde zie? Immers ick mach uyt u eygen Musculo in mijnen oogen meer treflijckheyts in een bladt hebbende dan Calvijn of Beza met alle heure subtiliteyten in heele Boecken hebben dese uwe opinie wederlegghen. Dese nemende bescheydelijcken op-merckinghe op’t slaepen Adams schrijft alsoo:

60.
Ten derden so laet ons dat dencken: 2 2 Mus. Dus. in Genes. Cap. 2. Obser. V. Ende Adam is in slape ghevallen, na dat hy alle Dieren Namen hadde ghegheven, ende daer deur den ingang sijnder Heerschappyen hadde ghe-aenvaert. De slape en komt den genen niet toe die altijdt van vaster natueren sijn ende geheel Hemelsch. Godt en slaept niet, d’Enghelen en slapen niet, Adam slaept, also is daeromme terstondt in’t beginne een teecken ghegheven van een Aerdtsche nature ende die niet altijdt vast is of bestendigh. Ende nu my dese Autheur hier ter handen komt, soo vinde ick hem in de voorsz. mijne meyninghe opte woorden des Apostels, 1. Cor. 15. 42. metten ghevolghe van dien sooheel ghelijck, dat ick wel zie dat ghylieden dese mijne meyninghe niet en mooght lachteren, sonder oock ghesamentlijck deselven Musculi meyninghe hier op te lachteren, leest hem believet u in Genes. Cap. 2. Fol. 56. Observa. 6.

61.
Behalven ’t ghene voorschreven is, soo volght noch by den Apostel ditte: Ende alsoo wy ghedraghen hebben het Beelde des Aerdtschen, also sullen wy oock draghen het Beelde des Hemelschen. Nu en meyn ick niet dat ghy selve lochenen sult dat wy alt’samen, niemandt uyt-ghenomen, van alle menschen eerst ghedraghen hebben, draghen ende draghen sullen het Beelde des Aerdtschen Adams in sijn natuerlijck leven. Mae rist daer teghen niet opentlijck valsch, dat alle menschen, niemandt uytghenomen, ghedraghen hebben, draghen, ende draghen sullen het Beelde van den Hemelschen Adam Christi Jesu in sijn gheestelijck ende Hemelsch wesen? Want niet alle menschen, niemant uytghenomen, die het Beelde des verdorven, zondighen, ende verdoemelijcken Adams, door sijn zonde alleenlijck tot straffe ghedraghen hebben (soo ghy dat van ’t gantsche menschelijcke gheslachte leert) het beelde des onverderflijcken Heylighen ende salighmakende Christi door sijn ghehoorsaemheyt in ghenaden sullen draghen. Is dit nu het een alst ander? Is dit niet een overgroote onghelijckheyt? Draeghen wy dan oock alt’samen het Beelde des Hemelschen, alsoo wy het Beelde des Aerdschen hebben ghedraghen? Dat’s op ’t verdtste van daer. Waer her komt dan dese groote onghelijckheyt in dese sake, die d’Apostel ghelijck stelt over d’een sijde als over d’ander? Daer uyt dat ghy met verdoolde ooghen ziet op een aenghebooren verdorvenheyt. Want nadien niet alle menschen, niemandt uytghenomen, het Beelde des Hemelschen en sullen dragen: Moetmen niet bekennen, dat oock niet alle Menschen, niemant uytghenomen, het beelde des Aerdtschen Mensche draghen? Ick meyn wel jae. Nochtans seght ghylieden dat alle Menschen het Beelde des Aerdtschen Mensche Adams in sijn zondelijckheyt ende verdorvenheyt draghen.
Dit u segghen moet dan onwaerachtigh zijn, ende mitsdien oock dese uwe Leere vande Erf-zonde. Willen wy dan door onse duystere glosen sulcke klaere Schriftueren niet benevelen.


So laet ons een ander maniere van ’t dragen deser twee Beelden vinden, dat over beyde zijden ghelijck gaet, ende mette gantsche zinne der Heyliger Schriftueren over een comt. Wat soude dat sijn? Dat het altijt gheweest is, nu is, ende soo langhe daer Menschen, op Aerden sullen sijn, vast, bestendigh ende waerachtich is ende blijft over wedersijden, te wetendat zy alle die in ende met Adam Gode onghehoorsaem sijn, Adams Aerdtsche ende zondighe Beelde draghen: Ende wederomme dat zy alle die in ende met Christo Gode ghehoorsaem sijn, Christi Hemelsche ende Heylighe Beelde draghen, niemandt van alle soodanighe over wederzijden uytghenomen.

62.
Welcke mijne meyninge ick oock bevinde over een te komen (behalven met meer andere Oude Vaderen) oock met Ireneo, die immers wel een van de Oudsten is, op dat nu de selve mijne meyninge niet als nieuws 1 1 Ireneus Libro 5. Fol. 307. veracht en worde, by u Luyden mach ick niet laeten Irenei eyghen woorden hier te stellen. Ghelijck wy ghedraghen hebben het Beelde des ghenen die vander Aerden is: Is gheseyt ghelijck als dit segghen: Ende dese dinghen sijn eenighe uwer gheweest. Maer ghy zijt des afghewasschen, maer ghy zijt des afghewasschen, 2 2 1 Cor. 6, 11 maer ghy sijt gheheylight in den name ons Heeren Jesu Christi, ende door den gheest onses Godes. Wanneer hebben wy dan ghedraghen het Beelde des gheens die vander aerden is? te weten als dese werckinghen des vleeschs die voorseydt sijn, in ons volbracht worden. Wanneer wederomme het beelde des Hemelschen? te weten, als hy seyt, ghy sijt des afghewaschen, gheloovende in den name des Heeren, ende ontfanghende sijnen gheest. Maer hebben afghewasschen niet het wesen des Lichaems, nochte het Beelde des scheppinghs, maer d’oude wandelinghe des ydelheyts. In welcke leden wy dan waren verdorven, werckende die dinghen die verganckelijck sijn. In die selve leden worden wy wederomme levendich gemaeckt, werckende die dinghen die des gheestes sijn. Daeromme ghelijck het vleesch ontfanckelijck is der verganckelijker dinghen, also oock der onverganckelijcke: Ende ghelijck des doots, also oock des levens. Dese dinghen wijcken onderlinghen malcanderen, ende en blijven niet beyde in’t selve: Maer d’een wert van d’ander uytghedreven, ende ’t eene teghenwoordigh wesende, sterft het ander: Want nadien de doodt als zy den mensche bezit, het leven uyt hem verdrijft, ende hem betoont doot te wesen: Veele te meer drijft het leven alst den Mensche bezit, den doot uyte, ende maeckt den mensche weder voor Gode levendigh. Want heeft de doot den mensche ghedoot. Waerom en sal ‘tleven incomende den mensche niet levendigh maken?

63.

Wie sal konnen ghelooven dat dit onse 3 3 Ministers. conditie gheweest soude sijn, indien Adam niet en hadde ghezondight?

64.
Alle die boven sijn menschelijcke vernuft de Goddelijcke Schrift ghelooft. 4 4 N. Die sal liever ghelooven soo veele claere ende seeckere tuyghnissen der Heyligher Schriftuern: Dan aldusdanighe duystere ende onseeckere raminghen der Aertscher Natueren. Ist u dan (segghe ick noch al weder) onlooflijck dat het ghene van Aerde aertsch, sichtbaer ende verganckelijck is, weder tot aerde worde, ende sterve? Of schijnt u gelooflijcker dat het ghene beginne heeft ghehadt eeuweliujck blijve?

65.
Godts woort getuyght ons claerlijck dat 5 5 Ministers. alle dese dinghen straffen sijn der zonden, gelijck wy lesen in ‘t 28. Cap. Deut. Waerom sal het oock voor gheen straffe der zonden in onmondighe Kinderkens ghehouden wesen?

66.
U woorden getuygen doorgaens dat ghy 6 6 N. meynende u sake te beschermen, die selve door u self gheallegeerde Sproken meer dan ick, bevecht ende vernielt. Dat mooghdy hier mercken aldus: Die dinghen die Godt daer Deut. 28. dreyght tot straffinghen der zonden, sijn straffinghe niet over die zonde Adams doe al gheschiedt zijnde, maer over de zonden die Israel noch soude moghen bedrijven. So oock die plaetse aldaer opentlijck mede brenght, want anders souden die plaghen in henluyden doe door d’aenervinghe ende gheboorte Adams al van selfs gheweest sijn, overmits Adams onghehoorsaemheyt: Ende soude dan in henluyden sulckx hebben moghen worden door haer eyghen toekomende onghehoorsaemheyt. Mach oock yemant die nu al lazarus, blint, of kreupel is, Lazarus, blindt, of kreupel worden? Seecker waerom zy doe al van selfs die plaeghen door Adams overtredinghe onderworpen, so waer’t een zotheyt. Somen niemandt dreyght om te verhoeden zonden die nu al gheschiet sijn. Ende het soude oock een spottelijck dreyghement sijn te segghen tot eenich Lazarus, blinde, of kreupele: Wacht dat ghy dit of dat niet en doet, oft ick sal u met Lazarie, met blindtheydt, oft met lamheyt straffen. Wat dunckt u nu vrunden: Dat die alwijse Godt Israel soo treffelijcke dreyghementen gedaen soude hebben, indien zy van selfs om Adams zonde wille alle sulcke plaghen al te vooren onderworpen waren gheweest? Dese zotheyt moet ghy Gode toeschrijven: Of ghy moet segghen dat ghy doolt in dese uwe aen-ghe-erfde straffe om Adams zonde. Nu mooghdy mercken mijn segghen waerachtigh te zijn, dat ghy meynende u saecke te vorderen d’selve verachtert ende self te niete maeckt.

67.

Comende nu op u segghen van de onmondighe kinderkens, staet dit u argument also: So waer ellendigheydt is, daer is straf van voorgaende zonden. In den onmondighen Kinderkens is ellendigheydt.


Soo volght noodtlijck dat daer oock strfa in sy van voor-gaende zonden. Dit sijn dan heure eyghen ofte heurder Ouderen zonden. Niet heur eyghen, want zy noch niet hebben ghezondight, ergo ist heur Ouderen zonden. Dits de rechte gront van dit u argument. Hier op heb ick voor al gheantwoort, ende segghe hiernoch also: Genomen u voorstel of Maior, te weten so waer ellendigheyt is, daer is ooc straf van voorgaende zonden, al schoon waerachtigh waer (‘twelck verde van daer is) so doet noch niet ter saken. Gemerckt dan noch d’Ouders heur eyghen straffe over haer self zonden met droegheydt over heure lieve kinderkens lijden, soo voor van David gheseyt is, ende den kinderkens met een korte ellende langhe ellendigheydt ende moghelijck d’eeuwighe verdoemenisse ontvlucht, ende wel ende salighlijck geschiet, dat’s verde van straffe.

68.

Maer die uwe Major ofte Propositie daer ghy op bouwt, en mach ick niet toe-laten, want het onwaerachtigh is datter voorgaende zonden moeten sijn: Dit valsche argument misbruyckten ooc die vrunden Jobs, tot meerderinghe in soo Heerlijcken man, wilden hem overmits sijn deerlijcke ellendigheyt aensegghen, dat hy eenich groot quaet heymelijck teghen Gode moste bedreven hebben, daer door hem sulcke onmenschelijcke ellendigheyt hadde overvallen, ende arbeyden om hem te brenghen tot bekentenisse van dien. Hier teghen was die oprechte Job. Syluyden doolden, Job hadde recht, soo de hooghe Rechter Godt daer nae noch vonniste. Want Job verstondt wel datter noch al meer ende andere oorsaecken van de Menschelijcke ellendicheyden sijn dan de zonde, te weten dat sy niet altijt en sijn tot straffinghe over eenigh bedreven quaet, maer ons oock veel tijdts dienen tot a oeffeninghe van 1 1 a Rom. 5, 3 b Isai. 28, 19 c Job. 6, 10, 11. d Job 6, 13. e Psal. 25, 2 f Rom. 5, 4. g Heb. 5, 8 ghedult, tot b verstandigh worden, tot c kennisse van onse eyghen swackheyt, ende van valsche d vrunden, oock met tot e beproevinghe, tot f hope, tot g onderdanigheyt.

69.
Daer blijckt nu openbaerlijck onwaerachtigh u Major of eerste grondtvest, daer op dit y argument steunt, te weten, dat so waer ellendigheyt is, dat daer straf zy van voorgaende zonden, soo dit Exempel van Job openbaerlijck self mede brenght: was Job die ellendigheyt tot straf sijnre zonden opgheleyt? Neen vryelijck, maer ’t schijnt dat Godt hem tot een voorbeelt van gheduldigheydt ons heeft willen voor ooghen stellen. Godt selve pronckt jeghen den Sathan met Jobs eenvuldigheydt, oprechtigheydt ende Godsvruchtigheyt. Men wil immers van den lieven God so wreeden Tyran niet dichten, dat hem een lust soude sijn den oprechten Job, dien hy prees ende lief hadde, met soo over groote ellendigheyt te quellen. Wie weet oock niet dat de blintheyt in den blindt gebooren niet tot straffinge van sijn Ouders zonden, maer tot openbaringhe van de glorie Gods is gheweest. Ziet mannen, ick wen-

sche met herten, (Godt is mijn tuyghe) dat ghy eenmael verstaen wilt, hoe ydel uwe grontvesten sijn, daer ghy een opinie van soo grooten ghewichte op bestaet te bouwen. Ende hoe seer qualijck ghylieden doorgaens met sulcke nulle bewijsinghe uwe voorstellen zijt besluytende.

70.

De seffste Paulus in’t selfde Cap. verso 2 2 Ministers. 2. 6. noemt den tijtlijcken doot een vyandt, segghende, de doot is de laetste vyant die vernietighet wort. Is hy een vyant, so comt hy niet met des menschen nature over een, maer strijt daer teghen, ende verderft die selvighe. Van waer komt dat anders dan van de zonde?

71.

Hier verlatende die Schriftuere 3 3 N. Philosopheerdy. Ick sal’t oock met u doennu ghy’t doet. Dit u argument heeft sich aldus: Wat metter natueren niet over een en komt, dat en komt niet uyter natueren. De doot als vyant van de natuere en komt daer mede niet over een: So volght dat de doot niet en komt uyt der natueren, daer op volght d’ander: Wat niet en komt uyter natueren dat komt uyte zonde. De doot en komt niet uyter naturen, so komt zy dan uyte zonde. Dese u luyder eerste Propositie of Major (maer niet dat argument) is oprecht, ‘tander valsch. Want soudet alles zonde sijn dat niet uyter nature komt, soo mosten alle die wonder werken Godts van’t Roode Meer, van’t Water uyt den steen, van’t stille staen, ja te rugghe gaen der Zonnen, immers van’t baren eender Maghet, zonde sijn. Want alle sulcx, oock alle die wonderdaden Christi moste dan zonde sijn, ghemerckt alle sulckx niet en is gheschiet uyter natueren, maer teghen de nature. Dit’s onwijselijck van u luyden ghestelt in u Vraghe: Van waer komt dan anders die zonde? Want daer wildy niet anders die seggen (so ick can mercken) of de doodt komt uyter natueren, ergo uyte zonde? Want dan sa lick mede also segghen wat niet uyter natueren komt, dat komt uyte zonde, die doot aller levender Dieren, als vyant wesende van de natuere, en komt niet uyter natueren, so blijckt nu dat aller levender Dieren doot komt uyt de zonde. Lieve seght, uyt wien zonde, uyt Adams, of uyter Dieren eyghen zonde? Dit mooghdy niet segghen, ende dat moghdy niet bewijsen. Ende hier is segghen sonder bewijsen gheen segghen.

72.

Daer ghy nu seght van vyantschap, en is dat woort daer niet eyghentlijck gesproken, ghemerckt daer niet anders by verstaen en wort in weselose saecken, of in’t ghene niet en is dan teghenheyt, te weten dat het jegen wat anders staet. So is die vruntschap deser Werelt (dat gheen dingh of wesen en is) een vyantschap jeghens Gode: 4 4 Jacob. 4, 9 Ende so is die wijsheyt des vleeschs (dat wesen noch substantie en is) een vyantschap Godes. So is zieckte een vyandt des ghesontheyts,


Duysternisse een vyant des Lichts, 1 1 Rom. 8, 7. ende doot een vyant des levens. Mach oock ’t gene niet en is, in der waerheyt yemant vyantschap draghen, haten, vervolghen, ofte bestrijden? Wie kan dat segghen? Die niet en is, denckt, noch doet niet, zieckte is ghesontheyts, duysternisse des lichts, ende de doodt des Levens ontbeeringhe. Wilmens o argumenteren, ick sal oock also moghen segghen op dese uwe wijse, die doot als niet komende over een Mette nature komt voort uyte zonde des eersten menschen. De doot is een ontberinghe van’t leven. So komt nu die ontberinghe van ’t leven uyte zonde des eersten Menschen, Adam voort dat hem Godt den adem des levens ingheblasen hadde, ontbeerde het leven: 2 2 Gen. 2, 7 so volght nu dat Adam voor dat hy leefde ghezondight hadde, dat luydt alles spotlijck.

73.

Maer u eerste Propositie of Major houde ick voor waerachtigh ende vast, te weten alle wat metter natuere niet over een en komt, dat komt niet uyter natueren, die contrarie is dan oock waerachtigh, te weten alle wat metter natueren over een komt, dat komt uyter natueren. Nu comt metter natuere over een, dat alle wat beginne heeft, oock eynden moet. Des komet oock metter natuere over een dat Adams lijflijcke leven als beginne hebbende, oock eynden ende sterven moste. So komet mede metter naturen, ja metter Schriftueren over een, dat alle wat zichtbaer is, oock tijtlijck zy, ende mitsdien eyndlijck. Adam was zichtbaer, so was hy oock tijtlijck, ende most mitsdien eynden. Want tijtlijckheydt en mach gheen eeuwigheyt sijn. Ghy sult immers, hope ick, noch eens mercken dat oock mede hier d’selve bewijs-redene by u misbruyckt, tot sterckinge van uwe opinie by my tot vernielinghe van de selve te recht ghebruyckt zijnde, d’selve gantschelijck omme-stoot ende onwaerachtigh bewijst.

74.
Boven alle sulckx staet noch te bezien of Christus Jesus den doot niet al en heeft vernielt, of in sijnen doode ghedoot, soo dat dit leven des doodts doot is geweest? Hier toe segghen opentlijck jae de Propheet Oseas, 3 3 Osea 13, 14 ende d’Apostel, d’een voorsegghende dat Christus sulcx wesen sal, ende d’ander vertellende dat het Christus al gheweest is. De Propheet seyt (in den persoone Christi) ick salse van de hant des doots verlossen, 4 4 2 Tim. 1, 10 van de doot sal ickse bevryen, ick sal, o doodt, dijn doot sijn. Ende d’Apostel: Maer nu is zy geopenbaert (de ghenade) door de verlichtinghe onses Salighmakers Jesu Christi, die den doot vernielt heeft. Also valt nu hier de vraghe van wat doot dit ghesproken zy: te weten van des Lichaems doodt? van de eeuwighe doot, of verderfnisse van lijf ende ziele? Of van de doot des gerechtigheyts in de ziele der geloovigen? Niet van des lichaems doot, want die is ghebleven. Oock niet van de eeuwige doot, want die behout haer volle macht over den Godtloosen: Wat doodt blijft hier anders over dan de doot des gherechtigheyts in der geloovighen zielen? Hoe wort die doot ghedoodet? Hoe anders dan door den inko-

menden Jesum Christum in der Zielen, als hy het leven ende de gherechtigheydt self wesende met sijn teghenwoordigheyt nootsaeckelijck is der zonden doot, soo dat het leven der zonden, ’t welck die doot des gherechtigheydts is, daer moet sterven ende verdwijnen, niet anders dan die duysternissen moetē vluchten waer die Zonne haer Radijen innestraelt? Ziet dit is niet die natuerlijcke doodt des Lichaems, die ghy seght door Adams zonde buyten ons toe-doen over alle Menschen ghecomen te wesen: maer het is de doot der onnoselheyt ende oprechtigheyt, die door Adams eenige zonde van ongehoorsaemheyt in de Werelt is gekomen, ende over alle sijne navolgers in de ongehoorsaemheyt, of zy schoon door andere species dan Adams zonde was, gheheerschapt heeft: Ende dit is wederomme het leven, 5 5 Rom. 5, .. Joa. 1, .., .. daer inne zy alle Heerschappen door Jesum Christum, die daer aennemen of ontfanghen dit licht ende leven des Werelts Jesum Christum, ende met hem die overvloedigheyt der ghenaden, gaven ende gherechtigheyts.

75.
Maer soude u dese mijne meyninghe mishagen, om datse komt uyt my, niet teghenstaende de Heylige Schrift ons die claerlijk betuyght, soo ziet of de selve niet over een en komt met die meyninge Augustini, daer hy ghenoegh deselve sake, 1. Cor. 15) handelende schrijft so volght: 6 6 August. 83. quest. quest. 70. De Doot is verslonden in victorie, waer is o doot dijn contentie of twistinghe? Helle waer is dijn stekel? Maer de stekel des doodts is de zonde, maer de kracht der zonden is de Wet, op dese plaetse acht ick dat de doot betekent die vleeschelijcke ghewoonte, die daer wederstaet den goeden wille, door de wellust des ghemoets der tijtlijcker goederen. Want hy en soude niet seggen, waer is dijn twistinghe indien zy niet wederghestaen ende wederstreden en hadde. So verde Augustinus.

76.
Gelijck het oock door de zonde ghekomen 7 7 Ministers. is, dat de wilde Dieren, die door d’ordonnantie Godts de menschen te vooren ontsagen, sonder d’selve int mintste te konnen schaden, sijn vianden geworden sijn, voor de welcke hy vreest, en die hem somwijlen vernielen.

77.
Ick meyn immers dat des Serpents list 8 8 N. Adam ende Eva voor heuren val selve wel 9 9 Gene. 3, 6 in’t aldermeest heeft konnen schaden. Dat’s een. Ten anderen so lese ick by Gode geseyt te sijn tot Noe ende tot sijnen zoonen aldus: uwe vreese ende ancxste zy over alle Dieren opter Aerden, 10 10 Gene. 9, 20 over alle Voghelen onder den Hemel, rc. Wat hier af gheseydt wort by den Apostel Jacobum 3. 7. is u luyden bekent. Dus achte ick dat ghy met den goeden Homero onder dit u schrijven gesluymert moogt hebben, maer nademael ghy u luyden hebt moeten bekommeren om sulcke onnutte bewijsingen te soecken, so gheefdy niet seer bedecktelijck te kennen dat ghy d’andere die ghy waent te hebben, self weynigh betrout.


78.
1. Corint. 15. 54: Dit verderflijck moet 1 1 Ministers. aen doen die onverderflijcke natuere, etc.

79.
Dit is voor ghenoechsaem beantwoort, 2 2 N. te weten iiij. 57. 58. die questie en is niet of wy verderflijck ende sterflijck zijn. Maer of wy sulcx door Adams sonden zijn geworden, dit laetste moeste by u bewesen zijn, gemerckt ghyluyden sulcx leert. Wildy nu sien hoe ghy dit bewijst? aldus. Paulus seyt dat wy sterflijck of bederflijck zijn, daer by blijckt nu dat wy sterflijck of bederflijck door Adam zijn gheworden. Is dat wel bewesen? soo soude yemant oock mogen seggen: Christus seyt dat de Duyvel een loghenaer ende dootslagher is, 3 3 Joan. 8. 44. daer blijckt dat hy een loghenaer ende dootslagher door Gode is gheworden, dat sluyt qualijck.

80.
Is de sonde de prickel des doots, 4 4 Ministers. dewijle de kleyne kinderen oock sterven, ende men niet segghen en kan, dat sy sulcx met heur eyghen sonde ghewrocht ende verdient hebben. So moet dan van wegen der sonde ende overtredinge Adams wesen, welck haer toeghereeckent, aenghebooren, ende aenghe-erft wordt.

81.
Dat de doodt des lichaems in allen 5 5 N. menschen natuerlijck is, heb ick hier voor u met u eyghen wapen aentastende, bewesen. 6 6 iiij. 70. 71 72. 73. Dat Christus den doot hier ghemeynt, gedoodet heeft, blijckt hier voor uyt klare Schriftuere, ende dat dit een ydel argument is dat ghy hier ghebruyckt, blijckt hier naest voor, also dat gantsch van eender aert is, te weten door die zonde komt de doot. Die kinderkens hebben niet ghesondicht, ergo komt henluyden de doot door Adams sonde. ’t Is warachtich dat door de zonde de doot komt, maer onwaerachtich blijcket dat die lichamelijcke doot daer door komt, want sulcken doot als door de eerste Adams sonde (laet ons dat so noch nemen) opghekomen is: sulcken doodt is voor des tweeden Adams gherechtigheyt ghedoodet. Nu en is door des tweeden Adams gerechticheyt den lichamelijcken doot niet ghedoot: so volcht nootsakelijck dat niet die lijflijcke, maer een ander doodt in der zielen door Adam is ingevoert, dats een.

82.
Voorder is waerachtich dat niemant een blinden blint mach maken: Alsoo en mach niemant eenen dooden dooden. Zijn wy alle door Adams sonde ghedoot, so en mach niemant door zijn eyghen sonde in den doot komen ofte sterven. 7 7 Jacob. 3. 15. D’Apostel Sanct Jacob seyt dat die sonde noch den doot baert in den ghenen die zijne begeerlijckheyden bewillicht ende volbrenght. So volcht dat wy te vooren door Adams sonde niet inden doodt ende doot en zijn, ende blijckt hier al mede u opinie onrecht, als die sonde baert den doodt, niet des lichaems, maer der zielen? welcken doot Adam ten selven daghe, na vermelden van’t verbodt, al sterf als die zonde hem af-

scheyde van Gode, die het leven der zielen is, niet anders dan die ziele het leven des lichaems is. Maer des lichaems doodt em sterf Adam niet binnen meer dan negen gondert jaren na zijn overtredinghe, dat’s wel verde van ten selven daghe sterven. Alsoo doolt hier dan d’Apostel Sanct Jacob, seggende dat die sonde noch in ons al van selfs den doot in ons hebben, so dit u seggen waerachtich is, of ghyluyden doolt hier door’t qualijck onderscheyden vanden doot die inder ziele of die inde lichame tijdtlijck gheschiet, dit laetste gheloove ick beter dan ’t eertse.

83.
Ten laetsten steldy voor een klaer bewijs 8 8 Ministers. dat die tijdelijcke doot een straffe der zonden zy, ende door die zonde inde werelt ghekomen, dat Christus om voor die zonde ghenoech te doen ende te betalen behalven die schrick des eeuwighen doots, oock den tijtelijcken doot heeft gheleden, ende dat wy door den doodt des Soons Godts versoent zijn.

84.
Dat’s voorwaer een klaer bewijs dat die 9 9 N. tijdelijcke doot gheen straffe der zonden zy: want dat ghenoegh-doen ende die betalinghe is in Christo gheschiet of sy is niet geschiet, dit laetste waer lasteringhe tegen Christum, zy is dan gheschiet. Nu bekendy doorgaens selve, ‘tis oock hier voor bhetoont, dat die kracht des doots Jesu Christi, sich niet min te rugghe totten eersten, als voorwaerts totten laetsten gheloovighen mensche is streckende. Soo is Adam na dat hy gheloovich was oock dese ghenoechdoeninghe ende betalinghe in Christo gheschiet mede deelachtich geweest. Is dit waer (soo’t moet zijn, want ghyluyden Adam daer voor oock vry seght vande straffe der eeuwiger verdoemenissen) hoe suldy moghen segghen onwaer te zijn dat door die ghenoechdoeninghe ende betalinghe Christi Adams straffe zijnre sonden, daer onder ghyluyden oock seght den tijdtlijcken doot te zijn, wech-ghenoemen te wesen, ende midtsdien oock die straffe des tijdelijcken doodts?

85.
Ick en meyne immers niet dat ghy sodanighen lieven Godt, die ons als wy noch vyanden waren, so liefheeft ghehadt, dat hy om ons met hem te versoenen ende zijnen rechtvaerdicheyt ghenoech te doen (soo ghyluyden self dat leert) sulcken Tyrannischen wreetheyt soudet willen toeschrijven: dat hy na sulcke treffelijcke versoeninghe niet door Calveren, maer door zijns beminden soons dierbaer bloet noch ghelijcke wel vyantlijck straffen, ende die straf des lijflijcken doots niet door die versoeninghe wech-ghenomen, maer noch in haer kracht op den versoenden Adam blijven laten soude? of dat ghy sulcken gaef-rijcken ende milden Vader die ons noch sondaren zijnde zijnen eenigen zoon ende alle met hem gheschoncken heeft, so gierich ende onrechtvaerdich soudet willen maken, dat hy na volle betalinghe hem door zijn sonns doot gheschiet, noch ghelijcke wel van Adam di betalinge des lichamelijcken doots tot straf van zijn sonden, niet anders dan of


daer voor niet voldaen en waer eyschen soude ende hem gelden laten? Seghdy hier niet self dat Christus den tijdelijcken doodt heeft geleden om genoech te doen ende te betalen voor de sonde? heeft hy daer voor ghenoech gedaen ende betaelt: hoe kan die straffe vande lijflijcke doodt over die sonde in Adam self noch zijn ghebleven? was die in Adam, de hooft-sondaer self niet meer om zijn eyghen, hoe veel min in ons om een anders sonde, wy en mochten immers de straffe des tijdelijcken doots die in hem self niet meer en was, van hem niet erven?

86.
Of soude die barmhertighe God nu versoent zijnde, die vergheven sonde noch al ghelijcke-wel wreken? Of soude die milde God nu al betaelt zijnde die betaelde schult noch even wel manen? wat machmen selders ende onrechtvaerdighers bedencken? Wie mach sulcx den barmhertighen ende rechtvaerdigen Gode toe-schrijven? Behalven dat so bekent gheluyden self den tijdelijcken doot voor een verderf der menschelijcker natueren ende groote schade. Daer by seghdy dat Adam self na zijne bekeeringhe zijne verdoemenisse hem niet en mochte schaden. Soo bedenckt nu eens hoe dit over een soude komen Mette versoeninghe Gods door Christi ghenoechdoeninghe ende betalinghe gheworden, dat Adam self vande meeste schade, te weten van den eeuwighen doot, dat’s vande verdoemenisse bevrijt ende los soude wesen, ende dat hy des niet-te-min vande minsste schade, dat is vande tijdelijcke doot niet ghevrijt wesen, maer die met alle zijne nakomelinghen soude noch onderworpen blijven, ghelijck als of daer gheen ghenoech-doeninghe, betalinghe noch versoeninghe altoos door Christum gheschiet en ware, wie mach dat ghelooven, wie dit u etghen segghen leesende, moet niet ghelooven dat d’een straf met d’ander altsamen verghevende wech-ghenoemen sy: is dat soo, wie merckt niet dat ghy hier al mede na ghewoonte handelt? Vraechdy waer inne? daer inne dat uwe onbescheydenheydt self met u eyghen argumenten te niete maect u opinie die ghy daer mede poocht vast te maecken.

87.
Om te besluyten so segghen wy dat het uyt 1 1 Ministers. d’ervarentheyt ende experientie genoechsaem blijckt, dat de mensche in zijn natuere verdorven is ende een natuerlijcke quade gheneychtheyt over hem heeft, want eer de kinderen te deghe verstant hebben so begint haer te openbareb de boosheydt haerder aert, in bijten, slaen, stoten ende wraeckgiericheydt.

88.
Natuerlijck is alle onredelijcken leven’t 2 2 N. ghedierte inghebooren een genegentheyt tot het ghene zijn behoudinghe voordert, ende een af-schou van ‘tghene dat hem mach verderven. Waeromme oock niet dan in dit edelste dier dat redelijck is? Hier door komet dat die suyghende kinderkens voor alle kennisse ende versochtheyt heur honger, dorst koude, hetten, of ander onghemack, natuerlijck te kennen gheven met klaghelijck weenen sonder eenich teecken van toorn te tonen.

Daer na uyt ondervinden ghemerckt hebbende ende beginnende te verstaen dat de mam het Fonteyntgen is tot lesschinghe van heur quellende dorst, ende die Pap-lepel tot stillinghe van heur moeyelijcke honger, so beginnen sy oock als men de Borst den Paplepel ende derghelijcken wil benemen, tegen sodanige benemers heur toornighe kracht te laten mercken, met het ghenen dat sy vermogen (dta’s met krabben, bijten, slaen, ende stooten. Hier inne en machmen niet quaets bevinden, maer niet dan dat natuerlijck is ende goet. Want dit hebben sy ghemeyn met meest alle ghedierte, welcker Voor-ouders niet en hebben gesondicht, maer sulcx hebben van Gode self die heur natuere tot des selfs onderhout dat heeft inne-gheplant. Wie mach die schikkinge Gods quaet segghen te zijn? Ick soude gaerne uyt u luyden hooren een eenich specien of stuck van quaetheyt, die den kinderkens aenghebooren soude zijn, te weten dat ghy my doet blijcken yet wat dat den kinderkens van natueren aenghebooren zy, ende daer by dat sulcx sonde of quaet zy, doedy dit ghy sult wat groots doen dat ick noch uyt gheen verstandich mensch op aerden en hebbe konnen vernemen. Dits dan geseyt vande kinderkens eer sy te dege verstant hebben so ghy recht seght.

89.
Waer na als sy wat voorder komen, 3 3 Ministers. soo betoonense dese Text noch overvloedelijcker: zijn heure ouders ongehoorsaem, liegen, etc.

90.
Daer beginnen sy heyrder Ouderen, 4 4 N. Voetsters, Schoolmeesters, ende Speelgenoten sonden door navolginghe te erven, want dan geeftmen henluyden in haer Pap te eeten verscheyden inbeeldinghe daer uyt die opinie komen voort beste doen wanen. 5 5 Harmo. Mat. 6. 24. Ende dit is de wortel der ghemeyne quaden, gemerckt elck natuerlijck moet begheeren (so Calvijn oock seer wel seyt) ‘tghene hy waent het opperste goet voor hem te wesen. Dese opinie en brengen wy niet met ons uyter gheboorte, maer sy komen van buyten in ons door d’opvoedinge ende der geenre exempelen, diens gheselschappe wy hanteeren. Daer woeden onse jeuchdelijcke sinnekens verbeeldet d’een mette aentreckelijcke lijfs welluste, d’ander met het ledich speelen gaen, de derde met die vruchtbare rijckdommen, de vierde met de hovaerdighe mogentheyt, ende meest alt’samen met die valsche bedriegelicke ende vluchtighe ydelheyt der aertscher dingen. Wat vruchten soude dese jeuchdelijcke Acker doch anders inden Ouderdomme voort-brenghen dan die, het verderflijcke saet, der vlascher opinien, daer mede elck besaeyt is, ghelijck zijn? moet dan niet nootlijck volghen dat Jonghers die het ledich speelengaen verkoren hebben, den moeyelijcken School (welcker vruchten sy niet en kennen) als een berovinghe van’t speelen loopen heurder hoochste begheerten vlieden ende schouwen? datmen sulcke naeuwelijcx metten roede inde Schole kan drijven? datse uyten ooghen zijnde de Schoolen mijden, tuysschen, loopen, oock lieghen ende sweeren om slaghen te ontgaen? So gaet het metten leckeren mede, die snoepen, die steelen, ende die arbeyden met duy-


sent listen om heuren Afgodeken den buyck te voldoen. So gaet het oock metten eersuchtigen ende met elcken int zijne.

91.
Sulck en gheschiet niet uyt aenghebooren natueren, maer uyt inghekomen opinien: die daeromme so verscheyden zijn, niet alleen in kinderen van een selve Ouderen geboren, maer oock in elck van henluyden selve, ghemerckt sy tot andere dinghen inde oudtheyt ghesint worden, ja dick tot contrarie saecken dan inde jonckheydt, want dickmael die in der jeucht wilt waren, worden in d’ouderdom gierich, seecker soo’t een aenghebooren natuere ware, so most elck tot dat quaet dat hem aenghebooren ware al zijn leven deure gheneghen zijn ende blijven sonder veranderinghe. Dit is openbaerlijck valsch so elck in sich selfs bevint, sulckx dat het ghene ons in onse jeucht begeerlijck was, nu jarich zijnde hatelijck is, waert oock aenghebooren, so most de vrucht zijn van aert als de Boom of Wortel is, ende niet anders, dan soudet soo onmoghelijck zijn dat gierighe Ouders doorbrengers souden voortnrengen: als doornen druyven souden dragen.

92.
Ick gheloove hier al mede dat dese mijne meyninghe den uwen teghen is, maer ick betoone met dexperientie self die ghyluydē niet moocht jeghen spreken, dat uwe meyninghe van sulcke aenghebooren quaetheydt in den kinderen onrecht schijnt, ende u self teghen is, ghemerckt niemant eenighe opinien worden aenghebooren, ende uyte inbeeldinge die langh na de gheboorte den kinderkens wort ingheplant, die begeerten dan eerst voort komen ghebooren zijde uyt inbeeldingen van den Ouderen ende anderen, ende niet uyte natuere vanden Ouderen, al-hoe-wel u Calvijn self mede die meyninghe heeft ghehadt opte plaetse by my hier vooren ghestelt, soo heb ick nochtans dese mijne meninge om te minder bvan u noch uyt een voor-oordeel verfoeyt te worden ende niet to bewijs hier willen bekleeden met het gevoelen Augustini, daer af ghy by wijlen veele schijnt te houden, die seyt alsoo.

93.
Want als wy ghebooren waren, 1 1 In Psal. 136. 9. August. soo vint die verwerringe deser werelt onse kleyne kinderdēs, ende heeft ons noch kinderkens zijnde verstrickt met die ydele opinien van verscheyden dolinghen. Het wort gheboren een kindeken tot een toekomende Burgher van Jerusalem, ende is inde voorsienicheyt Godes al een Burgher, maer daer-en-tusschen een wijle ghevanghen genomen, als hy leert lief hebben, ‘tghene dat hem zijne Ouders hebben inne-gheblasen. Sy instrueren hem met giericheydt, ende leeren hem roveryen, daghelijcksche logenen, verscheyden eeringen der Afgoden ende der Duyvelen, oock ongeoorlofde remedien van besweeringhen ende verbindinghen, wat soude hy die noch een kindeken is, ende met zijne Ouderen doen, hier doch doen anders dan ‘tghene hy henluyden heeft sien voor doen, na te doene, dat schrijft Augustinus.

94.
Dwaesheydt steeckt den Jonghelingh int 2 2 Ministers. herte, doch die roede der tucht salse van hem verdrijven, daer verstaet hy by die dwaesheyt, boosheyt, ende verkeertheyt, ende geeft te kennen dat die joncheyt die int herte heeft, waerom hy oock wil datmen die met roeden sal poghen te bedwingen.

95.
Hierzijn vreemde draeyingen in dese 3 3 N. sproke by u luyden ghestelt. Het misverstant is te verschoonen, maer of ghyluyden sulcke openbare verkeeringhen der Schriftueren voor u eyghen conscentien moocht verschoonen en weet ick niet. De Text selve so ghy die selve eerst wel stelt ende oock over al hout seyt dat die roede der tucht die (dwaesheydt) daer uyt (te weten uyt het hert)sal drijven, dit heeft u mishaecht, als die wel verstont dat het niet aengheboren mach zijn, ‘tghene men uyt het herte mach drijven, dat heeft u doen gloseren datmen met die roeden sal poghen te bedwinghen, is dat al oprechtelijck ghehandelt?

96.
Maer ter saken, by dese sententie Salomonis voechdyer noch een, Gene. 8. 21. houdende dat die sinnen ende ghedachten des menschelijcken herten gheneycht zijn ten quaden vande Jongelingh-schappe af. Ende hier uyt mede als oock uyte voorgaende bestady die aengheboren quaetheyt te bewijsen, daer inne ick my waerlijck heb moeten verwonderen. Maeckt ghy dan geen onderscheyt tusschen ’tgene dat ons aenghebooren, ende dat ons van buyten ingheplant wort? ons gheschille en is niet of die menschen meest van joncx op onwijs zijn ende uyt die onwijse gedachten in zondige begeerlijckheyden vallen: neen. Ick weet so wel dat niemant met verstant als met konst wert ghebooren. Adam was self voor zijnen val niet verstandich, so zijn zotheyt in’t sondighen wel betoont, ende so nu voor al is gebleecken. Dit laet ick u alles toe, maer dit is ons gheschille of wy om Adams zonde wille altsamen sondich ende quaet ghebooren worden, hier toe seghdy ja. Ick machs noch niet gelooven. Ghy poget hier te bewijsen, ende komt voort met sproken die daer bewijsen ‘tgene ick self oock voor waerachtich houde, ende bekenne. Wat recht ghy nu hier niet uyte? Brenght Texten voort houdende dat ons sotheyt (die soo sondelijck is als ghyse hier beschrijft) ende ende sulcke quade genegentheyt aengebooren zijn: soo suldy doen dat strecken sal, daer dese impertinentien verlooren moeyten zijn. Is dese aengebooren quaetheyt soo waerachtich als ghyluyden schrijft. Wat swaricheydt sal u zijn een eenighen sproocke voort te brenghen, houdende dat alle menschen quaet verdorven, sondich, of ten quaden gheneycht ghebooren worden. Dit doedy nergens, maer wilt u doorgaens behelpen, of met sproken die plat jeghen u opinie zijn: wat salmen hier uyt bedencken?


97.
Wat salmen dan noch denckee als ’t gene ghy by brenght voor u opinie daer over u zijde opentlijck impertinens maer over mijn zijde niet impertinens, immers een vernielinghe self van dese uwe opinie blijckt te wesen? men weet wel dat aenghebooren sotheyt met ghene roeden verdrijvelijck is, al stamptemen oock den Sot in een Mortier. Soo nu dese sotheydt des kints by u luyden hier voort-ghebracht tot bewijs vande aengheboren quaetheyt aenghebooren ware: soude de wijse man gheleert hebben verlooren moeyten te doene om die aengebooren ende onverdrijflijcke dwaesheyt te verdrijven? wat waer dat anders dan te bestaen een Moorjaen wit te wasschen? Dat machmen immers niet gelooven Salomons meyninge te zijn. Dit merckte ghyluyden oock wel als ghy daer Salomon seyt, ende die roede des tuchts sal die uytdrijven, gloseert: waerom hy ooc wil datmen die met roedden sal poghen te bedwinghen? wie hoorde oyt vreemder glose? wat mocht oock meer zijn dan de Text hout? want ift waer datmer die dwaesheydt uyt mach drijven, soo moet oock waer zijn dat sy niet en is aenghebooren, soo is mede waer dat dese uwe leere niet en is oprecht.

98.
Dese experientie hebben oock geobserveert 1 1 Ministers. ende aenghemerckt die Heydensche Philosophen, als Cicero, etc.

99.
Hier voor most u een Apocrijph boeck 2 2 N. helpen, hier een Heyden voecht u luyden dat oock? Calvijn vande selve aengheerfde bederf handelende, beschuldight den Vaderen dat sy die leerlinghe der Schriftueren eensdeel bestonden te vereenighen metter Leerlinghe der Philosophen, wildy dat oude pat by Calvijn self in anderen ghescholden weder bestaen te wandelen? hier gelt Godes, gheens menschen segghen, soo’t my luste uyt Cicerone met u deser saken halven te handelen, ghy sout haest sien dat ghy so wel hem, oock Platonem, Cebetem, ende al d’andere tegen u soudet hebben, als ghy de Heylighe Schriftuere teghen u hebt in desen, ’t welck ghy oock wel merckende hevet u vande Heylighe Schriftuere Godes totte vernuftighe natuere der menschen doen af-wijcken, die u doch niet anders en soude vorderen, dan soo yemant om uyte wateren te komen zijn handen sloech aen eenen doornen boom, die hem wel wonden maer niet helpen soude mogen, so oock dese plaetse Ciceronis doet, indien ghy die niet ghehalveert, maer so hy staet gestelt haddet, die ick daeromme u hier in zijn gheheel hebbe moeten stellen, ende staet also: Nu heeft sy (natuere) ons ghegeven kleyne vuyrkens die wy door quade zeden ende verkeerde opinien soo snellijck uytblusschen dat het licht der natueren nergens en verschijnt. Want onse ghemoeden zijn aengheboren zaden der deuchden, de welcke soo sy mochten opwassen, s osoude die natuere self ons leden tot het salighe leven. Maer nu so haest wy ter werelt komen, so gaen wy omme met alle boosheyt ende inde hoochste verkeertheyt der opinien, soo dat wijt by na schijnen uyt die

borsten onse voetsteren gesogen te hebben, maer als wy dan over-ghelevert worden onsen Ouderen, dat is den Schoolmeesteren besteet worden, soo werden wy met so verscheyden dolingen vervult, dat die waerheyt door den loghen, ende die natuere self voor den bevestichde ghewoonte moet wijcken. Daer toe komen dan noch die Poeten, die als hebbende een groote schijn van gheleertheyt ende wijsheyt, gehoort worden, ghelesen worden, van buyten gheleert worden ende gantschelijck het ghemoet aenkleven. Maer als daer dan noch by komt als den aldergrootsten meester het volck ende die gantselijck besmet door die verkeertheyt der opinien, ende wijcken gantselijck af vande natuere, etc. Dat zijn so verde Ciceronis woorden, dat zijn enckele doornen voor u, waer ghy die handen aenslaet daer quest ghy u, als oock aen’t tacxken self dat ghy bestaet hier uyt te schooren, te weten uyt u eyghen duydinghe, zijn woorden daer ghy seght dat soo haest de mensche ghebooren is, dat hy verkeert ende boos wort. Want wat de mensch na de gheboorte wort, dat en is hy niet ghebooren. Want die siende geboren mach blint wordē. Maer geensins mach hy die goet is geborē blint wordē. So mach hy die goet is geborē boos worden na de geboorte maer niet die boos is geboren. Dit segdy, te weten dat wy boos worden ghebaoren, hier voerdy in uyt Cicero, dat wy niet boos mogen worden. Mach oock yet meer tegen u zijn? So grijpt ghy over al ’t Swaert metter sneden ende quest u self daer ghy u meynt te weeren. Immers Cicero druckt hier wel naeckt uyt dat wy goet worden ghebooren, ende seyt dat wy quaet worden na de gheboorte, dat niet alleen maer oock die middelen waer door wy quaet worden, namentlijck die verbeeldinge met verkeerde opinien ende exempelen der Voetsers, Ouderen, School-meesteren, ende des volcx vol verkeertheyt zijnde. Dese selfde meyninghe hadde oock Augustinus ghemeen met Cicerone, soo hier dicht voor staet iij. 93. ende dese meyninghe is op’t hoochste tegen uwe opinie van dese aenghebooren quaetheydt so ghy die leert, volchdy dan niet hier oock u ghemeen maniere van doen int hulpe soecken aen redenen die u op’t aldermeest krencken ende teghen staen? Begonste ick dan uyt Cicerone self teghen u voort te halen zijn experientie vander natueren goetheyt, als namentlijck dat die natuere d’alder beste leytstere is, dat wy volghende die ledinghe der natueren geensins en mogen dolen, dat alle wat die natuere verwerpt quaet, ende wat sy aen-neemt goet is, met ontallijcke meer andere dierghelijcken, ick houde dat ghy so weynich met sulcke sententien Ciceronis sout proncken, als ghy nu weynich moocht proncken met dese plaetse Ciceronis, voor u meyninghe so ghy waende maer plat daer teghen, so ghy nu moocht weten voort-ghehaelt.

100.
Ghelijck nu d’experientie die wy van anderen 3 3 Ministers. hebben klaerlijc leert, dat die menschen een verdorven aert ende natuere hebben, als


nu aenghewesen is: also leert dat in sonderheyt d’experientie ende bevindinge die een yeghelijcken aen hem selve heeft. Want wanneer yemant hem neerstelijck wil ondersoecken, hy sal dese verdorventheyt lichtelijck vernemen.

101.

Veele verstandighe versochte ende 1 1 N. geleerde menschen heb ick van dese sake aengesproken, vanden welcken eenighen oock seyden ja tot deser saken (so ghyluyden doet) die haest bemerckende dat zijt metter Heylighe Schriftueren niet en vermochten staende te houden soo ghy nu oock niet en vermoocht, oock voor quamen metter wxperientien so ghyluyden nu mede doet: seggende sulcx niet alleen aen allen anderen, maer oock aen hem self bevonden te hebben, maer by mijn ghebeden zijnde dat sy yet souden noemen, daer toe syluyden of eenich mensch van natueren (niet uyter opinien) waren genegen, ende daer by dat sulcx quaet ware, ‘tselve meest al noyt bestaen, veel min ghedaen hebben, maer hoe mach yemant experientie van dese aengeboren quaetheyt hebben van anderen? Ist oock een mensch op aerden moghelijck om by experientie te weten wat in allen anderen menschen op aerde is? Ick houdet neen. Want wat in een ander mensche is en weet niemant dan des selven menschens gheest selve? Van hem self bekene ick dat d mensche door Godes genade ware kennisse mach hebben: maer na dien niemant en mach weten wat in een ander is, hoe sal hy uyt hem self van allen anderen menschen hier inne eenige sekere experientie mogen hebben? Ten ware dan sake dat yemant wiste dat hy self die volmaecktste waer van alle menschen op aerden, want dan soude hy met eenigen schijn mogen segghen,ick bevinde noch dit ghebreck of dat in my, die de volmaeckste mensch op Aertbodem ben, dus en is gheen mensch op aerden vry daer af, ende is daerom aenghebooren, maer hoe mach yemant niet wetende wat in anderen is, weten dat hy de volmaeckste van alle menschen ter werelt sy? dits onmoghelijck, soo meynde Elias wel (niet dat hy de volmaeckste was, maer) dat hy van alle Godsaligen alleen over-ghebleven was, ende was grootelijckx bedrogen. Wantter noch wel seven duysent waren. Ende dese experientie vande verdorventheyt soude so lichtelijck, als ghyluyden hier seght, by die hem neerstelijck wil ondersoecken vernoemen worden? ick heb my self ondersocht, hoe neerstelijck is Gode best kont, ick hadde oock gaerne Adam den schulde op-gheleyt, ick mocht niet, maer vant my self in allen schuldich, dat is mijn experientie, die betuyghe ick met waerheydt tot Godes eeren ende mijnder schanden.

102.

Dat ghy seght datmenn uyt experientie dese verdorventheyt lichtelijck mach vernemen, magh ick daerom niet ghelooven. Seecker soude by yemant sulcx naerstelijck ondersocht worden, het soude immers gheschieden by Besa self die een uwer Hooft-Schribenten is. Dese schrijft van zijne bevonden expe-

rientie oock in dese selve saecke selfs, 2 2 Besa. Respon. ad defens. fo. 187. ende seyt daer uyte als ghyluyden in desen doet, maer dat in sulcker wijsen, dat hy daer inne gheensins en staet te prijsen. Want hy spottende met het waerachtich ontleeren der ghebreken by Castellio verhaelt, ende tot experientiael bewijs verhaelt hebbende David, daer hy seyt, in sonden, etc. Paulum seggende ’t quade dat ick niet en wil, etc. Vaert ten laetsten uyt, segghende: wat wil ick anderen op halen? Ick alderellendichste bekenne weenende ende suchtende, dat ick dewyle ick door Gods barmherticheyt nu vijfthien jaren langh anderen den wech des rechtbaerdicheyts wijse, selve noch niet nuchteren, noch niet milt, noch niet waerachtich en ben gewordē, maer inden Slijcke klevende, ende nauwelijcx die oogen op beurende, noch geen trede vande gevanckenisse voor gegaen en ben totte begeerde plaetse. Dat seyt Besa vande voorsz. zijne experientie. Nu ben ick wel seker soo men sulcx van my erghens hadde ghelesen oft ghehoort, dat die gloose daer op teghen my beduyt soude worden also: dat is geseyt: wat wil ick den sondighen David of die quaetdoenden Paulum voort halen? Ick selve die sondich ben, dat soo yemant opter aerden in der waerheyt de sonden ontleert mochte hebben, dat soude ick voor allen anderen zijn, maer leyder nu en ben ick dat noch niet, hoe soudet dan yemant anders in de gantsche werelt mogen wesen? Dese hovaerdigen roemsucht soude elck my na-gheven so ick ‘tghene Besa van hem self schrijft, van my self gheseyt of gheschreven hadde. Ende men soude my mijns beduncken dat oock niet t’onrecht maer wel terecht na geven. Siet hoe sekeren bewijs dese uwe voorghewende experientie in u selve, oock in anderen mach wesen. Immers d’experientie een seker bewijs ware dat niemant quaet gheboren wert? Dat soude aldus met beter voech mogen gheseyt worden. Alle wie tot het beste goet uyter natueren is genegen, die en is niet quaet gebooren maer goet. Ghemerckt het quade alst goet contrarie zijnde daer toe niet en mach gheneycht zijn. Alle menschen niemant uytghenomen zijn ghenegen tot salicheyt die het opperste goet is. So blijckt nu uyt experientie dat gheen menschen quaet maer alle menschen goet ghebooren zijn. Daer hebdy een contrarie oock waerachtighe experientie.

‘tGoede dat ick wil en doe ick niet, &c. Rom. 7. 15.

103.
Voorts arbeyt ghyluyden seer om die aenghebooren verdorventheyt te bewijsen uyt de woorden Pauli vande inwoonende sonde ende anders meer. Daer steldy ter zijden die disputatie of d’Apostel dat spreeckt vande herborenen ofte onherborenen: sonder te aenmercken dat ghy daer rechts voor hebt ghestelt dat Paulus dat in zijnen persoone betuycht, maer dat oock ter zijden ghestelt, so neem ickx hier aen als of d’Apostel sulckx sprake inde persoone eens onherboornen menschen, dewijle ghy ‘tselve seght hier ghelijcke


veele te gelden, ende en kan waerachtelijck niet mercken, dat ghy met dese sproke een hayrken sult konnen uyt rechten tot u voorghenomen bewijsinghe, want dan suldy niet meer daer uyte konnen trecken, dan datter menschen zijn die quaet zijn of sondich, wie loochent datte? volcht daer uyte dat wy alt’samen quaet of sondich worden gheboren? wie bekent u datte? Dit most ghy bewijsen, want dit wederspreecketmen, maer ‘tander niet, want dat bekent men.

104.

Is dit een onherboren, uyt wiens persoone dit wert ghesproken, ‘twelck ghy seght u hier allees te gelden, daer voor ickx hier nu oock neme, te weten: ick en doe niet het goede dat ick wil maer het quade dat ic niet en wil dat doe ick: soo is sulcken will van’t goede ende het niet willen van’t quade, of ten minsten die macht van sulck willen ende niet willen, desen onherbooren mensche van zijnen Ouderen natuerlijck aenghebooren. Gemerct hy alsnoch in zijnen ouden huyt steeckende sulck willen ende niet willen in hem niet en vermach te hebben uyter wedergeboorten die in hem niet en is gheschiet. So vermach dan oock dese onherbooren mensche uyt ingeboorner natueren het goede te willen, ende het quade niet te willen, of schoon noch al die macht by hem niet en is om ‘tgewilde goet te doen, ende het ghewilde quaet te laten. Nu is het goet te willen, ende het quade niet te willen beyde goet. Macht oock een quade Boom zijn van aert, die natuerlijck goede vruchten voort brenght? Wat moochdy self uyt dit u voorstel doch anders besluyten, dan dat de mensche van aengheboorner natuere goet is ende ten goeden gheneycht? Dats immers wel het platte contrarie van ’t gene ghy hier mede poocht te bewijsen. Ghy sult hier immers eenmael verstaen ende oock bekennen hoe onbescheydelijck ghy mette H. Schrift handelt, daer met ghy meynt te bewijsen dat de mensche van natueren quaet is ende ten quaden ghenegen, ‘twelck ghy int minste niet en vermoocht: even daer uyt bewijse ick u vastelijck dat die mensche van natueren niet quaet, maer goet is, ende niet ten quaden, maer tem goeden is genegen.

105.

Ende stelt also die inwoonende sonde, 1 1 Ministers. als de oorsaecke die hem verhindert het goet te doene. By dese inwoonende sonde verstaet hy anders niet dan die verdorventheydt der natuere.

106.

Dat ghyluyden daer anders niet by en 2 2 N. verstaet mercke ick wel: maer d’Apostel verstaet daer vryelijck al wat anders by: als die al beter dan ghyluyden onderscheyt wist te maken tusschen ’t gene dat inghebooren of buyten inghekomen is. 3 3 Ro. 11. 21 Dit betoont hy wel klaerlijck met zijne ghelijckenisse vande natuerlijcke ofte uyte stamme ghewassen tacken des Olijf-boom, ende tusschen die van buyten ingh-enten Tacken des wilden Olijfboom. Daer wist d’Apostel wel onderscheyt

te stellen, soude hy’t hier niet weten te doen? Hy en schrijft hier niet een eenich woort van een inghebooren (so ghy’t wilt trecken) maer wel van een inwoonende sonde. Dit heeft met u gheen onderscheyt, d’Apostel maeckter een onwoonder af, die als een vreemdeling van buyten is inghekomen: maer ghyluyden tegen so klare meyninghe ja woorden des Apostels wilt daer een ingeboren Burger uyt draeyen. Is dat al recht? wie merckt dan niet dat d’Apostel met die byname inwoonende, opentlijc betoont dat hy niet en meynt een aengebooren sonde, so ghy’t houden wilt, maer een sonde die niet aenghebooren zijnde van buyten is inneghekomen woonen? dat’s dan oock self teghen uwe opinie ende plat voor mijn ghevoelen.

107.
Boven dien so vernielen oock dese uwe opinie ende bevestigen mijn ghevoelen krachtelijck, die by-gevoechde woorden des Apostels, soo en doeick die nu niet: want wie is anders de ghene die daer spreeckt ick, dan dese onherbooren mensch self (soo wy dat nu nemen) die van Adam her-komt? Dese mensch ist dan oock die niet en doet het quade dat hy niet en wil: maer dat doet die vreemdelingh te weten, die inwonende zonde. Nadien hier uyt nu klaerlijck ende vastelijck dat de natuerlijck onherbooren mensche het quade niet en wil nochte en doet, so moetmen immers oock kennen dat het quade ende die zonde niet en is aenghebooren. Wat machmen segghen dat meer tegen uwe opinie is? wat machmen oock vaster besluyten? ende dit noch al uyt het gene ghyluyden selfs voortbrengt om u opinie te stercken? Ick moet u luyden te eerbaer houden dan dat ghy hier yet tegen soudet willen seggen.

108.

Laet ons nu hier en boven eenmael ondersoecken hoe ghyluyden sulcke uwe voorsz. meyninghe uyt dese woorden Pauli den volcke voort-draghende u self sult moghen ontschuldigen, daer inne dat ghy door sulcke uwe beduydinghe niet en soudet legghen den grontvest ende zaeyen het oncruyt vande Libertijnsche Woestheyt ende Godloose vryheyt. Want ick houdet inden eersten voor warachtich dat het onmogelijck is, 4 4 August. de duab. Anima Cap. 10. dat yemant over eens anders misdaet jeghen zijnen wille gheschiedende sich self met waerachtigen ernst wroegen soude maecken, ick soude wel willen ondersoecken (schrijft Augustinus watmen my antwoorden soude, vraghende of henluyden oock bedunckt ghesondicht te hebben, den ghenen wiens slapende hant yemant anders yet brooslijcx gheschreven hadde? Alle t’samen (wie twijfelt daer aen? Sullen sy loochenen dat sulckx sonde sy, ja sy sullen dat so tegen spreken, dat sy ny oock moghelijck souden bekijven dat ick henluyden sodanighen vraghe waerdich achte. Soo en soude dan oock die slapere, of met zijn hant in zijnen slape een Libel fameus van Keyser of Coningen geschreven ende hy daerom beschuldicht ja ten doot veroordeelt waer, hem self geensins met waren ernst daer af als van sonde of misdaet mogen beschuldigen.


109.
Hebben sich dan dese saken so, als elc moet toestemmen, datter oock geen zonde en gheschiet, daer alleenlijck geen bewillinge totter sonden gheschiet: hoe veel te min hier in onse onherbooren mensche die niet alleen niet inde zonde en bewillicht, maer die de selve niet en wil, immers daer teghen, dat meer is, het goede wil?

110.
Daer nu d’Apostel (om weder tot hem te komen) seyt van de onherboorenen (soo wy dat nu nemen) dat hy niet en doet het quade ‘twelck hy niet en wil: maer dat sulcx doet die sonde die in hem woont: stelt hy ons (om so te segghen) tweereleye bysondere persoonen voor ooghen, namentlijck den mensche die van Adam ghesproten is, ende die inwonende sonde. Van welcke twee die mensche so onmachtich is dat hy ‘tgewolde goet niet volbrengen, ende het ghehate of niet ghewilde quaet niet mijden en mach: ende daer tegen is hier d’Inwoonende sonde so machtich dat hy den mensche mach beletten, ja dat hy belet ’t ghewilde goet te doene, ende hem daer teghen zijns ondancx dwinght te lijden het quade dat hy niet en wil. Nu zijn dese twee malcanderen so gans contrarie van aert, van wille, ende van machte: dat d’een niet en mach zijn, ’t gene dat d’ander is. Is nu d’inwoonende sonde quaet: so is de mensche goet noch onherbooren zijnde, hoe mach hy dan quaet ghebooren zijn? boven dat so weet dan oock de natuerlijcke mensche die van Adam her-komt, dat hy ’t quade dat in hem gheschiet niet en doet. Ja oock niet en bewillicht, maer dat ’t selve wert ghedaen van een ander in hem die zijnder machtich is, te weten d’inwoonende sonde. Soo houde ickx voor onmoghelijck dat dese onherboren mensche hem self inder waerheydt ende met rechten ernst beschuldighen ende wroeghen soude over ’t gene hy self niet en doet maer een ander in hem tegen zijnen wille.

111.
Dats nu d’eerste Trap totte Goddeloose vryheyt der Libertijenen, welcker A. B. C. is de conscientie te vermoorden. 1 1 1. Hier toe ghebruycken syluyden drie voorneemlijcke 2 2 2. middelen, 3 3 3.d’eerste is vertoon van ‘smenschen verkeert oordeel, de tweede u luyder leere van de Predestinatie, ende de derde dese uwe leere vande aenghebooren quaetheyt. Want sy eerst den luyden overtuygen van eenighe onverstandigheyden voormaels in henluyden gheweest, door de welcke sy oordeelen sonde te wesen ende quaet, dinghen die in sich self noch quaet en waren, als om een exempel te gheven, van een Ey of Vleesch te eten inde Vasten, ende derghelijck, daer toe ende tot alle andere saecken sy dan invoeren die woorden Pauli, 4 4 … 14, 12. salich is die gheen conscientie en maeckt van ’t gene hy aen-neemt, ende dit allencxkens met sulcker bedeckter ende Serpentijnsche argelisticheyt, dat die arme bedroghen luyden ten laetsten in soodanighen onghebondenheyt verwilderen, dat sy achten datter gheen quaet of zonde en gheschiet, dan voor den ghenen die’t quaet of zonde acht, maer dat in sich selfs alle datter geschiet goet

is, nemende also wech uyten bedrogen menschen alle onderscheyt, die daer is tusschen goet ende quaet. Dit noemen sy te wesen een uytbraken van den vruchten des Booms vande wetenheyt goets ende quaets, 5 5 Titus 2. door’t uytbraken, van’t welcke sy weder komen int Paradijs daer’t nu henluyden als reyn ende goet zijnde alles weder reyn is ende goet. Sodanige menschen heb ick veel gesproken.

112.
Van daer komen sy voort opten tweeden trappe vande Predestinatie soo ghyluyden die leert, te weten dat God selfs alles doet niet overal uytghenomen datter gheschiet, sulcx dat Godt so wel wil ende werckt het wreet vermoorden in den Joden ende Tyrannen te Predestineren het vervolgen ende vermoorden: so dat de selve sulck heur werck van moort ende vervolghen niet en mochten vermijden, overmidts God selve al sulcx in henluyden als nootsakelijcke middelen daer toe voorsien ende onvermijdelijck gepredestineert heeft, ghelijck hy oock al van eeuwicheydt gheordonneert hadde dat Adam vallen ende hem self alsoo met alle het menschelijcke geslachte inde eeuwighe verdoemenisse brengen soude. Als dan so dese luyden daer by mercken opten woorden by u Schribenten tot verschooninghe van dese uwe leelijcke leeringe, daer by ghevoecht, te weten dat God alsulcx doende des niet te min rechtvaerdich is, overmidts hy goet zijnde niet en mach doen dat quaet sy, dat dit verborghen oordeelen Godes zijn, die ons wel onrecht moghen schijnen maer gheensins onrecht wesen, ende dat alle sulcx over Godes zijde goet is, die selve alles dat inden mensche soo quaden als goeden gheschiet niet uytghenomen, krachtelijck ende onvermijdelijck werckt: so wort die voorschreven heure opinie van datter niet quaets en gheschiet, krachtelijck ghesterckt ende allen onderscheyt tusschen goet ende quaet noch volkomentlijcker wech-ghenomen. Want (dencken sy) na-de-mael alle datter gheschiet niet uytghenomen ghedaen wort van God selve die goet is? Hoe ist moghelijck datter yet quaets soude gheschieden? Hier komt dan voort die Epicureensche geboorte, segghende: laet ons eten, drincken, ende speelen. 6 6 Isa. 22. 131 Daer wort voort allen aftreck van luste verjaecht, maer men doet dan alles dat hem ter handen komt, so van Saul staet gheschreven, want de Geest Gods ja Godt self is nu in henluyden, zy zijn nu in ander luyden, immers in God self verandert. So werckt dan God self in henluyden alle ‘tgene hy van eeuwicheyt in henluyden heeft ghepredestineert.

113.

Hoe souden nu sulcke luyden sich wroegen konnen maken over eenighe wercken hoe die oock zijn moghen? Godt die goet is doet het alles self in henluyden. Hoe souden sy eenighe lusten of moet-willicheyt willen wederstaen? Dit zijn die misterien den wijsen ende Ouderen onder henluyden bekent, maer den aenkomelinghen ende kinderen noch verho


len, ick meyn den onwijsen die noch onderscheyt maken tusschen sonde ende deuchde. Desen komen sy in haer kintsch onverstant te ghemoete met dese u luyder meyninge van den aenghebooren quaetheyt ende sondelijckheyt, segghende: lieve kinderen wat wilt ghy u self quellen met ydele droefheyt over een onvermydelijck dingh, ende dat noch buyten u schulde in u is, weet ghy dan niet dat dit Adams niet u sonde is? Adam niet ghy, heeft die in u veroorsaeckt, ‘tis u aenghebooren, ghy hebbet niet verkoren, die natuere doet sulcx in u niet ghyluyden, ‘tis d’ingheboren of inwoonende (dats alleens) sonde, die dit in u doet. Waerom quelt ghy u over eens anders werck? ghy moghet doch niet vermijden, seght: hout ghy’t niet onrecht jeghen Gode te willen? Waerom wildy in desen teghen Gode? hadde God ghewilt dat dese sonde in u niet ghewoot soude hebben, meyndy dat hyse u soude hebben laten aengeerft worden? wil God dan oock dat die in u zy: waerom wildy daer tegen? Maer mach u teghen wille zijn almoghende wille beletten? Vergeefs is u moeyten, ja oock sotheyt, bekendy niet self dat het God self alles wil ende doet dat in u, ende in allen menschen gheschiet? bekendy oock niet dat goet is? dat daerom al wat God doet goet is? waerom oordeelt ghy met die sotte menschen dit goet voor quaet? Het is Gods werck door die natuere in u gheschiedende, hoe moochdy dat werck Godes beschuldighen sonder Gode self te beschuldighen? Ja laet af van sulcke Godloose ende quellende sotheyt, vereenicht u wille mette Godtheyt (soo wordy self een Godt in Godt, in sulcker wijsen datter geen God buyten u is, dat is het salighe een verkrijght, dat laet alle ghedeeltheyt varen ende weest dat ghy zijt, so leefdy rustich lustich, ende salich.

114.

Soo lelijck, so valschs, ende so Godloos als ‘ghene voorschreven staet in mijnen ooghen is, soo vastelijck moet in mijnen oogen alle ‘tselve volghen uyt u leere, so int stuck vande Predestinatie als van dese uwe meyninghe vande inwoonende sonde by den ghenen die soo als drooch stroy door sulcke opinien uwer leere bereyt zijnde, komen in die aenvechtinghe vander Libertijnsche Stokebranden des Helschen viers. Dit meyne ick dat ghyluyden oock even so weynich met waerheyt sult moghen wederspreken: als dat dit u verstant vande inwoonende sonde inden onherboornen op dese plaetse krachtelijck vernielt u aenghebooren quaetheyt: die ghy voor dese uwe quade gloose bestont te willen vast maken en bevestighen, want men en kan niet quaets vinden int willen van’t goede ende in’t niet willen van’t quade. Dit doet (naer u segghen) self die onherbooren mensche want zijn natuere hem van Adam aenghebooren. Is hem dit goede van natuere aenghebooren, so en mach hem het quaet te willen ende het goet niet te willen swijghe van’t quaet te doen gheensins aenghebooren wesen: soo ghy niet en wilt spreken even soo contrarie ende onmoghelijcke saken, als of yemant seyde dat een selve mensche aenghenooren waer eens Moorjaens swartheydt,

ende een blancken menschens witticheyt. Mach hier ooc anders yet uyt besloten worden, dan dat alle menschen het goet wert aenghebooren ende niemandt het quade? Want wy nemen nu door u selfs toelatinghe desen mensche, Rom. 7. voor een onherboorne: so moet het ghene dat in hem is in hem wesen uyt zijn eerste ende natuerlijcke gheboorte ende gheensins uyt die weder-gheboorte, die noch in hem niet en is gheschiet. Wt zijn natuerlijcke ende eerste gheboorte wil hy ‘tgoede ende ‘tquade niet. Maer ’t quade dat in hem gheschiet dat doet een ander dan dese onherboornene mensche. Dese onherbooren is van Adam ghekomen. So volcht dan nootlijck dat die ander die ‘tquade doet, te weten die inwoonende sonde niet en is van Adam ghekomen noch uyt-ghebooren. Want is die witte goetwillende natuere in desen mensche uyt Adam geboren: die swarte quaetdoende inwoonder en mach van Adam niet door die gheboorte komen in desen onherboren mensche, dien maer een menschelijcke natuere ende gheen twee so contrarie naturen aenghebooren is, blijckt nu hier uyt u eyghen inghevoerde sproke niet klaerlijck dat alle menschen uyter natueren die zy van Adam erven goet, ende dat gheen menschen van natueren quaet geboren worden?

115.

Soo vallen dan dese uwe bewijsinghen uyten woorden Pauli Rom. 7. mede noch al tot gheselschappe van meest alle die voorgaende over die verkeerde zijde, tot een grontlijcke vernielinghe van uwe opinie des aenghe-erfden quaetheyts ende sondelijckheyts, die ghy daer voor waende te stercken: ende soo vallen dese uwe gloosen schoon al naer u goetduncken self ghenomen zijnde tot so verderflijcken als vruchtbaer zaet, vande verduyvelde Secte der vergroote ja versotte Libertijnen vermoorders der conscientien, ende soo vallen uwe opinie vande aenghebooren zondelijckheyt, quaetheyt, ende verkeertheyt tot een Godloose vrede ende wechneminghe van een waerachtich opset om met Gode den ouden mensche met zijnen leden waerachtelijck te dooden, gemerckt niemant ernstlijck mach voornemen of bestaen te doen, ’t ghene hy weet of waent dat onmoghelijck is om gheschieden.

116.

Maer al gheheel anders gaet dit alles te wercke, alsmen hier voor staen wil desen inwoonende sonde te wesen een quaetheydt die den mensche niet inwendich aenghebooren, 1 1 Rom. 7. 15. maer van buyten aenghekomen is,ende dat niet door natuere voort-gheteelt, maer door quade ghewoonte aenghenomen. Want dan en heeft men gheen oorsake altoos meer, om Gode, om Adam, of om die natuere onrechtelijck, maer wel om sich self alleen rechtelijckte beschuldighen. Dan machmen, ja dan moetmen inder waerheyt met ernst oprecht berou, leetwesen, ende wroeghen, ja oock vyantlijcken hate hebben van ende tot zijn eyghen bedreven sonden. Door’t dickmael pleghen, vande welcke dese inwoonende sonde gheworden is een habitus of ghestal-


tenisse oock kracht ghekreghen heeft, soo dat die ghewoonte nu als een tweede natuere, een daadt-vaerdigheydt heeft ten quaden, ende dan machmen oock inden Heere een vast opset maken om sulck quaet, dat niet natuerlijc is of door Adams sonde aenghebooren, maer onnatuerlijck, ende metter tijdt door quade oeffeninghe tot een inwoonder binnen gheslopen is, door contrarie oeffeninghe van deuchden, ende door afbreck van zijn voetsele (sondighen) allencxkens te vernielen, te dooden, 1 1 Mat. 12, 29 ende uyt ons te drijven inden macht van den stercksten, die den stercken zijnen wapenen nemen kan, 2 2 Philip. 4, 13 door welckx sterckinge d’Apostel Paulus alles vermochte.

117.

Dit houde ick in desen gheweest te zijn die eyghentlijcke sinne Pauli: ende achte dit te strecken tot eere van Gode ende tot saligheyt der menschen. Maer want ick wel voorsie dat u die sal mishagen, als wesende verbeelt met contrarie opinien. So wil ick ick hier stellen twee of drie ghetuyghen vanden Ouden dese materie handelende op hope of ghy door ’t aensien van henluyden Outheydt, te onpartidiger die meyninghe mocht na dencken: ende ten minsten siende met wien ick dit voorsz. mijn ghevoelen ghemeen hebbe, my des te min onvrundelijck daerom soudet handelen: Alsoo lese ick by Augustinum self als hy noch met besatichde sinnen sonder teghen anderen te twisten handelde, dese spreucke ick sie eenen anderen Wet in mijnen leden, etc. gheschreven te zijn als volcht:

118.

Hy Paulus seyt de Wet der zonden te 3 3 August. Expos. Quorum proposit exempla Rom. Prov. 45. wesen, het ghene uyt het welcke yemant, door die ghewoonte des vleeschs verwert zijnde verstrickt wert. Op een ander plaetse de selve Augustinus alluderende op desen sproken schrijft hy aldus: Want uyt die verkeerde wille is gheworden die onghetemde begeerlijckheyt ende int dienen van dese begeerlijckheyt, is de gewoonte gheworden, 4 4 August. Confes. lib. 8. cap. 5. ende als die ghewoonte niet en wort wederstaen, so is die nootsakelijckheyt gheworden, ende noch een weynich daer na. Maer nochtans was die ghewoonte strijdtbaerder gheworden door my tegen my, want ick willens daer ick niet wesen en wilde, was ghekomen, 5 5 Ibidem. ende wie soude met recht daer tegen seggen, dat rechtvaerdighe straffe den sondighende navolcht. 6 6 Augustinus de civitate Dei Lib. 12. Cap. Volcht noch, want de Wet der zonden, is die geweldigheyt der ghewoonten, daer door ghetrocken ende ghehouden wort het gemoet oock zijns ondancx, door die schulde, met welcke het willens daer inne comt, Item noch, want niemant en lijdt straffe om natuerlijcke ghebreecken, maer om willighe. Want die sonde of ghebreck, dat nu door die ghewoonte of al te grooten voortgangh uytghestreckt zijnde by na tot een natuere is geworden, komt dat het uyten wille sijn oorsprongh ghenomen heeft.

119.
By Theophilactum leestmen zin zijn uyt-

legginge op dese plaetse, oock dese woorden, 7 7 Theophil enarta ad rom. 7. 20 want hy (Paulus) ontschuldicht het wesen so der zielen, als het vleeschs vande sonde, ende leyt die somma van allen tot laste vande verkeerde werckinge ende wille selve: want daer hy seyt: dat ick wil: treckt hy die ziele uyten schulde: maer als hy seyt, soo en doe ick dat nu niet meer: beschermt hy ‘tvleesch vanden aenklacht. Wie ist dan die dat quaet doet? Voorwaer die wille die verkeert ende tot sonde ghewent is. Die welcke daer blijckt te wesen, niet uyt den Schepper Gode, maer uyt eenrehande beweginghe ende drijvinghe onses gemoets, ende onlancx daer na beschrijvende vierderleye wetten uyt Paulo seyt hy noch: Die vierde (Wet) is die, die inde leden bestaet dat is de wille genegen tot sonden ende door eenrehande ghewoonte bevesticht is tot een quade daetvaerdigheyt of behendicheyt des gemoets.

120.
Basilius Magnus die al mede een vande 8 8 Basilius Magn. in Psal. I. treflijckste Ouden is schrijft also, ende niet gheseten heeft inden stoel der Pestilentien, soude hy seggen van stoelen inde welcke onse lichamen rusten, wat ghemeenschappe heeft de zonde metten houte, soo dat ick van een stoel beseten zijnde gheweest van een sondaer, als van wat schadelijcx soude moeten vlieden? Of behooren wy te meynen dat die stoel hier gheseyt wort te zijn een stadighe ende vaste wandelinghe in een verkeert oordeel? Voor welcke stoel wy ons moeten wachten, want tot een oude sieckte des gemoets ende die oeffeninge des quaets, die door lanckduericheydt verhart is, nauwelijcx beteringe, ja veel eer gheen bekeeringhe is te vinden, so wy in veelen sien gheschieden, en een natuere wort verandert.

121.
Maer wat van nood eist my tot versachtinghe van u onmoet jeghen my te gebruycken menschelijcke tuychnissen, daer my die Goddelijcke overvloedich gereet zijn? door Jeremiam seyt God selve totten volcke also. Ist dat een Moorjaen zijnen huyt, 9 9 Jere. 13, 23 ende een Lupaert zijne vlecken mach veranderen, so moocht ghyluyden oock die tot het quade ghewent zijt, goet doen. 10 10 Jere. 30, 14 Seker hadden die Joden ‘tquade door ghewoonte, so en hadden zijt oock niet van natueren. Dat oock het dickmael sondighen een verharde ghewoonte der zonde maeckt seyt God door den 11 11 Eccles. 1, 15, selven elwaerts: om die menichte dijnre boosheyts willen zijn dijne zonden hart gheworden, daerom komet oock dat uyt sulcke verharde ghewoonte van zondighen worden verkeerde menschen: 12 12 Prov. 5, 22, die welcke (so de Predicker seyt) swaerlijc gebetert worden. Want als die Godloosen (so Salomon seyt) gevangen worden door heur eygen boosheyden, soo worden sy met die koorden heurder sonden verstrict, hier om raet hy datmen het gemoet des kints onderrechten sal in den wech die’t behoort te wandelē, 13 13 Prov. 21, 6, so en verstaet het die niet alst schoon al out wort, want die aengewende boosheyt valt ooc niet licht om verlatē: ‘twelc


nochtans gheschieden moet, sullen wy goet ende lidtmaten Christi worden. Ghemerct het oude quade leven ghestorven moet zijn, salt nieuwe goede leven in ons plaetse mogen hebben. 1 1 Ephe. 4, 12, Beyde en mogen sy niet levende in de mensche blijven. Daerom beveelt ons d’Apostel dat wy af sullen leggen den Ouden mensche na de oude wandelinge, dat’s niet gheseyt so ghy’t leert, na de aenghebooren verdorventheyt, maer na den ouden wandelinghe. Willende daer mede aenwijsen den oorsprongh des Ouden menschen in ons te wesen niet Adams sonde, so ghyluyden segt, maer onse eygen quade gewoonte, dese machmen ontleeren, maer natuere geensins. 2 2 August. Cont. Adi mant Manich. Dis. Cap. 5. Dat ick volgens des Apostels woorden dit seggen den Oude mensche te wesen, hebbe ick ghemeen met Augustino daer hy seyt: het selve vermaent ons d’Apostel dat wy afgheleyt hebbende die ghewoonte der zonden, dat is den ouden mensche, wy bekleet souden worden met het nieuwe leven Christi, ‘twelck hy den nieuwen mensche noemt.

121.

Daer hebdy u meyninghe in desen metten ghevolghe van dien moghen sien ontdeckt, voorwaer in mijnen oogen het schadelijckste venijn der zielen, soo om zijn soete aentreckelijckheyt, als om zijn dootlijcke verderfnisse, datmen mach bedencken. Ghy hebt mede moghen sien die openbare onwaerheyt van dien ende die redenen die ghy tot stijvinghe van dien innevoert sodanich te zijn, dat die noch al meest voor recht aengenomen wesende, noch van selfs u luyden op’t hoochste teghen zijn, ende dese uwe opinie self soo vernielen, datmen uyt die selve uwe bewijsinge het platte contrarie van uwe opinie vastelijck siet besluyten. Daer tegen meyne ick dat dit mijn ghevoelen (dat ick noch maer tot dat ick beter sie dencke te houden) niet ongeschicts, niet nieus, noch niet onwaerachtichs inne en heeft: maer aen allen zijden over een stemt mette Heylighe Schriftuere soo ghyluyden ende elck ’t selve daer teghen proevende sult moghen bevinden.

122.

Ick weet dat in my, 3 3 Ministers. dat is in mijnen vkeesche niet goets en woont, door het vleesch verstaende die natuere soose in haer selven wert aenghesien na den val, etc. Hier uyt besluyt ghy dat de mensch verdorven is van zijn Aert, so dat hy ‘tgoede schooren willende ende ‘tquade hatende, ‘tgoede niet konnen doen ende ‘tquade doen.

123.

Ghyluyden roept doorgaens dat de mensch 4 4 N. door die aenghebooren verderfnisse tot allen quaet sulcx is ghenengen, dat hy van natueren niet goets begeeren, veele min willen mach. Hier in desen onherbooren mensche (soo wy dat nu hier al mede door u selfs toelatinghe nemen) siedy het quade niet willen ’t welck goet is, ende ’t goede willen dat oock waerlijck goet is, ende dit uyt zijn natuere hem van Adam aedge-erft. Des ick my waerlijck moet verwonderen by u luyden niet eens ge-

Sien te zijn gheweest, dat dese dingen opentlijck strijden teghen sulcke uwe aengebooren quaetheyt ende verdorventheyt.

124.
Maer om te komen op dat woordeken vleesch by u daer vreemdelijck gedraeyt opte verdorven menschelijcke natuere, soude ick voor ’t eerste moghen die grofheydt van dat u misverstandt toonen daer inne, dat soo wel Paulus als die Corinthiers inden menschelijcke natuere die hy van Adam hadde, ‘twelck exempelen Godes waren, ende des Geests Godes, ende dat midtsdien in hem na de selve menschelijcke natuere, vryelijck al wat goets woonde, ten ware dan sake dat ick tot noch toe volghens uwe woorden dat het u ghelijck was, of men dese woorden gesproken te zijn name van een herborene ofte onherboorne mensche, ‘tselve met u ghenomen hadde vanden persoone eens onherborenen menschen, daeromme ick latende nu varen sodanighe ende veele meer andere derghelijcke redenen die ick soude weten te verhalen als ghyluyden die woorden in dit 7. Capittel ad Romanorum sout willen duyden, als by den Apastel van hem self ghesproken te zijn, kome tot mijn antwoorde hier op, als oft gesproken ware van een onherboorne. Alsoo vraghe ick hier of ghyluyden onder dese menschelijcke natuere na den val dat ghy seght by Paulum hier verstaen te zijn by ’t vleesch, meynt den gheheelen mensch inwendich ende uytwendich, te weten al dat h brenght van zijn moeders lichaem (soo’t Calvijn neemt) 5 5 Calvijn Comm. Rom. 7. 14 dan of ghy daer mede meynt alleenlijck het sichtbare vleesch met zijn aenkleven, te weten het lichaem, het eene deel des menschen sonder daer onder te begrijpen het onsichtbare deel, te weten het gemoet ende die ziele met alle hare krachten?

125.
Seghdy ’t eerste, te weten dat ghyluyden daer by verstaet den gheheelen mensche met beyde zijne voorsz. principale deelem: so blijct sulcx u beduydinghe op des Apostels woorden van dat daer niet goets altoos uyt aengeboorner natuere in soude wesen (swijge van woonen) openbaer onwaerachtich. Want in desen onherboren mensche (so wy hem nu nemen) was die Wet des ghemoets, die den wet zijnder leden die quaet was recht contrarie was, ende midtsdien oock goet. Dit was immers al wat goets. Maer was die inwendighe mensche niet goet? Die hadde een lust tot Godes wet, die te recht goet is: het moet voorwaer goet zijn dat een lust heeft tot het goede: wat segge ick van een lust alleenlijck? Hy wilde ‘tgoet, is ’t goet willen niet goet? Is het dienen metten gemoede den Wet Gods niet goet? Dat en mach immers niemant loochenen, so en machmen ooc niet, dat het quade te haten, goet sy. Dit dede hy alle na deninwendigen mensche, dit alles is goet ende oock goet ghedaen. Nadien daer dan sulck goet woonde in desen mensche int gheheel ghenomen na zijne menschelijcke natuere so die was na den val, so blijckt onwaerachtich de voorschreven uwe meyninghe op dat woort vleesch ‘twelck ghy hier seght by d’Apostel verstaen te zijn voor de voorsz. menschelijcke natuere. Want daer


Paulus seyt dat in zijnen vleesche niet goets en woont, blijckt hier uyt Pauli eyghen woorden, dat daer veel exelente goetheyt natuerlijck inne is dats meer dan woonen. Ick segge natuerlijck, overmidts wy dit noch al nemen gheseyt te zijn vanden persoone eens onherboornen menschen, inden welcken noch niet goets en mochte woonen, overmidts de wedergheboorte alsoo die noch in desen niet en is gheschiet.

126
Maer so ghyluyden dan oock het tweede wilde segghen, te weten dat ghy onder dit woort vleesch hier verstaet alleenlijck het sichtbare vleesch met zijnen aenkleven in manieren by my voorschreven, so dat daer sulcken verdorven aert ende natuere oock sulck quaet inne soude zijn, dat het macht soude hebben omme den inwendigen mensche te beletten het doen van’t ghewilde goet, ende het laten van’t ghehate quaet: so wederspreeckt u hier opentlijck die natuere vande wedergheboorte daer inne, dat die dan onherbooren ende onvernieut soude laten het eende deel des menschen, te weten het lichaem dat oock alleen quaet is, ghemerckt by ‘tgene hier vooren uyt Paulo is ghebleecken dat in d’innerlijcke mensche niet verdorvens is, niet quaets, noch niet altoos dat tot quaet genegen is. Maer ter contrarien alle dat oprecht, goet, ende tot goet genegen is, immers het goede wil ende ‘tquade haet. Want dat soude die innerlijcke mensche herbooren moeten worden, die van selfs goet ende onverdorven zijnde gheen vernieuwinghe noch wederbaringhe en behoeft, ende soude daer tegen onherboren blijven het sichtbare vleesch met zijnen aenkleven, die een verdorven aert ende natuere heeft, oock quaet is, ende daerom sonderlinghe der wedergheboorte ende vernieuwinge behoeftich syn soude. Dat luyt leelijck, ter contrarie blijcket inden aert der wedergheboorten, nadien niemant na den lichame herboren wort (soo’t Nicodemus eerst verstont) ende die geloovigen hier op aerden nich inden lichame levende herbooren worden ende zijn, dat wy niet na den lichame uyterlijck maer na der zielen innerlijc niet ut vleesch en bloet, maer innerlijck uyt het woort des levens ende uyten Gheest herbooren worden. Also soudet dan na u luyder seggen hier recht anders gevallen inde wedergheboorte: te weten dat het geen goet ende onverdorven is herboren, ende ‘tghene quaet ende verdorven is, niet herboren soude worden, dat waer verkeerdelijck ghehandelt.

127.
Daerom luyt al veel beter dat hier een ander onsichtbaer ende sondich vleesch by den Apostel verstaen wert, daer inne niet goets en woont, daer af ick hier voor oock ghehandelt hebbe, ende dat hy niet en meynt dit sichtbare creature, ‘twelck wy buyten alle twijfelen van Adam hebben, dat ghy vande ziele niet en moocht doen blijcken, welck sichtbaer lichaem oock gheen wedergeboorte van doene en heeft, oock niet herbooren en wort, alsoo’t onverdorven en goet is, d’welc nemmermeer en sondicht als wil noch gebiet hebbende, (maer die ziele met haren lusten, begheerten ende wille den welcken ‘tvleesch

als een dienstbode onderworpen is) over de selve zijn vrouwe, die ziele die als een Coninginne daer over so heerschapt ende ghebiedt na haren wille dat haer alleen die eere ende deuchde, oock schande ende zonde wort toegheschreven, ende niet het dienstbare onderdanighe lichaem van al datter deuchdelijck of zondelijck inden lichame gheschiet, daer mede dan u opinie vande verdorventheyt die aenghebooren is, al weder ter neder wordt gheworpen.

128.
Om dat ick nu hier mede wel verstae dat dit mijn ghevoelen van des lichaems verdorventheydt ende onschult u luyden sal mishagen, wil ick my in desen mede een weynich bekleden met eenige vande Oude Vaders op dat ghy u yver eer totten selven dan op my soudet moghen uyt-storten ende niet om yet daer mede te bewijsen, alsoo leeft men.

129.
By Cyrillium. En wilt daerom het lichaem niet beschuldigen, 1 1 Cirillus Catechesis 4. de corpore. want indien ’t lichaem oorsake is vande zonde: waeromme en sondicht het niet als het doot is? Leght een swaert ter rechter handt van een doode, ende daer en sal gheen dootslach geschieden. Want vleesch des gheens die onlancx is gestorven is alle schoonheyt afgeweken, ende en heeft geen begeerlijckheyt der Hoerderyen meer. Nadin dan het lichaem van sich self niet en sondicht so ist lichaem eenrehande werck-tuych der zielen, etc.

130.
Moetmen (seyt Ireneus) 2 2 Ireneus lib. 5. fol. 305. die waerheyt segghen, soo en besidt het vleesch niet, maer het wort beseten.

131.
Cyprianus schrijft: dat selve dat ick segge die affecten des vleeschs, 3 3 Cyprian. In prolo. De nat. Christ. segge ick oneygentlijck. Want dese ghebreken behooren totten ziele eygentlijck. Die ghevoelt, beweecht, ende leeft, den welcken oock die zonden wert toegherekent. Want haer is ghegheven die wille-keure, ende het oordeel, ende die kennisse ende die mogentheyt, door welcke sy vermach het quade te verworpen, ende ‘tgoede te verkiesen, want die ziele ghebruyckt het lichaem, recht als de Smit den Hamer of ’t Aenbeelt, waer op hy maeckt Afgoden van alreleye onreynicheyden, ende maeckt alreleye beelden der wellusten. Het vleesch en is gheen ingeefster vande zonde, noch geen versierder van boosheydt, noch ten schept die ghedachten niet, noch ten schickt niet watmen doen sal, maer ’t is een winckel des geests, die in’t vleeschs ende daer door alle wat hem lust handelt ende voortbrenght. Want dat het vleesch self onghevoelick is, sietmen als de geest daer uyt scheydet. Na welcx vertreck het vleesch als een overblijvende romp des verrotings ende hoop des poels nergens toe meer ghebruyckelic ofte nut is, want al watter gevoelt dat blijckt vreemt te zijn vande natuere des vleeschs, etc.
132.
Basilius Mangnus mede gelijcke 4 4 Basil. magnus de vita solita ria cap. 3. meyninghe hier inne hebbende schrijft ditte: die genegentheyden des lichaems zijn dan oock wel gheweldich, dat is soo indien dat


de redene ledich in ons is, maer indien dese heerschape, ende het roeder stiert, so zijn sy ghehoorsaem. Het lichaem en is derhalven niet te beschuldigen voor den genen die recht daer van willen gevoelen, want het betaemt na de uytlegginge des Goddelijcken woorts, dat die quade opinien der ghener die verkeerdelijck aen den lichame ghevoelen, wech-genomen worden. Want gelijck als (beminden) een goet paert is, ‘twelck hoe’t snelder ende vuyriger is van natueren, hoe dat het beter is, ende nochtans een Wagenaer ende bestierder van doene heeft, overmidts het redene dervende hem self niet en kan bestieren, als het dan zijnen ruyter ofte opsitter geware wert, so begint het zijn aert te ghebruycken, ist dan dat die wagenaer het paert bequamelijck bestiert. Soo sal hy dat tot zijnen ghemacke gebruycken ende hy sal behouden blijven ende ‘tgebruyck des Paerts sal alderbest blijcken? Maer beledet hy dat oock qualijc, het jonghe Paert aldermeest ende ooc ‘tpaert ghemeenlijck sal vande ghemeene wech afwijcken totten onweghen, ende sal by wijlen steyl af-geruckt worden met zijnen opsitter, ende sullen beyde door de Wagenaers versumelijckheyt ende onachtsaemheyt in gevaerlijckheyt gevoert worden. Alle sulcx moochdy oock verstaen vande ziele ende van’t lichaem, want het lichaem ontfanght oock zijne natuerlijcke beweginghe, niet ongeschickt noch verkeert, maer gheheel goede ende nutte tot eenighen dinghen. Maer het is sonder redene, op dat die ziele met het voordeel des redelijckheyts vereert soude worden. Ist dan sake dat die redene die beweginghen des lichaems betamelijcken schicket. Soo sal sy het lichaem bewaren, ende sy selve sal vry zijn van ghevaerlijckheydt. Maer indien sy des lichaems regeringhe versuymt, ende als met een slape beswaert zijnde des lichaem luyheyt die regeringe toe-laet: Soo sal’t lichaem als gheen redene hebbende van ’t rechte afwijcken, ende die ziele in ghelijcke verderfnissen vallen ende met sich verwerren, ende dit niet uyt eyghen quaetheydt, maer door der zielen versuymelheyt. Daeromme indien dat des lichaems ghenegentheyden onbetemmelijck waren door die ziele, so soude die schulde te recht den lichame ghegheven worden. Maer indien oock die genegentheyden des lijfs veelen menschen die vlijtich waren om d’selve te bedwinghen onderdanich zijn gheweest, soo is voorwaer oock het lichaem sonder schult, ende zijn dan oock te recht berispelijck, die ghene die’t vleesch als een oorsake des boosheyts pogen te beschuldighen. Maer die ziele is te beschuldigen om haer versuymelijcheyt, ghemerckt sy ghenoech begaeft is om die heerschappie over ’t vleesch te behouden. Noch die ziele heeft oock uyter natueren niet quaets in haer, maer sy wort door versuymelheyt des goets in’t quade ghestelt, want quaetheyt en is niet dan gebrec van deuchden.

133.

Daer moochdy nu sien dat dese oude soo weynich den lichame als den ziele yet quaets toe schrijven, maer niet dan goet sy. Dat’s wel verde van dese uwe opinie die haer beydē niet goet altoos toe-schrijft, maer alle quaet. Wat machmen oock ronder teghen u inghe-

booren quaet in ziel ende lijve segghen? soo verde ist dat dese ouden dese uwe opinie souden stercken: ende dat dit mijn gevoelen met desen ouden gants een zijnde nieu soude wesen. Sulcx vintmen oock in veele meer anderen (so my gedenckt) vanden ouden, welcker boecken ick niet en hebbe, ende onder anderen mede by Theophilaerum wiens weyninge ick hier noch alleen moet stellen, te meer, overmidts hy handelt die plaetse selve tusschen ons luyden nu in gheschille zijnde, die seyt aldus.

134.
Want hy en seyt niet dat het vleesch sulcx 1 1 Teophil. Enar. Inst. Rom. 7. 18. heeft ghedaen maer de zonde, dat is der zonden ghewelt, dat my verruckt heeft. Wat basschen sy dan die ’t vleesch beschuldighen ende vreemt maken van ‘twerck Godes? yemant sal vraghen: hoe dat d’Apostel seyt, daer en woont in my, dat’s in mijnen vleesche niet goets? Ick sal’t seggen na dien het blijct dat de mensche ghemaeckt is van twee dinghen, te weten van ziele ende van lichame, soo heerschapt een deser twee over d’ander, ende regeert, maer d’ander, te weten het lichaem is als een Slavinne onderdanich, daerom ist dat in’t lichaem niet en woont dat goet is, dat is het goet en staet niet inde macht des lichaems, maer inde macht vande ziele. Daeromme moet oock het lichaem nootsackelijck doen also wat die ziele besloten heeft om te doene. Ende dit en heeft sich niet anders dan of yemant seyde dat het niet en is inde Harpe, maer inden Harpslagher, datter een soet en lieflijck gheluyt ghegheven worde, ende dat (hy seyde) datmen sulcx niet toe en schrijft de Harpe, alhoewel sie het middel is daer door ende in het geschiet, maer hy sal betoonen dat de Harpslager sulcx doet, die de Harp na der konsten heeft gheslaghen, dat ghetuyghen die ende meer Ouden van’t Vleesch.

135.
Voorts voerdy inne den sproke Pauli, 2 2 Ministers. 1. Corint. 9. 16. houdende dat hy zijn lichaem onderworpt ende dienstbaer maeckt, omme daer mede te bewijsen dat hy noch eenighe verdorventheyt in hem hadde daer teghen hy noch gheduerichlijck moste strijden. 3 3 1. Corint. 2. 26.

136.
d’Apostel hadde gesproken hoe die luyden doen, 4 4 N. die daer kampen, tot vermaninge van de Corintiers, op dat syluyden mede hem self souden onthouden van alle dat henluyden in den loope der salicheydt mochte hinderlijck zijn, 5 5 Calvinus Comm. 1. Corint. 9. 27. Calvijn op dese plaetse comenterende leyt dat onthouden uyt, voor niet sat eeten en willighe af breck van wellustighe spijsen, te weten magherlijck ende soberlijck te eeten omme te rasscher ende te behendiger te moghen zijn in’t Campen, ende dit mijns bedunckens seer wel. d’Apostel voorts by die voorschreven ghelijckenisse den Corinthiers voorghestelt blijvende, trect die oock op zijn self, maer geensins in die meyninghe die ghy t’onrecht hier uyt neemt als of hy tegen zijn eyghen lichaem soude strijden. Neen, maer dat hy mede als een kamper teghen die wereldt ende mogende Potentaten zijn lichaem betemt ende in onderdanicheyt hout


om den Ezel zijnen Dienaer niet traech of wederspannich te maken door weeldige opvoedinghe. 1 1 Prov. 29, 21, Alsoo hielt hy zijnen lichamen door vasten, waken, ende stadighen arbeyt inden toom tot zijnen dienste, hem onthoudende van alle dat hem inden lope zijns Predick-ampts ende inden Camp zijnre aenstaende martelye hinderlijck wesen soude mogen. Dat en is nu geen strijden, maer heerschappen over zijnen lichame. Immers sonder vyantlijcken hate en mach gheen ware strijdt zijn, dese Apostel seyt self dat noyt yemant zijn vleesche heeft gehaet maer dat elck dat voet ende onderhout. 2 2 Ephes. 5, 30, So en heeft dā d’Apostel self oock zijnde vleesche niet ghehaedt. Dat’s dan wel verde van strijden, daer men arbeyt om den vyandt te wonden, te dooden ende te vernielen.

137.
Wat soude d’Apostel met zijnen vleesche (ick meyn ‘t lichaem) te strijden hebben ghehadt? seyt hy niet opentlijck self daer tegen? wy en hebben (seyt hy self) niet te strijden met vleesch of bloet, etc. 3 3 Ephes. 6, 12. Hoortmen hier d’Apostel neen segghende niet te ghelooven boven u luyden die ja daer toe seght? Hier seyt Paulus opentlijc van strijden. In u voortghehaelde sproke seyt hy niet van strijden, maer van betemmen, ende noch duydet ghy sulcx teghen zijnen eyghen voorsz. woorden op’t strijden teghen zijnen vleesche. Ick meyn immers dat ghy desen sproke plat neen segghende, teghen uwe duydinghe oock wel hebt ghelesen. Siet nu of ghy niet op een Zandt bouwet.

138.

Ghyluyden meyn ick dat oock wel gelooft dat Paulus Christus toebehoorde. 4 4 Galat. 5, 24, So hadde hy immers dan oock zijn vleesch (niet het goede sichtbaere lichaem) 5 5 Galat. 2. 19, 20. met zijnen lusten ende begeerlijckheyden al gekruyst was hy met Christo al ghekruyst, soo en leefde hy nu niet meer, maer Christus in hem, 6 6 Rom. 6, 2, leefde hy niet meer, so was hy self al doot ende gestorven, ende en mochte hy dan oock niet meer leven den ghenen die hy was ghestorven? 7 7 Gal. 6, 14, wien was dat? de zonde. Was ‘tvleesch met zijnen lusten ghekruyst, was hy den werelt ghekruyst, ende die hem, ende was hy den zonde ghestorven: teghen wie in sich self sonde hy noch eenen gheduerighen strijdt hebben ghehadt? tegen ’t gecruyste ende ghedoode vleesch ende sonde strijtmen oock tegen den dooden? wie mach aen eenen dooden te Ridder worden? Dat sy nu geantwoort op dit impertinens ende nul argument van Pauli, geduerige strijt jegen zijnen vleesche, welc woort ghy onrecht verstaende gy doorgaens tot u selfs verleydinghe misbruyckt.

139.
Ende voorwaer die vrome ende Godsalige 8 8 Ministers. wanneer sy haer recht ondersoecken, vinden noch by haer groote swackheyt, etc.

140.
In dese uwe bewijsingen vinde ick langer 9 9 N. so meer groote swackheyt. Ghy swackt nu oock merckelijck dat ghy ‘teynde ghenakende

voortkomt met swackheyi. Die is sonder twijfele noch wel inden kinderkens nu al uyt Gode herboren wesende, 10 10 1 Joan. 2. als die noch ghene doorstreden Jonghelinghen en zijn, die den quaden al verwonne hebben. Immers het waer monstroos dat die kinderken mannelijcke kracht souden hebben. Sulcke swackheyt is geen quaetheyt noch geen zonde. 11 11 Ephes. 4. 13, Leven sy lange ende bereyckens sy die mannelijcke Ouderdom Christi, soo sal die swackheyt verdwijnen ende kracht sulcx inde plaetse komen vande voorige swackheyt daer sy in ondervindelijcker waerheyt sullen verstaen 12 12 Phil. 2, 13, Phil. 4. 13. dat de selve God die in henluyden ghewrocht heeft het willen in henluyden oock sal wercken het volbrengen, ja dat zijt alles vermogen inden ghenen die henluyden sterckt, maer want van dit ondersoeck genoech is gheseyt, hier voor so wijse ick u daer, ende kome nu opten sproke by u voort gebracht tot bewijs, dat sulcke swackheyt den vroomen ende Godsaligen stadelijck by soude blijven.

141.
Cortelijck het gene dat Christus betuycht 13 13 Ministers. van zijnen Apostelen, dat bevinden sy oock in haer, te weten dat de Geest willich is, maer ’t vleesch kranck.

142.
Hier doedy self ‘tgene u hooft-scribenten 14 14 N. in anderen lasteren, dat heet den Splinter uyt een anders ooghe te trecken. Want Calvinus den Ro. Catholijcken spotlijck aentast om ‘tghene ghyluyden hier bestaet int leeren dat oock die vroomen (daer niemande uytsonderende) hem self noch altijdt in swackheyt vinden, 15 15 Phil. 4. 13, rechts of oock die mannen die’t alles vermoghen in Christo die hem sterckt, noch stadelijck inde kintsche swackheydt bleven. Dat heet immers te recht het volck in haer kintsheyt te houden, leest Calvinum in zijnen Commentaren Ephe. 4. 14. ende ghy sult daer vinden dit: hier by sietmen wat Christelijckheyt datter sy onder ‘tPausdom, daer die Pastoren so veeles y mogen arbeyden, om ‘tvolck in haer eerste kintsheyt te onderhouden. Dit seyt de man selve van anderen, die gheen vier regulen daer voor inde selve zijne gloose gheschreven hadde, dat wy in desen leven nemmermeer volmaecte mannen en moghen wesen. Voechde hem dan oock inden Ro. Catholijcken zijn eygen ghebreck te berispen?

143.
Hem volchdy na in dese zijne onbescheydenheyt, argumenterende met dese sproke in den rechten gront aldus. Sodanich als d’Apostelen warē int hoofjen, als Christus met waerheyt tot hemluydē seyde dat de geest willich is maer ‘tvleesch kranck, sodanich bleven syluyden daer na alle heur leven lanck, oock na dē Pincxterdach als sy den geest der waerheyt ontfangen hadde. Int hoojen waren d’Apostelen noch so kranck na den vleesche, dat sy anchxtelijck ende ontrouwelijck heuren Heere in den noot verlieten, immers dat Petrus vertsaecht zijnde voor een Maerte Christum zijnen Lieven Meester versaeckte, soo volcht nu dat d’Apostelen ja Petrus selve oock na den Pincx-ter-dagh


ende na ’t ontfangen des Heyligen gheests al heur leven deur (daer’t noot was) Christum verlieten ende oock namentlijc Petrus Christum versaeckte. Is dat niet een onbescheyden kindisch ende leelijck argument? heet dat de Heylighe Schriftuere recht ghebruycken? Voecht dat Leeraren van gantse gemeynten?

144.
Seght doch vrunden, hebdy dan niet ghelesen dat Petrus met zijn mede Apostelen voor den Phariseeyschen raet stonden daermen hem verboot meer te leeren inden name Christi? 1 1 Acto. 5. 29. daer en wa hy so kintsch, so swack, noch so versaecht niet dat hy als voormaels uyt vreese van een wijsken Christum lochende, gewisselijck neen, maer antwoort, namelijck ende vromelijck datmen meer schuldich is Gode, dan de mensche te ghehoorsamen. Dat bewijst hy metter daet ende predickt op staende voet desen Tyrannischen Overheyt, selve Christum in heur aensicht. Daer over werden sy gegeeselt ende scheyden verblijdende vanden raet om dat zijt waerdich waren te lijden om den name Christi. Waren Petrus met d’anderen hier noch kinderen, swac ende versaecht, merckt doch ten laetsten noch hier eens hoe jammerlijck ghy die Heylighe Schriftuere door uwe onbescheydenheyt misbruyckt. Wat doet dit u segghen nu tot bewijs vande aenghebooren verdorventheydt? Immers het is daer tegen, want die swackheydt ruymt, dat niet mocht zijn, waer zy aenghebooren.

144.

Indien de natuere des menschen van zijn 2 2 Ministers. gheboorte af goet is, ende gheneycht totten goeden, teghen ons ghevoelen, hoe komt dat ‘tselve hem niet en bewijst noch en vertoont vander jeucht op? hoe komt dat dese Schrift niet so wel beruycht dat het dichten des menschen herten goet is, als sy ghetuycht dat het het quaet is?

145.
Hier seghdy twee saken by ons nu al 3 3 N. volhandelt, namentlijck d’experientie ende ‘tgetuych der Heyliger Schrift, ende dit als twee groote ongeschicktheyden so ghy meynt, uyt mijn gevoelen volghende, ende sal des niettemin op elck noch wat seggen, 4 4 Marc. 10. 18 ende eerst vant ghetuych der Schriftueren, God is goet, dit getuycht de H. Schrift, God heeft de menschelijcke natuere inden mensche gheschapen, 5 5 Gene. 1. 31. die welcke oock als die Schepper goet was, want het was alles goet, dat die goede Gods ghemaeckt hadde. Dit ghetuycht oock de Heylighe Schrift.

146.
Het goede dat in Adam was door Godes Scheppinge was tweereleye, als een veranderlijck, ende een onveranderlijck goet, ende dat beyde in ziele en lichame. Veranderlijc in zijn ziele was zijn onwetenheydt (soo wel van’t goede als van’t quade) oock zijn onnoheyt ende vrede met Gode, die in hem veranderde in weten van’t quade in schuldigheydt ende twist tegen Gode, maer ‘tveranderlijck goet in zijn lichaem was jonckheyt, ghesont-

heyt, sterckheyt, ende vereeniginghe van het leven metten lichame, die in ouderdomme, in sieckte, swackheyt, ende doot mochte ja moste veranderen. Maer het onveranderlijck goet dat in Adams ziele was, dat was die redelijckheyt, begrijp ende memorie, ende int lichaem wast die menschelijcke uyterlijcke ghedaente van alder dieren gedaenten op sich self af-ghesondert wesende. Want dit goede maecsel in zijn ziele en was niet gestelt in Adams machte om te veranderen, gelijck hy door zijn onghehoorsaemheyt ende vrede met Gode, oock door onmate in sieckte, ende door roeckeloosheyt of vertwijfeltheyt zijn leven in een spoedighe doot mochte veranderen. Want dit is een onophoudelijcke schickinge Godes inder natueren eenmael gestelt, welcke natuere den mensch so weynich is onderworpen, dat oft schoon mocht zijn dat yemant tot zijn vrouwe inginge met opset om kinderen te teelen, diens sielen souden zijn onredelijck, of diens lijflijcke gedaenten souden zijn als Wolven, Leeuwen, Beeren, etc. soo en soude hy dat niet vermoghen, maer soude nootsakelijck die vruchten van twee menschen moeten wesen redelijcke mensche van menschelijcke ghedaente ende geen onredelijcke dieren soo verde daer door eenich verholen toeval der natueren selve van eenich ghebreck of anders gheen monstrum en worde geboren. Dit is buyten der menschen machte, ende en mach midtsdien de mensche niet veranderen die natuere.

147.

Dit aldus metten kortsten tot verklaringe mijnre meyninge alleenlijck gheseyt zijnde, kan licht daer uyt ghemerckt worden dat onse menschelijcke natuere door Adam niet heeft moghen verandert worden (al niet jeghenstaende hy in zijn siele eenighe veranderinghe hadde ghebracht) die doch door zijn toekeer to Gode weder int goede veranderde. Alsoo blijckt noch dat die menschelijcke natuere so onveranderlijck goet is ghebleven, dat die menschen natuerlijck hebben moghen volbrenghen des Wets inhouden, d’welck waerlijck het beste goet des menschen is, te weten onderdanicheydt Godes, maer want ick hier af voor ghehandelt hebbe laet ick dat daer. Na dien nu kenlijck is dat die natuere des menschen goet is, ende dat hy derhalven tot goet is genegen, dats tot salicheyt: (wat mensch is niet van natueren tot salicheyt ghenegen?) 6 6 Rom. 2. 14. soo en wast van gheen noode inde Heylighe Schrift meer daer af te stellen dan daer doorgaens wel af staet ghetuycht, als namentlijck Rom. 1. 20. Rom. 2. 15. 16. Matt. 7. 12. etc. Job1. maer gaf meer redens om betuyghen dat so edele Schepselen Godes sich ongheschickter draghen teghen Gode, dan die redelijcke Dieren. Dit was vertellens waerdich als een schandelijck misbruyck van soo Edelen gaven Godes. Die daeromme ooc daer over so hertelijcken klaecht doorgaens met verhael vā zijne groote weldaden ende met verwijtinghe vander menschen moetwillighe quaetheyt. Ja die oock den Hemelen ende aerde klaecht met gelijckenisse van Osse ende Esel die heuren Heere ende heurs Heeren krebbe, 7 7 Isai. 1. 3. Jerem. 8. 7. ja


oock vanden Oyevaer, Tortelduyf, ende Swalue die heuren tijdt kennen: maer dat die menschen heuren Schepper Godt noch zijn oordeelen niet en kennen, dit quaet, dese onachtsaemheyt, ende dese ondanckbaerheyt is wat sonderlincx ende teghen reden, daerom is hier af te weten zijn natuere wesende, soo veele verhaels inde Heylighe Schriftuere: daer’t ander, te weten dat een goet schepsel ten goeden gheneghen is niet seltsaem noch vreemt, maer redelijck is, ende minder af wert verhaelt.

148.

Maer beroerende ‘tanderdeel van u seggen, te weten hoe komt dat sich in niemanden van der jeucht op en betoont dat hy tot goet is geneghen en staet niet my toe, maer u staet dat toe te betoonen, want ghy wilt seggen dat sulcx noyt in yemanden gheschiet is, oock in niemanden gheschieden en mach. Dus moste ghy dat bewijsen, ick vraghe hier weder hoe komt dat de mensche soude mogen zijn ‘tgene God niet en wil dat hy is, ende niet ‘tghene God wil dat hy sy? My ist onmogelijck om ghelooven dat de mensche wesen mach ‘tgene Godt den mensche verbiet, ende zijn wille niet en is, maer dat de mensche niet en soude moghen wesen ‘tgene dat God ghebiet ende zijnen wille is dat die mensche soo soude wesen, te weten van joncx op gheneycht te zijn ten goeden.

149.

Wat seltsaem gheschiedt, dat gheschiedt noch al. Immers het gheschiet al dat by wijlen klare sproken der Heyligher Schriftueren schijnen te houden, 1 1 Genes. 6. 5, als of dat niet en gheschiet, also seyt de Heere dat alle de ghedachten der herten ten quaden 2 2 Genes. 8. 21. streckte tot alle tijdt: dat’s wat meer dan dat die sinne ende ghedachten des menschen herte ten quaden gheneycht is vander jonckheyt af. Noch waren alle menschen daer niet onder begrepene, hoe veele te min hier onder. Want Noe was rechtvaerdich ende volmaect, ende wandelde met Gode, by den welcken hy oock ghenade van’t. Mocht die ghedachte des rechtvaerdighen Noe dan oock altijdt ten quaden strecken? Dat sal niemant segghen. Waren dan niet alle menschen begrepen onder die sproke, daer wel uytdruckelijck staet van alle ghedachte des herten ende altijdt: waerom niet daer, daer niet en staet alle sinnen ende ghedachten oock niet alle tijdt?

150.

U opinie brenght mede, die wildy oock stercken, dat alle het dichten des menschen herte quaet is ende dat niemant vander jeucht af gheneycht is ten goeden. Daer teghen ghetuycht de Heylighe Schrift tot vele plaetsen (‘twelcke ghy wat min dan omsichtelijck loochent) sulcx daer onlochbaerlijc ende opsedt goed is gheweest vander jonckheyt aen. Lie-

ve wat betuychde die Godvruchtighe kuysheyt doch anders in die aenghesochte jonckheyt a Josephs, 3 3 a Gen. 39. 12 b 1. Reg. 2, 26 c 3. Reg. 1. 8 2. die Heylige kinsheyt b Samuelis die Gode ende den mensche behaechde, die barmhertighe vreese Godes c Abdye van zijn kintsheydt af, kinsheyt staet daer dat wel een trap naerder is dan jonckheydt, ja oock van zijn moeders buyck af (men machs niet voorder nemen) 4 4 d Job 31. 18. was d Job barmhertich soo zijn segghen uyt wijst, dat die barmherticheydt met hem op wies vande kintsheydt af , ende datse met hem uytghegaen is van zijn Moeders lichaem. 5 5 e Para. 34. 3 f Act. 26. 45, g Tim. 3. 15 h 1. Tim. 4, 12. e Josias noch een kint zijde socht de Heere, f Pauli roemt zijnen wandel voor Agrippa van zijnder jonckheydt af. Ende g Timotheus was gheoeffent van zijn kintsheyt op inde Godlijcke Schrift, daer uyt hy oock een h jonckheydt hadde die niet verachtelijck was. Alle welcke voorschreven voornemens, opsetten, gheneghentheyden ende oeffeninghe soo vande jonckheydt als vande kintsheydt, ja oock vande gheboorte af, het jeghendeel van dit u wederschriftelijck spreken klaerlijck betuygen, oock mede daat ghyluyden meer vrymoedicheydts dan omsichtigheydts ghebruyckt in u schrijven, ende boven alle ditte noch dat den mensche sulcke quaetheydt, sondigheydt, ende verderfnisse als ghy leert van Adam niet en is aenge-erft of aenghebooren.

151.
Ten alderlaetsten arbeyt ghy om te bewijsen dat noch alle menschen of sy noch schoon in hare inghebooren goetheydt ter Wereldt quamen, die daer komen tot het gebruyck haers verstants van sulcke goetheyt af vallen. Hier toe allegeert ghy eenighe sproke Pauli, ende een sproocke Joannis, ende meynende daer mede wel bewesen te hebben dat gheen mensch tot zijn jaren opwassende d’eerste onschult behout. Vraechdy my of het onmoghelijck is dat die goet ghebooren mensche goet blijve. Dan of die boosheydt die door navolginghe komt grooter is dan die aenghebooren goedtheydt, soo dat niemant die behouden kan? Segghende voorts: wat seeckerheydt ghy doch hier van? Daer op besluyt ghy, segghende: so veele als ons aengaet wanneer wy mette Heylighe Schrift bekennen dat alle natuerlijcke menschen sondaren zijn, ende de verdoemenisse weerdich, soo besluyten wy daer uyt, dat alle menschen en verdorven natuere aen haer hebben, ende in sonden ontfangen ende ghebooren zijn.

152.

Die sproocken uyt Paulo hier toe gheallegeert zijn soo gheheel impertinent, dat ick die gheen antwoordens op dit u voornemen mach gheweerdighen, te min noch hier, ende dat die noch ghehandelt sullen worden tusschen ons (ghevet de Heere) int stuck, hoe verde de mensch Gode in desen leven mach zijn onderdanich. Die sproke uyten brief Johannis: heeft even so veele schijns om te bewijsen dat alle menschen niemandt uytghenomen gesondicht hebben, so die woorden


ten eersten aensien schijnen met te brenghen (dit bekenne ick) als om te bewijsen dat geen mensch op aerden is die Christum kent. Desselfs Apostels woorden houden, die daer seyt dat hy hem kent ende zijne gheboden niet en hout, die is logenachtich, , ende die waerheyt is in hem niet. Want ghyluyden opentlijck leert, dat gheen gheloovighe hier ter werelt die gheboden Christi hout. Moste daer uyt oock niet nootlijck volgen dat ghyluyden self noch niemant op aerden Christum en kent? dus stelle ic hier die twee sproken tegen malkander in dat deel.

153.

Voorts op uwe vraghen soudet den laetsten oock immers ten minsten wel eenmael gheoorloft zijn my, die gheen Leeraer van eenich ghemeynte en ben, my te behelpen met het ghene ghyluyden leeraers zijnde van ghemeenten niet en schroomt doorgaens u te behelpen, mijne onwetenheydt te bedecken, Vraechdy wat? met u luyder ghewoonlijcke uytsluyp vande verholen oordeelen Godes. Wat soudet dan meer zijn dan ick mijn onwetenheyt hier in dese sake teghen den uwen stelde? Want ick sie dat ghy int minste niet en kont bewijsen waer te zijn ‘tgene ghy wanende sekerlijck te wesen ende gantse ghemeynten leert met u Catechismo. Wat behoefde ick my te schamen die belijdinghe van mijn onwetenheyt op dese uwe vragen? met sulck mijn belijden van mijn niet weten, en waer dan noch ’t ghene ghy waent te weten gheensisn bewesen. ’t En volcht niet of ick sulckx niet en wist dat daerom u sake die ghy niet Schriftelijck en bewijst, waer soude moeten wesen. Het mach ons aen wederzijden verholen zijn. Want dat ickx niet al (ja al (ja seer luttel) weet bekenne ick gaerne, maer daer by en waer’t niet verboden een ander te weten.

154.

Maer wat soudy segghen of ick u luyden 1 1 Besa Confes. fid. Cap. 3. sec. 8. op dese uwe vraghen antwoorden metten woorden Besa self? Ick meyne dese dat de mensche moste afvallen van zijne suyverheyt ende volkomentheyt, dat’s ‘tinhouden of titule: volcht voort. Het is oock nootsakelijck gheweest dat de mensche in sulcker wijse soude goet geschapen zijn, dat hy niet te min der onghestadicheyt onderworpen soude wesen, ende oock door zijn schult van desen trap der volmaecktheydt vallen: want ware die sonde also inde werelt niet ghekomen, soo en soude God soo veeles toffe niet vinden, noch om zijn barmherticheyt te betoonen, salichmakende de ghene die hy tot de salicheyt verordineert heeft, noch om te verklaren zijne rechtvaerdicheyt, verdoemende de ghene die hy verordineert heeft tot die verdiende straffe haerder sonden.

156.

Seker so ick sulcx seyde, soo ware u vrage volkomelijck beantwoort, immers teghen u luyden die Besa ongaerne die oneer soudet doen, van hem te wederspreken in zijne fundamenten die hy stelt van zijne ende uwe opinie vande Predestinatie Godes, ende dan

soude ick hier uyte moghen segghen alsoo. Heeft Adam van zijne suyverheyt ende volkomenheyt moeten (dats nootsaeckelijck) af vallen om Gode stof te gheven tot betoninghe van zijn barmherticheyt ende oorsaecke oock alle Adams afkomste onnosel ende goet ghebooren zijnde oock heeft doen vallen ende doet vallen, als sy tot heure jaren opgewassen zijn om Gode stoffe te geven als boven. Ende dit waer gelijckformiger die geopenbaerde rechtvaerdigheyt Godes, dan dat sy alle door Adams, ende niet deur heur eygen doen ende sonde van Gode af-gevallen souden zijn gheweest, ende verdoemens waerdich so gheluyden dat leert. Want in deser wijsen souden wy alle mede als Adam vrye macht hebben (so dese woorden Bese wel inden schijn maer niet inder waerheyt mede brengen) omme staende te blijven, ende souden dan alsoo mede altsamen door onse eyghen schulde vallen, ‘twelck contrarie valt met dese uwe leere vanden aenghebooren quaetheyt ende sondelijckheyt, also wy dan alle in Adam buyten onse schulden al ghevallen zijn ende soo quaet dat wy nootsakelijck moeten sondigen, ende midtsdien niet ons eygen maer Adams straffe schulde ende zonde moeten dragen, ‘twelck so weynich luyt tot Gode eere, dat ghyluyden de selve niet wetende te verantwoorden metten ghetuychnissen der Heyliger Schriftueren, doorgaens ghenootsaeckt wort u te schuylen inde verholen oordeelen Godes.

157.

Maer dit en is my niet noodich in desen soo ghyluyden nu sien sult moghen aen’t stellen van dit u argument in zijnen leden: wat allen natuerlijcken menschen niemande uytgenomen ghemeen is, dat is henluyden aenghe-erft, allen natuerlijcken menschen ist gemeen dat zy zondaren zijn, ende der verdoenisse waerdich: Daer uyt blijct nu dat allen natuerlijcken menschen aenghe-erft is dat sy sondaren zijn ende der verdoemenisse waerdich. Soo staet u bewijs-reden in zijn gront na mijn beduncken. Laet ons nu ondersoecken of dit u bewijs oock waerachtich is. Daer toe segh ick uyt dit u bewijs also: Wat allen natuerlijcken menschen aenghe-erft is, dat is oock aenghe-erft Adam die mede een natuerlijck mensche was. Allen onnatuerlijcken menschen is aenge-erft, dat sy sondaren zijn, ende der verdoemenisse waerdich. Soo volcht nu vast uyt dit u bewijs dat Adam aen-ghe-erft was dat hy een sondaer was, ende der verdoemenissen waerdich. Sal dit waer zijn, soo is oock waer dat Adam gheen Sondaer of der verdoemenissen waerdich en is gheworden door zijn eyghen sonde, maer door yemants anders sonde vanden welcken hy die, als wy van hem, ghe-erft hadde. Siet soo was Adam mede al voor zijnen valle een sondaer ende der verdoemenissen waerdich.

158.

Ende dit ghevolch of dese collectie 2 2 Calvijn Comm. In Ioa. Cap. 3. 6. f . 649 soude eenichsins over een stemmen met dese woorden Calvini, want dat alle menschelijcke gheslachte verdorven is ghe-


weest in den persoone van Adam alleen, en is so veele niet voort ghekomen uyt de generatie als uyt die ordonnantie Gods. Ende dit komt oock fijn over een met het naestvoorgaende segghen Beze, oock met sijnen woorden op een ander plaetse tselve wat beter uyt-druckende, ende houdende aldus: Godt heeft den Mensche gheschapen oprecht ende onnoosel, ick kent, ende dat nochtans ten verderven.

159.

Soo moetmen nu niet meer den armen ende onschuldighen Adam de schulde van dese onse verdorven natuere op-legghen, maer daer mede gaen totten rechten wortel ende oorsprong van sulcke onse verdorven nature. Wie sal dit, nae’t segghen van dese uwe Hooft-Leeraeren beyde, doch anders wesen dan die ordonnantie Godes, so Calvijn wat bedeckter seyt, of (om dien wortel oock te hebben) Godt selve (uyt wien die ordonnantie komt) soo Beza vrymoedelijck ende plat uytspreeckt, ende dese uwe leere soude moeten strecken tot Godes Eere? Isser schult daer door dese Erf-zonde op allen Menschen komt, by wie sal die wesen? By Adam, die als een mensch sulcken Almoghende Godes ordonnantie noodtsakelijck moste lijden, als dies niet en moghte wederstaen? Of by Gode die self gheordonneert, ende met Almoghende schickinghe ghewilt heeft dat dese onverschulde straf op Adam ende al’t menschelijcke gheslachte legghen soude?

160.
Is dan sulcx oock waer (ick laet die schandelijcke Eere die men den barmhertighen Gode met toe-dichtinghe van sulcke felheyt jeghen sijnen naeckten woorde toeschrijft varen) soo moet daer uyt blijcken waerachtigh te wesen, dat Adam dese Erf-zonde self al hadde voor sijnen valle, so ick mede uyt Calvinus Leere betoont hebbe. In’t Boecxken van de toelatinghe ofte Decrete Godes, soo oock mede vast volght uyte woorden van uwen Catechismo, houdende dat die Menschelijcke natuere ghezondight hadde. Want dit zondighen van de Menschelijcke natuere moste dan gheschiedt sijn, voor of nae, of in Adams zonde. ’t En moght daer voor niet gheschiet sijn, want Adams zonde was d’eerste zonde, die by den mensche of in de menschelijcke natuere gheschiet is. Nae Adams zonde en moght die menschelijcke natuere niet dese eerste zonde doen, want die was doen al gheschiet. So ist dan gheschiet in Adams zonde, is dit waer soo heeft niet gezondight Adam, maer die menschelijcke natuere. Dit sijn oock uwe eyghen woorden, ende dat volght oock wel na u leere, want op die hoort het bederven te komen die daer zondight, ende dan soude die menschelijcke natuere, als selfs ghezondight hebbende, oock te recht self bedorven sijn, ‘twelc anders met Adam niet voeghen en wil. Ghemerckt Adam zondighende hem self bederven moghte, maer niet ons allen ende noch veele minder die menschelijcke natuere. Wat nu gheschiet uyt natuere, dat geschiedt niet uyt willekeure of vrywilligh, maer noodtsakelijck, ende onvermijdelijck,

ghelijck een Wolf uyt sijn Wolfssche natuere nootsakelijck daer hy hongherigh Schapen bekomt, die selve verscheuren ende verslinden moet. Adam hadde dan al voor’t zondighen een verdorven of quade ende zondelijcke Natuere in hem, daer door hy onvermijdelijck moste zondighen. So hebben wy dan dese Erf-zonde ghemeen met Adam, diese oock al voor sijnen val hadde, ende dit niet uyt Adams vrywilligh doen, maer uyt die onvermijdelijcke quaetheyt, die daer was in sijn menschelijcke natuere, door Godes Ordonnantie. Luyt dat al wel?

161.
Alle welcke leelijcke stucken ick waerachtelijck gheloove u meyninghe niet te sijn, ende oock wel weet dat ghylieden ongaerne sullet willen bekennen, maer ick moet vast ghelooven sulcx nootsakelijck te volghen uyt de voorsz. uwe Cathechismi, ende uwer hooft-Leeraren leere ende schrijven, welck u schrijven alt’samen niet altoos en doet tot bewijs van sulcke uwe aenghebooren verdorventheyt. Daer ghy noch ten laetsten so spotlijck vraeght, wanneer die menschen af-vallen, hoe veele Jaren zy heure aen-gebooren goetheyt behouden, ende op wat Jaer of Dagh sulcken af-val der bejaerden gheschiet: Antwoorde ick met rechten ernst dat het dan geschiedt, als de mensche toestemt eenighe valsche opinie, hem door Ouderen, Schoolmeesteren, Voedtsters, of Speelghenooten inne ghebeelde sijnde: Yemandt segghe my wanneer, ende op wat Jaer, Dagh, of uyre sulck toestemmen eenigher valscher opinien eerst in hem gheschiede, ick sal hem segghen wanneer sijnen af-val eerst gheschiede. Cleyne ghebreecken werden niet licht ghemerckt by den cleynen noch cleyn van verstant wesende. Die ghebreken wassen ende nemen toe met die ghewoonte ende op-wassinghe des Menschen. Doch en schijnt Augustinus van alder Menschen zondigen met u niet te houden, daerom hy seyt niet seer vreemdelijck also: 1 1 August. De Genes. contr. Manich. lib. ij. Cap. Maer die redene betemt ende bedwinght noch by wijlen wel mannelijck oock die beweeghde begheeerlijckheydt, ’t welck gheschiedende, en vallen wy niet in de zonde. Maer worden als met eenighe worstelinghe gekroont. Maer is dat die redene bewillicht ende voorneemt te doene ’t ghene die begeerlijckheyt heeft beweeght, soo wort die Mensche van alle het salighe leven, als van den Paradijse uyt-ghedreven.

162.
Teghen u segghen dat zy alle zondighen als zy tot haer jaren komen, leestmen datter Kinderen moghen sijn, 2 2 Ezech. 18, 14 jae datter oock sijn (ghemerckt Godt niet en spreeckt te vergheefs) die heurder Ouderen zonde ziende den Heere vreesen, sulcks niet en doen, maer barmhertigheyt hanteren, onrecht mijden, ende in Godes gheboden wandelen, dese en zondighen immers niet. Sodanighe Godtvreesende Jonckheyt stelle ick teghen u ghedichte experientie met die menighte der Exempelen met der gheenre die van der Jeught of, ja van de Kintsheyt op den Heere ghevreest, ende in sijne gheboden ghewandelt hebben ghehadt, soo ons ghetuyght de Heylighe Schriftuere by my al onghelijck


meer gheldende dan uwe onsekere ramingen. Dient so onmoghelijckis te weten (alst Elias was) wat in den anderen, swijghe in allen anderen Menschen, niemanden uyt-ghenomen, gheschiede. Ende segghe noch voor’t laetste, boven dien op dese curieuse vraghen also. Inden eersten ist niet meer te verwonderen of wy schoon al vielen dan’t was van Adam. Ghemerckt wy ’t quade Exempel meest al hebben van onse Ouderen, ’t welck hy niet en hadde. Maer dit soude wat wonders sijn, dat ghy ons allen beter soude willen hebben dan Adam die uyt Jeughdelijck onverstant is ghevallen, die immers gheen Erf-zonde altoos (alsmen waerheydt wil spreecken) in hem en hadde: Wat wonder ist dat wy mede onnoosel sijnde als hy, oock als als hy uyt Jeughdelijck onverstant, sonder alle Erf-zonde vallen, soo moet ghylieden nu immers hier oock uwes ondanckx bekennen een quade bewijs-reden te sijn dese daer op ghy so vast steunt, te weten: nadien alle menschen in haer Jeught zondighen, soo blijcket immers, dat het door een aengheboren quade natuere is ende Erf-zonde. Want dan sal ic seggen, Adam zondighde mede, ergo door een quade aen-ghebooren natuere ende Erf-zonde. Is dat valsch, so is de voorschreven uwe bewijs-reden onwaerachtigh, ende so volght datmen mach zondigen sonder aenghebooren quade natuere ende Erf-zonde te hebben, so in Adam is ghebleken. Nadien nu Adam, die so oprecht ende goedt was van Gode gheschapen, sonder quade natuere ende Erf-zonde te hebben, ghezondight heeft.

Wat wonder ist dat wy dat oock sonder quade natuere ende Erf-zonde in ons te hebben sondighen? Of wildy ons beter maken dan God Adam heeft ghemaeckt?

163.
Het behoort ons immers met meerder redene na ‘tghetuych des Schriftueren genoech te zijn, dat wy alt’samen in ghelijcke state zijn ghestelt als Adam was voor zijnen valle: 1 1 August. de Gen. cont. Manich. Lib. 2. Cap. 14. dan dat wy beter ende vaster conditie soudē hebben dan hy hadde voor zijnen val in hem self ende voor zijn opstaen in Christo. Dit verstont Sint Augustijn selve wel al schrijvende vanden val Adams, seyt als volcht: alsoo en wert nu oock in elck onser niet anders ghehandelt, als elck vervalt inde sonde, dan daer doe gheschiet is, hier in en is niet ongheschickts altoos: maer over uwe zijde zijnder so groote menichten van ongeschicktheyden, dat ghy u daer gheensins en weet uyt te redden, also ghy over al benaut zijnde, overmidts u lasterlijcke sententien teghen die naeckte gherechtigheyt Gods ons in zijne Heylighe Schrift gheopenbaert, u telcken moet doen loopen verberghen in het duyster sluyphol van uwe versierde onschriftelijcke ja teghen Schriftelijcke rechtvaerdicheyt Gods die ghy seght verhoelen te wesen ende sodanich dicht, datse opentlijck strijdet teghen die rechtigheyt Gods inde Heylighe Schrift gheopenbaert, ende alsoo Gode maeckt strijdich in sich self, met zijnen twee verscheyden rechtvaerdigheyden d’een plat anders zijnde van aert dan d’ander.

Cort Besluyt.

Daer hebdy nu vrunden mijn gevoelen van u geschrift tot verantwoordinge uwes Cathechismi my behandet, waer inne ghy moocht sien dat om sulcken hoochwichtighen sake op te bouwen, al een vaster gront, dan ghy hebt, noodich is. Overmidts ghyluyden noch niet en hebt konnen voort brengen eenen eenigen klren of vasten spreucke uyte gantse Bibele, die daer vermach uwe opinie vande Erf-zonde (so u Cathechismus ende ghyluyden die leert) waerschijnlijck veel minder vast te maken. Gemerckt die spreucken by u tot sterckinge voort-ghehaelt van dese uwe opinie, die selve soo krachtelijck ommestoten dat ghyluyden doorgaens met u eygen weer leelijck zijt geslagen. Hoe ghy oock mede u sake in plaetse van helpen jammerlijck verargert, met u bekledinghe vanden Vaderen, Concilien, Outheyt ende ghemeen gevoelen, daer mede ghy voort komt jegen soo groote menichte, eendrachtige, naeckte ende klare getuychnissen, der Godlijcker Schriftueren, teghen uwe opinie zijnde, en sal oock niet commerlijck vallen om te mercken, voor den ghenen dien kont is dat ghyluyden opter Vaderen, opten Concilien op’t Oudtheyt, ende ghemeen gevoelen niet altoos en acht, maer die spotlijck veracht, daer sy u teghen zijn, ende daer by verstaen dat ghy u wel wachten der selver autoriteyt te ghebruyken, by al dien

Ghy eenigen middel saecht om dese uwe opinie te bevestenmet ghewisse ghetuychnissen der Heyliger Schriftueren, ‘twelck ghy self wel merckende niet te zijn in uwer machten u bestaet te behelpen met plaetsen niet altoos ter saken dienende: maer met byvoechselse (so ghy dat oock wel saecht van een Fides implicita. Dat’s van een bewimpelt gheloove: om ons Vroet te maken datmen u segghen, al en verstaetmens niet, so vast als Gods woort behoort te gelooven. Ende na dien ghy selfs wel verstaet sulcx een slappe hulpe te wesen, als noch wat te vroech zijnde, also ghy selve dat selve noch teghenwoordelijck scheldet in den Roomschen Catholijcken, soo poochdy dese uwe vallende opinie te stutten mette vermomden balcke van een blinde experientie, dese schroomdy niet te velde te brenghen teghen so menichvuldighe klare getuychnissen der Godlijcker Schriftueren, nemende tot u hinderhalt twee gheraeybraeckte sproken, een uyt den Apocrijph Syrachs, ende d’ander uyten Philosophie Ciceronis, wat soude sulcx doch anders te kennen gheven, dan dat ghy u siende gheen seeckere getuygen te hebben inde Heylighe Schrift, u opinie poocht staende te houden met menschelijcke vernuft? Dit alles en mach u luyden niet verholen blijven wildy maer sien. Soo moochdy hier oock licht mercken dat my het toestemmen van sodanighe uwe ydele bewijsenghe uyte


welcke selve ick noch doorgaens krachtelijck bewijse, dat dese uwe Leere vande Erfzonde ydel is, so gheheel onmoghelijck is: als my onmoghelijck is toe te stemmen die grove leelijcke ende lachterlijck ongheschicktheden, die nootsakelijck uyt u luyder eyghen woorden (soo door dit mijn geschrift onlochbaerlijck op seer veele plaetsen vastelijck is ghebleken) moeten volghen, te weten tyrannische felheyt des Barmhertighen, strijdige twistigheyt des envuldighen, spotlijcke zotheyt des alwijsen, ja onrechtvaerdigeyt, gierigheydt ende bedrieghlijckheydt des rechtvaerdighen, gaef-rijcken, ende ghetrouwen Godes. Ende boven sulcks noch die schandelijcke vercleyneringhe van onsen Hoogh-waerden Heylant Jesus, rechts of die niet en hadde vermogen te ghenesen ’t ghene door Adam, schoon al ghewoont moghte sijn gheweest, ende sijn ghenade niet so veele krachts om die menschelijcke natuere te salighen, als Adams zonde om die te verdoemen en hadde ghehadt. Wie soude doch sulcken monstreusen opinie, swangher met sulcken menighte van soo grouwelijcke monstren konnen toestemmen met goeder conscientien? Ic voorwaer gheensins. Ten ware dan sake dat ick eerst ende al vooren toe-stemden den Libertijnschen wortele van dese uwe opinie, ende voorts die vruchten van dien, sonder alle onderscheyt, als een onreyne Zeughe, wilde inslocken, daer voor my die barmhertige Godt wil behoeden. Des niet te min bekenne ick ongenootsaeckt opentlijck, dat ick dit stuck vande Erf-zonde, soo men die n leert, niet grontlijck en verstae (och of dat alleen mijn onverstant ware?) so overmits die verscheydentheyt der opinien daer af zijnde, als oock mede, dat ick gheen seeckere ghetuyghnissen daer af in de Heylighe Schrifture en vinde. Ende dit wast oock dat my soo gantsch ongaerne dede bewillighen in de handelinghe van dit stuck van de Erf-zonde. Also mijn ernstlijck voornemen was met u te handelen van’t Ketter-dooden, ’t welck ghy voor recht hout, ende ick wist te moghen bewijsen dat het wederschriftelijck is ende LAnt-verderflijck. Maer ziende dat ghy hier gheensins, ende immers aen die Erf-zonde wilde, hebbe ick, niet sonder groote redene my beweghende, u daer inne ghevolght, ende sulcks inne vermoghen, als ghyluyden hier inne verneemt. Sonder nochtans dat mijn voornemen oyt was, oock nu gheensins en is, om die meyninghe der Ro. Catholijcken, of der Confessionisten, of der Broederen in dit

stuck voor valsch te oordeelen (soo ghy my t’onrecht opdicht) maer alleenlijck omme na dat u luyden sulcks belieft hadde, des Catechismi, ende u luyder opinie van de Erf-zonde te toetsen opte Heylighe Schriftuere, ende of die soo houdt als ghyluyden leert te ondersoecken. Dit hebbe ick nu gedaen, ende bevinde, om waerheyt tot u Lieden (die u self Leeraers der waerheyt acht) te spreken, dat die Goddelijcke Schriftuere het platte jeghen-deel leert, van uwe opinie. Maer want ick uyt ondervindinghe weet, dat ick dickmael ghedoolt hebbe, daer ick meynde recht te gaen, ende daer by verstae dat ick oock hier erghens mach ghedoolt hebben, buyten mijn weten, soo hebbe ick in dese doorn-stekelighe Disputatien met twijffelijcke voeten willen wandelen, sonder yet in allen desen te willen besluyten, anders dan dat ghyluyden uwe opinie daer van in’t minste niet en bewijst mette Heylighe Schrift. Maer onderwerpe alle ’t ghene hier voor by my is gheseyt, het oordeel van alle Godt-gheleerde menschen den welcken ick bidde, jae vermaene by de Broederlijcke Liefde, dat zy niet en swijghen, soo zyluyden eenighe schadelijcke doolinghen in dit mijn gheschrift zien te wesen, maer dat zy my of by monde, of by geschrifte of oock in druck daer af berechten ende onderwijsen willen, tot mijnder schanden, ende tot des waerheyts Eere, ick verhope in den Heere dat zy voor sulcke heure moeyten metter daet ghenieten sullen een hertelijcke lust in mijn ronde belijdinghe mijnre doolingen (daer ick die mach verstaen) ende dat in druck tot eere van Gode, tot schande van my self, ende tot stichtinghe van mijn even mensche, ’t welck my te ghereder sal vallen, overmits ick hier niemants opinie en oordeele, dan alleen der Consistorianten, die ick niet wane maer wete onrecht te wesen, ende daer by zie dat zyluyden des niet te min, als met groote versekertheyt anderen bestaen te leeren ‘tgene zy self niet en verstaen, ende niet opte Godtlijcke Schrift, maer op menschelijck vernuft ghegrondet is. Hier af heb ick dan derren oordeelen, te weten dat ghyluyden in’t minste niet en bewijst uyt de Heylighe Schrift ‘tgene ghy vromelijck leert van de Erf-zonde. De Godt des waerheyt wil, in sijnen Zone, die de waerheyt is, door sijnen waerachtigen gheest daer af, waerachtighe kennisse, tot sijnder Eeren, ende der Menschen heyl, ghenadelijck verleenen u Luyden, allen Liefhebberen der waerheyt, ende oock onder die selve oock in der waerheyt.

V Luyder ende aller-menschen dienst-willighe N.

Voleynder onder verscheyden groote onleden op den 17. Novembris Anno 1580.


Tafele.

A.
Absurda, ongheschicktheden uyter Ministeren Leere volgende.

Adam machtigher int wonden dan Christus int ghenesen. Ziet Genade.
Adam heeft ons allen het Beelde Godes aen-ghe-erft ii.176
beloften werden vloecken & contra. ij. 144 155, 183, 204
beschuldiginge Godes van al te groote strengheyt. iij. 38, 40
Christus bedrieght ij. 281, 334
Der Conscientien moort iiij. III
Al ’t leven door dienen de Christenen twee Heeren ij. 334
Erfzonde al in Adam voor sijn val. ij. 23, 88. iiij. 157
Sonder in Christo te ghelooven moghen bejaerde Luyden salich worden iiij. 20
Godt bedrieght ij. 223, 298
Geloovighe noch in ’t lichaem sijnde moghen Gode niet behaghen ij. 12
Genade swacker dan de zonde. ij. 198, 281, 313, 319, 322, 327, 330, 332, 334, 338, 341. iiij. 39
Godt gierigh iiij. 83, 85
Godt een grouwel ij. 272
Godt onrechtvaerdigh iiij. 85, 86
Onwijs j. 75. ij. 264. iij. 37
Oorsaeck van’t quade iiij. 159
Godt strijdigh in sich selve ij. 261, 290
Een tyran ij. 269. 272, 290, 298. iij. 22 23, 83. iiij. 85, 86.
Herboren moet worden d’innerlijcke goede, niet d’uyterlijcke quade mensche iiij. 126
Joannes d’Apostel lieght ij. 223
Jesus niet Christus ij. 223, 232
Jesus gheen Saligh-maker ij. 282, 312 332, 334
Joden wachten met recht na een ander Messiam ij. 223
Oordeelen Godts in de H. Schrift gepenbaert onwaerachtigh ij. 261
Schriftuere niet claer ghenoech om waerheyts Leere te wesen.
Verdoemt en is niemandt ij. 301

Adam
Tot een Beelde Godts, maer gheen Beelde Gods gheschapen ij. 74
Geloovigh na sijnen val ij. 90
Self nae sijn val gheheylight ende ghereynight ij. 9, 111
Ghereformeert na den Beelde Gods. ij. 93
Onverdorven self, moght daerom ons gheen verderf aen-erven ij. 91
Onverdorven na den lijve ij. 81. 183
Onverstandigh voor sijnen val ij. 88, 165
Betekent de reden by Augustinum ij. 128
Sterflijc na den Lichame geschapen. ijij. 53 57
Na sijn bekeeringhe vry van de straffe ij. 91 278

Adams zonde
Niemant aen-ghe-erft ij. 101, 248
Schadet niemanden ij. 178
Oock hem self niet ij. 178
Schadet hemself niet tot verdoemenisse ij. 281

Aerde
Onvruchtbaer ij. 119

Allegorien
By wijlen noodigh ij. 125
Augustini opte storie Adams ij. 126
Calvini zottelijck ij. 139, 140

Aenghebooren
Mach niet verlaten worden ij. 12, 13
Zonde iij. 3
En is ons ’t quade niet ij. 29, 248

Arbeyt
Den mensche nutter dan ledigheyt ij. 120 135

Argumenteringe
Der Ministeren. Vide Ministren

Autoriteyt
Der Vaderen j. 9
B.
Bedroghen
Wil hy sijn die na-volght den Leydtsman die self seyt dat hy blindt is j. 80

Beelde Godes
Wat het Calvino is ij. 164
Oft in Adam was voor sijnen val ij. 81, 162, 163

Neen ij. 82, 48, 166
En heeft Adam noch voor sich noch voor ons verlaten ij. 167, 168

Begheerten
Comen in ons door opinien iiij. 90
Verbeeldinghen ij. 19
Tusschen begheerten ende gheneghentheyden onderscheyt ij. 17

Belydinghe
Der Ministren, datmen die Erf-zonde niet en mach bewijsen mette Sproke Genes. 5, 3. ii. 70
Oock niet alleen mette Sproke Ephe. 2, 3. ii. 63

Beloften
Tot wat eynde ghegheven ij. 144
Verkeeren in vloecken nae der Ministren Leere. Vide voor Absurda.

Benemen
En machmen niemanden ‘tghene hy niet en heeft iij. 6

Barmhertigheyt Gods
Waerom in de Heylighe Schrift grooter uytgebeelt dan die rechtv. iij. 65

Beza
Berispt sijn ghebreken in anderen. j. 71
Verhaelt sijn experientie iiij. 102
Teghen Bezam ij. 190

Beschuldighen
En mach niemant sich self om een anders zonde. ij. I, 208
Bewysinghe
Haer maniere ij. 196
Die spottelijck is iij. 7, 17, 79
Wt vernuft iij. 74, 83

Der Ministren
Niet 173. ij. 269. iij. 84
Qualijck ij. 259. iij. 55.


Ziet meer Ministers
Wt Calvijn teghen d’Erf-zonde ij. 93

C.
Calumnien.
Der Ministeren j. 2, 9 Ziet meer Minsisteren.
Calvijns
Schrift jeghen d’Erf-zonde ij. 93
Catechismus
Self teghen d’Erf-zonde ij. 53
Buyght die H. Schrift ij. 55, 71, 73, 249
Christus
Hevet al ghebetert, betaelt ende ghenesen dat in Adam verdorven, verschult ende ghewont was ij. 169, 170, 171, 177. 183. 185, 190. iiij. 94
Met ghewin ij. 190, 191
Christi Genade
Streckt totten eersten ende laetsten gheloovighen ij. 276, 169, 176
Overtreft Adams zonde ij. 243, 245
Is overvloedigh gheweest daer die zonde overvloeidgh was. ij. 246, 248. 255, 297, 299
Hoemen die deelachtigh wert, te weten oft gheschiedt door’t gheloove van sijn Historie ij. 177
Claere
Schriftuere wat j. 54
Consistorianten
Dese Name mishaeght den Ministeren j. 32

Coornherts
Doolinghe ij. 23
Krachtiger is
Dat alleen sonder dan met hulpe yet volbrenght ij. 320, 321, 322
D.
David
Self niet zondigh ghebooren ij. 202 204, 215

Dieren
Schaden ons, hebbende ’t onsich verlooren, so die Ministers leeren iiij. 76
Distelen
Draghen ij. 119, 136
Deught
Erftmen niet van de Ouderen ij. 96, 186
Doen de Menschen
Vercleynt Gods Eere ij. 322
Doolinghe
Is niet by de Kercke, so die Ro. leeren. j 10
Doodt
Des Lichaems iiij. 33
Niet inghekomen door Adams zonde iiij. 49, 81, 82
Niemant van Adam aengeerft. iiij. 44, 49
Natuerlijck iiij. 73
Gheen vyant der natueren iiij. 71
Der Kinderkens iiij. 81
Der Zielen
Tijdtlijck iiij. 37, 38
Eeuwigh, niemanden door Adam aen-ghe-erft iiij. 43
Des gherechtigheyts. Door Christum ghedoot iiij. 74
Doope
Der Consistorianten een ware figure. iiij. 24
Beginnen die Consistorianten met onwaerheyt iiij. 25, 29
E.
Ellende
Aengheerft ij. 7

Ellendigheyden
Lijflijcke sijn middelbare dinghen iij. 46
Niet quadt iij. 46
Niet altijt tot straf van voorgaende zonden iiij. 88
Erf-zonde
Niet ghedefinieert by den Ministers. j. 19
By allen Kercken, ende by meest elck noch in sich verscheydelijck ghehouden j. 8
Niet ghenoemt in de H. Schrift j. 19
Wert by den Consistorianten ghenoemt het eerste Fondament der Christenheyt j. 4
Nu noodigh om verstaen te worden. ij. 1
Wordt vernielt by den Argumenten der Ministeren tot stercking van dien in-ghevoert ij. 47, 53, 69, 102. Ende meet Ministers argumenten, etc.
Vernielt by Calvinus Argumenten self ij. 9
Is niet so die Ministers leeren ij. 101. 166. 190. 191. 199. 267. 277. 279. 280. 282. 300. 301. 344. iij. 5. 25. 29. 38. 68. 71. 85. iiij. 8. 10. 13. 14. 21. 44. 58. 61. 66. 107. 110. 1 150, 27.
Is deur navolginghe ij. 101
Erf-straf
Is niet in de Ziele iiij. 39
Eva
By allegorie, lust ij. 128
Moet den Man die redene onderdaen sijn ij. 134
Exempelen
Van vrome Jonckheyt iiij. 150
F.
Fundament
Het eerste der Christenheyt soude (so Calvijn leert) sijn die Erf-zonde j. 4
Veele Fundamenten der saligheyt stellen die Consistorianten j. 4
G.
Gave
Overtreft die zonde ij. 243. 245
Gheboorten
Voorneemlijck drie iiij. 17
Der Zielen twee ij. 45
Ghelooven
Sonder verstaen j. 92. 95
Ghelijckheyt
Tusschen ghenade ende zonde ij. 246 248. 255. 297. 299
Ghelyckenisse van den hongher ij. 223
Gemeenschappe
Met Adam ij. 180. 237
Niet sonder ’s Menschen werck
Met Christo ij. 180. 237
Niet sonder ’s menschen werck ij. 239
Van de menschelijcke natuere Christi met d’onse ij. 185
Genade
Cleynder dan de zonde. Vide Absurda. Ghenade onkrachtigher, rc.
Gheneghentheydt
Ten goeden
Inden onherbooren menschen ij. 18
Aenghebooren ij 20
Ten quaden
Niet in den Kinderkens iiij. 88
Gheneghen
Van joncx op ten goeden exempelen. iiij. 150
Ghenesinghe
Van de natuere der gheloovighen toe-reeckentlijck, so de Ministeren leeren ij. 332


Gewoonte van Sondigen
Iiij. 117, 121
Is d’oude mensche ij. 29
Goede ghewoonte
Moeder eens goeden gemoets ij. 133
H.
Heydenen
Onverdorven van natueren ij. 87
Doen natuerlijck het goede ij 87
Herten
Van Joncx op te goeden genegen iiij. 150
Hongers
Gelijckenisse der Ministeren ij. 323
I.
Inwoonende
Zonde ij. 25
Niet aenghebooren iiij. 105
Ionckheyt die vroom is.
Exempelen iiij. 150
K.
Kercke
Doolt niet somen leert j. 10
Lijdt niemants twijfelen aen haer Leere j. 17

Kinderbaten
In smerten ij. 124, 133
In Abstineeren ij. 137
Kinderkens
Hebben gheen dreygementen van verdoemensisse om heur Ouders. iiij. 50
Van ongeloovige Ouders stervende werden van Calvijn verdoemt. iij. 33
Hebben natuerlijck gheen ghenegentheyt ten quaden iiij. 88
Vroech stervende en lijden daer by gheen schade iij. 32
Vroech sterven is gheen straf, iiij. 34, oock niet hen doorheur Ouderen misdaet geen straf voor den kinderkens iij. 32, 47, 54
Door der kinderkens geen straf van Adams zonde, iij. 36
Verderf is oorsake af quade opvoedinghe, iiij. 90
Inden Kinderkens
Lijden d’Ouders straf van heur eyghen sonden, ende dit dick tot heur beteringe iij. 35, 44
L.
Leere vande Erfzonde vande Consistorianten.
Streckt tot lachteringe Gods, ende verderf der menschen ij. 32
Vide absurda.
Is der Lybertijnen grontsop ij. 32. 35 iij. 4. iiij. 111. 112. 113.
Beschuldicht Godt ende ontschuldicht den menschen ij. 66
Is wreet ij. 123, 159
Leven
Tweereley iiij. 18
Eeuwich is schrickelijck voor den Godloosen, iiij. 42
Lichaem Sichtbaer.
Wert misbruyckt, maer ’t en sondicht niet iiij. 128, 133
Lichaems
Oneerlijckheyt, iiij. 50, etc.
M.
Maniere
Van bewijsen ij. 196
Mensch
Goet van natueren iiij. 104
Natuerlijck genegen ten goeden ij. 18
Die onherbooren is heeft veel goets in sich, iiij. 125

Vande menschelijcke Natuere.
By Christum aenghenomen ij. 185
Ministers tot Delft.
Zijn niet omsichtich ij. 228. iiij. 150
Zijn onbescheyden ij. 214, 223. 285
Zijn ongheloovich iiij. 30
Zijn wat te vrymoedich iij. 82
Willen ‘tvolck afleden vande H. Schrift tot menschelyck vernuft iiij. 7
Allegeren self ‘tgene heur Erf-zonde teghen is, ij. 3, iiij. 66,
Argumenteren qualijck j. 52, 61, ij. 5, 6, 7, 25, 26, 64, 78, 81, 95, 198, 199, 224, 226, 229, 275, 285, 343. iij. 17, 45, 55, 78, 81, iiij. 11, 32, 79, 96. 103.
Argumenteren vermetelijck ij. 263
Ministers tot Delft.
Argumenteren tegen henluyden self ij. 47, 85 102. 105. 107. 108. 109. 111. 160. 161. 181. 202. 221. 223. 224. 249. 251. 253. 277 284. 298. 299. 335. 343. iij. 20. 28. 36. 37. 66. 67. 76. iiij. 84. 85. 95. 97. 104. 106. 107. 109. 110. 114. 115. 123. 144.
Bekennen niet te moghen bewijsen metten sproken die sy voorthalen ‘tgene daer toe sy die voorthalen ij. 68. 70
Buyghen de H. Schrift ij. 68, 285, 326, iii. 9, iiij. 95,
Calumnieren j. 2, 9, 15, 22. 24: 30, 78, 79. 84
Colligeren qualijck ij. 209
Bruycken duystere collectien teghen klare Schriftuere ij. 200
Deylen qualijck ij. 45
Stellen differentien voor contrarien ij. 46
Doena anderen ‘tgene sy van niemanden willen lijden j. 13, 40, 51, 92. 96
Dolen inden gront ij. 29
Willen ghelooft syn op heur segghen sonder ja tegen die H. Schrift j. 90,98
Houden ‘tvolck in kintsheyt iiij. 141
Leeren tegen die H. Schrift j. 67, ij, 151, 272, 290, 291, 300, iii. 12, 12, 14. 20. 27 54. 58, 66, 79.
Leeren teghen haer Predestinatie ij. 114
Leeren verkeerdelyck ij. 22, 38
Ministers tot, &c.
Leeren dat sy niet konnē verantwoordē. j. 66
Leeren anderen ‘tgene sy self bekennen dat sy niet en verstaen i. 70. 76. 80. iij. 57.
Leeren teghen Calvin ij. 199
Misbruycken die H. Schrift iiij. 20
Den Doope iiij. 30
Pogen met d’een onsekerheyt d’ander te versekeren ij. 76. iiij. 31. 32. 98. 99. 102
Oordeelen wreedelyck inden vierschare Godes ij. 272
Na de verholen oordeelen Godes ij. 148
Roemen sich te hebben ghetuych der Heyliger Schriftueren, daer sy die niet en hebben j. 61. ij. 259. 260. 263. 291, 292. iij. 3
Handelen rondelyck ij. 76
Schelden bitterlijck j. 33
Om dat hy doet ‘gene sy self leeren dat elck Christen schuldich is te doen j. 2, 15
Heur eygen gebreken in anderen j. 9, 14, 15, 16, 19, 23, 29, 44, 85, 89, 90, 94, ij. 57. 194, iiij. 142.
Seggen veel, bewijsen niet j. 73. ij. 269
Verbergen sich inden verborghen oordeelen Gods j. 72
Verdoemen elcx leere, ende en willen aen den haren niet ghetwjfelt hebben j. 13
Verstaen niet die Heylige Schrift die sy allegeren iij. 64


Verstaen self niet ‘tgene zy bestaen anderen te leeren j. 70, 76, 80, iij. 57
Vesraten self niet ’t ghene sy segghen alder klaerlijckst bevestight te sijn in den Woorde Godes j. 69
Nemen uytvluchten totte verborghen oordeelen Godes j. 72. ii. 146. 147. 148, 261, 290. iij. 56
Belyding haers onverstant inde H. schrift j. 74
Maniere van bewijsinge van de Drievuldigheyt j. 81
Voeghen tot de H. Schrift ij. 60, 103,. 122, 149, 156, 199, 226, 259, 263, 271, iij. 37, 82.
N.
Name
Van de Erf-zonde is niet in de gantsche Bybele j. 19
Van C. poghen die Ministers hatigh te maken j. 1.
Naecktheyt
Ij. 129. 130
Natuere
Mach van gheen schepsel verdorven worden ij. 150. iiij. 146
Onverdorven ij. 161, 186, 187
Goedt ij. 20, 152, 155, 156, 161. iiij. 104
Door Christum (al waer zy verdorven geweest) ghenesen. ij. 185, 192, 344. Ziet Christi ghenade, rc. Oock Christus.
Van de menschelijckheyt Christi. ij. 185
Wter natueren is niemant bedorven. Ij. 30, 97
O.
Ooghen
Adams gheopent ij. 116, 129
Onderscheydt tusschen
’t Ghene aenghebooren ende niet aenghebooren is ij. 213
Genegentheyt ende begheerte ij. 27
Zondaeren ende Heylighen ij. 223
Het verstaen wat die H. Schrift getuyght ende tusschen ’t ghelooven van ‘tghetuyghde j. 86
Onderscheyt ghebreeckt de Ministers. ij. 9
Ondersoeck
C. Van der Leere, bekennen die Ministers voor recht j. 18
Ongelyckheyt
Tusschen ghenade ende zonde ij. 242, 245
Oneerlyckheyt
Des Lichaems iiij. 51
Onherboorne
Heeft veel goets in sich iiij. 125
Onghehoorsaemheydt
Is niet aengheboren, maer na ghevolcht ij. 256
Onreynigheyt
Aenghebooren iiij. 3
Niet aen-ghebooren iiij. 4
By compaartie iiij. 6
Ontsich
Der Dieren iiij. 76
Onverstandigheydt
Was al in Adam voor sijn val ij. 88. 165
Oordeelen Gods
Verborghen ij. 147
Opinien
Niet aenghebooren iiij. 90, 93
Baren die begheerten iiij. 90
Oude Mensche
Is die ghewoonte van zondighen ij. 29

Outheyt
Bekennen die Ministers niet te ghelden j. 35
Ende maeckent tot een steunsele van haer Leere j. 14, 25, 38, 42, 43, 44
P.
Paradijs
Wat het is Allegorie ij. 127
Paradoxa
Spreken Calvijn ende Beza iij. 64
Phrase
Der Godtlijcker Schrift ij. 213, 219
Teghen de Predestinanten j. 60
quaetheyt
Niemant aenghebooren ij. 29, 111
Comt door inbeeldinghen ende Exempelen ij. 31
R.
Rechtvaerdigheydt Gods
Geopenbaert ende oock verborgen. ij. 147
Teghen die gheopenbaerde strijdt de Leere der Ministren iij. 51. 52. 58
Reyn zyn
Alle Menschen van natueren iiij. 5
Heydenen iiij. 5
Kinderen der Geloovighen iiij. 20, 21
Job iiij. 13
S. oft Z.
Zaedt
Vermenighfuldiginghe belooft ij. 142
Schade
Aen-ghe-erft ij. 115
Schaemte
Adams ij. 6. 117. 129. 130
Schrift
Die claer is, wat j. 54
Serpent
Allegorice ij. 127. 128
Sijn buyck wellust ij. 131
Sijn borst hovaerdye ij. 131
Sijn hooft quade inblasinghe ij. 132
Het eet Aerde ij. 131
Noyt sichtbaer Serpent van Christo vertreden ij. 124
Ziele
Heerschapt den lijve iiij. 128, 134
Of zy door voort-teelinghe in ons komt j. 13. 55. 59. 63. 64
Neen ij. 182. iiij. 9
Zonde
Aenghebooren iij. 3
Niet aenghebooren iiij. 91
Erft men niet van den Ouderen ij. 96. 182 iiij. 91
Inwoonende iiij. 5
Gheen ander dan dadelijcke iiij. 5
Zondighen
Niet meer moghen zondighen ij. 243. 245
Wy hebben in Adam niet ghezondight ij. 289
Zondaeren
Ghenaemt om Adams onghehoorsaemheyt, waerom ij. 257
Zotheyt
Niet aenghebooren iiij. 97
Spreecken
Pauli oneyghentlijck ij. 307
Sterven
Vroegh der Kinderkens gheen schade. iij. 32
Straf
Der Kinderkens en weet Augustinus niet te verantwoorden j. 48
Lijflijck iij. 28


Der bejaerden iij. 30
Der onbejaerden iij. 32
Der Zielen iij. 29
Godes ordinarelijck iij. 84
Stryden
Pauli iiij. 135. 138
Swackheyt
Des vleeschs iiij. 139. 144
Sweet
Ij. 135.
T.
Texten ghehandelt
Rom. 15. 18. ij. 300. 305
Exo. 20. 5 iiij. 59
2. Reg. 24. 17. iiij. 30
Job 14. 4. iiij. 1
Mat. 26. 4. iiij. 140. 141, etc.
Joan. 1, 13. iiij. 15
Joan. 9, 34. ij. 217
Rom. 7. 15. iiij. 116
Rom. 8. 7. ij. 86
1. Cor. 7. 14. iiij. 20
1. Cor. 9. 26. iiij. 135
1. Cor. 15. 21. iiij. 33
1. Cor. 42. iiij. 31
i. Cor. 2. 14. ij. 87

Toerekeninghe
ij. 280. 290. 310. 311. 312. Alle. 334
Van Adams zonde over ons ij. 271
Van ghenesinghe ij. 332
Niet toe-rekenen
Ij. 276
Tuyghnis
Valsch iij. 7
Twyffelen en wil niet lyden
De Roomsche Kercke j. 17
De Consistorie j. 13
V.
Vaderen autoriteyt
By den Consistorianten hoogh gheacht j. 9. 25. 42
Veracht j. 9. 11. 12. 13. 45.
Roomsche Kercke hoogh gheacht j. 11
Vaders
Misdaet versoecken iij. 62
In Vaders
Zonden wandelen ij. 257
Vaghevyer
Leert Augustinus j. 37, 40

Vallen
Der Menschen, wanneer iiij. 161
Verborghen
Oordeelen Godes ij. 147
Verderven
Niemant is door natuere verdorven. ij. 30
Verdoemenisse
Erven wy niet van Adam ij. 113. iij. 54
En bleef niet in Adam ij. 181
Verrysenisse in der Zielen
D’eerste hier iiij. 46
Tweede te eeuwighen doode, etc. iiij. 46
Oock ten eeuwighen leven.
Verscheydelijck
Wert vande Erf-zonde gheleert j. 8
Verthienden
Levi ij. 283
Vleesch
Der Consistorianten, wat ij. 16
Zichtbaer zondight niet, maer wort misbruyckt iiij. 128. 134
Zondelijck is den Mensche niet aenghebooren ij. 13
Innerlijck ij. 11. 62
In den vleesche
Zijn ij. 13
Wandelen ij. 14

Des vleeschs wijsheyt
Begheerlijckheyt der tijtlijcker goederen ij. 39
Betrouwen in Ceremonien ij. 41
Niemanden aenghebooren ij. 42
W.
VVaerheyt
Nu eerst den Consistorianten gheopenbaert j. 11
VVet
Der zonden, gheweldigheydt der ghewoonten ij. 28
VVijsheyt
Des vleeschs. Vide Vleesch.

VVroeghen
Mach niemant met ernst hebben over een anders zonde ij. 1. iiij. 110, 113

Uytvluchten
Der Ministeren. Vide Ministeren.

EYNDE.

Desen 15. Meye, den ij. Pincxter-dagh 1581. is van alle dit voorsz. het principael den Predicanten Reynier Donderklock ghelevert, van Claes Lenaertsz. In’t bywesen Dirck Iacobsz. Leser in de Kercke, Cornelis Harmensz. Ende Govert Theunisz.

"""Replyck. Opte beantwoordinghe der ministeren tot Delft ghedaen,"""