II. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Synodus. Van der conscientien vryheydt."" Eerste deel. Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."
"""Synodus. Van der conscientien vryheydt."" Eerste deel. Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."


SYNODVS.
Van der
Conscientien Vryheydt.

Scherpelijck overweghen in de ver-
gaderinghe ghehouden Anno 1582. in de
stede van Vryburgh, ende uyt-ghegheven door

D. V. COORNHERT.

In twee Boecxkens, waervan dit eerste
Vertoont de kloeckheydt, de middelen, de weghen,
Waer door d’Ouden listelijck hebben verkreghen,
En de Ionghen bejaghen met diligentie
De Heerschappye over ’t Volcx conscientie.

2 COR. 1. 24.
Niet dat wy Heerschappye hebben over uwen gheloove, maer wy zijn
met-hulperen uwer blijdtschap. Want ghy staet door ’t gheloove.

ESA. 8. 10.
Houdt raedt, noch moet u raedt te niet worden: Maeckt opset, en ’t en
sal gheen voortgang hebben. Want Emanuel (dat is) Godt met ons.



(portret van Coornhert)





TOT AMSTELDAM,
By Iacob Aertsz. Colom, Boeck-verkooper, wonende op’t Water,
inde Vyerighe Colom, Anno 1630.



[leeg]


Allen Godtvreesenden, onpartijdigen
ende rechtverstandighen Ministren der Ghereformeerde Religie
inden Nederlanden, wert inder waerheyt met ghetrouwer
ende vruntlijcker herten ghewenschet ware vryheyt
van Godt den Vader door Iesum Christum onsen
Heere mits verlichtinghe des H. Gheest,
van V. E.
D. V. Coornhert.

Ghelijck ick waerachtelijck gheloove, Eersame Godtvreesende ende gheleerde Mannen, datter onder den uwen, so wel ghemeene luyden als Leeraren, zijn, die met gantscher herten Godes eere boven alle dinghen ende der menschen salicheyt, als u eyghen voor oogen hebben ende benaerstighen: also ghelove ick mede dat sy altsamen so weynich sodanighe zijn die onder u luyden predicken of predicatien hooren, alsmen (so ‘tspreeckwoort seyt) weynich gout vindet sonder schuym. So meyne ick u EE. oock onverholen te zijn, dat niet altijt (sonderlinghen noch in dese alder erchste tijden) die beste het regiment voeren: ghemerckt niet alleen die ondervindinghe maer oock alle Historien, jae de H. schrifture selve sulcx crachtelijck zijn betuyghende, wanneer ende waer het dan gebeurt, dat die quade menschen onder eenen deuchtlijcken schijne het gheloove of aensien hebben by den grooten: dan ende daer moeten nootsakelijcken alle vrome lief-hebberen der waerheyt menichreleye anxst, noot, ende ghevaerlijcheyt onderworpen wesen. Ghemerct dese vrome luyden niet en moghen laten om der verleyden mensche nuts willen sodanigher hypocrijten mishandelinghen te berispen, haer groot achtbaerheyt te verminderen, ende haer weeldighe rust te verstoren, wat mach daer uyte by dese werelts Heylighen doch anders op wassen, dan die gewoonlicke vruchte des trouwen waerheyts uyt sulcke quade aerde, namentlijck die doorn-stekelige hate, die moordelijcke vyantschappe, ende die naemschendighe Calumnie: dese hebbe ic nu al in velen, niet luttel op my bevonden, twelck oft is om waerheyt, die henluyden ontrustet, ghesproken te hebben, sal die tijt leeren by allen den ghenen, die opten oorsaken van sulc mijn spreken ende op het ghevolch der saken onpartijdelijck connen mercken.
Maer dat ick henluyder persone so weynich vyant ben, dat ick oock door die ghenade Godts (die ghetuyghe is van dit mijn segghen in mijnen ghemoede) om henluyder zielen nuts willen, mijns levens ghevaerlijckheyt weynich ontsien soude, weet ick inder waerheyt. So ick mede weet, dat ick so gaerne allen anderen jonne vrijheyt inde oeffeninghen oft exercitien van haren gelove (‘tgeloof self mach niemant dwinghen) als ick ongaerne in sulcx, het sy dan verbieden-


der of gebiedender wijse, van yemant daer inne gedwonghen soude wesen. Maer van herten ongaerne sie ick mede, dat eenighe sich der heerschappyen over alle mans conscientien in Religions exercitie aennemen. Dat bekenne ick vrymoelijc, so ick ooc al met ghedructe schriften bekent hebbe over thien Iaeren, als dit voorneemlijck my porde eerst de penne inder hand te nemen teghen Calvijn ende Bezam. ’t Welck my by eenighe Mannen, niet seer goed sijnde, so seer quaden jonste heeft veroorsaect, dat zy stadelijck arbeyden, om my ooc by hoogh ende laegh hatelijc te maken. Dit doen zy niet alleen in saken ’t gelove beroerende, mids my te schelden (doch achter rugghe, maer niet onder ooghen) een Libertijn, een Godloos, ja ooc een verduyvelt mensche: maer ooc mids schandelijcke versieringhe van saken, mijne zeden ende wandelinghe aengaende. Van welcke haere onwaerheden d’eerste, gelove mach behouden by allen licht-ghelovighen ende partijdighen Menschen, tot dat zy mijnre schriften (ghetuyghen ende belijders mijns geloofs) onpartijdelijck connen lesen: Maer en leven d’andere logentalen niet langer, dan tot dat zy comen (so men zeyd) voor een goed mans deure, of tot Haerlem by goede Luyden, mijne zeden ende wandel van joncx op kennende. Alsoo was door eenighe vanden uwen (niet gout, maer schuym wesende) versiert ende voorts geseyt, dat ick erghens teghen twee Mannen disputerende, ende my overwonnen siende, so toornigh gheworden soude sijn, dat ick die woordelijcke disputatie in dadelijcke veranderde, ende met vuysten sloegh op beyde die mannen; welcker lasterlijcke loghen my by den E. Heere Thomam van Thielt vrundlijcker wijse, doch met ernst aengegeven sijnde, boodt ick hem onder mijn handschrift een merckelijcke somme te schencken tot kosten van’t beleden van sulcke tuyghnisse teghen my, indien men daer toe twee geloofs-waerdighe Menschen conde becomen. Maer alsoo’t noyt en was geschied: also en moght het oock noyt met waerheyd betuyght worden. Geen cleynder loghen en wast ooc dat eenige noch nergens na heel gereformeert, vande gereformeerde Religie wesende, over een Tafel, ten aenhooren van veel goede Luyden niet weynigh quade stucken van my geloghen, of ander Luyder loghen na-geclapt hebbende, daer af hooghlijck sagh verwonderen twee eerlijcke Matronen, die van Haerlem waeren, ende my beter dan hy kenden. Derhalven hy totten selven seyde also: Verwondert ghy u daer inne? hy (meynende my) bedrijft noch al leelijcker stucken; ja hy boeleert ooc met sijn eyghen Dochter, dat men wel weet. ’t Welck die Matrone hoorende, seyde een van beyde half lachende: sijn die andere quade stucken Coornhert daer na geseyt, niet waerachtigher dan dat stuck, so hebben zy weynigh schijns van waerheyd. Want hy en hadde noyt sijn daghen, nochte en heeft noch niet daer men af weet eenigh


Echt of onecht Kindt of Kinderen. Sodanighe achterclapperyen van my achter rugghe door den ghenen die sich Ghereformeerde noemen, daeghlijcx gheschieden, soude icker veel moghen verhalen, waer’t so nut ende lustigh, alst ergherlijck ende verdrietigh is voor allen goede herten. V. E. Vrunden ende Broeders en hebben hier niet te meynen dat icx voor wat nieuws achte, dat waerheyt vyandschap baert by den Hypocrijten. Voorwaer neen ick, maer verhale dit alleenlijc op dat de onpartijdighen onder u Lieden veele quaedts (so icx houde) van my wt yv’righe, ende (mogelijck) wel meynende maer niet verstandighe achter-clappers, haer ander oore voor my open laten: Ende dat zy my noch onghehoort sijnde, niet en willen oordeelen voor sulcken Godtloosen ende quaden Mensche, als die swaert-tonghen my voor elcx ooren beschilderen; want elck uwer wel soude willen dat hem so geschiede. Dat ick daer beneven nochtans de Religie Calvini, Beza, ende der Ghereformeerden (somense noemt) berispe in eenighe stucken, daer inne ick haer Leere onrecht houde, bekenne ick rondelijck; So meyne ick mede dat elck van V. E. oock niet ongaerne rondelijck sal bekennen dat de beste van u allen, als mede Menschen sijnde, oock moghen dolen in eenighe saken. Berispe ick die dan te recht, het mach V. E. te nut ghedijen; berispe icx oock t’onrecht, dat mach V. E. niet altoos schaden, maer my wel schandelijck beschamen. Segghe ick waerheyd tot u allen mijne naesten ende even Menschen wesende: ghy alle die waerheyd bemint en sult u des niet moghen belghen; Segghe ick loghen, u waerheyd sal mijn logen lichtelijc vernielen: sonder dat de deughtlijcke waerheyt daer toe sal behoeven de zondelijcke naem-schenderye. Hoe dat het zy, ick wil u Lieden ende elck Mensche, oock den Nederlanden daer ick mach nut sijn, de goede wille, of daer schoon macht gebrake, is te prijsen. Nut ben ick V. L. indien ick eenighe waerheyt ontdecke, u te vooren verholen sijnde geweest. Nut ben ick mijn even mensche, indien de genadige God, door’t middel van mijnen arbeydt, voorhoedt dat die lang-begeerde vryheyt der conscientien niet terstond wt d’een Cluyster in d’ander en geraect; Ende nut ben ick den gemeenen lande, indien hier de aengevangen partijschap wat wert gemindert, door’t minderen vande voorgenomen dwang inder conscientien; Die dwangh verhope ick dat vele onder V. E. oock vyand sijn, de noodt maect alleen my sprekende, die sijn wy alt’samen schuldigh met alle wettighe middelen te weeren, ende die ist, daer door my vele onlusts op-comt, ‘twelck alles ick gaerne gedoghe ter liefden van V. E. van de ghemeyne Landsaten, ende van ons lieve Vaderlandt, alleenlijck omme te verhoeden een nieuwe oock Land-verderflijcke dwang in den conscientien. Ten aenschou van alle ’t welcke ick vast hope dat V. E. Immers ghy vromen ende on-


partijdigen, (der anderen hate moet ick gedoghen) dit mijn schrijven daer onpartydelijck ende niet geheel (so ick hope) onbescheydelijck gehandelt wort vande blancketselen, waer mede die gruwelijcke dwang wert opgepronckt, niet bitterlijck, maer vrundtlijck sullen ter handen nemen, met aendacht lesen, met een onpartydigh ooge oordeelen, ende met een goedertieren vriendelijck ende Christelijck gemoedt tot uwer E. nut gebruycken, van die bereyt, ja die begeerlijck is insgelijcx uyt V. E. te hooren, die dolingen, die noch buyten weten moghen sijn in my V. E. alder dienst-willighe ende vrundtlijcke

D. V. Coornhert.



Verclaringe vande Namen der Boecken in den Lijsten deses Boecxkens
om die selve niet te beswaeren alleenlijck met eenighe letteren aengewesen, soo dat daer
werdt beteeckent by de Letteren.


A.P. Acta pacificationis, quae coram. Caesarea Maj. Commissarijs, &c. Coloniae habita sunt. Lugduni apud Andream Scureum 1580.
B. d. g. Bekentenisse of Belijdenisse des gheloofs, int gemeyn, ende eendrachtelijck vanden ghelovighen inde Nederlanden, rc. Gedruckt 1566.
B. I. C. Brevis instructio muniendis fidelibus adversus errores secta anabaptistarum. Item adversus fanaticam sectam Libertinorum, &c. autore Joanne Calvino Argentorati per Vvendelium Rehelium Anno 1546.
V. P. O. V. Partis commentariorum de Statu Religionis & Reipub. In regno galliae Lugduni Ba tavorum per Joannem Iucundum Anno 1580.
Commentaires de l’estat de la Religion & Republ, soubs les Roys Henry, & Francois seconds, & Charles neufieme 1575.
C.C.  Commentarien van Calvijn op Sint Jans Evangelien, ende alle de Epistelen.
C.T.   Concilium Tridentinum.
C. B. Confessio Christianae fidei, &c. per Theodorum Bezam ex typographia Ioannis bonifidei 1560.
Ep. Beze. Epistolarum Theologicarum Theodore Beze liber unus Geneve apud Enstathium vignon 1575.
H. Confutatio Prolegomenon Brentij, quae primum scripsit adversus venerabilem virum Petrum a Soto, &c. Autore Stanislao Hosio, &c. Parisijs apud Guilhelmum des bois, sub sole aureo, &c. 1560.
I. Interim adultero Germanum, &c. per Ioannem Calvinum 1549.
Institut. Institutio totius Christianae Religionis, &c. Ioanne Calvino Authore Genevae ex officina Joanni Gerardi Typographi 1550.
M. Reverendissimi domini Melchioris cani Episcopi, &c. de locis Theologicis libri 12. Louanij excudebat Servatius Sassenus sumptibus Ioannis Stelsy 1564.
Mus. C. M. In Euangelistam Matheum commentarij, &c. per wolfgangum Musculum dusanum. Basileae 1548
Musc. C. G.  In Mosis Genesim plenissimi commentarij, &c. VVolfgango Musculo Dusano autore Basileae per Ioannes Hervagios 1554.
P. Tractaet ofte handelinghe vande Kercke, eerst in Francoys ende Latijn ghemaeckt by P. van Mornay, Heer van Plessis, Marlijn, rc. ghedruckt t’Hantwerpen by Jasper Tropens op de Catte Veste, inden tinnen pot 1580.
B. Res. Theodori Bezi Responsio ad defensiones & Reprehensiones Sebastiani castellionis Anno 1563. Excudebat Henricus Stephanu s, &c.
R. Requeste presentee a son alteza, &c. par les habitans du Pais Bas, protestans vouloir vivre selon la reformation de l’Evangile, le 22. jour de Iunii 1578.
R. Explicationis articulorum venerandae facultatis Sacre Theologiae generalis Study Lovanium, &c. Authore eruditissimo viro Sacrae paginae professore D. Ruardo Tapper ab Enchusia, &c. Lovanij apud Martium verhasselt in pingui gallina 1555.
S. C. Declaration pour maintenir la vraye foy, &c. par Ioan Calvijn, contre les erreurs detestables de Michel Servet Espagnol. Ou il est aussi montre quil est licite de punir les heretiques, & qu’a bon droist ce meschant a ete execute par Iustice en la ville de Geneve, chez Iean Crespin a Geneve 1554.
S. d. d. Zent-brief der Dienaren, die Godts Woort in de Ghereformeerde Kercken in Nederlant verkondighen aen den ghenen, die seker Boeck gemaeckt hebben, datmen noemt dat Berghsche ofte Concordie-boeck. t’Hantwerpen by Gillis vanden Rade 1580.
T. Traite de l’autorite du Magistrat en la punition des heretiques, fait en Latin par Theodore de Beza, imprime par Conrad Badius 1560.
Cort. Cort eenvoudigh ende waerachtigh verhael, waeromme Casper Coolhaes by den Synode van Hollant van der kercke Christi is gheexcommuniceert ghestelt van weghen der Predicanten ende Ouderlinghen inden voorsz. Synode vergadert, rc. Gedruckt tot Dordrecht by Jan Canijn Anno 1582.


SYNODUS.

Of de ware sienlijcke Kercke Christi
mach doolen dan niet.

Persoonen oft t’samen-sprekers: Doctor Iezonias Vice-President. Doctor Consistorium Catholicorum. Magister Consistorium reformatorum Gamaliel Magister Theodorus Beza.

Sessio prima.

Iezonias. Statera D ni .

Ick hadde wel ghehoopt, hoochgheleerde, Godvreezende Eerwaerdighe Heeren ende met broederen, dat op dese onse Godsalige t’samencoemste oock persoonlijck verschenen soude sijn gheweest onse Heere President Meester Daniel, van welckx oordeel wij altsamen so vele houden, dat elck onser gaerne zijn ghevoelen hem alleen te onderworpen bereyt is. Overmits wy alle eendrachtelijck tselve niet menschelijck, maer louter Godlijck achten. So dat niet wenschelijcker voor ons ende allen menschen gheschiet en mochte sijn gheweest, dan dat in dese heylige bycomste onse stemmen ende meyningen door zijn voorsichtich ende verlicht oordeel bestiert hadden moghen zijn. Maer nu het den grooten Coninck belieft heeft ghehadt mijnen Heere Meester Daniel rechts opten bestemden tijt van dese onse bycomste van hier te ontbieden ende elwaerts te ghebruycken, ende nochtans d’oorsaecken deser tsamencomsten so wichtich ende haestich zijn, dat sy gheen vertreck en moghen lijden: So hevet den selven onsen Heere President belieft ghehadt ons allen te bevelen, dat wy alhier opten bestelden dach verschijnen die voorghenomen saken by sijnder E. ordine op een cedulle beworpen, voorstellen, elck onser zijn advijse daer op verclaren, ende alle sulckx schriftelijck vervaten souden: ten eynde zijn E. tot desselvens wedercomste (die ick hope haest te sullen worden) alles des te ghereeder sal moghen vinden: tot volvoeringhe van ‘tghene in dese saecken noodich bevonden sal moghen worden tot Godes eere, totter menschen salicheyt, ende totter landen ruste ende welvaren. Also ist nu tijt int voorsz. werck te treden, nae dat wy voor al ghestort sullen hebben ons eendrachtich, ootmoedich ende gheloovigh ghebedt. Nu wil my sulckx betamen aen te heven als stedehouder van mijnen Heere President voorsz. in dese versaminghe, so mijnen Heeren altsamen by acte Commissariael is ghebleken. Daeromme vermane ick inden Heere dat wy niet minder onse boochsame herten dan onse knyen onder ende voor Gode buyghende inden gheest ende inder waerheyt bidden alsoo:

Ghebedt.

U ist bekent Bermhertighe ende ghetrouwe vader Jesu Christi in wat hoogher noodt desselvens uwe lieve soons arme ende bedroefde Kercke in dese ellendighe ende quade tijden is ghevallen: soo dat die schaepkens vande Wolven werden verslonden, die goede Terwe vant oncruyt wert verdruckt, ende u self gheplante wijngaert vanden schalcken Vossen wert verwoestet. ‘Tis nu sulckx dat wy uwe schamele dienaren alhier verghadert zijnde inden naeme uwes lieven soons onses Heeren Jesu Christi tot wederstant vanden Wolven ende Vossen oock tot voorderinghe vande opwassinghe van uwe goede Terwe, gheen middel altoos in ons selven vinden daer toe ghenoeghsaem zijnde, te weten, wijsheyt die van boven is. Wy weten daer beneven ontwijfelijck dat uwe milde goedicheyt ghenadelijcken heeft belooft die Salichmaeckende gave te gheven: allen den ghenen die u inden gheloove daerom sullen bidden. Daeromme wy nu uyt dieper noot, overmits waere kennisse onses ghebreckx met een ontwijfelijck betrouwen op u onbedriechlijcke beloften, ootmoedelijck ende ernstlijck bidden, dat uwe medooghende Barmherticheydt tot vertroostinghe van uwe verstroyde Schaepkens ghenadelijck ghelieve te ghewaerdighen, ons te verleenen die gaeve uwer Godtlijcker wijsheyt, om alle dit ons voornemen te moghen volbrenghen tot uwer eeren, ende der menschen salicheydt, met uwen H. Gheest der waerheyt door uwen beminden Sone onsen Heere ende Salichmaecker Jesum Christum, Amen.
Het eerste stuck by mijnen Heere de President Meester Daniel ons te handelen voorghestelt, (daer op elck van mijnen Heeren alhier sal ghelieven zijn ghevoelen te seggen) is.

Of die sienlijcke kercke Christi in saken des geloofs mach doolen, dan niet.
Doctor Consistorium Catholicorum.

Daer toe moetmen segghen neen, somen niet Godtslasterlijck en wil segghen dat Christus selve mach doolen. Want die leden welcker hooft niet en mach doolen, en mogen niet doolen. Het hooft vande leden, twelck is Jesus Christus, en mach niet doolen. So


volcht nootsaeckelijck dat die leden Christi twelck zijn kercke is, gheensins en mach doolen.

Magister Consistorium Reformatorum.
Dat en mach ick niet toestemmen, om dat sulck segghen in mynen oogen niet toe en stemt de waerheydt. Want dat waer niet anders geseydt dan aldus. Sodanigh alst hooft is, soodanigh zijn oock alle die leden. ’t Hooft is Christus Godt selve, ende mits dien al wetende. So volght dat alle, ende elck van alle die leden oock zijn Godt, ende mits dien alwetende. Nu en mach die ghene die al wetende is niet doolen. Soo en mach oock gheen van alle de lidtmaten Christi, als mede alwetende zijnde, niet doolen. Stemt dat oock over een metter waerheydt? machmen oock met waerheydt seggen, dat elck van alle die leden selve souden zijn Christus, Godt, ende al wetende? Ick acht wel neen. Wie niet al wetende en is, die mach doolen in’t ghene hy niet en weet. Gheen van alle die lidtmaten onder of aen’t hooft Christum en is alwetende. Soo mach oock elck van alle die lidtmaten Christi dolen.

M. Theodorus Beza.
Het is buyten alle twijffele, 1 1 C. 181. dat de Lidtmaten van de Kercke (hier in de Wereldt) in’t bysonder moghen doolen, ende doolen alle daghe, so inde leere als in zeden, volghens ’t geen dat Sint Paulus seydt (1 Cor. 13.9) wy kennen nu in’t deel. Ende Sint Joan (1 Jo. 1.8) so wy segghen dat wy gheen zonde en hebben, so bedrieghen wy ons selven.

Doctor Consistorium Catholicorum.
Neen, ghy treckt mijn woorden tot eenen onrechten zinne. Want daer ick spreecke dat het gantsche lichaem der kercken niet en mach doolen, spreeckt ghy van elck lidtmaet op sich selfs bysonder. Mijn verstandt is ditte: Dat lichaem, welckx hooft veyligh of vry is van alle doolinghe, en mach geensins doolen. Het hooft van de Christen Kercke is vry van alle doolinghe: daer uyt volght noodtlijck dat het gantsche lichaem oock vry is van alle dolinge.

M. Consistorium Reformatorum.
Dat is al ’t selve bewijs alst eerste. Te weten dusdanigh: Dat lichaem, welcks hooft gesont is, en mach geensins zieck zijn. Wie kan dit toe laten? Wie mach toelaten dit navolghende bewijs in allen stucken sulck u bewijs ghelijck zijnde? Dat lichaem welcks hooft volmaeckt is, gheheel suyver, ende sonder alle zonde, is hier inder tijt (want wy spreken van dese Kercke in der tijdt) oock gantsch volmaeckt, gheheel suyver, ende sonder alle zonde. Is dat oock anders gheseydt dan ick eerst seyde? te weten soodanigh alst hooft is, soodanich is al ’t lichaem ende elck van desselvens leden, daer inne het gantsche lichaem, bestaet. ’t Hooft is Godt selve. So is oock het lichaem ende elck lidt desselvens Godt selve. Dat’s heel ongeschickt, wy spreken immers vande sichtbare kercke Christi hier op aerden, doen wy niet Heer Doctor?

D. Consistorium Catholicorum.
Wy doen.

M. C. Reformatorum.
Bestaet die sichtbaere kercke alleen in lidt-

maten die waere Christenen zijn voor Gode ende herboornen: Of bestaet zy in lidtmaeten alleen die sulcks schijnen, maer niet en zijn, ende mits dien in Hypocrijten alleen: Of bestaet die sichtbaere kercke daer af wy handelen in beyde sodanighe lidtmaten: te weten ghesamentlijck in de versamelinge van ware Christenen ende van Hypocrijten.

D.C. Catholi.
In de laetste twee gesamentlijck, 2 2 De sichtbare kercke bestaet in ware Christenen ende Hypocrijten dat’s in’t oncruydt ende in Terwe, ick meyn in Hypocrijten ende in ware Christenen.

M. C. Ref.
Die Hypocrijten zijn dan mede in onsen (gheensins in Godes) oogen ende oordele litmaten van de sichtbare kercke. Dat nu die Hypocrijten mogen doolen, ja doolen, immers sulcx blyvende, moeten doolen, is seker. So ick nu conde bewijsen dat meesten tijdt die Hypocrijten de uyterlijcke kercke bestieren: meyn ick wel datmen my sal moeten kennen dat die sichtbaere kercke Christi mach doolen. Bewijse ick dan noch daer en boven, dat oock die ware lidtmaten Christi ende rechte Christenen moghen doolen, so en sal my oock yemandt moghen met eenighe schijn van waerheydt wederspreecken, dat nadien dan soude blijcken dat alle die deelen, in de welcke die waere ende gheheel zienlijcke Kercke bestaet, moghen doolen, oock mede het gantse lichaem van de zienlijcke Kercke, van de welcke d’onsienlijcke Christus het hooft is, mach doolen.

D. C. Cathol.
Dat soude een wonderlijck werck zijn. Hoe mach een lichaam doolen, ’t welck bestiert wordt, van een hooft dat niet en mach doolen? Of en is de Heere Christus niet het hooft van zijn Kercke, gelijck als de man ’t hooft is van zyne Huys vrouwe?

M. Consist. Reformatorum.
Dat waer een wonderlijck werck, dat alle wyven niet anders en deden, dan elcks hooft haer man haer gebiedt, soudy dat willen seggen Heer Doctor?

D. C. Cathol.
Neen. Dat en is niet so.

M. C. Reform.
Ist oock soo, dat alle sienlijcke Kercke Godes ende Christi altijdt doet dat haer Bruydegom ende hooft Christus haer ghebiedet? soudy heer Doctor willen segghen dat Israel die Kercke Godes altydt gedaen heeft ’t ghene Godt haer hooft haer geboodt? 3 3 Exo. 32. 6. Num. 14. 4. 10. Nu. 14. 22. Rom. 9.3. Joa. 19. 6. 7. dede zy sulckx als zy ’t Calf aenbadt? als zy weder wilde keeren na Egypten? als zy Josue ende Caleb wilde steenigen? als Godt Israel wilde slaen mette Pestilentie, ende vernielen? als Israel niet kennende de gerechtigheydt Gods, ende die haere soeckende die gerechtigheydt Godes niet onderdanigh en was? Immers als zy die gerechtigheydt Godes Iesum Christum haer Bruydegom ende hooft dede Cruysen?

D. C. Cathol.
Dat en segge ick niet.

M.C. Reform.
Soo en seght oock niet dat die uyterlijcke


Kercke altijdt ghehoorsaemt Gode of Christus 1 1 De zienlijcke Kercke en gehoorsaemt Christo niet altijdt. haer hooft. Ende laet dan toe, dat wanneer zy’t hooft, ende desselfs regheeringhe niet en ghehoorsaemt, maer haer eyghen goedtduncken ende regheeringhe, dat zy dan mach doolen. Of wilmen segghen, dat die Joodsche kercke het bestieren haeres hoof des ghehoorsaemde, als zy den zone Godes haer Bruydegom ende Hooft dede dooden? Of wilmen segghen dat de Joodtsche Kercke alsdan gheen waere sienlijcke kercke Godes en was? Of wilmen segghen dat sy Christum niet en heeft doen ombrenghen?

D. Consistorium Cathol.

Die sulcks aen Christum deden, waeren niet dan Hypocrijten ende Godloosen, ende mits dien so luttel ware litmaten, als een duyvel vermomt in schijn van een Engel, een ware Engel is.

M. C. Reform. 2 2 Hypocrijten stieren by wylen de sichtbaere Kercke.

Dat zy so. Maer ist niet mede so, dat sulcke Hypocrijten ende Godtloosen in de uyterlijcke kercke Godes plaets hadden, ende hooft lidtmaten van de kercke waren? Waeren dat de gene niet die’t scheepken, te weten de kercke bestierden? Spreecken wy niet van een sienlijcke Kercke? Die doolde immers doe ter tijdt door’t bestieren van die heyligh schijnende, maer Godloos wesende ende valsche Lidtmaten der zienlijcker Kercken. Die Hypocrijtische Kercken der sichtbaren lidtmaten moghen dan doolen.

D.C. Cathol.

Dat schoon al toe gelatende zijnde, en volgt niet, dat die ware ende oprechte litmaten aen’t lichaem Christi moghen doolen. Of soudy wel derren seggen datter aen’t lichaem Christi of in de kercke gheen waere lidtmaten ende levende steenen en zijn?

M. C. Refor.
Neen gheensins, 3 3 Ware lidtmaten Christi moghen doolen. maer verstae dat sulcke waere litmaten Christi oock moghen doolen. Was d’Apostel Petrus niet een waerachtich litmaet (immers naer u luyder segghen) het eenich hooft vande sienlijcke Kercke Christi hier op aerden? was dese niet begaeft metten H. Gheest der waerheyt?

D. C. Catho.
Jae hy trouwen. Maer heeft die ghedoolt?

M. C. Reform.
Vryelijck jae, somen niet en wil segghen dat d’Apostel Paulus ghedoolt, 4 4 Gal. 2. 11. jae ghelogen heeft, als hy Petrum onder ooghen teghen stont ende seyde dat hy berispelijck was. Maer soudy dit noch willen segghen, 5 5 Act. 13. 9. te weten dat Paulus, die vol was vanden H. Gheest, daer aen onwaerheyt ghesproken soude hebben: soo soudy noch al ghelijcke wel moeten lijden dat die ware ende oprechte lidtmaten Christi moghen doolen: ten waer ghy wilde segghen dat Paulus inden welcken Christus selve 6 6 Gal. 2. 20. leefde, gheen waerachtich lidtmaet Christi en was. Moghen dan beyde die hopen of delen vande kercke doolen, te weten niet alleen

die hope der Hypocrijten, maer oock mede het cleyn vercozen hoopken der waeren lidtmaten Christi: wie sal moghen loochenen, als beyde die deelen moghen doolen, dat het gheheel te weten die kerck, mach doolen? dit geschiet als sy oordeelt uyt haer eyghen goetduncken buyten Christi gheest ende woort, welck bestier sy alsdan niet en volght, sonder dat derhalven die Heere Christus geseyt mach worden te doolen.

D. C. Cathol.
Men wint clare beloften Christi dat hy altijt 7 7 Mat. 28. 20 Joan. 14. 17. totten eynde toe sal blijven by zijn kercke. Oock mede dat zijn gheest der waerheyt by zijn kercke zal blijven. Blijft dan Christus, die de waere herder, leydtsman, jae wech selve is, altijt by zijn kercke, ende blijft die gheest der waerheyt altijt by de kercke Christi: hoe can men ghelooven dat sy sal moghen doolen? mach die waere herder, de rechte leydtsman, die wech des levens, jae die waerheyt selve doen doolen, verleyden, oft bedrieghen?

M. C. Reform.
Neen gheensins, die ware herder, leydtsman ende wech en verleydet niemanden, die zijn bestier alleen volcht ende den wech alleen altijt betreedet. So en bedriecht oock die waerheyt niemanden. Maer volcht daer uyte dat elck waer lidtmaet of schaepken nootsaeckelijck des herders ende leydtsmans bestier altijt in allen alleen navolcht, vande wech niet doolt, ende in gheenen saecken bedroghen en mach worden: wat noodt ist dan het hondertste schaep te soecken? dat was immers al een Schaep alst doolde. Het en blijckt bylo oock niet aent exempel Petri terstont by my verhaelt, die niet alleen een waer lidtmaet ende schaepken, maer oock self een Herder was, die den Schaepkens Christi weyde. Of Petrus doe schoon al doolde, 8 8 Joan. 21. 12. daer uyt en machmen niet besluyten dat die Heylighe Gheest doe van hem, soomen vande Coninck Saul leest, gheweken is. Der Sonnen licht en verlaet den gheenen niet die opten Middaghe eenen van verde siende waent Jan te wesen, ‘twelck Claes is: maer blijft ende doet hem int naeder gheraecken ontwijfelijck den man voor Claes kennen, die hy doolende van verde waende Jan te wesen. 9 9 2. Cor. 3. 18. Joan. 16. 13 Al wast sulckx dat die Gheest der waerheyt Petrum (laet ons een voor al nemen) van d’eene waerheyt ende claerheyt (doch allencxken) leede: soo en was hem daerom terstont nae den Pincxter dach niet teffens alle waerheyt bekent, soo voor is ghebleken.Wat anders ist yet te hebben, wat anders ist yet te ghebruycken. Wie onser en heeft over wech gaende by schoonen daghe niet ghestruyckelt? waerom datte? om dat hy onder ’tstruyckelen zijn ghesichte erghens, ende niet op het aenschouwen van zijnen wech ghebruyckte. Ontvlooch hem daeromme int struykelen het licht des middaghes? Of verloos hy int struyckelen zijn ooghen of ghesichte? Neen. 10 10 Jac. 3. 2. Maer ‘tghesicht ende het licht bleef by hem als te voren. Alsoo mede feylen of doolen die Christenen noch altsamen in veelen: sonder dat daeromme Christus of zijnen Heylighen Gheest van hem wijckt, verstaet my recht ick spreke hier van doolen, ende geensins van sondighen.


D.C. Catholicorum.
Laet het soo zijn dat elck Lidtmaet bysonder op sich selve mach doolen: 1 1 Elck lidtmaet der Kerckē mach op sich selve doolen. soo en moechdy daer uyt nochtans gheensins besluyten met waerheyt, dat het gheheele lichaem of die vergaderinghe vande lidtmaten Christi mach doolen.

M.C. Reform.
Dit selve is voor al beantwoort ende wederleyt, als ick betoonde een quade bewijsreden te zijn alsmen seyt: soodanich als thooft is, soodanich is ’tgantsche lichaem met alle zijne lidtmaten: ofte als ‘thooft ghesont is, so en mach het lichaem niet sieck zijn. Daeromme en behoeft het geseyde niet herseyt te worden. Ick meyn immers dat kercke ende vergaderinge een selve dingh is. Vande kercke heb ickt al beantwoort, ende niet alleen van elck lidt bysonder oft hooft leden van dien.

D.C. Catholicorum.
Het is onmoghelijck dat die vergaderinghe soude doolen, in welcker middele Christus selve is. Of is Christus die waerheyt nu niet meer? of mach nu die waerheyt lieghen ende met zijn toesegghen bedrieghen? wat seyt die zijn kercke toe? 2 2 Mat. 18. 20 dat hy, daer twee of drie in zijnen name zijn vergadert, int midden van hunluyden sal wesen. Soo is dan Christus altijdt selve stierman in’t scheepken van zijn kercke. Soudet nu niet een lasteringhe Christi zijn, te segghen dat dit Scheepken mach doolen? Wien doch anders dan den stierman selve soude sulck doolen mogen werden toegeschreven?

M.C. Reform.
Ich heb nu al bewesen dat de Mensche mach doolen, in den welcken de gheest der waerheydt, ja oock mede Christus is. Of was in Peter als hy doolde, noch Christus noch zijn gheest der waerheydt? dat hebbe ick terstondt mede al neen betoont, als ick seyde van’t licht ende ghesicht, ende van’t doolen van d’een persoon voor d’ander aen te zien van verde, ooc mede van ’t struyckelen met open ooghen by lichten daghe.
Doch om noch anderwerven een selve sake te beantwoorden, 3 3 Sy en vergaderen niet al in Christi name, die’t segghen of schijnen te doen. segghe ick eerst dat ick u mijnen Heeren achte wel condt te zijn, wat het zy inden name Christi te vergaderen, so dat zy sulckx niet al en doen die ’t schijnen of sich roemen te doen, ende houde dat derhalven onnoodigh breeder te verclaeren. So weten mijne Heeren oock, dat de Kerckelijcke vergaderinghen in’t handelen van saken des geloofs, niet en zijn van alle der kercken lidtmaten, gheene daer af uytghenomen: maer alleenlijck van de hoofden der Kercken, van de meeste menighte tot sulcke vergaderinghen genomineert zijnde.
Nu bemint ende eert elck meest die ghene, 4 4 De meeste hoop de ergste. 2 reg. 22. 6. 8. 3. Reg. 18. 21 die met hem meest gezint zijn, so men oock zeydt, gelijck mint ghelijck. Gemeenlijck zijn die meeste lidtmaten der kercken die arghste. Dese verkiesen nomineren ende werpen op tot sulcke vergaderinghen haers ghelijck, te weten oock die arghste. Schijnt daer uyt oock yet anders te moeten volgen, dan dat die meeste vergaderingen gheschieden van de Persoonen die minste oprecht zijn? soude sulck volcxken in den name Christi vergaderen? dat en mach ick niet gelooven. Boven dat ist een ander sake,

te wesen in een schip of vergaderinghe, 5 5 Wat anders ist in een Schip te zijn ende een Schip te bestieren. ende een ander is het stieren of gebieden in een schip of vergaderinghe. Christus was inde uyterlijcke kercke ende scheepken Godes, daer in hy sich liet besnijden. Hadde hy daer ‘tghebieden, of bestierde hijt? waer dat gheweest, die quade Regenten ende stierluyden en hadden hem niet den bitteren doot doen lijden. 6 6 Christus is wel in zijn kercke, al en ghebiedt hy zijn Kercke niet. So mach dan Christus wesen inden kercke sonder daer te ghebieden ende te stieren, dat is niet als een heerschappende Heere, maer als een verachte ende verworpen worm, Ja als een ghestrafte quaetdoender. Daer uyt dan mede noch al blijckt dat die vergaderinghe of kercke selve (wij spreecken vande sichtbare) inde welcke Christus selve is, ende blijft, mach doolen.

M. Theodorus Beza.
Dat elck lidtmaet op sich selfs mach doolen, 7 7 C. 282 v. dat oock elcke bysondere kercke, jae oock die Provinciale Concilien moghen doolen bekennen die Catholijcken selve, immers dat sy dick ghedoolt hebben, is met soo langhe experience bevesticht, dat nae mijn advijs gheen mensche van goeden oordeele daer aen mach twijfelen. Soo resteert nu die te considereeren die gheheele kercke in haer Universaliteyt. Maer in wat maniere? want considereerende die selve inde representatie van Universael Consilien, soo en isser ten eersten gheen groote aparentie om te vermoeden dat alle die cracht des H. Gheests verspreyt zijnde inde kercke, ghebonden soude zijn aen sekere Prelaten, 8 8 d’Overste in de zienlijcke kercke zijn niet altijt de beste. die altijt niet en zijn die aldergheleerste of alderbeste: al hoe wel sy representeeren alle die menichte der gheener diese hebben ghesonden. Want hoe menichmael gheschiet het dat een eenvuldich man voor een tijt meer verstants heeft? dan d’aldergheleerste van een gheheele gheselschappe? 9 9 C. 283. Voorts wanneer is gheweest vergadert een Concilium so generael, of daer en is t’huys ghebleven een groot deel, niet alleen vande alderwetenste ende heylichste Personagien, maer oock vande Prelaten? wie sal ons nu verseeckeren dat die afwesende by wijlen niet en moghen hebben meer revelatien of openbaringhen dan die teghenwoordighen? boven alle dat, soo weet ghij mijn heeren hoe langen tijt datter een schricklijcke verwoestinghe geregneert heeft inde kerkcke, ende principalijcken inde aldergrootste staten ende digniteyten van Prelaten: sulx dat d’ aldergrootste desolatie des huyses Godes is by den geenen die daer d’oprechtste ende meest verciert behooren te wesen. Die exempelen hebben wy ten minsten al over langhen tijden ghesien, oock dat die goede Bisschoppen daer over soo luyde ende opentlijck hebben ghesucht, dat wy’t noch hooren. Ende seker ‘tghene daer af schrijft S. Bernardus inde boecken vande aenmerckinghe ende int 33. Sermoen opte Cantiken ende oock int Sermoen van Sanct Paulus bekeeringhe, en is niet min merckelijck dan waerachtich. Helaes Heere (seyt hij) die ghene diemen siet beminnen de eerste plaetse in u kercke ende die hoocheyt besitten, die zijn d’eerste om u te vervolghen. Sy hebben ghenomen die Arcke van Syon, sy hebgen ’t Slot inghenomen ende hebben daer nae door henluyder macht die gantsche stadt Godes in brande gestelt. Dat sy hier geseyt mijn


Heeren, niet om yemanden te injurieren: maer omme te bewijsen dat, naedien die principale beroepinghen inde kercke al van soo langhe tijden af confuis zijn ende onghereghelt, het onmoghelijck is wel te besluyten: dat die alghemeyne Concilien, die nu van over lange tijden, van een soo qualijcken gequalifieerde menichte versaemt zijn gheweest, sulcx gheregeert souden zijn vande Heylighe Gheest, dat sy niet en souden moghen doolen.

D. Consist. Cathol.

Weten wy dan niet dat die kercke Christi Bruyt is? 1 1 Oze. 2. 20. Luc. 22. 31. siet het staet gheschreven: Ick sal dy inden gheloove trouwen. Het gheloove des kercx en mach oock niet vervallen, soo nu die kercke mochte zijn sonder ’t gheloove, soo most des Bruydegoms ende Bruyts houwelijck geschoort worden? welcker tsamenvoeginghe nochtans eeuwich is seyt die Bruydegom niet, ick sal dy trouwen inder eeuwicheyt? wat machmen dan oock yet vastelijcker besluyteu 2 2 Zetfout: u moet zijn n. dan dat die kercke Christi niet en mach doolen?

Gamaliel
Daer is doolinghe die afscheyt van Christo ende daer is doolinghe die van Christo niet af en scheyt. 3 3 Dolinge is tweereleye. Die noch maer gelovē moghen afvallen. Belanghende die doolinghe die afscheyt van Christo vintmen eenighe Persoonen die door den gheloove met ende ooc andere persoonen die door die liefde in Christo zijn.
D’eerste moghen afvallen als noch niet diep ghewortelt zijnde door die liefde in Christo, 4 4 Joan. 15. 6. 66. Mt. 13. 20. 21. Luc. 1. 25. 26 2. Pet. 1. 21. 22. 1. Tim. 1. 19. Gal. 5. 7. 1. Jo. 2. 19. maer die andere die overmits die liefde Godes door Christum met Gode zijn vereenicht, en moghen inder eewicheyt niet af vallen. Nu en is niemant met Christo in Goode vereenicht, dan de ghene inde welcke is waerachtige liefde Godes, dese is in niemande voor die wedergeboorte, die uyt Gode gheboren is en mach niet sondighen, 5 5 Die Godt liefhebben vallē niet af van Gode. Joā. 17. 21. 22. 13. 20. 28. 29. Ro. 8. 38. 39. 1. Cor. 1. 8. 1. Jo. 3. 9. 1. Joan. 5. 18. Joan. 1. 12. immer ten minsten niet teghen die liefde, of totter doot toe, soo dat hy weder af soude vallen van Christo ende Gode, want die quade en roert hem niet aen. Soo gheschiet oock dese wedergheboorte door den gheloove, d’welck Christum doet aennemen. Want alle die hem aennemen crijgen van hem macht omme te worden kinderen Godes. Het gheloove in Christum heeft dan den voortgang voor die liefde. Wiens gelove dan ooc sodanich is, dat hy Christum aenneempt een kint Godes wert ende met het diere pandt der Liefden so versekert wort, 6 6 Ro. 8. 14. 16. dat hy door den gheest Gods wert ghedreven ende door die seeckere tuychnisse des Heylighen Geests (niet door een goet-dunckelijcke waen) tot Gode roept Abba Vader, die en mach niet afvallen van Christo. Maer so en ist niet met alle die ghene die noch niet vercregen hebbende dit segel of pant der liefden, alleenlijck staen inden geloove, want dese so sy niet daer in volherden mogen af vallen. 7 7 Die herboren is wt Gode en mach niet afvallen van Gode Joan. 21. 15. 16. 17. Somma die noch niet herbooren zijnde ’t gheloove alleen hebben sonder liefde, moghen van Christo af vallen? maer gheenszins die door ’t gheloove herbooren zijnde nu ghecreghen hebben die liefde, want dese zijn door Christum met Goode vereenicht, maer dander niet. Soodanich een (om dit ter saecken te voeghen) was Petrus, die hadde Christum lief, die was met Christo inden gheloove ghetrouwet, diens gheloove en mocht oock niet gantschelijck vervallen, nochte hy daerom oock niet van Christo. 8 8 Luc. 22. 32. Heb. 5. 7 Want voor het niet vervallen zijns geloofs

hadde gebeden de gene wiens gebedt, verhoort wordt van den Vader door zijn eerwaerdicheyt.
Al wast nu sulcx dat Petri gheloove niet en mochte vervallen, Jae dat Petrus Christum zijnre zielen Bruydegom nu al lief hadde: was hy daerom vry van doolen? doolde hy niet als hy metten ander tien Apostolen die bootschap vande verrijsenisse Christi voor een ydel gheclap hielt ende niet en gheloofde? 9 9 Luc. 24. 11. doolde hy niet als hy het tytlijcke leven voor ’t leven der zielen Christum Jesum verkiesende uyt vreese 10 10 Mat. 26. 71 vander doot seyde ick en kenne den mensche niet? Immers doolde hy niet (hoe wel niet so swaerlijck) oock nae ’t ontfangen des Heylighen Gheests als Paulus (soo nu al verhaelt is) hem als berispelijck zijnde berispet? Men moet dan bekennen dat die waere litmaten Christi moghen doolen, 11 11 Christi ware litmaten mogen dolen blijvende Christi lidmaten. blijvende des niet te min henluyder gheloove onvervallen, het houwelijck metten Bruydegom onghescheurt: ende mitsdien die trouwe inder waerheyt. Dats dan wel wijder van daer, dat Doctor Consistorium Catholicorum vastelijck besloten of bewesen soude hebben, dat die kercke Christi niet soude moghen doolen. Want mach elck der ware lidtmaten Christi doolen: die gheheele vergaderinge van dien mach doolen, soo nu al vast is bewesen bij M. Consistorium Reformatorum. Mach dan het warachtighe ende oprechte deel der kercken Christi doolen: sal yemant ontkennen dat het valsche ende hypocrijtighe deel der kercken Christi (wij handelen vande sienlijcke kercke) mach? Jae moet doolen? Ick achte wel neen: mogen dan beyde die hooft-deelen vande sienlijcke kercke doolen: men sal moeten (dunckt my onder verbeteringhe) besluyten, dat die gantsche kercke mach doolen. Is dit nu warachtich, soo waer mijnen Rade datmen van dit partijen, twisten, veroordelen, verbannen ende vervolgen afsiet: dat wy d’een of d’ander, het sy dan van menschen oft oock gantsche kercken (in menschen bestaende) niet in allen soo lichtelijck toe en stemden tot alle haer ghevoelen jae segghende: ende dat wy vermijdende den vloecke, die den ghenen die opden mensche betrouwet, wert ghedreycht, Gode die eere deden: dat wy hem ghebenedijt, die niet en mach lieghen noch bedriegen, in zijnen H. woorde alleen betrouden. Dit doende souden die stercke die swacken dragen, die wijsen den onwijsen vruntlijck onderwijsen, ende soude sulcke eendrachtighe liefde tot malcanderen, voor alle man betuyghen, dat wy Jonghers Christi zijn. 12 12 Joan. 13. 35. Soo nu D. Consistorium Catholicorum, overmidts zijn oude ghebruyck, langhe possessio, ende stercke ghewoente noch qualijck can verstaen dat die sienlijcke kercke Christi mach doolen, ende derhalven oock noch qualijck yemants berispen van doolinghen soude connen goetlijck ghedoghen, waert goet ende nodich dat M.C.R. die de beste wil zijn, hem sulcx oock met gedult wilde bewijsen, so int gedogen van het doen van D. C. Cat. in desen, also oock int gedogen vande berispinghen die anderen hem selven moghen doen. Dit sal hem oock wel voeghen om twee groote oorsaecken, d’ eene om dat hy selve niet en schroemt Con Cat. strenghelijck te berispen, niet teghenstaende die in soo hoogher authoriteyt is of was. Voeghet oock den minsten van anderen niet te willen ghedoghen, ’tghene hy self den meerder doet? dander is na dien hy selve poocht te bewijsen dat die ware kercke Christi mach dolen. Twelck sulcks zijnde,


ende die zijnen oock, noch al schoon die waere kercke Christi wesende, verstaet hy selve licht dat zijn kercke oock mach doolen. Is dit oock soo, hy sal mede licht verstaen, dat zijn kercke het berispen noodigh is, om niet als d’ander oock hertneckigh te verstijven (so hy’t acht) in dolinghen, ende des vrients wonde liever hebben int berispen, dan des vyandts kusse int pluymstrijcken. Dit soude alle tyrannye uyt de kercke weeren, ende de lieve eendracht daer in vermeeren. Dat gonne ons Godt.

Jezonias.
Ick hebbe gehoort ja lieve broeders dat D. Con. Cathol. ontkent heeft dat de zienlijcke kercke mach doolen, overmits het hooft vande kercke Christus niet en mach doolen. Alsoo mede, dat M. Con. Refor. sulcx heeft geseyt te moghen geschieden, om dat beyde die hopen of deelen van de kercke, te weten, so wel de Godtsalighen als de Hypocrijten moghen doolen. Ick hebbe mede gehoort den onderscheydt by onsen Gamaliel, voortgebracht tusschen het dolen, daer door men gantschelijck scheydt ende afvalt van Christo, ende het dolen, sonder nochtans van Christo te scheyden, ende heel af te vallen. Om al ’t selve by onsen Eerw. Heere President Daniel oprechtelijck overweghen te worden. Godt de Vader, door onsen Heere Jesum Christum, zy lof ende eere. Amen

SESSIO. II.

Van’t bewijs met outheyt, gewoonte ende traditien

Persoonē oft tsamē sprekers: Jezonias, D. Consistorium Catholicorum, D. Melch. Canus, D. Stanislaus Hosius, M. Joannes Calvinus, M. Vvolfgang Musc. Dusa, M. Theodorus Beza, Gamaliel.

Jezonias.
De Heere zy met ons alle. De aenwas van dese vergaderinghe verblijt my Eers. ende hoogw. Heeren: Heden is hier geaviseert op de vraghe, of de ware zienlijcke kercke Godes mach dolen dan niet. Waer van ick mijne E. Heeren, die desen namiddagghe eerst zijn gecomen, door d’andere mijne mede-broederen heden tegenwoordigh geweest, al achte verwittiget te wesen, niet te min ick wil besorghen dat mijne Heeren laetst gecomen copye daer af gelevert werde, om der selver advijs oock daer by te stellen. Van waer nu voorts tredende op’t tweede stuc, daer af wy hebben te handelen, is: Ofmen in Religions sake voor sekere ende geloof-waerdighe tuyghnisse behoort aen te nemen dan niet, de outheyt, ghewoonte, ende traditien. Also men ’t selve noodtzakelijck acht afgehandelt te werden: al eermen comt tot andere saecken, waer inne de Catholijcken vande Ghereformeerden werden beschuldight. Ghemerckt dit af-ghedaen zijnde, veele moeytens wech ghenomen sal zijn in’t visiteren van veele reprochien ende salvatien over weder-zijden. Het sal daeromme mijne Heeren gelieven daer af elck zijn gevoelen te verclaeren.

D. Consistorium Catholicorum.
Van allen ouden tijden hebben wy mijne

Heeren, sulckx voor ontwijffelijcke ghetuyghnissen ghebruyckt. Daeromme ons wondert datmens nu gaet stelle in twijfele. Immers de Cardinael van Loreynen heeft sulcke ghetuyghnisse noch gebruyckt Anno xvc.lxi inde groote vergadering tot Poissy in Vranckrijc, 1 1 C. fol. 266. tot bewijs van de ware tegenwoordigheyt des lichaems ende bloets Christi int H. waerdighe Sacrament. Des Cardinaels woorden zijn dese: Dat sulckx is het alghemeyn t’samenstemmen van onse oude ende Heylighe Vaders versaemt inde algemeyne Concilien, betuyght zijnde door haerluyder Schriften, die verstroyt zijn door alle kercken, ende van allen tijden af, te beginnē al vande alder outste af. 2 2 C. 269. v. Ende noch: Voorwaer die also predicken, en twijffelen niet (nadien het so veele hondert jaren aengenomen is gheweest) of het Lichaem ons Heeren en is daer teghenwoordigh.
De gewoonte van’t Sacrament int Sacrament-huys te bewaren, 3 3 C. T. Sessio xij. Vap. vj. is so oudt, datse oock al bekent is geweest int Concilie van Nicenen. So is oock het draghen van’t H. Sacrament totten ziecken al mede uyt het alder oudste gebruyck der Catholijcke kercken. Souden wy sulcke treflijcke outheyt om ’t seggen van eenighe nieuwelinghen achter weghe laten?

D. Melch. Canus.
Belangende die Traditie ofte overleveringhe 4 4 Fol. 168 Cathol. seghen dat de traditie meer kracht heeft teghen de ketters van de H. Schrift. van hant te hant (die komt immers oock al van de alder outste tijden af) heeft meerder krachts tegen de ketters dan de Schriftuere. Immers men behoort by nae alle disputatien tegen den ketteren te trecken opte traditien, die men van de Ouden heeft ontfangen: dat is nu wel verde van die te verlaten of uyt te monsteren.

D. C. Catholicorum.
Om dese regule des geloofs ist oock, 5 5 C. T. Ses. 4 Decret. 1. dat die Kinderkens, die noch in haer selfs niet sondelijcx en moghen bedreven hebben, daeromme waerachtelijk na der Apostelen traditie ghedoopt worden.

D. Melch. Canus.
Wy weten dat de Kercke ouder is dan de 6 6 Cathol. segghen dat het ghelove ende religie mach bestaen sonder de schrifture. fol. 181 Schriftuere, ende dat mitsdien het gheloove met de religie bestaen mogen sonder Schriftuere.

D. Stanisl. Hosius.
Ick en zie geen oorsake waerom dat Brentius berispt Petrum a Soto, 7 7 Cathol seggen die traditie het aldersterkste fundament des geloofs te wesen. daer inne dat hy geseyt hadde, dat de traditien zijn het alder sekerste fundament des geloofs. Want ist so, dat in het ghene, dat in de timmeringhe van een huys gheleyt wert opte eerste plaetse, te recht werdt ghenaemt een fundament: So blijckt immers dat in de timmeringhe vanden Huyse des levenden Godes, ’t welck is de kercke, die traditien (of mondtlijcke voortleeringhen) die eerste zijn geweest: ende dat daerop de kercke is ghetimmert, al eer daer eenighe Schrifture was. Daeromme houde ick dat hy niet ongheschickts en zeydt, 8 8 Fol. 145. die daer zeydt dat de traditien zijn het fundament des gheloofs. Ende seecker wy en moghen die wonderbaere hovaerdye ende vermetelheydt Brentij niet ghenoegh vervloecken, die ’t ghene met sodanighen eendracht soo langhe Jaeren vande alghemeyne kercke aenghenomen is geweest, sowel vande Griecxse als Latijnsche, vande Oostersche als Westersche, sich niet en schaemt


met so veele bespottinghen soo booslijck te handelen. Soo dat, (God wouts) indien daer yet gebrecks ware inde sake (van’t doopsel) als dat die Duyvel wert besworen, het water gheconsacreert metten schepselen des Zouts ende Olijs, 1 1 Cathol. segghen, dat de nieuwen sich nu roemen te zien, tgene noyt van de oude Vaderē gezien is geweest. nae de ghewoonte der kercken nu al over veele hondert Jaren aengenomen, dat alle sulcx verholen soude zijn gheweest voor veele claere lichten des gantschen Christenheyts, als namentlijc voor Cypriano, voor Ambrosio, Augustino, Basilio, ende oock voor Clementi, ende Dionysio selve: Ende alle sulckx in soo grooten verloope van tijde gheen sterflijc mensche geopenbaert en soude zijn geweest, dan nu ten laetsten voor dese afgheweecken zoonen, die alhoewel zy niet en roemen dan gheest, niet anders en zijn dan vleesch.

M. Jo. Cav.
Wat de outheyt vermach sonder redene vermaent 2 2 C. C. 1. co. 11. 21. Outheydt vermach niet sonder redene. ons het Exempel der Corintheren in’t misbruyck van’t Nachtmael, daer ziet men claer wat authoriteyt behoort te hebben een oude ghewoonte, die gheensins en is ghegrondet op Gods Woort. Om dat sulcx nu al was een gebruyck, so wert het gheacht te zijn wettelijck. Daer vandt sich doe Paulus, om sich daer teghen te stellen. Wat moghen wy dencken gheschiedt te zijn na der Apostelen doodt ende met welcke gheoorloftheyt heeft Sathan zijn rancken ghespeelt? 3 3 Cathol. bouwen opte outheyt. Ende dit is nochtans het beste fundament dat die Papisten hebben, namentlijck, dit stuck is oudt: Men hevet al voormaels gedaen, men moet het dan houden als oft een openbaeringhe waere uyt den Hemele. Of nu schoon de Papisten, of andere den papisten niet seer onghelijck, oock duysentmael roepen, dat voormaels het broodt op gheoffert werde, dat die Ouden soo pleghen te doene, dat het gheen nieuwe ghewoonte en is: so ist ons geoorloft so dickmaels te excipieren, segghende dat Christi gebodt is een onbreeckelijcke regule, die door gheender Menschen gewoonte, door gheen prescriptie van tijde, noch door gheen Menschen insettinghen gheswackt ofte verandert en behoort te worden. Want in de Religie, 4 4 C.I. verso. C. Institut. xiij. 20. Traditie was enkel bedrogh. welckx eenighe fundament is de eeuwighe waerheyt Christi, en behoort niet veele te ghelden ’t getal der Jaeren. Beroerende nu die traditie ofte montlijcke voortleeringe mette welcke de kercke tot noch toe verdruckt is geweest, en was ’t selve niet dan enckel bedrogh.

M. VVolfgang Musculus Dusanus.

Mijn meynighe loopt in alle desen overeen 5 5 M. C. M. 5. 22. Doolingh wert door outheyt niet vast. T. 201. 201. met Meester Joanne Calvino. Want seker daer de Heere Christus handelt van den toorne teghen den broeder, zien wy dat geenreleye doolinghe, door eenige outheyt, hoe lange die oock zy, vast en is.

M.T. Beza.
Ick vinde dat onder de Supposten van Antichrist in Vranckrijcke luyden zijn, soo wel bekent door henluyder boosheyt, datmense groot ongelijck soude doen, waert datmense schijn-deughden noemde. Want het zijn eensdeels sulcke onwetende Ezels, dat oock de wijven self daer mede spotten. Dese sullen dan ten eersten een weynigh versoecken oft moghelijck is den ghevanghen te trecken van zijne opinie, hem daer toe allegerende die oude ghewoonte

vande kercke, soo zijt noemen, of eenighe versufte argumenten, die nu al duysentmael wederleyt zijn gheweest. Soude dat recht bewijsen ende overwonnen zijn? 6 6 C. 285. v. Nae de H. schrift moetmens in de kercke alles oordeelen. Wy begheeren dat de Schriftuere sal zijn de toets-steen, omme alle ’t ghene inde Kercke gheschiedt na te oordelen.

Gamaliel.
’t Is nu tijt dat ick in dese sake tusschen soo hoogh-geleerde Mannen in geschille staende, oock eens mijn ghevoelen onder verbeteringhe verclaere. Men hoort hier d’Ouden, ja, en de Jonghen neen, segghen. Nu bevinde ick die redenen Meester Joannis Calvini so treflijck, tot het bewijs van neen, dat my niet altoos en wondert dat Domine Beza die selve zijne Meesters meyninghe niet toestemt, sonderlinghe daer hy merckt dat de Ouden met d’outheyt, of met ghewoonten, of met traditien, eenighe saecken teghen zijne meyninghe zijnde, bestaen te bewijsen. Maer als ick wederomme aenmercke dat Domine Beza self alsulcke bewijsinghen, als zy voor zijn meyninghe dienen, gebruykt, moet ick my des hoogh verwonderen.

M.T. Beza.
Dat seghdy Domine Gamaliel, maer achte ghy dat niet en soudet connen bewijsen, want ick in desen van een ghevoelen ben als mijn Meester: Also ick houde datmen niet vastelijcx en mach bewijsen uyt outheyt, uyt gewoonte, noch uyt traditien. Ist dan albillich dat ghy my hier in calumnieert?

Gamaliel.

Dat zy Domine Beza verde van my. Ende ben bereyt, soo’t niemandt en soude verdrieten, opter daet te doen blijcken, dat u.l. alle sulcks selve oock gebruyckt tot bewijsinghe, als ghy die acht voor u te wesen? wat segghe ick van Domine Beza alleen? Dominus Calvinus doet mede ’t selve daer ‘t hem geleghen is.

M. Joan. Calv.
Dat zijn paradoxa.

Gamaliel.
Neen Heere, ’t zijn claere redenen ende naeckt. Domine Beza arbeydende om waerschijnlijck te bewijsen des Overheydts Ampt te zijn, dat zij ketteren sullen dooden, ende daer beneven wel ziende dat hy sulcks gheensins en vermochte uyt het ghetuygh der Godtlijcker Schriftueren, by hem nochtans seer konstlijck getrocken tot sulck zijn voornemen, mistrout ten laetsten sulck zijn voor-ghenomen bewijs te moghen doen mette tuyghnissen der Schriftueren, neemt zijn toevlucht opt bewijs uyte outheyt ende ghewoonten, ende seyt int besluyt van zijn voorghenomen, 7 7 C. fol. 312. Beza doet self ’t gheen hy inden Cathol. scheldet maar gheensins voldaen bewijsinghe aldus: Daeromme tot besluyt van dese bewijsreden, so segghen wy, dat de gene die daer niet en willen, dat die Magistraet sich menge inde handelinge vande Religie, ende voorneemlijck van ’t straffen der ketteren, die verachten Godes nytgedruckte Woordt (dat hy nerghens voortbrenght) ende verwerpen die authoriteyt van alle outheydt, dat is te weten van’t ghebruyck datter is gheweest van alle oude tijden. Ende terstondt daer aen steldt hy voor ’t naest-volghende


Capittel aldusdanighen titule. Het derde argument ghenomen uyte perpetuele ghewoente die onderhouden is geweest ooc byden vreemden natien, dat is immers bestaen te bewijsen uyte outheyt ende ghewoenten Immers uyter Heydenen oude ghewoente, ende daer voor een weynich int selve boeck seyt hy noch om te bewijsen datmē den ketteren moet straffen, dat sulcx by alle die Christelijcke kercken van allen tijden af met grooter eendracht ghepractiseert is gheweest. Soude Beza dan oock wel willen segghen dat sulcx inden kercke der Apostolen is ghepractiseert? Ick meyne neen: of is dat gheen tijt te rekenen? moetmen nu niet bekennen dat Beza oock selve uyt d’Outheyt ende ghewoente zijn meyninghe bestaet te bewijsen?

M. Ioan. Calv.

Laet het sulcx zijn dat Besa, (’twelck my nochtans wondert) tot eenighe plaetsen zijn voortstel heeft willen bewijsen uyte ghewoente of outheyt: hoe condy sulcx van my bewijsen? dit hebdy mede vrymoedelijcker dan waerachtelijcken my derren aensegghen.

Gamaliel.
My ghedenckt Domine Caivine ghelesen te hebben in uwe schriften, 1 1 Instruct. fol. 8. daer ghy arbeyde om die kinderdoop te bewijsen, al ditte? Maer ick antwoorde eerst dat het is een ghewoente, niet die by verscher ghedenckenisse is innegevoert, 2 2 Calvijn doet tgeen hy inden Cath. straft. nochte oock die onder des Paus Rijcke heeft begonnen. Want ick segghe dat het is een Heylighe insettinghe, die doorgaens onderhouden is gheweest inde Christen kercke. Want daer en is gheen soo ouden Doctor inde voorleden outheyt, die niet en belijt dat die Apostolen sulcx altijt ghebruyckt hebben.

M. Joan. Calv.

Dat zijn mijne woorden: Maer ‘tghene daer volcht verswijchdy, ick segghe daer op terstont selve, dat ick niet en begheere dat die outheyt ons helpe tot bewijsinghe van dien, dan alleen so vele als die bevonden wort ghegrondet te zijn inden woorde Godes. Siet nu of ghy mijne woorden also nemende niet openbaerlijck en calumneert.

Gamaliel.
Waerlijck Domine Calvine het was al in mijnen monde om sulcx van selfs voort geseyt te hebben, so U.E. met het innespreken in mijne redenen, die niet ghebroocken en haddet, dus en calumniere ick gheensins: Maer segghe daerop dat ick v.l. te verstandich achte, dan dat ghy ‘tghene daer staet vande outheyt te vergheefs gheschreven soudet hebben. Nu moste ghy dat vergheefs gheschreven hebben, so ghy die kinderdoop vastelijck haddet connen bewijsen uyt die Heylighe schrift selve, want dese gheven die Doopers volcomen geloof, maer gheensins die outheyt of het langhe ghebruyck, cont ghy dan wt die Heylighe Schrift die kinderdoop vastelijck bewijsen, die sy ghelooven: Waer toe allegeert ghy die outheyt, die sy niet en ghelooven? cont ghyt dan oock niet uyt die Schrift bewijsen? wat baet het bewijsen uyt die outheyt? is dat bewijs uyte outheyt dan in allen ghevalle, dats over beyden zijden, daer niet gants vergheefs

ghestelt? soo blijket nu dat U.L. soo wel als Dominus Besa mede ghelijck als dese ouden, daer’t u is ghelegen, die outheyt ende ghewoente voortbrenght, om u voornemen daer mede te bewijsen. Hier inne en mach ic geen van beyden toestemmen, maer soude veel eerder wenschen datmen die outheyt, gewoenten ende traditien wat minder ende die onbedriechlijcke Propheten, Evangelisten, ende schriften der Apostolen wat meer gheloofs toeschreve, tot bewijsinghe van Religions saecken.

Jezonias.

Ick sie dat die Catholijcken die outheyt soo hooch achten, dat die by henluyden is het fondament vande Religie, zulckx dat oock door haer die Heylighe Schrifture ghelove crijcht, ende dat sonder het toelaten vande outheyt niet en schijnt te moghen bestaen die opinie vande wesentlijcke teghenwoordicheyt des lichaems Christi inden Sacramente, insghelijckx die kinderdoop, daer teghen mercke ick dat by den Ghereformeerden alleen ghelt die authoriteyt der Heyligher Schrifturen, daer mede sy luyden Ghereformeerde insghelijckx oock (so Gamaliel hout) niet en vernoeghen, wanneer henluyden des outheyts authoriteyt (by ghebreck vande Heylighe Schrift) dienstlijck is, als wanneer sy het vervolghen der ketteren ende die kinderdoop willen bewijsen recht te zijn.
Alle twelck ghetrouwelijck aengheteeckent is byden Secretarium, om mijnen Heere den President om te oordelen voorgestelt te worden tot zijnder comsten. Ghedanckt sy den Heere die desen huydighen handel soo verde heeft laten comen.

SESSIO. III

Van insettinghen ende Ceremonien onschriftlijck zijnde.

Persoonē oft tsamē sprekers: Jezonias, D. Hosius, M. Joannes Calvinus, M. Theodorus Beza, D. Consistorium Catholicorum, Gamaliel.

Jezonias.

Daer is mijnen E. Godt-gheleerde ende Godtvruchtighe Heeren, eenigh gheschil tusschen den Catholijcken ende Ghereformeerden, ter saecken vande veelheyt van insettinghen ende Ceremonien, nae dien nu die Ghereformeerde den Catholijcken hier af beschuldighen, soudet wel voeghen dat die Catholijcken van henluyder doen in desen redene gaven: omme den Ghereformeerden hierinne te vernoeghen, of ten minsten op dat sy onvernoecht blijvende, daer teghen moghen spreken.
Om nu een aenwijsinghe hier inne te doene, soo hebbe ick eenige stucken van dien (d’andere sullen onder den handel van selfs wel voort comen) mijnen Heeren den Catholijcken willen voorhouden, als namentlijck, van sich te teeckenen metten cruyce, van’t niet Alleluya


singhen inde Vasten, vande Paesch keerse ende vant singhen Gloria & Honor Patri op dat sy daer af beginnen moghen.

D. Hosius.
Het en is niet sonder groote ende treffelijcke 1 1 fol. 198. redenen mijnen E. Heeren, datmen heeft inne ghestelt het teeckenen metten Cruce voort hooft ende anders. Want die weldaedt des Cruyces Christi is die grootste die ons gheschiet is van Gode. Daeromme heeft onse Moeder die H. Kerkce sorchvuldich zijnde voor onse salicheydt, oock niet willen vernoeghen daermede dat sy ons sulcx beduydt heeft metter Schriftueren, ghepredickt met woorden, vermaent met instellinghe van seeckere daghen, maer heeft daerenboven ons noch toeghevoecht dit teecken, op dat sy ons doorgaans sulkx voor houden soude, niet alleen voor den ooghen, maer oock voor den zielen. Daeromme ist oock een ghebruyck gheweest datmen tot allen voorgangh, tot allen beweginghe, ende (op dat ick Tertulliani woorden ghebruycke) tot allen toegangh ende uytgangh int cleden, int schoeyen, int wasschen, int gaen ter Tafelen, int ontsteecken van licht, int slapen gaen, int gaen sitten, eyntlijck int pleghen van alle wercken die de menschen hanteeren, ghewoone was, het voorhooft te teeckenen met het teecken des cruyces. Is dat nu niet wel te recht een wichtighe, groote, ende Heylighe, oorsaecken van sich te teeckenen met ten cruyce.
Soo en is oock die oorsaecke niet cleyn vant 2 2 Concili Toletanum Canon. 10. niet singen vant Alleluya inde Vasten. Want wy hebben inne gheset datmen in alle die daghen inde Vasten gheen Alleluya en sal singhen, overmits het dan is een tijt van droefheyt. 3 3 Canon. 8. Belanghende die Paeschkaersse, wy hebben inne gheset dat men die Was-kaersse op Paesch avont solemnelijck benedie tot een Sacrament van die gloriose nacht, op dat wy die verholentheye vande Heylighe verrijsenisse Christi, twelck ten tijde deses nachts wenschelijck gheschiede, met die benedictie des gheheylichden lichts souden moghen ontfanghen, wat Godvruchtich mensche en soude die so Goddelijcke redenen vant wijen des Paesch-kaers niet met beyden armen omhelsen? machmen die heylsame verrijsenisse Christi te veel eeren aendoen? So en is oock (mijnen Heeren) die loflijcke ordonnantie vant gloria patri, of die veranderinghe indien ghevallen, gheensins sonder redene, immers oock niet sonder uytghedruckte Schriftuere. 4 4 Canon. 14. Want wy hebben ghestatueert datmen int eynde der Psalmen sal singhen, niet Gloria Patri, maer Gloria & Honor Patri ende dit overmits David 5 5 Psal. 28. Apo. 5. seyde brenght den Heere glorie ende eere, ende Johannes Evangelist een stemme hoorde segghende, eere ende glorie sy onsen Gode etc. Maer wie dit overslaet, die sal worden Geexcommuniceert. Nu moghen mijn heeren uyt dit munster van weynich lichtelijck verstaen dat wy oock van alle d’andere insetghe ende Ceremonien der H. Kercken lichtelijck der ghelijcke groote, ghenoechsame, jae oock Schriftuerlijcke redenen souden connen gheven daer toe wy hier oock bereyt zijn, soo mijnen E. Heeren des versoecken.

M. Iohan. Calv.
Souden dat, mijnen E. Heeren, 6 6 Institut. viij. 12. treflijcke ende Schriftuerlijcke redenen zijn van

sulcke menschelijcke insettinghen ende onnutte Ceremonien? Wat is sulck batement spel van Ceremonien doch anders (dan een arghelistighe bestrickinghe) waer mede niet alleene het ghemeyne volck, maer oock die gheene die aldermeest van menschelijcke wijsheyt is gheswollen, wonderlijcken wert ghevanghen? die Hypocrijten en de die dwase wijfkens meynen datmen niet heerlijckers noch beters en mach bedenken. Maer die ghene diet grondelijcker in sien ende warachtelijcker overweghen wat soo veele ende soodanighe Ceremonien doghen, verstaen, te weten eerst, dat het bueselinghen zijn, die niet altoos in en hebben: ende voorts dat het een Guychelspel is, daer mede men als in een pracht, d’ooghen begoochelt, Die saecke betoont sich naeckt, dat veele Ceremonien tot gheen ander eynde en dienen, dan om meer het volck te doen verwonderen, dan om haer te leeren. Alsoo mede inde nieuwe Canones, die meer die tucht verkeeren (dan onderhouden, achten die schijnduechden veele te zijn in gheleghen, die nochtans somemse te recht inne siet, niet anders en zijn dan een schaduwelijck ende ydel ghespoock van tucht.

M.T. Beza
Maer wat brenghen die Papisten doch voort? 7 7 C. B. 297. (op dat wy d’ander dingen overslaen) Wy-water, ghebouwen, kercken, ghetelde gebeden by dit of dat doode Lichaem, by desen of by die steen, Was-kaerssen, Lampen, Kappen, eyntlijck (op dat ick come tot die alder treflijckste dinghen) vasten, sonder bedden slapen, Asch, Aelmissen, Bedevaerden, Missen, ende ten laetsten oock ghecochte aflaten bezeghelt met des visschers signet.

D. Consistorium Catholicorum.
Wie hier inne is sonder sonde, die werpe op anderen den eersten steen.

M. Joannes Calvinus.
Wy en maecken gheene insettinghen noch Ceremonien naer onsen goetducken sonder, veel minder teghen, die H. Schriftuere, Dit is u luyder werck, dit is strafbaer, ende dit bestraffen wy met waerheyt. Wat weet ghy op ons te segghen?

D. Consistorium Cathol.

Ist dat wy doolen met veelheydt van insettinghen 8 8 Ghereformeerden sullen dus voortgaende den Catholijcken haest in veelheyt van Ceremonien ende wetten te boven te gaen in. Syn. artijc. 77. ende Ceremonien my dunckt dat ghyluyden niet die uwen ons soo meesterlijck naevolcht: dat ghy ons eer langh soo te boven sult gaen, dat wy self van u sullen behoeven te leeren. Wy weten immers seker dat die uwen in haer Synoden al voorghestelt of besloten hebben die naevolghende met meer andere diergelijcke saecken of het toeghelaten sy broot voor die bedieninge des Avontmaels gesneden of ghebroken in stuckens ter tafelen te brengen. Daer op geantwoort is, die brekinge sal in tegenwoordicheyt der gemeynten gheschieden. Also mede, ghevraecht, 9 9 iij. Syn. 76 ofmen inden Avontmael het broot sal snijden of breken van gheheele brooden, is gheantwoort, datmen sal blijven bij ‘tghemeen gebruyck der Nederlantsche Kercken, ende die contrarie doen vermanen van haren opinie af te staen. My verwondert oock datmen by u luyden, diet ghewoon zijt een Nachtmael te noemē, niet en beraetslaecht vande tijt ende plaetse, te weten of


men het Nachtmael inder nacht of savonts dan ofment des morghens, van ghelijcken ofment in een huys of Herberghe, dan in die kercke sal houden. Ghemerckt het by den Heere in een huys by avont of snachts ghehouden is gheweest. 1 1 iij. Syno. 37. Dat en ist noch niet alleen. Men besluyt daer oock, datmen niemant en sal trouwen op Vasten daghen, nochte op daghen alsmen het Nachtmael bedient. Item datmen die naemen der gheenre die ten Nachtmaele gaen schrijven sal int Kercken Boeck. Soude dit niet wel over een comen met het gheven vande loodtkens ofte Cedullekens der onsen, aenden gheenen die ten H. Sacramente gaen? 2 2 iij. Syno. 89 Item dat het niet eerlijck en mach gheschieden, dat yemant trouwe die weduwe van dien, wiens suster hy te vooren heeft ghehadt in houwelijcke. 3 3 iij. Syno. 56 Jae oock mede dat een weduwe voor die vijftalve maanden haer niet eerbaerlijck en mach begheven tot een ander houwelijck, ende dit noch al niet teghenstaende (soo ghyluyden daer self bysteldt) dat inden woorde Godes den Weduwen gheenen seeckeren tijde van houwelijck en is voorgeschreven. Is dat dan niet gheschreven in Gods woort, soo die uwe selve bekennen, wie gheeft u luyden die macht omme wat toe te voegen totten woorde Godes? omme verbodt te maecken van tgheene God in zijnen woorde heeft vrij ghelaten? beclaecht ghyluyden ons daer in niet doorgaens int verbodt van houwelijcken van spijsen ende anders op seeckeren tijde ofte daghen? Oordeelt nu of u behoort vry te zijn ende ons verboden? ende bedenckt of ghyluyden ons niet en beschuldicht om tgheene ghyluyden oock selve ons nae doet. Soot ons luste hier te verhalen alle d’andere stucken die ghyluyden of die uwen ons alreede naedoen, in menichte van insettinghen ende Ceremonien, sy souden, al zijnse veele noch weynich schijnen by ghelijckenisse van onse decreten ende Canones: dit bekennen wij rondelijck ende moeten in desen die waerheyt die eere gheven. Maer somen wederomme aenschou neemt op des tijdts lanckheyt van d’onse, ende des tijts cortheyt vande uwe, ghyluyden selfs (soo ghy oock die waerheyt wilt eeren) sult moeten bekennen dat nu ter tijt uwe yver goetduncken, ende schijnduechtlijckheyt den onsen al verde voorby ende te boven is ghegaen ende dat ghyluyden soo luttel als wij vernoecht mette H. Schriftuere, maer u goetduncken daer soo wel toe voecht als wy.

M. Theodorus Beza.
Dat soude u alsoo licht vallen om te bewijsen, als dat u vingheren even lang zijn. Siet doch wat dese suffert uytslaet.

D.C. Catholicorum.
Waerschijnlijcke, ende licht bewijslijcke redenen Domine Beza. Men weet immers wel datter meer dan vijf hondert Jaeren zijn verloopen binnen die welcke die Roomsche Kercke haere decreten Canones insettinghe ende Ceremonien heeft voortghebracht. Seker wij moeten belijden dat sy veele zijn in ghetaele maer sietmen op des tijdts groote lanckheyt, oock mede daer op, datter inde Apostolische Kercke, al vijfthien jaeren verloopen waeren al eer sy hielden, een Synodum, daer inne noch niet meer dan vier Artikelkens ende maeckten: ende sietmen daer te-

ghen op die uwen in Hollandt ende Zeelandt die nu al binnen de eerste seven Jaeren drie Synodus ghehouden ende inde selve meer dan vijfthalf hondert Articulen ghemaeckt hebben elck mensche die maer weet te reeckenen dat seven Jaeren gheen twee honderdste deel en zijn van 1580. Jaeren, salt licht connen bedencken, dat u volck, al eer sy 1580. Jaeren sullen hebben bereyckt meer dan hondert duysent wetten sullen hebben ende midtsdien ons luyden verde te boven sullen gaen in menichte van decreten Canones insettinghen ende Ceremonien. Dit is oock voorsichtelijck ghemerckt gheweest by den Eersamen ende Voorsienighen Raet vande Stede van Leyden, daer deselve in haer Remonstrantie aen den Staten van Hollandt wel 4 4 B. iij. uytdruckelijck segghen also: Dit fundament nu ten vollen geleydt zijnde, mogen wy in alle sekerheydt daer op bouwen, ende en dorven niet alle drie Jaeren nieuwe Synoden houwen. Daer uyt ten laesten die Decreten, daer aen wy souden gebonden zijn, so veel worden souden: dat wy deses bandts qualijc, ende niet dan met grooter moeyten, begin, oft eynde souden vinden moghen. Ende onse kinderen (of zy niet genoegh te studeren hadden) souden weder met een nieu Jus Canonicum te doen crijghen. Dat seggen die van Leyden.
Dat nu u luyden (so wel als ons) niet vernoegt aen de Schriftuere alleen,’t welck ghyluyden ons verwijt, blijckt (ick segghe nu met aen karren vol Commentarien die ghyluyden selve ende die uwe daer op gloseren, maer oock, daer aen, dat die uwen in Hollandt ende Zeelandt selve voor hebben een nieu Corpus doctrine, 5 5 iij. Syno. Quest. 1. a. ende Corpus discipline te maecken, ende in druck uyt te geven. Dit doende sullen zy die H. Schrift amplieren, ende dat opentlijck teghen de H. Schrifture, 6 6 Deut. 13. 32. Pr. 30. 6. Apoc. 22. 18. die ons verbiedt daer yet toe te doen: Is u dat gheoorloft: waerom berispt ghy’t soo bitterlijck in ons luyden? Seghdy dan dat ghyluyden uwe glosen schrijft om die H. Schrift te verclaeren of verlichten: anderen sullen met uwe ghewoonlijcke woorden u wederomme vraghen, wat is doch claerder dan het licht der Godtlijcker Schriftueren selve: Pooght ghy dan met uwe duystere Lampen die claere Zonneschijn te verclaren? Sal ick niet moghen segghen tot u, Domine Beza, dat ghy selve oock den Menschen zendet van de duysterheydt der Schrifturen, tot die claerheydt van uwe glosen? ghy selve wederspreeckende dat de Schrift duyster zy, hebt tot Poyssy inde vergaederinghe gheseydt alsoo: 7 7 C. 186. Maer is daer en tusschen die duysterheydt der Schriftueren so groot, dat zy haer selve, door haer selve, ons niet en can verclaeren: Hoe comet dat Jesus Christus ons niet en zendt elwaerts, alshy seydt: Ondersoeckt die Schriftuere. 8 8 Joan. 5. 19. Ende hoe comet dat Abraham versocht zijnde van den ellendighen Rijckaert, dat hy yemandt van d’ander Wereldt soude senden, om dese te verwittighen, antwoordt, segghende, zy hebben Moysen ende de Profeten, so zy die niet en ghelooven, en souden zy oock niet ghelooven, of schoon yemandt verrees van den dooden. Boven datte: Wat souden oock ghedaen hebben die ghene, die niet en hadden dan der Apostelen Schriften voor ende al eer daer by den Ouden eenighe Commentarien waren geschreven? 9 9 Beza doet selve ’t ghene hy berispet in anderen. Dat zijn uwe eyghen naeckte woorden Domine Beza: nadien ghy selve daer houdt dat die Schriftuere van


selfs claer ghenoech is sonder glosen of commentarien, soo datmen die niet en behoeft om te verstaen die H. Schriftuere: machmen u oock niet met goede redene vraghen waeromme ghyluyden selve met die uwe soo veele onnutte ende verloren moeyten doet int maecken van soo groote menichte langhe ende breede commentarien ende uytleggingen?

Gamaliel.
Het schijnt mijnen Heeren, dat inden insettinghen ende Ceremonien wat te verde is ghetreden. Maer wie mach ‘tgeschiede veranderen? niet van voorledene, maer van toecomende saecken vallen beradinghen. Het volck is uyterlijcken ghesint, ende en mach niet wel onderhouden worden sonder uyterlijcken ghebare ende Ceremonien. Doch waer te wenschen datmer gheen en hadde, dan na d’insettinghen Godes selve. Nu ist anders, God betert. Soo moet d’een d’ander hier inne of lijden of overwinnen.
Och of wy malcanderen conden lijden. Wilmen dit immers niet, maer d’een d’ander overwinnen soo is te mercken datmen die looghen overwint met waerheyt, soo dat sy verdwijnt: of datmense bevecht met gewelt, ende dat sy blijft ja verstijft. Het eerste waer eerlijck ende nut, maer ‘tlaetste schandelijc ende meest schadelijck. Waer elck onser soo vlijtich om ‘tvercrijghen der dinghen, als om ‘thanteeren der teeckenen: wy souden malcanderen lief crijghen, malcanderen lijdtsaem verdraghen, ende malcanderen met een goet exempel verbeteren, ende niet door dit partijdich twisten aldus verbitteren.

Jezonias.

Die Ghereformeerden beschuldighen den Catholijcken van insettinghen ende Ceremonien die sy inne stellen niet vernoeghende met ‘tgheene die H. Schrift mede brengt, daer toe sy ‘theure voeghen. De Catholijcken segghen dat die Ghereformeerden ‘tselve mede sulckx al beginnen te doen, oock met toedoen totter H. Schrift, dat sy den Catholijcken haest daer innen te boven sullen gaen, alle ‘twelcke ick sie by den Secretarium aengheteeckent te zijn, om den Heere President als oock d’andere Sessiones: om in ghedaen te worden, over te leveren daer mede dese handelinghe nu wert besloten. Lof sy den Heere van al.

SESSIO. IIII.

Vande gheloofwaerdicheyt der Vaderen Schriften.

T’samensprekers: Jezonias. D. Hosius. M. C. Reformatorum. M. Brentius. M. Ioannes Calv. M. Theodorus Beza. D. Con. Catholicorum. Gamaliel.

Jezonias.
Men siet inde daghelijckxsche disputatien over allen zijden vele moeytens rijsen int voorthalen ende oock int verwerpen vander

Vaderen schriften voor bewijselijcke ghetuyghen. Omme welcke moeytens eenmael te moghen eynden ende te comen tot een seeckere voet vande bewijsingen in ‘sgheloofs saecken, alhier in berade wert gheleyt, ofmen daer toe voorts aen der Vaderen ghetuyghenissen voor vast ende ontwijfelijck sal aennemen, dan niet.

D. Hosius.
My wondert hoochlijck mijn Heeren, 1 1 H. Fol. 177. dat men aldusdanige saecken begint te stellen in twijfele. Weetmen dan niet meer wat hier af seyt Eudorius? soo wie (seyt hy) niet toe en stemt die uytlegginghen der Heyliger Vaderen, die vervreemdet sich self van alle Priesterlijcke ghemeenschappe ende van Christi tegenwoordicheyt. Wat mochtmen oock warachtighers segghen? want wat betoonen sich die ghene, die der Vaderen meyninge verlaten, 2 2 Ho. 149. doch anders te wesen, dan een zaedt van een overspeelderse ende Hoereerderse? Men weet wel dat die gantsche vergaderinge der gheloovigen, menschen zijn. Daer by weetmen oock wel dat die Propheten, die Apostolen ende die Evangelisten mede menschen waren. Maer want sy ontfangen hadden den geest der waerheyt. So en mochten sy niet vallen in een valsche opinie des gheloofs. Also zijn ooc insgelijckx alle die gantsche Leeraeren der Kercken mede menschen. Maer want sy door den Godlijcken Gheest bestiert worden ende ghedreven in warachtighe leeringhen, soo en moghen sy niet afwijcken tot valsche.

M. C. Reformatorum.
Dat die Propheten Apostolen ende Evangelisten mede menschen waeren als u luyder Leeraren of Vaderen zijn weten wy seer wel: Maer dat die Vaderen altsamen so wel als die Propheten Apostolen ende Evangelisten den H. Gheest ontfanghen hebben ende daer af bestiert worden ende ghedreven in waere leeringhen, en weten wy geensins: twelck by u luyden ons so geloofwaerdelijcken betoont zijnde, als ons ’t ander blijckt uyt het getuychnisse der H. Schriftueren, sullen wy dat mede geloven. Maer het simpel segghen van u luyden, die menschen zijt van welcker H. Gheest ontfanghen ons noch niet en is gebleecken, en is ons daer geensins toe genoech. Wie can sodanigen bewijsreden gheloove gheven? die Propheten Apostolen ende Evangelisten niet tegenstaende sy menschen waren hebben den H. Gheest gehadt die henluydē bestierde so de H. Schriftuere betuycht. Daerby blijckt nu dat oock wy Leeraren der kerken, niet teghenstaende wy menschen zijn, den H. Gheest hebben die ons bestiert, so wy selve ghetuyghen. Sluyt sulck bewijs oock wel? is dat u bewijs niet sulcx? alsoo houde icx al noch niet min onghelooflijck dan voor u luyden om te bewijsen onmogelijck, dat ghy Leeraren vander kercken so (ghy u noemt) den H. Gheest sout hebben ende daer af bestiert worden. Ghemerckt die vruchten van u luyden niet minder vleeschelijc en blijcken, dan u name gheestelijck is.
Daer ghy voorts seght, dat sy niet en mochten vallen in doolinghe of valsche opinie etc. Is in onse eerste Sessio pladt anders ghebleecken. Derhalven ick dat daer beantwoort houde.

M. Brentius.
Men mach niet loochenen dat inden 3 3 Po. 166. v. Vade


ren doolinghen zijn ende uytlegginghen die vreemt zijn vander Schriftueren. Origenus was uytnemende in Godtvruchticheydt ende gheleertheydt, nochtans heeft hy eenighe leeringhen, die niet en zijn ghelijckstemmich metter H. Schriftueren: ende soomen die Historien wil ghelooven, is hy verworpen vande kercke. Tertullianus montaniseert Cyprianus Wederdoopt Hieronimus Origenizeert, ende Augustinus schrijft selve boecken van wederroepinghe ende deylt boven dien oock uyte den kinderkens het Lichaem ende bloet Christi. Dat zijn nu wel die treflijckste uyte Vaderen. Vergadert in u ghedachte nu eens een Concilium van Origine van Tertulliano, van Cipriano, Hieronimo, Augustino ende al d’andere Patres. laet daer af worden eenighe decreten of ghemeyne opinien. Wat sekerheyt vande waerheyt van dien salmen moghen hebben, nademael elck vande selve op sich selven mach doolen?

D. Hosius.
Mercken dan die Luthersche noch niet, dat die Sacramentarij metter Lutherianen eyghen 1 1 147. v. wapenen teghen henluyden strijden? die Sacramentierders en laeten niet toe datmen het woort, selfstendelijck, daer toe doe, om dat het niet en staet uytgedruckt inde H. Schrift. Daerentusschen nochtans voeghen sy luyden selve daer toe dat hy daer is int efficaci teecken, hoe wel die Schrift dat oock niet uyt en druct. Waer henen sullen die vander Ausburger confessie in sulcken state zijnde heure toevlucht nemen? waer anders dan daer die Catholijcken haer toevlucht nemen? te weten tot die H. Vaderen, die welcke syluyden self oock achten verwerpelijck, so dickmael als henluyder authoriteyt by ons wert voortghebracht. Maer soo dickmael alst henluyden gelegen is, so geldt der Vaderen ende des gantschen Kerckx overeenstemminghe seer vele by henluyden. Also sietmen den Confessionisten met der Vaderen authoriteyt vornemelijck strijden, niet alleen teghen die Sacramentarisen maer oock teghen die Wederdooperen. Maer als die Catholijcken der Vaderen authoriteyt teghen henluyden gebruycken, so achten sy dat het henluyden niet en staet te lijden, ende en laten die niet ghelden. Of alle sulckx oock niet by u luyden en geschiet, die u selve noemt Gereformeerden, gheve ick u allen te bedencken.

M. Joan Calv.
Wy en hebben niet te waenen dat Ambrosius 2 2 T. J. 95. of yemant anders van de schare der ouden scherper ghesien soude hebben dan d’Apostel selve.

M. T. Beza.
Sinte Augustijn Chrysostomus ende andere (te weten Vaders) 3 3 T. 227. De Vaderen handelen by wijlen wat te subtijl, na ’t oordeel Beze. T. 364. hebben int uytlegghen vande parabel vant oncruyt niet uyt te wieden (als die daer by verstaen datmen den Ketteren niet sal dooden) wat te subtylijc gehandelt. So heeft mede S. Augustijn wat te seer gevolcht den loop zijns tijts, daer hy roert die allegorye vant sienlijcke swaert (Moysi) en vant onsienlijcke swaert (Christi) 4 4 C. 282. Veel gebrekē zijn in de outste Doctoren. Somma het soude ons licht vallen veele tuychnissen te versamen van ghebreken die daer zijn inde aldergrootste ende alderoudste (Doctoren.) My is onverborgen dat Augustinus niet en is geweest van advijse

datmen den Donanisten soude dooden. 5 5 T. 255. Augustini authoriteyt teghent ketterdooden, en ghelt by Bezam niet. Maer (eenige) verliesen nochtans haeren tijt int allegeren van S. Augustinus authoriteyt om sodanigen vryheyt inne te brenghen als sy voorhebben.

D. Consistorium Catholicorum.
My wondert D. Beza, dat ghy nu teghen ons der Vaderen Authoriteyt so cleyn maeckt, nademael ghy die teghen anderen dickmael so hooch wilt doen gelden.

M. T. Beza.
Wanneer of waer doe ick datte?

D. Consistorium Catholicorum.
Daer ghy in u boecxkens vant ketterdooden 6 6 T. 176. Calvijn en Beza achten der Vaderen authoriteyt hoogh als sy voor, maer cleyn of niet altoos als zy tegen hen luyden is. Institut. iij. 9. 4. uyt S. Augustinus Authoriteyt poocht te bewijsen, datmen den menschen tegen haren wille mach dwingen om die waerheyt te volgen. So en zijt ghy D. Calv. oock niet vry hier af, want ghy der Vaderen Authoriteyt daer sy teghen u is, veracht, maer daer sy voor u schijnt, hooch achtet.

M. Johan Calv.
Dat en suldy nimmermeer bewijsen.

D. Consistorium Catholicorum.
Nu terstont vastelijck. Want ghy willende in uwe institutien bewijsen dat d’alderheylichste mensche hier op aerden noch altijt moet sondigen, veracht ghy het seggen S. Hieronime tegen u meyninghe zijnde, ende ghebruyckt daer tegen die authoriteyt S. Augustini, 7 7 Institut. ij. 59. sonder te ghedencken dat ghy selve int naest voorgaende Capittel plat het teghendeel van sulck altijt sondigen der Heyligen, oock mede tegen die woorden Augustini aldaer schrijvende, daer toe allegeert die woorden Augustini die teghen Augustini ende uwe voorsz. meyninge opentlijc strijdende en voor Hieronimi voorsz. meyninge zijn. Soo speelt ghyluyden selve metter Vaderen schriften. Dat en ist noch alleen niet, te wetē dat ghijluyden der oude Vaderē schriften als sy voor u schijnē, tot verscheyden plaetsen als ontwijfelijcke getuychnissen voort haelt maer zijt daerenboven noch wel soo vrymoedich, immers D. Beza, 8 8 Beza allegeert zijne bontgenoten Schriften weynigh anders dan of die Euangelie waren. dat ghyluyden daer u die oude Vaderen niet en dienen of teghen zijn, oock wel die Neotericiens of Scribenten uwer tijden, ja uwe Bontgenoten niet anders en allegeert tot waermakinge uwer opinien, dan oft enckel Euangelium ware.

M. T. Beza.
En hout u selve niet van sodanigher achtinge, datmen u simpel segghen sonder eenich bewijs soude ghelooven.

D. Consistorium Cathol.
Dat en beghere ick niet. Maer meynt D. Beza dat ick zijne boeckē niet en hebbe gelesen? jae ick voorwaer. 9 9 T. 315. 327. Ende vinde op een plaetse, daer ghy t’onser navolginghe poocht te bewijsen, dat Magistraten den ketters metter doot behoort te straffen, dat ghy voortbrenght, die tuychnissen, niet der oude Doctoren, maer uwer medestanderen ende tijtghenoten, of (om recht te seggen) Bontgenooten met u tegen die H. Kercke een zijnde. Deze zijn Martijn Luther, Brentius (welcke twee u nochtans doorgaens in die meyninghe selve teghen zijn), Melanthon, Bucer, Capito, Musculus ende


(daer mede ghijt besluyt) desen excellenten Theologus van grooten oordeel (soo ghy daer seght) Joannes Calvinus u Meester. Wie en verstaet doch niet dat Calvijn ende veel vande andere voor u in desen tuyghende, oock selve ghetuyghen in haer eyghen saecke? dit en schroomt ghy niet te doene Domine Beza, maer wat segghe ick van schroomen? 1 1 T. 9. ghy selve seght in dit u boeck van’t Ketterdooden dat ghy tot veele plaetsen die plaetsen vande voorz. uwe excellente ende loofwaerdighe mannen hebt uytgheschreven ende in u boeck ghestelt. Dit (soo ghy daer seght) schaemt ghy u soo luttel, dat het u een groote lust is gheweest te volghen die Authoriteyt van soo danighe luyden. Immers in dit u boeck houdy soo veelen vande voorschreven gheleerde 2 2 T. 286. mannen uwer tijden, dat ghy daer noemt te wesen uwe redenen (daer mede ghy uwe Ketterdoodinghe wilt bewijsen) ‘tgheene ghy meest hebt ghenomen uyt anderen, die daer zijn van soo grooten wetenschappe ende Authoriteyt inde Kercke Godes, dat oock Bellie u party aldaer, die niet en mach verachten, sonder hem selve te toonen een vileyn ende schelm. Ick meyne (segdy) Luther, Capito, Regius etc. Soo nu dit u segghen van sulcke henluyder so groote Authoriteyt waerachtich is, soude mijns bedunckens een nootlijck ghevolch daer uyt moghen worden ghetrocken, twelck u gheensins en soude behaghen.

M. T. Beza.
Wat soude doch dat zijn?

D. C. Cathol.
Dat suldy hooren.Voort eerst suldy moeten lijden uyt dit u seggen nootlijck te volgen, dat Melanthon is een vileyn ende schelm.

M. T. Beza.
Ghy wilt u selve, merck ick nu, bewijsen te zijn een vileyn ende schelm.

D. C. Cathol.
Neen, Melanthon dese leert plat anders van de toe-laetinghe ende Predestinatie dan zijn meester Martinus Lutherus, doet hy niet? of wildy bewijs hier af?

M. Theodorus Beza.
Neen, dat weetmen wel, wats dan?

D. C. Cathol.
Met sulck anders jae contrarie leeren dan zijn Meester Martijn Luther, veracht hy Luther. Is dan naer u segghen Melanthon niet een vileyn ende schelm? wat swijchdy nu? Immers wat segghe ick sulcx van Melanthon ende niet van u luyden selve. Ick meyne immers dat ghyluyden navolghers Zwinglij van gheen minder Authoriteyt in die Kercke Godes hout te wesen Zwinglium, dan Lutherum, Capito, Regium ende d’andere by u aldaer ghenoemt.

M. Theodorus Beza.
Neen, wy en houden Zwinglium gheensins minder van authoriteyt dan die anderen.

D. C. Catholicorum.
So moetmen dan oock Zwingly Authoriteyt mede soo hooch stellen in uwe kercke Go

des, als d’authoriteyt Lutheri en der anderen.

M. T. Beza.
Waeromme niet?

D. C. Catholicorum.
So machmen dan mede seggen van Zwinglio also. Zwingel was van soo grooten wetenschappe ende Authoriteyt inde Kercke Godes dat niemant, het sy dan Bellie of yemant anders, die mach verachten, sonder hem selve te toonen een vileyn ende schelm.

M. T. Beza.
Vryelijck jae, dat machmen soo wel vande wetenschappe Zwingly segghen als van Lutheri ende der anderen. Wat ist nu dat ghy daer uyte wilt besluyten?

D. C. Cathol.
Dat suldy hooren. Domine Beza, ende Calvijn verachten die wetenschap ende Authoriteyt Zwingly soo blijckt nu dat D. Beza ende Calvijn zijn vileyns ende schelmen. Laet ghy luyden dat besluyt oock toe mijn Heeren? Is dat besluyt oock niet vast?

M. T. Beza.
Gheen dinck minder dan vast Magister bestia: waer doedy blijcken dat wy Zwingly Authoriteyt verachten? Immers wie van allen menschen acht die hoogher dan wy luyden? heet dat niet u vast besluyten?

D. C. Cathol.
Wat meynt Dominus Beza met die woorden vande Authoriteyt Lutheri ende d’andere te verachten? soudet niet wel zijn anders te ghevoelen dan Lutherus ende die andere aldaer ghenoemt?

M. T. Beza.
Dat is die meyninghe aldaer. Maer waer ghevoelen wy anders dan Zwinglius?

D. C. Cathol.
Inde salicheydt der vrome Heydenen, die hout Zwingel met al die Zwingelsche kercke opentlijck: 3 3 Calvijn en Beza zijn na ’t gevolg van Beza eygen woorden, vileyns ende schelmen. die wederspreeckt D. Calv. ende ghy doorgaens opentlijck. So ghevoeldy dan beyde opentlijck anders dan Zwingel, soo veracht ghy dan oock beyde Zwingel, mach hier uyt u eygen segghen ende bekennen oock wat anders volghen, dan dat ghy ende Calvijn oock beyde zijt vileyns ende schelmen.

Gamaliel.
Hola! mijn Heeren, ‘tis hooch ghenoech als die schermers wat te vuyrich worden, pleghen die ommestanders eenen stock daertusschen te steecken. Men wort hier wat vuyrich, in dese saecke, die nu haest ghenoech is ghehandelt. Oock ist haest tijt dat ick mede eens voortbrenghe mijn ghevoelen dat is onder verbeteringhe van mijnen Heeren, 4 4 Vaderen leerende teghen de H. Schrift, zijn niet te geloven. ditte. Soo eenighe vande Vaderen bevonden worde in eenighe saecken te leeren ‘tgheene opentlijck strijdich waere teghen den alghemeynen verstande der Godtlijcker Schriftueren: Ick en meyne niet dat yemandt onser sulcx (al quaemt oock uyten voornaemsten der Vaderen) soude willen of moghen toestemmen, ofte als een waere getuychnisse gheloove gheven aennemen of ghebruyken. Daer dan oock die Patres (al waert yemant


vande ongheachtste) yet leert dat selve clare Schriftuere is, houde ick wel dat elck onser sulcx toestemmen, ende ghebruycken soude: ende dit niet om dat het dese of die Vader, maer om dat het die H. Schriftuere seyt of leert. Maer wanneermen twijfelt of twistet daerom of daer aen, of het segghen van eenighe vaderen metter Godlijcker Schriftueren over een stemt dan niet: soudet dan al vreemt luyden, datmen in sulkx der Vaderen tuychnissen niet aen en name, soo langhe niet en blijckt dat der Vaderen meyninghe indien over een stemt mette H. Schriftuere? Ick houde wel neen. Aenghesien wy openbaer verbodt hebben van alle gheesten niet te gelooven: Immers oock grouwelijcke dreyghementen van niet op menschen te betrouwen. Ist dan oock soo over d’ander zijde dat die vaderen in sulck haer segghen soo over een comen mette H. Schriftuere, datmen mette selve mach bewijsen der Vaderen meyninghe waerachtich te zijn: wat behoeftmen dan doch daer inne der Vaderen ghetuych of het duyster glansken der sterren: alsmen daer af heeft ende voort mach brenghen het getuych der H. Schriftueren, dat is, het claere licht vande Sonne selve? machmen wederomme der Vaderen segghen oock niet bewijsen mette H. Schriftuere, wat gheloove sal menschen segghen sonder het Goddelijcke segghen in zijn heylich woort behooren te hebben? dat houde ick waerachtich te zijn, dat alle ghetuychenissen, of bewijsinghen, sy zijn dan menschelijck als der Vaderen, 1 1 Waer toe alle bewijs is streckende of Goddelijck als der Propheten Apostolen ende Evangelisten schriften, strecken alleenlijck tot gheloofwaerdich bewijs van saecken, welcker kennisse ons totter salicheydt is niet nootsaeckelijck, of nootsaeckelijck. Ist eerste: waer toe willen wy ons in curieuse saecken sonder noot bemoeyen, quellen, onderlinghe twisten, ende hoogher wijs zijn dan ’t noodich is? ist tweede, te weten zijnt saecken welcker kennisse ons ter zalicheyt noodich is, so weten wy dat alle Schriftuere van God inghegheven 2 2 2 Tim. 3. 10 oorbaerlijck is tot leeringhe, tot straffinghe, tot verbeteringhe, ende tot onderwijsinghe die inde rechtvaerdicheyt is, op dat die mensche Godes sy volmaeckt ende bequaem tot alle goede wercken. Dat getuycht door den Apostel de H. Gheest der waerheyt die niet en mach lieghen. Is dan de H. Schrift ghenoechsaem, wat van noode ist ons vande overvloeyende suyvere ende ghesonde wateren ende Fonteyne des levens ghenoechsaem zijnde, af te wijcken tot stilstaende poelen, tot onreyne cisternen, ende tot menschelijcke goetdunckens, die venynige ende dootlijcke drancken moghen wesen? ghetuyghen alle Vaderen niet selve van haer selve ende van haeren eyghen schriften dat sy menschen zijn ende doolen moghen, oock dat in haere schriften doolinghen moghen wesen, 3 3 De H. schrifttuere doolt nerghens maer alle Vaderen erghens in. maer dat alleen de H. Gheest inde Godlijcke Schriftuere uyter waerheydt spreeckt sonder erghens inne te doolen?

Iezonias.
In dese handelinghe is te mercken dat die Catholijcken stellen der Vaderen schriften, immers der selver ghemeen ghevoelen, in gelijcker authoriteyt als die Heylighe Schriftuere, Overmidts (soo sy segghen) die Vaderen mede, als die Propheten Apostolen ende

Evangelisten vande Gheest der waerheyt bestierdt te zijn gheweest. Dit laetsten segghen die Ghereformeerden noch niet ghebleken te zijn, ende houden daerom dat die Vaderen elck int zijn ende oock altsamentlijck als menschen zijnde doolen mochten ende oock ghedooldt hebben in veelen stucken: ende datmen derhalven der Vaderen schriften niet voor ontwijfelijcke tuychnissen en behoort inne te voeren, soo die Catholijcken doen die om sulckx beschuldicht werden vande Ghereformeerden. Dese werden wederomme vande Catholijcken beschuldicht int selve immers dat noch meer is, dat sy Ghereformeerden die tuychnissen van hare tijtghenooten ofte medestanders van haer leere, inne brenghen voor ontwijfelijck ende ghenoechsaem, ende dat sy mitsdien onrecht daer inne hebben, dat sy desen balck in haer eyghen ooghe niet siende, den Catholijcken een splinter uyten ooghe willen trecken. Alle twelck ordentlijck is ghesteldt in gheschrifte by onsen Secretarium, twelck gheschrifte ick neven d’andere onsen Heere President Meester Daniel tot zijnder comste verhoope te leveren, om alsdan by zijnder oordeele eyntlijck daer inne ghedaen te worden. Ende hier mede sy dese teghenwoordighe handelinghe gheeyndet tot eere van Gode, Amen.

SESSIO. V.

Van’t bewijs metten Concilien ende ’tghemeen ghevoelen.

T’samensprekers: Jezonias. D. Con. Catholicorum. D. Melchior Canus. M. Theodorus Beza. M. Bullingerus. M. Musculus Dusanus. M. Dominus de Plessy. M.C. Reformatorum. Gamaliel.

Jezonias.

Wy comen nu mijnen Heeren ende broederen van der Vaderen schriften op die Authoriteyt der Concilien ende ‘tghemeen ghevoelen der Vaderen, omme te ondersoecken of die moghen doolen, ende volghens dien, oft ghetuychnisse der selver in Godtlijcke saecken ontwijfelijck gheloove sal hebbben dan niet. Mijn Heeren hebben elck Copie vande Cedulle vande saecken alhier te handelen staende: die daeromme oock al gister gheweten hebbende datmen huyden dit stuck ter handen soude nemen, sich daer op (soo ick verhoope) al beraden sullen hebben, ende mitsdien uyt voorgaender aendacht ende overleg, des te rijpelijcker ende omsichtelijcker hier af handelen.

Doctor Consistorium Catholicorum.
Dat d’Authoriteyt der Concilien meer dan ghenoechsaem is (mijnen Heeren) omme die leere mede te bewijsen, verstondt oock wel te recht die hochwaerdichste in Gode Vader, Vorst ende Heere, mijn Heere die Cardinael van Loreynen als hy tot Poyssy inde groote vergaderinghe voor den Coning ende Staten van Vrankrijcke self,


daer uyte bewees, die waere teghenwoordicheyt des lichaems ende bloets Christi, 1 1 C. 266. verso zijnder hoochwaerdicheydts woorden waren dese. Dat sulckx was het alghemeen t’samenstemmen van onse oude ende Heylighe vaders, versaemt wesende inde generale Concilien, ende betuycht zijnde met hare Schriften, van alle tijden te beginnen, oock vande alder outste af: altsamen leerende haeren toehoorders voort communiceren van desen Heylighen tafele, van gantschelijck niet te twijfelen aende waerheyt vanden lichame ende bloede Jesu Christi. Aldaer seyde oock de Advocaet Quentijn totten Coningh aldus. 2 2 C. 181. Sire Alderchristlijcxste Coningh so ghy zijt metten name, ende oock wilt zijn metter daedt, en wilt doch nemmermeer toelaten, datmen segghe van dese goede ende oude Vaders, dat het zijn gheweest schoone droomers, ende dat die Concilien by henluyden gheordonneert ende ghehouden, zijn souden schoone droomen vol contrarieteyten. Dwelc is een blasphemie niet min grouwelijck dan d’aerdts ketter Montanus voortbracht inden Jaere 175.

D. Melch. Canus.
Al een ander eere wast, 3 3 Pag. 302. die de Joden en de Heydenen inder Apostolen tijden den Concilio bewesen, daer met voor ooghen stellende hoemen die toecomende Concilien oock behoorde te achten, te weten datmen die Synoden door Sanct Pieter ende zijnre nasaten authoriteyt bevesticht zijnde, vastelijck behoort te ghelooven. Want, segghen sy (Apostolen) het heeft den H. Geest ende ons goet gedocht. So is dan die sententie van t Concilie, des H. Gheests sententie, daer by comt noch die oorsaecke, 4 4 Men moet houde het geloove van de Concilien wil men het geloove van de Kercke houden. dat die Catholijcke kercke altijt die decreten vande generale Concilien heeft aenghenomen ghehadt: ende die ghene, die vande selve voor ketters waren ghehouden, voor sulcx oock ontwijfelijck heeft gheacht. Het is dan oock nootsaeckelijck, datmen houde het gheloove der Concilien, by soo verde wy houden willen het gheloove vande Kercke.

M. T. Beza.
Seecker, 5 5 C. 284. ist soo, dat een generael Concilium ontfanghen heeft dat privilegie, van niet te moghen doolen inde reghel vande leere, nochte inde ghedaente vande zeden, so vraghen wy van wat tijt die Privilegie is ghedateert? want daer en is nemmermeer anders geweest dan een gheloove ende een kercke. 6 6 Ephe. 4. 5. 6. Datter nu doolinghe is gheweest in d’oude kercke, onder d’oude Wet, betuyghen de Propheten opentlijck, ende die Historien doen daer af goede bewijsinghe. Alle die wachters, seyt Esaias 56. zijn blindt sy en weten niet, sy zijn al stomme honden.
Ten tweeden, ist dat wy comen int nieuwe verbont, heeft S. Paulus niet uytdruckelijck vermaent die gantsche kercke inden persoone 7 7 Act. 20. 29. vande Ephesiers datter wolven soudē opstaen uyt het midden vande Herders, ende dat het kint des verderfnissen soude sitten inden Tempele Godes? 8 8 2 Thes. s. 4. Ende seecker houdende d’eene Concilien teghen d’andere, 9 9 Concilien zijn d’een d’ander contrarie. sullen sich bevinden so vele contrarieteyten onder hen selve, datmen nootlijck sal moeten belijden, dat daer die heylighe gheest niet altijt ghehoor en heeft gehadt. Maer dat Sathan sich nu al over lange vercapt heeft int licht der generale Concilien, om zijn valscheyt te vermommen.

M. Bullinger.
Als daer vergadert een Generael of Nationael Concilium, 10 10 In Apocotia. 59. f. 181 Concilien werden van der Pausen gheest gheregheert. In Comment. sup. Math. c. 10. dat wert gantschelijck gheregeert van des Paus Gheest. Het Concilium spreeckt ende besluyt, ‘tgheen den Paus behaecht.

D. Musculus Dusanus.

Omme die Concilien die hoochste Authoriteyt te doen hebben soo versierden sy dat die Concilien niet en mogen doolen, ende dat daeromme die geene, die door die Concilien veroordeelt zijn ghehouden moeten worden voor die alderseeckerste ende ontwijfelijckste ketteren, Die oock ghestraft moeten worden vande wereltlijcke Overheyt.

M. D. de Plessis.

Meester Jan Gersson ende Panormitanus hebben int midden vander Pausen Donder ende Blixem, 11 11 P. 55. Een leeck spreeckende mette H. Schrift, behoort men te geloven, boven de Paus en Concilien vande schrift vervallende. wel derren segghen ende schrijven, dat een simpele leecke die Schrift des Ouden ende Nieuwen Testaments verhalende, voor den Paus, jae voor een alghemeyn Concilium behoorde ghelooft te zijne, als de Paus of die Concilien van de Text des Woordts vervallen. Twelck niet vreemder en behoorde aenghesien te zijne, dan of yemandt seyde dat Gods woordt van meerder ghewichte is, dan alle die menschen leeringhen, die met alle haere wetenschappe niet anders en zijn, dan onwetenheyt ende ydelheyt.

M. C. Reform.

Men en moet die schriften der menschen 12 12 F. d. g. fo. 10. v. 11. hoe Heylich die gheweest zijn, die Goddelijcke Schriften niet teghenstellen, noch die ghewoonte teghen die waerheyt. Want die waerheyt is boven al: noch het groot ghetal, noch die oudtheyt, noch die achtervolginghe der tijden, noch die Persoonen, noch die Concilien, noch die decreten ende besluyten. Want alle menschen zijn loghenaers.

M. C. Cathol.
Wat dese andere segghen is noch eenichsins te ghedooghen: maer dat M. T. Beza ons beschuldicht, int ghene daer inne hy onsen voetstappen volcomentlijck navolcht, is niet wel swijghende door te laten gaen.

M. T. Beza.
U, Domine Doctor, hadde beter ghevoecht sulcke redene swijghende te laeten doorgaen, dan soo opentlijck te Calumnieren. Weet ick dan eerst huyden dat het ghemeen ghevoelen, oock die Concilien moghen doolen? of heb ick dat al overlanghe gheweten? vrylijck jae, so mijne in druck ghegaen schriften opentlijck betuyghen. Ist dan al wijsheyt dat ghy my soo onwijs waendt, dat ick my met het ghemeen ghevoelen der Vaderen tot vaste bewijsinghe soude willen behelpen?

D. Consistorium Catholicorum.
Onmatighe vuyricheyt verleyt oock by wijlen den wijsen. Of nu sulcx by u geweest mach zijn, dan niet, ende dat in beyde die voorsz. stucken, salmen haest sien. Ende eerst dat ghy ‘tgemeen gevoelen voor u voortbrengt


vande Kercke, ende dit noch niet vande oude Catholijcke, maer van u luyder nieuwe kercke. Want men verneemt opentlijck, dat ghy nu ten laetsten noch eens begint te mercken noodich te zijn, ‘tghene ghy in ons lastert, namentlijck die meyninghe vant Ketter-dooden. Dit prijsdy in u meester Calvijn, ende seght op een plaetse, daer u die onbloedighe straf teghen die Ketteren te sacht schijnt, selve dese woorden: 1 1 T. 149. Beza doet self ’t ghene hy in den Cathol. lastert. Ist datmen hem (den Ketter) om van zijne doolinghe af te trecken, allegeert het ghemeen ghevoelen vander kercken, hy sal segghen dat sy altsamen, behalven hy, in dolinghe zijn. Dat zijn uwe eyghen woorden Domine Beza, daer by nu onlochbaerlijck blijckt dat ghy selve, u selve oock behelpt teghen uwe wedersprekers, met het ghemeen ghevoelen. Waer uyt dan oock onlochbaerlijck moet volghen een van tween: te weten, by aldien ghy sulck ghemeen ghevoelen rechtelijck allegeert teghen anderen, Ketters wesende in uwen ooghen: dat die Roomsche kercke sulckx mede te recht allegeert teghen Martijn Luther, teghen Zwingel, tegen Calvijn, u ende alle andere uwes ghelijcke particuliere personen, als oock, ketters wesende in haren ooghen. Is dat sulcx, wat volcht daer anders uyte, dan dat die voorsz. uwe eyghen sententie u luyden oock selve treft, ende dat ghyluyden oock selve zijt ketters. Ghemerckt ghy in uwen eyghen ooghen alleen wijs sijnde oock segt dat wyluyden, die Concilien, ende het ghemeen ghevoelen der kercken altsamen doolen, behalve ghyluyden alleen, daer uyt dan noch al mede volcht, dat ghy u t’onrecht beclaecht van ons, te weten vande Roomsche Kercke, datmen u ghewelt doet.
Of over d’ander syde, soo ghy daer aen niet en wilt, moet ghyluyden bekennen, dat ghy sulck u eendrachtich ghevoelen oock mede selve qualijck allegeert teghen anderen, die anders ghevoelen dan’t u wel goet dunckt, ende dat sy mitsdien recht hebben, om u luyden van ghewelt te beclaghen.

M. Theodorus Beza.
Mijn daghen hoorde ick noyt kindtscher reden uyt eenen ongheleerden boer, swijghe uyt een Doctor inder Godheydt, voort comen. Wat ghemeenschappe heeft doch u kercke met d’onse? wat ghelijkt u leere by d’onse? wat verwe hebben uwe Afgodische Ceremonien 2 2 De Gereformeerden schryven hen selven toe, dat haer kercke die ware zy, en alle andere valsche. by ons recht ghebruyck vande Sacramenten Christi? of weet nu meer niemant dat u kercke een Antichristsche, u leere een valsche, ende u Godes dienst een Duyvelsche dienst is? daer teghen is onse kercke, onse leere, ende onse Godsdienst die Christelijcke ende waerachtighe. Merckt ghy dan noch niet, O Schaepshooft, dat ‘tghene ick met waerheyt appliceere op onse kerck, op die uwe ghevoecht zijnde openbaerlijck valsch is.

Doctor Consistorium Catholicorum.
Dat en mercke ick voorwaer, Domine Beza, noch niet. Soo en mercken noch alle verstandighe menschen oock niet, dat u luyder Kercke alleen sy die waere Kercke Christi. Immers dat en mercken noch niet alleen die vander Roomsche kercken niet, maer oock mede die Swencfelders niet, die Doopers niet, oock die Confessionisten niet, die u luyden schelden voor zwermers, voor Sacramentschenders, Beeldestormers, Rebellen, oproer

ders ende swaert broeders. Neen voorwaer, dese uwe sake en is noch niet soo claer ofse een duyve hadde ghelesen. Lieve segt doch, in wat wettighe openbaere ende vrye disputatie, swijghe een Nationael, Jae een generael Concilium, is ghebleecken dat alle d’andere kercken ende leeren valsch, ende die uwe alleen die rechte kercke Christi ende waere leere sy? dat neemdy u wat te vroech aen, dat en laetmen u oock noch also niet toe. Ende daer by blijct, by my noch al te recht gheseyt te zijn, dat ghy ons t’onrecht beschuldighen om ‘tgheene ghy selve schuldich aen zijt. Soudy hier mede met u balck ooghe alsoo niet wel bestaen onse splinter te willen uyt rucken? Niet anders en doet ghyluyden oock met het allegeeren vande Concilien, daer ghyluyden die waendt voor u te zijn. Want als ghy onse versleten schoenen van des Magistraets hulp aen te roepen teghen den Ketteren in uwen ooghen, aentreckt, neemdy u meeste toevlucht sulckx te bewijsen recht te zijn, niet totten Bybele, maer totten Vaderen, outheydt ende Concilien. Dunckt u dat ick Calumniere, so hoort ende kent uwe eyghen woorden, die zijn dese. Soo blijckt nu wel door dese propoosten, 3 3 T. 178. die gantschelijck over een comen metten decrete vant Concilie van Cartagen, daer hy (Augustinus) oock selve zat, dat ghyluyden u nu niet altoos en onderwindt, dan een saecke die al over langhe ghecondemneert is gheweest vande kercke, die de suyvere leere hadde: ende dat wy over onse zijde, als wy teghen verharde ende onbekeerlijcke Ketters aenden Magistraet loopen, versoeckende wettighe ende van God gheordonneerde hulpe, niet anders en doen dan daer voormaels besloten is gheweest, metten woorde Godes, ende met d’Authoriteyt van de Heylighe Vaders. Zijn dat niet Beza, uwe eyghen woorden? blijckt daer uyt mijn segghen niet waerachtich? 4 4 Beza doet self ’t gheen hy schelt in de Cathol. doedy daer self niet vlijtelijck ‘tgheene ghy in den onsen scheldet? Want ghy willende ‘tghebieden hebben over alder menschen gheloove, u selve oock behelpt met d’Authoriteyt vande Vaderen ende Concilien. Die moeten wederomme niet altoos gelden wanneer sy u luyden teghen zijn.

Gamaliel.
So eenich Predicant onder zijn Sermoen seyde totten volcke, 5 5 Elck van alle die zienlijcke kerckē hout de zijn voor de waerachtighe, en al d’ander voor valsche kercken. dat alle schoemakers opstaen souden: men soude maer schoemackers sien oprijsen beval hijt dan Cleermaeckers die souden oprijsen, d’andere niet. So mede met Backers, met Timmermans ende met andere ambachten. Maer beval hy dan oock dat alle Christenen op souden staen: Daer en souder niet een blijven sitten, want elck mensche hier al en waer hy noch nauwelijckx een goet Heyden, waent sich selve een goede Christen. Dit mercktmen nu oock onder alle secten kercken oft menschen van alreleye ghesintheden. Elck hout zijn kercke ende leere voor die warachtige ende des anders voor die valsche. Het merckteecken vande ware kercke wert van velen ghestelt te wesen die ware leere. Laet ons dit nemen sulckx te zijn, hoewel die Catholijcken daer inne niet en bewillighen, oock mede dat het betrachte ghebruyck der Sacramenten daer sy, daermen weet die ware leere te zijn. Want is die leere in allen oprecht sy salt oock zijn inden Sacramenten. Men sal dan (nae dit voornemen) recht moghen segghen


aldus. Alle sienlijke kercke daer die waere leere is die is die waere kercke Christi. Hier en sullen noch Doopersche noch Lutersche noch Zwingelsche kercke yet teghen segghen. Maer begint die Paus sich sulcx toe te schrijven ende te segghen by ons is die ware leere: soo blijckt nu dat die waere sichtbare kercke by ons is: lieve seght doch sal sulckx Luther, Menno, of Zwingel oock toelaten? vryelijck neen. Luther sal roepen by den Paus is die valsche maer by ons is die waere leere, daerom is by den Paus die valsche, maer by ons die ware kercke. Menno sal segghen by den Paus, by Luther ende by die Zwingelschen is die valsche maer by ons die waere leere, daerom zijn syluyden alle valsche kercken, maer by ons is die waere kercke. Nu en houden die Zwingelschen oock niet dat by den Roomschen, Lutherschen of Dooperschen, maer mede by henluyden alleen die waere leere sy: ende volghens dien dat alle d’andere valsche kercken zijn ende die haere alleen die warachtighe. Dat sy nu houden die waere leere te zijn niet die H.Schrift maer d’interpretatie ofte beduydinghe van dien, blijckt daer aen opentlijck, dat elck der voorgenoemde vier sichtbare kercken die heylighe Canonike Schriftuere heeft, ende in allen stucken, niet uytghenomen, voor waerachtich houdt ende ghelooft: ende dat daer beneven elck der selver des anders uytlegginghe der Schrift in veelen stucken lastert, scheldet, ende voor valsch ja Kettersch veroordeelt. Soo arbeyt wederomme elck der selver sijne beduydinghe der H. Schrift, dat zijn leere is, mette ghetuychnissen der H. Schrift, met Concilien, met Vaderen, met outheyt, ghewoonte ende anders te beschermen. Om die interpretatie dan, ende niet om die waerheyt vande H. Schrift, is alle ‘tgheschille ende twiste onder alle die kercken ende Secten. De H. Schrift is waerheyt. Inde eenvuldighe waerheyt en is niet jae ende neen van een selve saecke. Dit is van een selve saecke tusschen die vier kercken voorschreven ende tusschen allen Secten. Soo moetmen bekennen dat sy niet altsamen en moghen hebben waerheyt in haer strijdighe saecken, ende dat oock daeromme haer alder interpretatien of uytlegginghen der Schriftueren ghelijck niet waerachtich en zijn. Ick hoore wel dat elck roept onse interpretatie, uytlegginghe, of leere is waerachtich ende Schrift-maetich: Maer ick en sie noch niet dat yemant van hen allen sulck zijn segghen teghen zijn partyen indien, wettelijck heeft bewesen in eenich vry Concilium voor onpartijdighe Rechters. Veele minder can ick sien wat seeckerheyt het can geven int oordeel van omsichtighe menschen, dat elck vande vier voornoemde kercken sich selve die waere leere toeschrijft ende daer uyt besluyt by ons is die waere kercke. Want of wy al schoon voor seecker ghelooven dat daer sy die waere kercke, daer die waere leere is: wat sekerheyt salmen nu moghen hebben van elck der voorschreven vier kercken segghen, dat die waere leere by henluyden is? ick gheloove vastelijck dat in elck der voorschreven vier uyterlijcke kercken menschen zijn, die van herten God meynen, die Godvreesende zijn, die God ende haer naesten lief hebben met herten, ende die mitsdien ware Christenen zijn: maer daer uyt en mach ick niet gelooven dat by elck der voorsz. vier sienlijcke kercken in allen stuc

ken die waere leere ghepredickt wert ende gheleert. 1 1 Het waer te wenschē dat die verscheyden kercken elck ander nu, als ten tyde Christi de Pharizeē, Effeen, ende Saduceen malcanderē leden sonden twisten. Daeromme soude ick raden dat wy al tsamen in soodanighen duysteren tijt ons oordeel over anderen wat op hielden, malcanderen soo hatelijck niet en verdoemden noch ketterden, maer malcanderen vrundelijck inder liefden ghedoochden ende droeghen, die verstandighe den onverstandighen ende die stercke die swacken. Totter tijt toe dat de Heere door zijnder Bermherticheyt ons eenen Esdras toe schicke, die dese vreemde wijven van alreleye opinien, ende dese verwerde Babylonische sprake eens van ons dede vervreemden.

Iezonias.
Int gheene by mijnen hoochwaerden Heeren over weder zijden is ghesproken, staen veele saecken te considereren ende wel rijpelijck op te letten: al eermen daer inne oordeelt, soomen niet met spade berouwe naemaels wil segghen: wie haddet ghewaent? Mijn E. Heeren die Catholijcken achten het alghemeyn ghevoelen der Vaderen voor soo seeckeren ghetuychnisse, datsy daer uyt oock meynen wettelijck bewesen te moghen worden, die teghenwoordicheyt des lichaems ende bloets Christi int Sacrament des Outaers. Daer teghen segghen mijnen E. Heeren die Ghereformeerden dat niet alleen die Vaderen elck int bysondere, maer oock die gantsche kercke Godes mach doolen, somen aende Israelijtsche jae aende Apostolische kercke heeft moghen sien. Immers oock dat gantsche Concilien moghen doolen, die malcanderen dickmael plat contrarie zijn. Dit wederspreecken wederomme die Catholijcken met der Apostelen woorden: 2 2 Acto. 15. 28 ‘theeft den H. Gheest ende ons goet ghedocht. Daer uyt sy besluyten dat die sententie der Concilien sy die sententie vanden H. Gheest die niet en mach doolen. Twelck te weten dat die H. Gheest niet en mach doolen, ende dat die het Concilium der Apostelen regeerde ende aldaer sententieerde, niet en wert ontkent vanden Ghereformeerden, maer sy ontkennen, Jae wederspreecken, dat die H. Gheest der Pausen Concilien regeert, ende dat die sententie der Pausen Concilien wesen soude des H. Gheests sententie. Immers sy segghen dat des Paus eyghen Gheest (dien sy een quade Gheest achten) die Concilien regeert. Ende datmen een Leecke Schriftuere spreeckende so wel boven den Pausen ende Concilien behoort te ghelooven, alsmen Gods boven der menschen woort schuldich is te ghelooven. Maer want sy Ghereformeerden oock der Concilien ende des gemeen ghevoelens tuychnissen ghebruycken daert hen goet dunckt, ende oock namentlijck tot bewijs vant ketterdooden: So achten die Catholijcken dat die Gereformeerde sulcke tuychnissen (die sy voor hen ghebruycken) oock niet en moghen met recht reprocheren of verwerpen, daer sy Catholijcken die ghebruycken teghen den Ghereformeerden. Ende dat die Ghereformeerde sulckx doende ende den Catholijcken daeromme scheldende, ‘tgheene sy self oock inne schuldich zijn, inden Catholijcken beschelden ende berispen. Dit wert by den Ghereformeerden wedersproken, door dien sy seggen dat die Catholijcken sulcke tuychnissen misbruycken tot haer quade saecke, te weten int voorstaen van haer kercke die valsch is, oock int vervolghen vande waere Christenen twelck Tyrannie is:


maer dat zy Ghereformeerde die tuyghnissen der Concilien, ende van’t ghemeen ghevoelen, recht gebruycken, tot bewijs van een goede sake, te weten dat haer Kercke die ware kercke ende dat haer vervolgh der ketteren mitsdien recht is. Dit en laeten wederomme de Catholijcken den Gereformeerden gheensins toe, segghende dat noch niet wettelijck en is ghebleken dat haer kercke soude zijn de ware kercke, daer nu meest alle de twisten omme zijn, te weten: welck van alle Kercken die eenighe ende ware Kercke zy. Naedien nu hier aen boven allen saken hoogh is ghelegen, ende het sorghlijck is boven alle dinghen in sodanighen grooten sake haestigh oordeel te geven, soo wil ick ’t selve oock neven d’andere saken met sonderlinghe aendacht den Heeren President D. Daniel te oordeelen voorstellen als hy ghecomen sal zijn, omme dan eendrachtelijck daer inne te resolveren. Ende hier mede den Heere om zijnder ghenaeden in desen hertelijck biddende, willen wy’t voor dese tijdt hier by laten blyven.

SESSIO. VI.

Van ‘t bewijs metten Exempelen der Ecclesiastike Historien.

T’samensprekers: Jezonias, D. Con. Catholicorum. D. Consistorium Reformatorum. M. Joannes Calvinus. M. T. Beza, Gamaliel.

Iezonias.
Daer valt mijnen E. Heeren daghelijcx oock vele moeytens int Reprocheren ende salveren vande tuychenissen diemen tot bewijs van gheloofs saecken voort haelt uyten kerckelijcken Historien: segghende eenighe datmense voor gheloof waerdighe tuyghen behoort aen te nemen, ende wederomme eenighe datmens niet en sal doen. Omme waer inne die moeytens eenmael wech te nemen ende eenen vasten voet eenparichlijck te moghen houden, wert sulck hier oock voorgheleyt in beradinghe, het sal mijnen E. Heeren elck haer meyninghe hier op te seggen believen.

D. Consistorium Catholicorum.
Sanct Athanasiusomtrent den jare 350. 1 1 C. 149. v. antwoorde den Keyser Constantio (wanslachtighe sone Constantini Magni) die van hem begheerde een kercke met seeckere plaetse binnen Alexandrien voor die vergaderinghe der Arrianen (den welcken hy boven al was toeghedaen) leert ons wat antwoorde men behoort te gheven, d’onschamelheyt van dierghelijcke begheerders. Het is reden (seyde Athanasius) u te ghehoorsamen int ghene dat ghy wilt: maer bewillicht oock mijn versoeck. Ick begheere van ghelijcken dat syluyden (Arrianen) ons oock toelaten een plaetse om te bidden ende te versamen inde Steden die syluyden verleydt, ende vande welcke sy die kercken inne hebben. Die Keyser (al hoe wel hy was verdoolt ende verleydt) bevant het versoeck deses heylighen mans billick, maer gheensins die ketters ende Arrianen. Want die hadden liever gheen kercken te hebben in Alexandrien, Ja oock niet in gantsch Egypten, dan dat sy den Catholijcken een

kercke souden ghejont hebben in haerluyder (Arrianen) Steden. Dit verhaelt Quentijn Orateur der gheestelijcken in Vranckrijck tot Poissy voor den Coninck aldaer ende den Staten, uyt Theodorito Cironensi int ij. Boeck xij Cap. van zijne Kerckelijcke gheschiedenissen, ende uyt Sosomeno int 20. Cap. zijns iij. Boeckx. 2 2 C. 150. Daer seyt Quentijn noch dat 40. of 50. Jaeren daer nae de H. Ambrosius plat uyt heeft gheweyghert te ontfanghen die Arrianen, noch en heeft henluyden oock niet willen toelaten plaetse, omme te vergaderen binnen de stad van Mylanen. Daer sietmen nu twee merckelijcke exempelen daer uyt die onsen ontwijfelijck voor den Coninck bewijsen, datmen den ghereformeerden soo weynich een kercke of plaetse, om te moghen vergaderen, behoort toe te laten, als ‘tselve voormaels die Arrianen was toeghelaten.

D. Consistorium Reformatorum.
Excellente exempelen tot vast bewijs dienende, ende souden staen te weten het eerste alsoo. Wat die Kettersche kercke der Arrianen ghedaen heeft int toelaten of weygheren vander Christenen kercken, 3 3 Exempelen qualijc voort gebracht. dat behooren die Catholijcken henluyden daer inne teghen den Ghereformeerden nae te doen. Die Kettersche kercke der Arrianen weygerde den Christenen kercken te moghen hebben, daer sy Arrianen die macht hadden: soo behooren nu die Catholijcken oock den Christenen kercken te weygheren. Is dat niet het voorstel? moeter dat besluyt niet nootlijck uyt volghen? soudet ghyluyden u selve oock willen uytgheven voor naevolghers der Arrianen? het ander rijmt sich weynich beter, ende soude aldus luyden. Alle wat Ambrosius, als nerghens inne ghedoolt hebbende, voor ghedaen heeft, dat hooren alle Christenen nae te doen. Ambrosius heeft den Arrianen kercken ende plaetsen om te vergaderen gheweyghert. Dus behoort de Coninck van Vranckrijck als d’alder Christelijcxste zijnde den Ghereformeerden een kercke te weygheren. Sal oock yemant ons tot een naevolghelijck exempel in allen derren stellen Ambrosium ghelijck Christus, die nerghens in heeft moghen doolen, hem selve ons tot een naevolghelijck voorbeelt heeft willen stellen? Dats een faute. d’Ander is oock grof ende luydt alsoo. Al wat Ambrosius den Arrianen heeft gheweyghert, dat behoort de Coninck van Vranckrijcke den Reformeerden (als mede Ketters zijnde) te weygheren. Ambrosius weygherde den Arrianen kercken ende plaetsen tot vergaderinghe. Daer uyt volcht nu dat oock die Coninck sulckx behoort te weygheren den Ghereformeerden. Sluyt dat oock vast? waer blijckt dat die Ghereformeerden ketters zijn, als die Arrianen waren? doet dat eerst wettelijck blijcken, ende dan suldy wat meer schijns hebben om soo te besluyten. Maer souden nu kinderen niet wel sien, dat mannen ja Doctoren, sottelijck ende spottelijck sluyten?

D. Consistorium Cathol.
Waert ghyluyden soo waerachtigh als arghelistich in uwe leeringhen ende argumentatien, ghy en soudt met sulcke Sophistische Argumenten, soodanighe naeckte ende clare exempelen niet bestaen te benevelen


maer Gode die eere gheven ende die waerheyt bekennen. Ons gelden boven uwe Sophisterijen die gheloofwaerdighe schrijvers der Kerckelijkcke Historien. 1 1 C. 53. v. Uyte welcke die voorsz. Quentijn ter voorsz. plaetsen tē exempelen van Theodosio die jonghe ende Valentiniano versocht aenden Conick van Vrancrijck: dat hy niet ghedooghen en soude te woonen onder henluyden Christenen, luyden die gheene Christenen en zijn, namenelijck dese Ghereformeerde: oock datmen henluyden niet en soude toelaten te gebruycken der Christenen name, maer dat elck soude voeren den name vanden Autheur zijnre quade opinie: ghelijckmen nae Arrij name den Arrianen, na Macedonium den Macedonianen ende nae Nestorium den Nestorianen noemt. Ten selven tijde ende plaetse rieden die Catholijcken den Franschen Coninck, al mede ten exempele vande voorsz. twee Keyseren, dat hy confisqueren soude die goederen der Ketteren, die selve bannen, en intestabel maken.

D. Consistorium Reformatorum.
Dat’s oock even soo vasten bewijsinghe als de twee voorgaende, en luydt aldus: 2 2 Exempelen qualijck ingevoert. Alle wat die twee Keyseren Theodosius ende Valentinianus, als die noyt in haer leven yet onrechts ghedaen hebben, voor hebben ghedaen, dat behooren alle Christen Princen henluyden nae te doen: Seght doch lieve Heer Doctor, is die Propositie of dat voorstel oock waerachtigh? dat suldy u wel wachten te segghen. Nochtans most ghy sulckx eerst waerachtigh te zijn, niet alleen segghen, maer claer ende vast bewijsen, so ghy daer yet waerachtelijcx uyt wilt bewijsen. Hadt ghy dit bewesen, so soudet wel volghen te segghen also: Die twee Keyseren hebben sulcx ghehandelt metten Ketteren. Daer uyt volght, dat de Coning van Vranckrijck, als mede zijnde een Christen Prince, soo meede behoort te handelen metten ketteren. Maer dit bewijs suldy eer wenschen dan bestaen, ick swijghe doen. ’tWelck noch al ghedaen zijnde, soudy oock ten laetsten moeten bewijsen dat wy ketteren zijn. Dat souden wy wederspreken, ende u meer dan te veele wercks geven, ter plaetsen daer men met waerheydt, ende niet metten boedel disputeert. Siet nu hoe ghyluyden besluyt, dat is, hoe ghy gantschelijck rekent sonder den waert. Ten laetsten, soude ghy dan oock noch moeten aen’t bewijs comen dat die Ecclesiastique Historien, daer uyt ghy dese Exempelkens voortbrenght, doorgaens waerachtigh zijn, ende volcomentlijck geloofwaerdigh. Huy welcken moeyte soude dat noch vallen voor u luyden.

M. Joannes Calvinus.
Daer soudemen eerst comen ter saken, 3 3 Institu. v. ij. 179. daer af men nu alhier heeft te handelen. Wie anders dan die Historie Ecclesiastijck beschrijft de gifte des Keysers Constantini? Voorwaer de ghene die maer paslijck de Historien van die tyden hebben gelesen, en behoeft men niet vroet te maken dat sulcks is ) niet alleen fabuloos, maer oock mede spottelijck. 4 4 Ibid. 101. Also mede, hoewel zyluyden verhaelen van’t zitten Petri inde R. Kercke, so en zie ick niet wat geloove dat behoort te hebben. Seker, dat Eusebius seydt, dat hy daer 25. Jaren geregneert soude hebben wert sonder alle moeyten wederleyt.

M. Theodorus Beza.
Wat gheloove tot bewijsinghe van de leere moghen doch hebben die Exempelen, 5 5 T. 280. van de welcke wy gheen sekere getuyghnissen en hebben, of zy wel gedaen zijn, ende naevolgelijck, dan qualijck ende te vlieden staen? Men leest dat Constantinus het leven Arrij spaerde, ooc dat hem daer inne veele Princen naevolghden. Maer alhoewel daer inne niet en gheschiede sonder Gods wille, soo en is nochtans Constantinus daer in niet gheweest sonder faute. Want het is seecker dat hy behoort hadde al veele strenghelijcker ghestraft te hebben, die overdaedt die daer met een Godtloosigheydt ende hertneckigheydt ghedaen was de Majesteyt Christi, dan ofmens teghens hem selve als Coningh gedaen hadde. 6 6 T. 281. So heeft de goede Prince, om den vrede te onderhouden, oock dickmael gevolght middelen die indiscreet genoeg waren, so men mach zien, niet alleen daer aen, dat hy Arrium wederom riep (ofte weder in’t Landt dede comen) maer oock in’t bannissement van den Heylighen man Athanasio de groote. 7 7 T. 414. Ick en ontkenne mede niet datmer leest van Gratiano (’t welck onsen partien seer behaeght) dat hy maeckte een ordonnantie, dat elck soude volghen de religie, dien’t hem gheliefde, ende dat zy alt’samen sonder eenighe vreese souden houden Kerckelijcke vergaderinghen, uytghenomen de Manicheen, ende die van de secte van Photino ofte Eunomio. 8 8 T. 415. Men leest mede (dit weet ick al wel) dat de Keyser Theodosius gheene ketterye en heeft vervolgt, nochte oock gheen Mensche en heeft ghedronghen totte communie, maer dat hy veel eer toeliet, dat elcke kercke ofte secte op sich self vergaderinghen moghte houden naer henluyder goedt-duncken, 9 9 Beza schelt fden Griecken int beschryven van de Historien Ecclesiastijc logenachtig. ende oock dat elck na zijn begrijp een ghevoelen ende opinie van Christo moghte: Maer daer en is gheen ding meer waerachtigh, dan datmen openbaerlijc merckt de logenachtigheyt der Griecken in’t verhael dat zy doen van dese Historien.

Doctor Consistorium Catholicorum.
Bitter ende soet (water) en vliet uyt gheen een selve fonteyne. 10 10 Jac. 3. 11. Dat sulckx beyde comt uyt u, Domine Beza, sal my so licht vallen te bewijsen, als het u tot een laster-rijcke toorn sal doen rijsen. Maer soudemen daeromme laeten die eenvuldighe waerheydt te spreken? Ick meyn immers dat bitter ende soet malcanderen niet meer teghen en zijn, dan loghen ende waerheyt: Dese beyde tapt ghy uyte Fonteyne van de Historie Ecclesiastijc. Want dat ghyse voor loghenachtigh scheldet, blijckt nu stracks uyt u selfs monde. Dat ghyse wederomme (daer zy u dienen) voor waerachtigh houdt, blijckt opentlijck uyt u eyghen penne. Men mach immers niet vermoeden, dat ghy yet soudet willen bewijsen met ghetuyghen, die ghy self houdt voor loghenachtigh. Nochtans doedy dit, ende bewijst (alst u geleghen is) uyt die Historien Ecclesiastijck. Soo houdt ghy dan voor loghenachtigh ende oock voor waerachtigh dese selve Historien Ecclesiastijck, tappende alsoo bitter enze zoet uyt een selve Fonteyne. Dat’s wydt van der Duyfkens eenvuldigheydt, ende niet min vreemt van der Serpenten voorsichtigheydt.

M. T. Beza.
Waer besta ick yet te bewysen, ende watte, met het getuygh uyte Historien Ecclesiastijck.


D. Consistorium Catholicorum.
Vraecht Dominus Beza dat met ernst? 1 1 T. 413. dat wondert my. Of is u. l. dan vergheten, dat ghy willende bewijsen des Magistraten ampt te zijn, dat sy den Ketteren straffen, voort hebt gehaelt uyte voorsz. Historien, dat die Keyser Constantijn Arrium bande? ende dat die Keyser Theodosius Nestorium bande? So verhaelt ghy daer noch al mede uyten Ecclesiastike Historien (overmits sy daer naer uwen sinne schijnen te ghetuyghen) 2 2 T. 413. dat Constantijn gheboodt die Boecken Arrii te branden op pene vander doot. De man selve, (dat u mishaecht) werde verschoont. 3 3 T. 414. Item oock dat der Afgoden dienaeren (d’welck met u Ketterije heet) met die Amptluyden diese spareden, onthooft souden worden. Alsoo mede dat Valentiniaen, Gratiaen ende Theodoze ghelijcke straffe of weynich minder gheordonneert hebben ghehadt opten Afgodendienaeren (dit voechdy al opten Ketteren.) Insghelijckx dat Martiaen straffe des doots ordonneert opten gheenen die sich onderwinden anders te leeren dan behoorlijck is. Ende oock dat Justinianus heeft gestelt doot straffe teghen den bewaerders vande Boecken eens Ketters Seveti. Veele meer andere plaetsen mach ick voort brenghen uyt uwe boecken. Domine Beza, soo ick gheen lanckheyt en vermijde, daer ghy tot bewijs, van dat d’overheyt die Ketters metter doot behoort te straffen, voorthaelt, die exempelen uyten Historien Ecclesiastijck, die houdy selve voor loghenachtich. Daer uyt moet nu volghen dat ghyse selve allegeerdyse met ernst) oock hout voor waerachtich, ende dat ghyse dan Calumnieert int segghen datse zijn looghenachtigh. Of ist oock soo dat ghyse hout voor loogenachtich, soo ghy self opentlijck segt, so moet hier uyt volghen dat ghy by ghebreck van waere ghetuyghen, om uwe onwaere meyninghe waer te doen schijnen, sulcke ghetuyghen, in uwen ooghen valsch zijnde, niet oprechtelijck daer toe misbruyckt.

Gamaliel.

Dat Dominus Beza die Ecclesiastycke Historien hout voor onseeckere (d’oorsaecke waer toe hy die ghebruyckt ende hoe wel of qualijck laet ick anderen oordelen) en mach voorwaer mijnen bedunckens, om oock eens mijn meyninghe hier af te segghen, zijn l. niet wettelijck om ghescholden te worden, Immers sullen hem gheensins daer inne berispen menschen die onpartijdelijck hebben ghelesen 4 4 Exempelen uyten Historien Ecclesiastijck niet waerschijnlijck zijnde. soodaenighe met meer andere dierghelijcke exempelen als ick daer uyte nu eenighe tot een munster alleenlijck wil verhalen. Te weten dat Maria des Heeren moeder Narsi verscheen, hem bevelende telcken wannaeer hy soude strijden, 5 5 Eugrarius Lib. 4. Cap. 24. Socrat. Lib. 7. Cap. 21. Socrat. lib. 7. Cap. 17. Socrat. Lib. 4. Cap. 23. dat die Keyser Theodosius sich becleede met een vuyle sack eens verstorven Bisschops: alsoo hy gheloofde daer door des dooden Bisschops heylicheydt deelachtig te worden. Item dat een Jode ghedoopt soude worden, maer want hy te voren al ghedoopt was (daer af men niet en wiste) versch want het water tweemalen Miraculoselijck int Doopvat. Daer leestmen oock dat Anthonius sach, dat die ziele van Amnio nae zijnen doode vande Enghelen werde opghenomen. En de dat dese Ammius hem selve noyt naeckt en hadde ghesien, die oock seyde onbehoor-

lijck te zijn dat een Monickx lichaem naeckt ghesien soude worden. Dese Ammius soude eens lijden over een Reviere, ende schroomende zijn cleederen uyt te trecken badt hy Gode om daer over te comen, sonder sijn opset te breecken. Des werdt hy terstondt alsoo ghebracht vande Enghel aen d’ander zijde van de Reviere. Deser ghelijcke vertellinghen, gheen dingh minder dan waerschijnlijck zijnde, vindtmen (segghe ick noch) by groote menichten inde voorschreven Historien Ecclesiastijck. 6 6 Eugrarius Lib. 4. T. 34. Socr. 1. Cap. 2. Euseb. lib. 2. CAp. 1. Sozom. lib. 7. cap. 24. Evagr. lib. 4. cap. 26 Wat schijn van gheloofwaerdicheydt heeft doch het Exempel dat Symeon, die pylaernen dede danssen? vant verwinnen Constantine in dat teecken? van dat doort teecken des Cruyces die krijchsluyden by ’t leven bleven? van dat Theodosius Sanct Jan Baptistens hooft om hulpe aenghebeden soude hebben? Ende ten laetsten (wie canse al verhaelen?) dat een Bisschop Thomas, het leventmakende hout (soo noemt hy ’t Cruys Christi) op seeckere daghen den volcke voorstelde, omme door ’t aenbeden ende kussen van dien te moghen saligh worden? Desen Thomas (staet daer mede) dat kruys also omdraghende volghde nae, waer hy ging, een groot ende licht vuyr, dat niet en verbrande, etc.
Of nu al schoon eenighe van soodanighe Exempelen by eenighe worden gelooft waerachtelijck geschiedt te zijn (hoewel die ’t niet en gelooft, van my derhalven gheen ongeloovige Thomas geacht en soude worden) soude daerom yemandt derren segghen, dat sulcke exempelen ons ghestelt zijn tot wetten om naeghevolght te worden? Dat en houde ick niet, gemerckt men die nerghens nae alt’samen den Woorde Godes ghelijckformigh te zijn, en mach bewijsen, maer veel eer plat daer teghen te strijden. Dus moet ick (om opte voorgestelde vraghe mijn gevoelen te segghen) houden in dit stuck ghemeenschap hebbende met het voorgaende, datmen met d’Exempelen deser Historien niet vastelijckx en mach bewijsen, immers gheensins teghen den ghenen die dese Historie niet en houden voor waerachtigh. Ende datmense niet en mach sekerlijck naevolghen. Maer wat segghe ick van dese Ecclesiastique Historien? Vindtmen niet ontallijcke veele gheschiedenissen inde H. Schrifture? Houdt men dese niet alt’samen ontwijffelijck waerachtigh te zijn? Vryelijck ja. Maer salmen daeromme die selve alt’samen ghehouden te zijn na te volghen? Wie sal dat segghen? Men vindt Exempelen in de H. Schrift, 7 7 Schrifterlijcke Exempelen zijn dyerleye. die daer gepresen zijn, ghelachtert zijn, ende die noch gepresen noch gelachtert zijn. Onder die gepresen Exempelen vindtmer oock die naevolghelijck zijn, ende die niet en zijn navolghelijck. Het gheloove Abrahams is ghepresen ende ons allen bevolen nae te volghen. Zijn onderdanighe wil-vaerdicheyt om Isaac zijnen Sone op te offeren is oock gepresen, maer gheensins naevolghelijck, als niet ons maer Abraham alleen bevolen zijnde gheweest. Aengaende die ghelachterde exempelen inde Bybele, zijn daer met self opentlijck verboden, want God van ons niet en wil ghedaen hebben ‘tgheene hy berispt ofte straft. Maer want die derde soorte ghepresen nochte ghelachtert en worden, en meyne ick niet dat yemant met soodanighe Schriftuyrlijcke exempelen, die soude moghen bewijsen nootlick te zijn om nae ghevolcht te worden. Nu houde


ick niet dat de Exempelen der Kerckelijcke Historien, gestelt moghen worden in gelijcker aenzien van waerachtigh te zijn, als d’Exempelen der Godlijcker Schriftueren. Machmen uyt dese daer niet gepresen noch ghelachtert zijnde, niet gheloofwaerdighs bewijsen navolgelijck te zijn, niet teghenstaende wy alt’samen die houden voor ontwijffelijcke waerheydt: Soo schijnet al veele minder gront te hebben, datmen yet vastelijcks voor navolghelijk bewijsen soude moghen uyt den Historien Ecclesiastijck, aen welcks waerachtigheydt men over groote redenen heeft omme te twijfelen.

Jezonias.
Datmen d’Exempelen uyte Historien Ecclesiastijck mach voortbrenghen tot bewyzinghe, bestaen die Catholijcken te bewijsen met Exempelen van Vranckrijcke deser tijden, daer men sulcks heeft gedaen. D’ander achten niet wat die Catholijcken ghedaen hebben, maer segghen dat bewesen moste zijn, dat zy ’twel ghedaen hebben: ’t welck die questie self is, ende niet oft yemandt doet dan niet. Imzy segghen sulcks qualijck gedaen te zijn. Te meer noch om dat de heer Beza en de Calvijn selve die Historien Ecclesiatijck segghen te wesen onwaerachtigh, ende beschuldighen Dominum Bezam van te spreecken met twee tonghen, waer van d’een die Historien seydt onwaerachtigh te zijn, ende d’ander die selve (daerse hem dient) gebruyckt voor ware tuygnissen. Daer op heeft Gamaliel verhaelt eenige fabuleuse Exempelen ser selver Historien, segghende dat of die noch al schoon waerachtelijck also waren gheschiedt, datmen die niet schuldigh en is na te volghen, alsoomen daer van gheen Wet Godes en heeft, alsmen wel heeft van de Bybelsche Exempelen. Dwelck alles oprechtelijck sal voorghehouden werden onsen Heere President als hy comt omme dan afgedaen te worden, ende hier mede sluyten wy nu dese Sessio tot eere Godes, door onsen Heere Jesum Christum. Amen.

SESSIO. VII.

Van’t bewijs uyten Heydenen.

T’samensprekers: Jezonias. D. Ruardus Tapart. D. Con. Catholicorum. M.T. Beza. M. Joannes Calvinus. Gamaliel.

Jezonias.
Comende nu van’t bewijs uyten Historien Ecclesiastijck opten tuygnissen van de Philosophen, werdt u E. ende Godtverstandighe Heeren, voorgestelt die twijffele: ofmen in Godlijcke saken oock eenigh bewijs uyten Heydenen, of natuerlijcke Philosophie sal laten gelden, dan niet. Elck van myne E. Heeren mach daer van verclaeren zyne meyninghe.

D. Ruardus Tapart.
Daer en behoort niemandt aen te twijffelen. Gemerckt wy sulcx uyten name, ende met advyse van de generale universiteyt ende eer

waerdighe staete van de Theologische Studie 1 1 Tom. 2. Fol. 151. Deughde in den Menschen natueren. tot Leuven selve hebben gedaen tot veele plaetsen, van de welcke ick hier maer een of twee wil verhaelen. Na der Philosophen, ende oock na der Kerckelijcke Vaderen ghevoelen so zijn die deughden in ons uyt der natueren, ende in eenighe wijse natuerlijck. Want (seydt Aristoteles) d’aldernaerstighste ondersoecker der natueren ende kranckheyden, hoewel hem der selver oorsake was verholen, elck van alle Menschen schijnt uyter natueren te hebben zijn eyghen zeden. Ghemerckt daer eenighe zijn die van natueren rechtvaerdigh, oock sterck, ende tot matigheydt schijnen gebooren te wesen, soo dat wy d’andere (deughden) oock hebben terstondt van onser gheboorten af. 2 2 Tom. 2. Fol. 152. Die selve heeft oock verstaen dat die redene oprechtelijck aenlockt, ende tot die alderbeste dingen, oock dat in haer (te weten in de redene) yet Goddelijcks is.

D. Cosistorium Catholicorum.
Men ziet oock achter in ’t gebodt Chasteau Briant in Vranckrijcke van den Jare lvij. gestelt te zijn, 3 3 C. 11. v. ende 12. hoe dat die Historien betuyghen dat onder die gheluckigheyden der Roomsche Coninghen, het Rijck van Numo Pampilio seer geluckigh was, lang ende vreedsaem, om dat hy seer sorghvuldigh was in de Religie.

M.T. Beza.
Dat is waer. Maer wat volghde daer op? Een cleyn Boecxken in druck, 4 4 C. 12. ‘twelck den authore van sulcks bitterlijck aen taste, van dat hy alsoo die Heydensche Exempelen te passe hadde gebracht op onse Religie ende Christen geloove. So is dit oock een Kindtsche bewijzinghe, te weten: Het is recht ende behoorlijck om dat wy’t doen. Soude dat bewijs heeten? bewijst eerst dat het al recht ende behoorlijck is dat ghyluyden doet. Dan volght wel: Dit doen wy, daerom ist recht ende behoorlijck. Maer dat al u luyder doen niet recht noch behoorlijck en is, is in de eerste Sessie meer dan genoegh gebleken. Alsoo mede in den handel van de gewoonte, want al wat die Kercke gewoon is te doen, en wordt daerom niet recht. Neen, waerheydt en wordt gheen loghen door Menschen lang onrecht doen.

M. Joannes Calvinus.
Men weet wel dat die Ouden (Vaders of Doctoren der Kercken) 5 5 Instit. ij. 22. Calvijn beschuldight den Vaderen van dat zy de schrift metten Philosophen willen vereenighen. Instit. ij. 37. S. fol. 39. omme niet te schijnen yet te leeren, dat voor’t ghemeen oordeel der Menschen ongheschickt mochte schijnen, sich ten halven deele benaerstight hebben die leeringhen der Schriftueren, met d’onderwijsinghe der Philosophen, te vereenighen. Wel is waer dat de Philosophen wel eenighe bequame dinghen van Gode hebben geseyt: maer die smaken nochtans altijdt na eenighe verwerde verbeeldinghe. Daeromme dat sommige voortbrenghen eenighe Sententien van Menschen, Heydenen ende ongheloovighen omme te bewijsen dat het gheen doodtlijcke misdaedt en is, ghesproocken te hebben teghen de Wet ende dienste Godes, is so frivol, dat het onnoodigh is veele daer teghen te disputeren. Want elck ziet dat die arme Menschen berooft zijnde van die waerachtighe claerheydt, die Wet Godes ghestelt hebben in twisten ende kyvagien, omme die eyndtlijck te doen comen in een verachtinghe ende beschaemtheydt.


M. Theodorus Beza.
Van onser zyden en vinden wy niet dat in die Luyden, 1 1 T. 92. Beza schelt den vromen Heydenen van gheen goedt leven ghehadt te hebben. noch oock in den Duyvelen, gheweest soude zijn of geloove, of een goedt leven. Ick meyne in Socrates, Aristides, Phocion, Fabricius, Cato, ende Atticus, dat gheweest zijn arme Heydenen, ende nochtans van een onberispelijck leven in haeren tyden.

D. Consistorium Reformatorum. 2 2 Bedoeld is kennelijk D. Consistorium Catholicorum.
Ghyluyden houdt u oude wijse van ons te verongelijcken.

M. Jo. Calv.
Waer inne dat?

D. C. Catholicorum.
Dat ghy ons Wetten stelt, die ghy selve van ons, noch niemanden en wilt lijden. Is dat billickheydt? Ist billickheydt dat ghy u self aenneemt een macht om Wetten over ons te stellen, ende die noch opentlijck strijden teghen de Wet der Natueren? Behoordy ons te doen, dat ghy van anderen niet en wilt ghedoghen?

M. Joan Calv.
My dunckt het u, Heer Doctor, gheoorloft is ons te calumnieren, ’twelck ghy van ons geensints en wilt lyden.

D. Consistorium Catholicorum.
Dat en doen wy niet, maer spreecken met waerheydt, dat ghy vrymoedelijck teghen ons ende anderen ghebruykt die ghetuyghnissen der Heydenen, tot bewijs van uwe leere, sonder dat ghy sulcks van ons teghen u wilt toelaeten.

M. Jo. Calv.
Dat segdy vrymoedelijck Heer Doctor.

D.C. Catholicorum.
Dat bewijze ick vastelijck Magister Calvine. Of en hebdy dat Boeck niet gheschreven, daer inne ghy het dooden om Religions saecke tot Geneven door u toedoen geschiedt, arbeydt te betoghen recht gedaen te zijn.

M. Io. Calv.
Dat Boeck heb ick geschreven, dat en schame ick my niet, dat stae ick noch opentlijck bekent.

D. Consistorium Catholicorum.

Staet dan mede opentlijck bekent, dat ghy (so ick segghe) anderen doet, dat ghy van anderen niet en wilt lyden. Want in dit selve boeck schrijfdy alsoo: 3 3 C. S. fol. 41. In den eersten sullen de Heydenen ende ongheloovighen onse ghetuyghen zijn, dae de Religie den voorgang behoort te hebben in alle welgeschickte Politie, ende dat zy (Religie) door Wetten beschermt behoort te worden. 4 4 Calvijn bewijst zijn voorstel met den Heydenē Men lese alle Philosophen, die van dese saken hebben ghehandelt, daer en is niemandt die niet en begint vande dienste Godes, ende die de Religie niet gheeft d’eerste trappe, de welcke elck in’t zijne waent goedt te wesen. Daer steldy den grondt uwer gantscher saken op’t voorsz. bewijs uyter Heydenen doen genomen, daer merckt ghy nu oock wel dat ick mijn voorsz. segghen met u eyghen woorden vastelijck bewijse, ende daer uyt suldy (gelievet u)

noch meer mercken wat ick daer noch meer uyt mercke.

M. Ioan. Calv.
Wat doch lieve Doctor?

D.C. Cathol.
Niet alleen dat ghy daer inne (so ick seyde) opentlijck blijckt te handelen teghen de Wet der Natueren: maer oock mede dat ghy hier inne handelt of ontrouwelijck, of ten minsten onbedachtelijck.

M. Johan Calv.
Wat sal nu dese onbedachte Doctor doch ontrouwelijcks ghemerckt hebben in myne Schriften.

D.C. Cathol.
Hebdy in de voor verhaelde Schriften niet ghestelt, dat die Heydens in Godlijcke saecken niet anders en hebben dan een verwerde verbeeldinghe, ende dat zy berooft zijn van de waerachtighe claerheydt?

M. Joan Calv.
Ja ick trouwen.

D.C. Cathol.
‘t Onrecht? of waerachtelijck?

M. Joan. Calv.
Waerachtelijck.

D.C. Cathol.
Wt een verwerde verbeeldinghe en mach niemandt eenvuldelijck, ende sonder waerachtighe claerheydt te hebben, en mach niemandt waerachtelijck ghetuyghen in Goddelijcke saken. Daer uyt moet nu naer u segghen volgen, dat die Heydenen in Goddelijcke saecken niet eenvuldelijck nochte oock waerachtelijck en hebben getuyght.

M. Joan. Calv.
Te laet zydy op, Heer Doctor, om my dat te leeren, ick weet dat so wel als ghy.

D. C. Cathol.
Weet ghy dat so wel als ick, met wat conscientie moght ghy dan sulcke dubbele ende onwaerachtighe ghetuyghen (te weten die Heydenen) ghebruycken in Goddelijcke saecken?

M.T. Beza.
Ghy sophistiseert, Heer Doctor, ende handelt mynen lieven meester wat te hatelijck.

D. C. Cathol.
Dat en can ick niet mercken Domine Beza. Maer wel dat oock d’alderminnelijckste waerheydt hatigh valt op’t seer vande schuldighen. U meester is mans ghenoegh om hem self te ontschuldigen, so hy daer inne onschuldigh is: ende en behoeft mitsdien niet die verantwoordinghe van U. L. die, so ick meyne, meer dan te veele selve te doene sult vinden, om u selve wel te ontschuldighen van ghelijcke schuldt, daer inne u Meester te recht beschuldigt blijct.

M. T. Beza.
Ick? wat weet ghy doch op my in desen te versieren?


D. Cosistorium Catholicorum.
Niet te versieren, maer waerheydt te spreken, ende die te bewijsen, niet uyt yemandt anders maer uyt u eyghen woorden.

M.T. Beza.
Parturiunt montes: Ghy sult den Baers gallen.

D. Consistorium Catholicorum.
Wy sullen versoecken of daer een lachterlijc muysken dan een ernstlijcke waerheydt sal voort comen. Ghy selve hebt selve noch terstondt geseydt, dat die Heydenen (oock d’alderbeste by u genoemt) niet en hebben gehadt gheloove, noch een goedt leven, sulckx dat ghyse in eenen bonde (so u boeck metbrenght) t’samen coppelt metten Duyvele.

M. T. Beza.
Dat hebbe ick gheseydt ende gheschreven, ende dit al met waerheydt.

D. Consistorium Cathol.
Soo en hebdy oock (behouden uwe gratie) 1 1 Beza bewijst zijn voorstel met het doen der Heydenen by hem met den Duyvelē geleken. niet met waerheydt, tot bewijs uwer saecken gebruyckt, die getuyghnissen der gheenre, die ghy selve seght dat gheen gheloove, noch gheen goedt leven hebben ghehadt, maer niet beter en waren. Moghen sodanighe Duyvelsche ongeloovighe ende quaede luyden van Goddelijcke saken (daer toe ghy haer tuygnissen inne voert) ware kennisse hebben? 2 2 T. fol. 313. Oock schrijft ghy selve van de Heydensche Princen ende wet-gevers, dat zy in groote duysternissen, ja sonder Godt, waren. Des niet teghenstaende brenghdy voort die ghetuyghnissen ende exempelen van sodanighe Luyden, ende namentlijc van Numa Pompilio, tot bewijs van uwe opinie int ketter-dooden. Moghent dan waerachtighe ende Godtlijcke getuyghen in Godtlijcke saken wesen, die in duysternisse ende sonder Godt, dat is, Godtloos sonder claerheydt, ende sonder waerheydt zijn? Was de Tyrannische Moorder van den vromen Socrate dan oock al een kenner der waerheydt, ende een oprecht getuyghe van haer? Dat en suldy selve gheensins segghen. Nochtans brenghdy sulcke zijne tyrannischen, moorderschen, ende valschen daedt voort, als een waerachtighe tuyge, tot bewijs van u ketter-dooden ofte ghebiedt des Magistraets in Goddelijcke saken. Daer men tuyghnisse voortbrenght uyt het doen van sodanighen Duyvelschen Moorder, is dat ooc wat anders dan met den Moorderschen loghenachtighen Duyvel die waerheydt te betuyghen?

Gamaliel.
Men vindt seer veele Menschen die met Zwingel ende metten Zurchers houden, dat die vrome Heydens oock gehadt hebben waere kennisse Godes. ’t Welck niet vreemdt en schijnt van de meyninghe Pauli, 3 3 Rom. 1. 19. 20. oock dat eenighe vande selve Heydenen saligh souden zijn geworden, niet sonder, maer door Christum die de waerheydt selve is, als hem ghehadt hebbende inder kracht (soo Paulus oock ghetuyght) of zy schoon zijnen name niet en wisten. 4 4 Rom. 2. 10. 13. 14. 15. 20. Sodanighe luyden soudet noch eenighsins betaemen der Heydenen Spreucken oft Exempelen, tot bewijsinghe haers voornemens te gebruycken. Doch in sulcker voeghen dat andere alsoo niet in’t goede vande vrome

Heydens gevoelende, niet ghehouden en souden zijn der Heydenen tuyghnisse van Spreucken of Exempelen voor goedt aan te nemen. Maer ick can gheensins mercken, hoe sulcke bewijzinghe uyten Heydenen voort te brengen mach betamen, den ghenen, die daer leeren, dat aller Menschen redelijckheyt gantsch verdorven is, ende volghens dien houden, dat alle Heydenen, oock d’alderbeste ende verstandichste, sot, ydel, Godloos, jae Duyvelsch, ende vreemt van alle Godlijcke waerheydt zijn in blinde duysternissen. Mach oock yemandt sonder waerheydt waerachtelijck spreecken? sonder claerheydt Godlijcke saecken sien te recht weten? sonder weten vastelijck ghetuyghen? dat sal niemant segghen die daer weet dat die Apostel zijn tuychnisse soo hooch stelt, 5 5 1. Joan. 1.1. om dat hy tuyghde vanden Woorde des Levens, ’t ghene hy self van ’t selve ghehoort hadde met zijnen ooren, ghezien hadde met zijnen ooghen, ende getast hadde met zijnen handen, ende mitsdien ’t selve voor ontwijffelijcke waerheydt verkondighde ende betuyghde.

Jezonias.
Wy zien hier den Catholijcken houden, datmen Godlijcke saken mach betuyghen met de Heydensche Spreucken ende Exempelen, brengende genoeg voor reden voort haer gewoonte in desen. Oock mede dat de Ghereformeerden sulck doen berispen, seggende, dat door qualijc doen, het zy dan langh of cort, het quade nimmermeer mach veranderen in’t goede of goedt worden. Sy segghen mede dat de Heydens berooft zijn van de waerachtighe claerheyt, sonder geloove, sonder goedt leven, ende niet beter dan Duyvelen. Derhalven zy gheen waerheydt en moghen tuyghen. Nochtans ghebruyckt ghyse self, segghen de Catholijcken totten Gereformeerden, tot getuygen in Godlijcke saken. Doet ghy daer wel aen, hoe moghen wy qualijck daer aen doen? Is dat soo, so berispt ghy ons t’onrecht. Maer doen wy qualijck daer aen, hoe mooght ghy Ghereformeerde recht daer aen doen? so valt u berispen oock op u selve, ende handelt hier al mede tegen de Wet der Natuyren.
Eyndlijck werdt gheseyt, dat sulck allegeren der Heydensche tuyghnissen eenighsins wel soude voegen den Zwingelschen, ende den genen die met henluyden int goede ghevoelen van de Heydenen, maer gheensins den Ghereformeerden, die alle Heydenen (oock die beste) als ongelovende quaet, duyster, ja Duyvelsch verdoemen. My staet wel voor by vele van de Ouden ghelesen te hebben, die allegoriserende voor goedt houden te zijn in sich selve die consten, sententien, ende leeringhen der Heydenen, achtende die selve uytgebeeldet te zijn in die silvere, oock gouden vaten, ende in die ghewaden by den Kinderen Israels in haeren uytgangh vande Heydenen door des Heeren bevelen ontleent, omme die aen’t ghebou des Tabernakels dat is in Godlijcke saken te ghebruycken, 6 6 Exo. 12. 35. 36. die van de Heydenen in vleeschelijcke pracht ende pompe misbruyckt waren gheweest. Doch nadien ick houde datmen met allegorien niet wettelijcx en mach bewijsen, willen wy’t nu laten berusten by ’t gene geseyt is. De Heere President sal daer af oordeelen, ende wy dancken den Heere van ’t ghene hem belieft heeft uyt genaden den zijnen onder desen handel in desen te openbaeren, Amen.


SESSIO. VIII.

Van elck te oordelen, en niemandts oordeel te willen lyden.

Persoonē in desen gesprake sijn: Jezonias. D. Hosius. D. Melchior Canus. D. Ruardus Tapper. M. Consistorium Reformatorum. M. Henricus Bullingerus. M. Joannes Calvinus. Gamaliel.

Jezonias.

Tot noch toe zijn wy onledigh gheweest mijn Heeren, inde getuyghnissen die men hoort te ghebruycken eermen oordeelt in Religions sake.Van waer wy nu voort gaen op’t oordeel selve, daer inne te handelen staet van de ghene die willende oordeelen over niemandts oordeel en willen lyden, ende oock wien het oordeel toekomt, so vande ware leere, als van de ketterye ende ketteren, maer eerst van’t eerste, te weten oft billick is dat yemandt allen anderen oordeele, sonder te willen lyden dat yemandt hem oordeele.

D. Hozius.
Ist soo dat een Prince gheloove gheeft den Rechters van hem selve ghestelt: 1 1 H. 74. v. sal hy niet gelooven den Rechters inne ghestelt van Gode selve? op dat hy doe ’t ghene de Heere in Deuteronomio heeft bevolen: so wie daer verhovaerdight, 2 2 Deu. 17. 12. soo dat hy niet en wil ghehoorsamen het ghebiedt des Priesters, die mensche sal door’t oordeel des Rechters sterven. Het is oock licht te bewijsen, dat van de tijdt of het Rijck gecomen is aen den Christenen, tot dese onse tijdt toe, niemandt van Christen Coninghen ende Princen en is gheweest, 3 3 Geen Christē Coningē hebben gheoordeelt over saecken des geloofs. H. 43. v. die sich het oordeel in saecken des gheloofs heeft derren aennemen, maer van altijdt vrye macht om te oordeelen is geweest by den Bisschoppen alleen, maer zy bevalen die leeringhe des gheloofs, by den Vaders int Concilio versaemt, gheapprobeert zijnde, vastelijck te onderhouden eenen yeghelijck: ende so yemandt daer tegen dorste doen, die selve hebben zy met strengheydt der wetten doen straffen. Dat Gode toe comt, sal men Gode, dat den Keyser toe comt, sal men den Keyser geven. Den Keyser comt toe die Palleysen, den Priester die Kercken. 4 4 De Princen moeten sich laten leeren van de Bisschoppen, maer dese niet van de Princen. Dat ist, dat wy begeeren, dat hy sich gedencke te wesen een Hertogh der Hertogen, maer geen Bisschop, ende dat hy die palen zijns ampts niet en overtrede. Hy sal weten dat hy sich moet laten leeren van de Bisschoppen, maer hy en moet den Bisschoppen niet leeren.Want dat hy oordeelen soude vande leere des Religions, en wert hem door ghene wetten noch Goddelijcke, noch menschelijcke toeghelaten. Ghemerckt dat het eyghentlijcke ampt is eens Bisschops.

D. Melch. Canus.
Vanden beginne der kerckē af is die Roomsche Paus bekent gheweest voor die meester des gheloofs. 5 5 M. 370. Paus, meester des gheloofs. Want soo int besluyten vanden gheschille des geloofs die Roomsche Bisschop mochte doolen, soo souden ons terstont twij-

felijck moeten worden die verdoeminghe van veele ketteren. 6 6 M. 398. Paus, mach in saken des geloofs niet doolen. Wanter wel zijn die niet en zijn verdoemt door generaele Concilien, maer door’t oordeel ende Decreet van de Roomsche Kercke.

Ruardus Tapper.
Daeromme hebbe ick my dickmael met 7 7 R. Tom. 1. Fol. 16. schricken verwondert van de vermetele stoutheydt Melanthonis, daer hy schrijft also: 8 8 Melanthon verdoemt de gantsche R. Kercke. Wy verdoemen alle ’t volck der scholastike Doctoren, die daer leeren, dat de Sacramenten den ghenen, die ’t niet teghen en staen, gratie toebrenghen, door het ghewrochte werck, sonder goede beweginghe des ghebruyckers, etc. Wie heeft doch Philippum Rechter ghestelt over alle het volck der scholastijcke Doctoren, ende over al het Pauslijcke Rijcke, om die int algemeyn van Godlosigheydt te verdoemen? Of en weet hy niet dat het Pauslijcke Rijcke is het Rijcke Christi ende die algemeyne Kercke verstroyt over alle de Werelt, over welcken hy gestelt heeft den eenighen Paus als een eenighen Herder, den welcken Oost ende West, ende alle die gheloovighen nu al over duysent Jaeren geeert hebben. Daeromme hy Melanthon in ’t veroordeelen van ’t Pauslijcke Rijck, de Bruyt Christi veroordeelt, den welcken Paulus noemt die zuyl ende grondtvest des waerheydt, die in sulcker wijsen van alle ongodlijcke leere vry is, dat so wie haer niet en hoort, gehouden moet worden (nae’t bevel onses salighmakers) voor een Heyden ende Tollenaer. Ende dese Kercke derf hy niet alleen niet hooren, maer oock mede verdoemen.

M. C. Reformatorum.
Vele dinghen zijn hier geseyt maer niet altoos bewesen. Dat ghyluyden eerst voort haelt uyt Deutrenomio meyne ick niet moghelijck voor u te zijn om bewijsen, dat wy inden Gheestelijcken Rijcke Christi moeten naevolghen, alle ‘tgheene bevolen was int vleeschelijcke Rijcke Moysi. Van ghelijcken mede niet dat die Pausen zijn vanden gheslachte Levi, vanden welcken sulcx is gheseyt. Ten tweeden daer gheseyt wert, belanghende het bewijs uyten exempelen vande Ecclesiatike Historien, weetmen dat die gheen gheloof altoos in gheloofs saecke en behooren te hebben, als meest niet dan versieringhen zijnde, soo by onsluyden inde seste Sessio meer dan ghenoechsaem is bewesen. Maer of door der Pausen schalcke list al schoon eenighe licht gheloovighe ende onschalcke Princen sulcke Hypocrijten qualijck daer inne ghehoorsaemt hadden, soudemen dan sulcke onwijse exempelen nu noch moeten naevolghen? souden ons die exempelen wetten moeten strecken? waer staet dat gheschreven? voorts beroerende Gode dat Gode ende den Keyser dat den Keyser toe comt te gheven, soo mede wert gheseyt, is plat teghen dit voortstel der Catholijcken. 9 9 Die eenigh mensche toeschrijft van niet te mogē dolen, maect daer af een afgod. Want men gheeft den menschen dat Gode toecomt alsmen den Paus of wat mensche het oock sy, toeschrijft alwetenheyt die niet en mach doolen. Ghemerckt alleen God ende niemant anders al wetende ende midtsdien sonder doolinghe is. Daeromme wil hy oock so ernstlijck door die gantsche H. Schrift dat wy niet en sullen ghelooven Menschen goedt-duncken, dat doolen mach, maer alleen zijn H. Woordt, dat niet en mach doolen. Nu wijsen ons dese Luyden van den


Woorde Gods op des Paus segghen, dat is op eens Menschen Woordt. Soude dat noch moeten heten Gode te gheven dat Gode toecomt? wat is den mensche te geven dat Gode toe comt, ist dat niet? Ghelijcke stoutheydt ist oock, dat dese Mannen den Paus Meester des geloofs maken: 1 1 Geē mensch is Meester des gheloofs 1 Cor. 1. 24. Men weet immers wel dat Godt daer Meester af is. Paulus selve, een verkooren vat, vol vanden H. Gheest, en nam sich die Meesterschap des gheloofs niet aen over zijne Jongheren: Ende die soude den Paus toe comen? Dat is oock al den Menschen gegeven ’t ghene Gode toe behoort. Wat is met sulck segghen dan noch bewesen, of men al sulckx by onwijse Keyseren ghedaen te zijn, door’t verhael van de onwaerachtighe Historie Ecclesiastlijck wilde ghelooven? Niet altoos. Soo maecktmer voorts af een groote ongheschicktheydt, of die Paus eenighe Menschen voor Ketters hadde geoordeelt, ’t welck gheen ketters waren: Rechts of hy minder moght doolen dan Cayphas met alle die Joodtsche kercke: die den Heere Christum voor een oproerder ende Godtlasteraer oordeelden. Moght die Kercke, die ontwijffelijck Godts Kercke was, doolen int valsch veroordelen vant hooft, wat previlegie heeft dese uwe Kercke, een Antichristische niet Godes Kercke zijnde, meer dan die om niet te mogen dolen int veroordelen vande litmaten? Of is in de eerste Sessie oock niet ghenoegh bewesen dat die Roomsche kercke mach doolen? Ick houde wel Jae. Ten laetsten segdy dat des Paus rijck het rijcke Christi soude zijn. Dats geseydt, ende mede so luttel bewesen: dat wy des Paus rijck houden voor’t rijck Antechristi. Die dit bewijs wil zien, die lese maer eens den wandel, zeden, ende leere Christi ende zijnre Apostelen, ende houden daerteghen der Pausen doen ende leere: hy sal moeten segghen dat wit ende swart, Helle, ende Hemel, Duyvel, ende Godt, malcanderen niet meer ongelijck en zijn, dan des des Paus ende Christi Rijck. Ten aanschou van’t welcke die Monick by Plantina in des Paus teghenwoordigheydt oock riep: Fy Petre, fy Paule. Siet daer nu u luyden schoone bewijsinghe.

M. H. Bullinger.
Siet doch, 2 2 In Apoconc. IX. fol. 181. de Paus ende Coning deser luyden, seydt opentlijck dat hyse al behoort te oordeelen, maer dat hy van niemande en behoordt geoordeelt te worden. Ende dat selve nemen sich oock aen zijne Creatueren.

M. Joannes Calvinus.
Maer dat noch het ondraeghlijckste is van allen, 3 3 Institut. Xiij. 124. so en laten zy gheen oordeel ter Wereldt, omme te bedwinghen ende te betemmen haer moetwil, 4 4 De Paus lijt niemāts oordeel van hem. indien zy soo onmatelijcke macht misbruycken. Niemandt segghen zy, en mach te niete doen het oordeel van desen stoel, overmidts het primatum (of d’opperste hoogheyt) vande Roomsche Kercke. Item, dat noch van de Keyser, noch vande Coninghen, noch van alle die gheestelijckheydt, noch van’t volck, en moet die rechter (te weten de Paus) geoordeelt worden. En dat seker wel meesterlijck, dat een Mensche hem selve stelt tot een Rechter alder Menschen. Want hy seydt dat hy niemandts oordeel is schuldigh te gehoorsamen. Maer watte? of hy over’t volck Godes tyrannye pleeghde? of hy het Rijcke Christi verstroyde ende verwoeste? of hy die gantsche Kercke

verstoorde? Immers of hy (als wesende d’alderbooste) lochende gehouden te zijn van Reeckenschappe te doene? Want dit zijn der Pausen woorden: die saken van ander Menschen heeft Godt door Menschen willen termineren: maer den oppersten van desen stoel heeft hy sonder questie hem selven voor behouden. Item noch, der Ondersaten daeden worden gheoordeelt van ons, maer de onse van Gode alleen.

D. C. Reform.
Dat zijn grove ende onschaemele vermetelheyden. 5 5 T. 237. v. Reformeerden willen den Paus over haer sake tot gheen rechter toelaten. S. d.d. 14. Ten aenschou van de welcke het dan oock gheen onrecht en is dat wy in Vranckrijcke sulcken Godtloosen, partijdighen, ende vyandlijcken Rechter niet en wilden toe-laeten over onse soo rechtvaerdighen (maer voor den Paus met zijn ghewoonte soo haetelijcken) saecke, ende derhalven aenden Coning versochten, dat die Prelaten ende andere kerckelijcke luyden, sich niet en souden aennemen die authoriteyt van Rechters over ons te wesen. Het is dan oock wel recht dat wy ons beclaghen over die Confessionisten (in desen Apen der Papisten) 6 6 Reformeerden beclagen sich over den Luterschen dat die haer veroordelen. S. d. d. 35. S. d. d. 16. dat sy eens hebben voorghenomen allen ghemeynten te verdoemen, die met henluyden in sommighe articulen niet over een en stemmen. Moghen wy dan oock den selven Cofessionisten 7 7 Drukfout: moet zijn Confessionisten. niet vraghen, wie henluyden sulcken macht of recht heeft ghegheven, dat syluyden alleen onder alle souden moghen die alghemeyne Kercke verdoemen? ende dit noch (twelck Christus, die Propheten noch Apostolen ghedaen en hebben) eer dat sy ons uyten woorde Gods overtuycht hebben ende verwonnen? 8 8 S. d. d. 19. jae noch al eer wy verhoort zijn gheweest? Gheven daeromme oock den selven Confessionisten wel ernstlijck te bedencken: 9 9 S. d. d. 82. of het oock recht ende redelijck is, dat uyt Luthers qualijck accorderende leere, ses Theologi, oock qualijck met malcanderen accorderende, souden die macht hebben, om ses duysent ander Theologen, die wel met malcanderen accordeeren ende eens zijn, te verdoemen. Ende ofmen niet met goede redene den selven soude moghen voorwerpen, alle ‘tghene te voren den Paus van Roomen is voorgeworpen worden, 10 10 S. d. d. 91. doe hy met zijn Cardinalen hem vermeeten woude over een yeder zijn oordeel ende Vonnisse te gheven: ende gheven henluyden oock te bedencken met wat conscientie sy soo veele kercken onverhoort in haere defensien ende niet overwonnen, sullen macht hebben te verdoemen. Rechts of sy die Overste Heeren waeren ende ghevolmachtighet, om alomme te ghebieden over alle kercken ende die selve te straffen. Souden sy dat wel gheleert hebben vanden Paus?

D. Hosius.

Moghelijck van haer eyghen Meester Luthero. 11 11 H. 172. Die plach te segghen ick en wil gheen oordeel maer ick eysche onderdanicheyt.

Doctor Consistorium Catholicorum.

Of by avontuyr van u luyder Ghereformeerden eyghen Meester, 12 12 S. C. 8. die Servet, berispte, om dat hy (so Calvijn hem aenseyde) meer naerstich was om te twisten, dan om


te hooren ende te leeren van hem Calvijn. Die dorste oock wel vromelijck schrijven van zijn leeringhe vande predestinatie, 1 1 T. pred. 198. Calvijn wil elcx oordeelen, ende niemants oordeel lyden. Act. x. dat die niet en moghte veroordeelt worden, dan van den ghenen die wijser wanen te zijn dan de H. Gheest. Seght vrunden, lijden sodanighe Luyden oock niemants oordeel over hare meyninghe? Wie anders dan sodanighe zijn ’t doch, die van elck willen oordeelen, ende niemandts oordeel lijden? Of nu u volck hier vry af is, merckt hy licht die maer let op henluyder onderscheyt tusschen de Burgerlijcke ende Kerckelijcke regeeringhe. Daer seggen zy immers opentlijck des Overheydts ampt te wesen, den uyterlijcken mensche te straffen, ja oock aen den lijve, die d’uyterlijcke vrede der kercken verstooren. 2 2 Ghereformeerde vallen in de gracht, by henluyden voor anderē gedolvem. Wat verstoorders meynen zy daer? geweldighe? Of kettersche? meynen zy geweldige, so hebben zy te bedencken of veele vande haeren hier den eersten steen souden moghen werpen. Meynen zy dan oock kettersche verstoorders, te weten luyden die haer religie met schriften of woorden berispen (’t welck zy al kettersch heten) so zijn die heuren, oock te recht door de onsen vande Overheydt als verstoorders van onse uyterlijcke kercken vrede ghestraft aen den lijve, ende zijn dan alle die dat noch doen oock te recht doods waerdigh. Te segghen dat onse leere valsch, ende de hare recht is, ende dat zy daeromme den onsen ende anderen rechtelijck, maer die onse henluyden onrechtelijck straffen, is niet altoos geseyt. Want die twee partyen noch voor gheen wettigh Rechter ghehoort, veele min geoordeelt zijn. Immers het blijckt in allen gevalle, dat zy van niemandt en willen lijden berispinghe, ’t welck zy verstooringhe noemen van haer kercken-vrede. Wilmen sulcx zien met uytghedruckte woorden by den uwen in druck gegeven? 3 3 T. 294. Men lese Bezam, daer hy seyt also: daer na sal opstaen eenigh leer-jongher van Servet, of van Schwenckfelt of van Osiander. Ende gheroepen zijnde (te weten voor die Consistorie) sal hy comen, maer dat sal wesen om die kercke te oordeelen: Ende sal mitsdien die kercke gedwonghen worden, om hen te excommuniceren. Blijkt daer niet opentlijck dat Beza zijn kercke van niemande geoordeelt wil hebben? O schielijcke vermetelheydt. Ghyluyden, alst u maer ghelustet, dorst stoutelijck de gantsche H. Kercke, de Vaderen, de Doctoren, jae oock de Concilien niet alleen oordeelen, maer oock veroordeelen: ende en mooght alreede niet lijden dat andere uwes gelijcke van u kercke ende leere oordeelen.

Gamaliel.
My verdriet van herten desen handel. Elck roept: by ons is Christus, de tempel des Heeren, de ware kercke Godes. Daer door neemt sich elck de Heerschappye aen over allen anderen. Dit blijckt in’t veroordelen, lasteren, ende verdoemen van elckanderen. Die dan haer self machtigh genoegh bevinden, om veyligh haer oordeel te executeren, die bannen, vangen, ende dooden, d’andere hen teghen zijnde. 4 4 Num. 22. 6. Die dese macht ontberen, ende met Balack bevinden dat d’ander stercker zijn dan syluyden, die huyren Balaams, om te doen met lasterlijcke tonghen, dat zy niet en vermoghen met moordelijcke handen. Soo verwert ons dan de rechtvaerdighe Godt met een Madianitisch verderf 5 5 Judit. 7. 22. door’t onderling twisten. Rechts als die Rechters by wijlen een deel diefkens malcanderen doen geesselen. Wt haetelijcke party-

schappe geven wy valsche tuyghnissen teghen malcanderen. Ende beschuldighen dickmael den onschuldighen van gebreken, 6 6 2. Reg. 11. 4. 5. daer aen wy inwendelijck self schuldigh zijn. Over onse eyghen zonden zijn wy ghenadighe, maer over een anders zonden zijn wy strenghe Rechters. Wel heeft een hier af gheschreven dat eenigher luyden wijse is, alle die met hem niet over een en stemmen met schandt-namen te becladden, noemende sodanighen of Godtloosen, of Libertijnen, of Doperen, ende diergelijcke meer. Dit hebben zy gheleert van hare Vaderen, die oock so pleghen te strijden. Ghy zijt een Samaritaen, hy heeft den Duyvel in. Wat wildy na hem hooren. Ende met dese konste van lachteren schricken zy den onbedachten Menschen af van na sulcke te hooren, behaelende also victorie, sonder dat d’andere gehoort worden. 7 7 Teghen het lichtvaerdig veroordeelen van anderē. Mach oock yemandt wel oordeelen sonder kennisse van de sake? Mach men dese kennisse oock hebben sonder d’ander partye te hooren? In’t niet veroordelen en vergrijptmen sich niet lichtelijck, maer in’t veroordelen swaerlijck. Soo haest hy sich ten berouwe waert, die haestelijck oordeelt. Dit comt uyt cleynheydt van liefde. Want daer dese cleyn is, daer is (soo men zeydt) het begrijp groot. Al anders gingt met Abraham, die om den Sodomiten, vermaerde Godloosen, te doen sparen so dickmael den Heere daer toe vermaende, met zijn verminderinghe van’t ghetal der rechtvaerdighen: ’t welck den Heere soo weynigh mishaeghde, dat hy Abraham den minlijcken taelman der zondaren, t’elcken zijn bede bewillighde. 8 8 Muscu: Dusa. Ju. Gene. T. 18. Pag. 453. Maer lieve (seydt een gheleerder hier wel) wat souden dat doch voor rechtvaerdighe zijn gheweest, soo daer eenighe gewoont hadden in Sodoma? Het souden geweest zijn onbesnedene, vreemde vanden verbonde Godes, ende van’t volck der Heyligen. Nu is sulcke aert van rechtvaerdighen so weynigh versmaet gheweest van den rechtvaerdighen besneden ende met Gode verbonden Abraham, Vader van’t heylighe volck: dat hyse noch oordeelt by Gode so groot geacht te zijn, dat hy om haren wille soude moghen spaeren ende vergeven al die menighte Godlosen. Sodanigh een rechtvaerdighe was Cornelius de Heydensche mensche: 9 9 Acts. 10. ter sake van de welcke Petrus seyde, ick bevinde inder waerheydt dat Godt gheen aenziender der persoonen en is, maer dat, alsoo wie onder alle volcken hem vreest ende recht doet, hem aenghenaem is. Ghy sult huydens daeghs Christenen vinden, die daer meynen dat Godt gheender rechtvaerdighen sorghe draeght, dan die daer leeft in haer kercke. Also grouwelt oock den Joden vande Heydenen veel rechtvaerdigher dan zy selfs wesende, om dat zy niet en zijn vande kercke der besnedenen. Rechts of daer niet al veel meer aen waer geleghen voor Gode, datmen is rechtvaerdigh ende Godvretsende, dan inden vleesche besneden. So nu sodanighe aert der rechtvaerdighen, die int midden van Sodoma levende, een lust tot rechtvaerdigheydt ende Godtvruchtigheydt behouden te recht werd inghezien: Men sal bevinden dat zy meerder zijn te achten, dan de gene die midden onder Godes volck wandelende, oordeel ende gerechtigheydt hanteren. Dat alles schrijft Musculus. ’t Welck ick verhaele alleen om der gheenre wille die zijn schrijven eenigh geloove geven. Niet dat ick daer mede alle veroordelinghe wil wech nemen: Neen, maer het licht-


vaerdigh, vermetel, onbevolen ende valsch oordeel: Op dat het rijp ende oprechte oordeel alleen plaets moghte hebben onder ons, die den Christen name alt’samen voeren.
Onsluyden behoort van sulck lichtvaerdigh veroordelen wel anghstelijck af te schricken, die omsichtighe manieren gepleecht int veroordeelen van Sodoma by Gode self, die is immers al-wetende, ende en mach nerghens inne doolen. 1 1 Gen. 18. 21. Noch comt hy af, om te bezien, oft quade gerucht oock waerachtigh was. Wat anders wil Godt daer mede, dan dat wy niet sullen oordeele, sonder seeckere voorgaende kennisse van saecken, ende dat noch over de barmhertighste zyde, 2 2 Gen. 18. 31. want om thien rechtvaerdigen soude Godt vijf steden vol Godloosen gespaert hebben. Daer teghen verdoemen wy Menschen (jae wy zondaeren) dickmael om thien of twaelf onvromen, gheheele ghemeenten ende vergaderinghen der vromen. O, hoe dickmael verdoemen wy die Godt niet en wil verdoemen, daer mede wy verdoemelijcken onse eyghen verdoemenisse benaerstighen. Willen wy dan niet eens mercken, dat Godes oordeelen ende weghen vande onse als Hemel van Aerde zijn verscheyden? Willen wy immers niet wijs worden aen den handel in desen van onse Ouderen? die hebbense als ketters ghedoodt, welcker graven wy als Heyligen eeren. Verstonden wy dit wel te recht, wy souden wat lancksamer, wat minder, 3 3 Mat. 7.1. ende wat sekerder oordeelen. Wy souden oock alsoo doende wat minder overtreden Christi verbodt. Soo doende souden wy oock wat rechtvaerdigher worden, daer inne dat wy laetende anderen, 4 4 Rom. 14. 4. Prov. 18. 17. die daer buyten zijn, ongheoordeelt, metten rechtvaerdighen ons selve eerst beschuldighen, ende also ons selve oordeelende, niet gheoordeelt worden.

Jezonias.
Tot redene dat die Prelaten der Catholijcken allen anderen behooren te oordeelen, sonder van yemandt gheoordeelt te worden, segghen zy dat elck moet volghen het oordeel van de Rechters in saken des gheloofs van Gode selve gestelt, segghende, dat zyluyden die zijn, ende dat sulcx altijdt so gedaen is geweest. Also elck sulcks doende, daer inne ghehoorsaemt Christi ghebodt, datmen Gode dat Gode toe comt sal gheven. Derhalven die Princen hen oock moeten laten leeren van den Bisschoppen van Gode daer toe ghestelt. Sulcks dat de Paus door sulcke instellinghe Meester is gheweest al van den beginne van’t gelove. Want so die moghte doolen, so soude moeten ghetwijffelt worden oft oock ketters zijn, die van hen daer voor zijn verdoemt. Maer hier aen en mach men niet twijffelen, ghemerckt alles recht toe gaet in’t Rijcke Christi, ende gemerckt des Paus rijck het Rijcke Christi is. Daer teghen de Gereformeerden wel bekennen, dat onder Moyses de Priesters oordeelden van duystere saecken des geloofs, maer segghen daer by dat Moyses niet regeert int rijcke Christi. In wiens rijcke het sulcx niet en is bevolen, noch oock niet en blijckt gepleeght te zijn, dan uyte Historien Ecclesiastijck, welcker gheloofwaerdigheydt inde seste Sessio gantsch verdacht is gemaeckt. En of eenighe Princen vande Pausen sulcks al verdoort moghten zijn geweest: dat sodanighe Exempelen gheen navolghelijcke Wetten en zijn. Te min noch, ghemercktmen so doende het gene God toekomt, namentlijck

alwetenheydt Gode benemen, ende den Menschen, te weten, den Pausen, gheven ende toeschrijven soude, ende so daer van Afgoden maken. Waer ’t oock so wonder (segghen de Ghereformeerden) of de Paus doolende, eenigh oprecht Christen voor een ketter veroordeelde? Cayphas mette gantsche Joodtsche Kercke hebben den Heere Christum selve wel voor een Godeslasteraer ende oproerder veroordeelt. Dat was immers doe ter tijt de waere kercke Godes ontwijffelijck. Dus waer niet vreemt dat dese Roomsche, daer aen men twijffelt, in sulcx aen Christenen doolde. Daerom ist oock dat zy in Vranckrijcke tot een Rechter gheensins willen aennemen den Paus, willen oock noch in Duytslandt niet aennemen den Confessionisten. Waer op weder by den Ro. Catholijcken was gheseydt, dat zy hen verwonderden, dat de Ghereformeerden so hardt spreken teghen het oordeel der gantsche Roomsche Kercke over anderen. Ghemerckt Calvijn self alleen zijn leere van niemanden heeft willen laten berispen, immers dese Consistorie der Gereformeerden selfs mede niet. Niet teghenstaende zy vrymoedelijck sich het oordeel aennemen over den Ro. Catholijcken, over den Dooperen, ende over allen anderen niet zijnde inde leere henluyden ghelijck. Alle ’t welcke by den Secretarium is aengetekent, ende by my aengegeven sal worden onsen Heer President Daniel, die ons de Heere tot vereeniginghe deser geschillen metten eersten moet toeschicken. Amen.

SESSIO. IX.

Bij wien het oordeel staet vande Leere.

Personen alhier sijn: Jezonias. D. Consistorium Catholicorum. M. Consistorium Reformatorum. M. Brentius. M. Joannes Calvinus. Gamaliel.

Jezonias.

Wij hebben gisteren mijne Eerwaerdighe Heeren, ghehandelt van’t oordeel dat elck over ander wil voeren: daer van wy nu komen (soo gheseydt was) op het oordeel van de leere, daer af ons staet te overweghen, by wien dat sal staen: te weten by den Gheestelijcken of Leeraeren alleen, ende niet by den Leken, het zy dan Magistraet of Onderzaet, ofte oock by elck van dese beyde. Waer op het mijnen E. Heeren sal ghelieven haere stemmen te gheven metter redene van dien.

D. Consistorium Cathol.

Wat reden soudet zijn, dat yemant inder Schaepen staete wesende, 5 5 H. 460. met subtijlheydt van woorden den Herder soude ondersoecken, ende die boven hem zijn, nae te speuren. Het oordeel van de Leere komt den Herders toe, ende niet den Schapen. Sulcks dat, of oock yemandt onder den Schaepen seer heyligh ende gheleert waere, soo en ist hem nochtans niet geoorloft sich te onderwinden het oordeel vande leere. 6 6 H. 450. Somen dat


den Leken toeliet, datmen niet en behoort in saken d’eeuwighe saligheyt beroerende, op een anders gevoelen so te steunen, datmen sulcks sonder eyghen oordeel soude aennemen: Lieve, wat soude doch anders daer uyt volghen, dan dat wy daer uyt zien in Hooghduytschland geworden te wesen? daer heeft sich elck onderwonden zijn eyghen oordeel te gebruycken boven het oordeel vande gantsche Christenheydt, waer door wy zien aldaer geworden te zijn soo vele gelooven, als oordelen, ende als willen der Menschen. Merckt doch of niet en is d’alderhooghste vermetelheydt, ja veel eer sotheydt, soo yemandt sich aenneemt die macht omme te oordeelen van de decreten der Prelaeten, of zy recht zijn dan onrecht, sonderlinghe die in den alghemeynen Synoden zijn ghemaeckt. 1 1 H. 65. Daeromme en doet oock een Prince gheen minder zonde, als hy die kennisse neemt vande leere des waren Religions, ende als hy oordeelt van’t gheschille der verscheyden meyninghen der Partyen in den Woorde Gods, dan of hy sich aenname het ampt van’t offeren. 2 2 H. 44. Want dat hy oordelen soude vande leere des Religions, en is hem noyt door eenighe Goddelijcke noch Menschelijcke Wetten toeghelaten gheweest. Dit verstondt ende ghehoorsaemde te recht de Coning van Polen Sigismundus, 3 3 H. 122. v. die aenghesocht zijnde van dat hy soude willen toelaten, dat de suyvere Leere des H. Evangeliums in zijnen Coninckrijcke ghepredickt soude worden: Heeft gheantwoordt, dat het zijn ampt niet en ware die kennisse te nemen van de suyverheydt des woordts, maer dat sulcks der Bisschoppen last waere: Welcker oordeel in die saecke hy selve sijne Majesteyt gaerne wilde onderwerpen, ende wilde dat henluyder Jurisdictie in allen stucken gheheel soude blijven. Comt dit oordeel dan niet toe den Princen of de Overheydt, hoe veele te minder den volcke der selver? 4 4 H. 48. Sulckx te segghen waer een aert van blasphemie inden H. Geest. Wanneer soude een Religie ghenoegh zijn bewesen? soudemen willen dat elc man bysonder wederom in twijfel stelle ’t gheen by een Concilium is beslooten? Zal niet elck kennen onnoodigh te zijn datmen ’t ghene van soo veele ende sodanighe Bisschoppen (seyt Athanasius) goedt ghevonden, besloten ende claerlijck inne gestelt is, wederomme int wijffel stelle? op dat niet indien sulcx nu mede geexamineert, ende wederomme geoordeelt, ende dan noch weder geexamineert worde, sodanighe curieusheydt niet en loope sonder eynde. 5 5 H. 53. Het moet dan verde zijn dat toegelaten werden, dat elcks gheest, bysonder die bedroghen mach worden, ende oock bedriegen die macht soude hebben omme te oordeelen van den gheest der Concilien, die niet en mach bedroghen worden, nochte oock bedriegen. Wat eynde van disputeren souden wy moghen verwachten? Wat souder onseeckerder zijn dan onse geloove? Wat souder veranderlijcker zijn dan die insettinghen? Wat souder verstoorlijcker zijn dan sulcken staete van de Kercke? 6 6 H. 50. Sulcks alles en was niet verborghen Martiano, als hy dat Edict maeckte totten Constantinopolitaners, daer hy seydt also: wy vermanen eenen yegelijcken dat zy af-laten te disputeren vande Religie. Want d’een of d’ander en mach niet vinden (of verstaen) sodanige secreten, daer van soo veele Eerwaerdighe Priesters met d’aldergrootste arbeydt ende langhe gebeden, niet sonder hulpe Gods (so te geloven

is) en hebben connen komen tot naespeuringhe des waerheydts. Soo besluyt ick dan uyt het voorseyde, dat het oordeel vande Leere alleen toekomt den Gheestelijcken, ende gheensints den Wereltlijcken Luyden, weder het zijn Magistraten of Ondersaten.

M.C. Reform.

Dat alles is ghesproocken niet anders dan of de zielen der Princen ende der Onderzaten van de Gheestelijcke Bisschoppen verleydt zijnde, niet so wel als hare verleyders en souden verdoemt worden. 7 7 Ezech. 3. 18. Al anders ghetuyght de H. Schrifture, te weten dat sulcken verleyde Godloose oock sal sterven in zijne Godlosigheydt, so wel als de verleyder. 8 8 Elc mensche heeft te oordeelen vande leere. Het ghelooven van een ware of valsche leere gaet dan oock aen d’eeuwighe saligheydt ofte verdoemenisse van der waerlijcke zielen. Souden dese dan niet moeten elck selve oordelen, wat leere zy behooren te volghen of te vlieden? Of heeft Christus so dickmaels te vergheefs ghesproken alle die sorghvuldighe waerschouwinghen, dat wy ons sullen wachten voor den valschen Propheten?

M. Brentius.
Maer hoe sullen die Princen die Godtloose 9 9 H. 43. Leeraeren haer Landt verbieden, ende sich daer voor hoeden moghen, als zy niet en oordeelen oft en kennen, welcke daer zijn die waere of valsche Propheten? Salmense hier zenden tottet oordeel van haren Prelaten? Sullen soo die Princen sonder alle oordeel, der Prelaeten oordeel moeten volghen?

M.C. Reform.
Hy en spreeckt sulcx niet alleen vanden Princen, 10 10 H. 43. v. maer oock van alle den volcke, jae van elck lidtmaet vande Kercke. Gaet sulcx elck deser dan niet aen? wat heeft dan elck mette Leere te doen? Siet doch waer men ons wijst, ende heeft ghewesen: van Gode opten Menschen, van Christo opten Paus, van de waerheydt des H. Gheestes inde H. Schriftuere, opten loghens, droomen, ende ydelheydt der Menschelijcke versieringhen. Soude men alsoo den volcke ende den Princen verseeckeren in de Leere?

M. Iohan. Calv.

Als onse Romanisten mercken, 11 11 Instit. viij. 165. dat henluyden inde verantwoordinghe haerder saken alle haer behulp ontvalt, soo nemen zy haer toevlucht tottet uyterste ende ellendighe plechtancker, namentlijck die authoriteyt der Concilien. Ende alhoewel zy in haeren gemoede ende rade verbaest zijn, oock boos van herten ende wille, so blijft nochtans (segghen zy) het Woort des Heeren, ’t welck ghebiedt den Oversten te gehoorsamen. Ja seker, so? watte? of ick die ghene, die sodanigh zijn, ontkende Oversten te wesen, 12 12 Josu. 1. want syluyden en behooren sich niet meer (aenziens) toe te schrijven, dan Josue en hadde, die een Propheet Godes was, ende een uytbesonderde Herder. Laet ons hooren met wat woorden hy zijnen state ontfing vanden Heere: Het boeck des wets (sprack de Heere) en wijcke niet van dynen monde, daerinne suldy trachten dagen ende nachtē, nochte ghy en sult ter rechter noch ter lincker handt af-wijcken, dan suldy dijnen wegh stieren ende die verstaen, sulcke


Geestelijcken dan, sullen onse Oversten wesen, die noch herwaerts noch derwaerts vande wet Godes af en wijcken. 1 1 ’tVolc moet oordeelen vā de leere. Maer ist so datmen sonder alle twijffelinghe moet aennemen die leering van alrehande Herders: Wat wast dan doch noodigh, dat wy so dickmael ende sorghvuldelijck door des Heeren stemme vermaent worden, 2 2 Jere. 43: dat wy niet en sullen hooren de woorden der valscher Propheten? 3 3 Mat. 7. En wilt niet hooren (seyde hy) der Propheten woorden, die ydelheydt leeren, 4 4 i Joan. 4. ende niet uyten monde des Heeren. Item, hoedt u voor den valschen Propheten, die tot u comen in schaeps kleederen, maer van binnen zijn ’t verscheurende Wolven. 5 5 Gal. 1. 8. Te vergheefs heeft ons dan oock Johannes vermaent, dat wy de gheesten sullen proeven of zy uyt Gode zijn, uyt welck oordeel oock niet en werden ghesondert die Engelen, noch veele minder Sathan met zijne logenen. 6 6 Mat. 13. Wat’s oock dit geseyt? So d’eene blinde d’ander leyde, vallen zy niet beyde inde grachten? Verclaert hy niet ghenoegh daer mede datter veele is aen gheleghen hoedanighe Herders men hoort, ende dat wyse niet roeckelooselijck en sullen hooren? Daeromme ist vergheefs, dat zy ons willen af-schricken met haer titulen, omme ons te trecken inde ghemeenschappe haerder blintheydt, nadien wy zien dat de Heere een sonderlinghe sorghe voor ons heeft ghedraghen, om ons af te schricken, dat wy ons niet en souden laten leyden door een anders doolinghe, Godt gheve onder wat mom-aensicht eens naemens sulcks schuyldt. Want ist dat des Heeren Woordt waeratchtich is, so en moghen die blinde leydtsluyden, zy heeten dan oock Prelaten, Bisschoppen, of Pausen, niet anders doen dan henluyder naevolghers int verderven storten. Daeromme so en laet ons niet in de weghe zijn die namen der Concilien, Herderen, Bisschoppen (die men so wel valschlijck als waerlijck mach voeren) dat daerom te minder als door ’t bewijs der leeringhen ende woorden vermaent zijnde, wy alt’samen elcks gheest souden overlegghen nae den reghel des Godlijcken Woordes, omme also te proeven of zy uyt Gode zijn dan niet.

D. C. Catholicorum.

My ist onverborghen in hoe menigherleye Secten sich die armen Menschen verdeelt hebben, die sich self vande eenheydt der Ro. Kercken hebben afgesneden. So is my oock onverhoolen hoe menigerley soorten van Jongheren sich hebben gestelt teghen ’t gevoelen van heure eerste Leer-meysteren. Van ghelijcken en is my oock gheensins onbekent, dat Theodore Beza u Jongher met u zijn Meester oneens is in veelen stucken, ende oock in dese soo hooghwichtighe sake selve.

M. Joan. Calv.

Soo is my oock niet onbekent wat gheest u Luyden regheert, namelijck die vrymoedelijck derf spreecken teghen de waerheydt alle wat u ghelustet. Dat Beza in desen teghen my soude ghevoelen, en meyne ick niet.

D.C. Catholicorum.

Dat weet ik vast. Want in zijn boeck van’t ketterdooden beneemt hy, meer dan tot een

plaetse, so wel d’Overheydt als ’t volck, het oordeel vande leere ende ketterye. Vande welcke ick maer een of twee verhaelende, 7 7 T. 200. Beza beneēt oock Princen het oordeel van de leere ende ketters. dit mijn segghen ghenoeghsaem bewesen te zijn sal achten: Want (schrijft Beza) alsmen is opt stuck omme te weten of een propoost ketterye of blasphemie is, soo ist gheschille van’t dingh, te weten van eenigh artijckel vande religie. Ende nadien de religie is begreepen in de Boecken van’t oude ende nieuwe Testament, waer af d’uytlegghinghe staet tot laste van de Kercke: so behooret de Kercke toe sulck gheschille te beslechten uyten Woorde Godes. Noch schrijft hy erghens alsoo: 8 8 T. 411. In den eersten moeten de Princen wel sorghvuldelijck acht nemen, dat zy niet en treden buyten de paelen ende limiten van haer macht: dat is te weten dat zyluyden sich niet en onderwinden te oordelen, of eenige leering ketterye is dan niet. Want de kennisse van dien komt toe de Kercke ende niet den Princen. Dat zijn Beza woorden. Daer betoone ick u dat ick vastelijck wiste ’t gheen ick zeyde. Nadien nu opentlijcken blijckt, dat ghyluyden veel al u selven, ende ooc d’een d’ander onderlinghen tegen zijnde, selve in dit stuck oock leert dat wy leeren: Ende ghyluyden des niet teghenstaende doorgaens ghewoone zijt, ons om sulckx met alder bitterheydt te bespotten, te schelden ende te lasteren: 9 9 Ghereformeerden leeren ’t een tegent ander. wie dit verstaende sal niet moeten verstaen, dat ghyluyden ons berispt om u eyghen ghebreecken, dat ghy ’t ghene ghy in ons lachtert, selve na volght, ende dat ghyluyden van een selve sake leerende nu neen, ende dan weder jae, gheen gheloove by den menschen en behoort te hebben.

Gamaliel.

Ik zie hier mijnen Heeren swaerigheydt aen beyden zijde. Want sonder twijffel schijnet gheen kleyne ruymte voor Jan alleman gegeven te zijn, datmen hem oock mede den Princen, toelate te oordelen vande leere, ende dit voorneemlijck alsmen houdt, dat het verstandt der waerheydt in desen hanght meer aen de gheleertheydt inde H. Schrift, dan aen de oeffeninghe der deughden. Want dan werdt een wijde deure geopent voor alle Secten. Maer nadien men heeft ghevonden, ende noch vindt ongeleerde Luyden in de H. Schrift, zijnde wel gheoeffende Luyden in de Deughden, die door des H. Gheests inlichtinghe verstandigh zijn in Godlijcke saecken: so schijnt wederomme een benaude kercker voor sodanigen, dat zy souden moeten ghelooven alle wat die Leeraeren haer leeren: Ende sonder daer af te mogen oordelen als onreyne Verckens, ‘tselve niet erkauwende, inswelghen souden moeten. 10 10 Van een wel gheschichte wijse van oordeel. Men weet dat in alle oordeelen ghemeenlijck comen vier persoonen, elck soodanigh wesende dat niemandt van de selve een ander, swijghe alle die vier ander, persoonen in rechte en mach verstrecken. Deze zijn die Rechter, die klager, die verweerder, ende die getuyghen. Want gelijck geen rechter self en mach wesen rechter en klagher, of rechter ende verweerder, oock niet rechter ende getuyghe: so en mach gheen klagher, gheen verweerder, gheen getuyge rechter zijn, ende also voorts, gheen van de selve meer dan ’t ghene hy in rechte op sich selve is. Niemandt en mach oock in een anders sake wettelijck rechter zijn, sonder wettelijcke macht te hebben omme daer inne te oordelen. Dese macht om oordelen van de leere (daer af mē hier


handelt) heeftmen van Gode sonder middel, twelckmen dan doet blijcken met wonderdaedt soo Paulus dede als hy door’t middel zijns woordts alleen, 1 1 Act. 18. 8. sonder hulp van des Overheydts zwaerdt, Elymam met blindtheydt sloegh: of men heeftse van Gode door oordentlijcke middelen, twelck dan moet bewesen zijn met het ghetuychenisse der Godtlijcker Schriftueren: of men heeftse door willich aenbieden vande twistende partijen over wederzijden Compromis? of men neemptse van selfs met listen of met ghewelt aen sich, ende is dan een mis bruyckte machte, jae een openbaere Tyrannije. Het eerste en roemt sich nu niemandt van alle die partien. Wie bestaedt zijn macht om oordeelen in die leere met wonderdaden te bewysen? Het tweede roemen sich die Roomsche Catholijcken in haere successie, twelck wert wedersproken vande Ghereformeerde: die oock niet wel en betoonen sulcke macht wettelijcke by henluyden te zijn. Het derde en vintmen oock by niemanden van hen allen. Want even soo weynich als die Catholijcken den Ghereformeerden, soo weynich souden oock dese den Catholijcken, tot Rechters nemen in haere gheschillen. Soo is nu (leyder) het vierde meest by allen seckten. Wat machmen hier anders wt besluyten dan dat nu (als voormaels in Israel gheen Coning) 2 2 Jud. 17. 6. 11. 25. gheen rechter is onder den Christenen, maer dat yeghelijck doet ‘tghene hem recht dunckt? Wat salmen nu tot dese verwerde handel segghen? salmen het arme volck t’oordeel vande leere, als oft henluyden niet aen en ginck gantselijck benemen, om hier inne te volghen d’een of d’ander vande Partijen sich selfs die macht van’t oordeelen vande leere toe schrijvende? Soude so elck vande partijen niet Rechter zijn in zijn eyghen saecke? Met wat reden salmen ‘tvolck oock alle t’oordeel in desen benemen? Om dat het volc verleydt zijnde onschuldich zijn ende onghestraft sal blijven? Neen vrijelijck. Maer welck van allen sulcke partijen, salmen toestemmen? die de meeste menichte tot aenhang heeft zijnder leeringhen? daer by was Pylatus bedroghen, 3 3 Mar. 15. 15. Luc. 23. 24. dat hy de ghemeen stemme voor de beste achtende ende den grooten hoope willende ghelieven, soo qualijck oordeelde dat hy manslachtich wert aen’t onschuldige Lam Godes. Maer het toestemmen van veel luyden oordeel is expresselijck verboden inde Wet op datmen vande waerheyt niet en soude doolen. 4 4 Exo. 23. 2. Mat, 7. 13. Jae oock Christus selve verbiedt opentlijck den meesten hoope te volghen: daer hy wilt dat wy sullen inne ghaen door den smalen poorte, ende niet door die wyde poorte ende breede wech: die daer leedet ter verdoemenissen, door den welcken veele Innen ghaen. Naedien dan der weerlijcken luyden, soo wel des volckx als des Magistraets eewighe salicheydt ofte verdoemenisse hanghende is aen’t volghen van een ware of valsche leere, alsoo die verleyde blinde soo wel als die verleydende blinde inder verderfnissen grachte moet vallen: soude my onder verbeteringhe goet duncken, dat niet onder allen ghemeynten elck der selver Kerckelijcke Overheydt alleen het oordeel behoort te hebben vande leere, 5 5 Het volck behoort te oordeelen vande leere. want dat waer vande partie selve Rechter ghemaeckt (wie van allen sal selve zijn eyghen leere voor quaedt oordelen?) maer behooren daer af te oordeelen die Leecken, soo wel het volck als d’Overheydt, vreest men

hier om die menichte voor een confusie ofte verwerringhe: Ick sal segghen eerst, dat elck oordeelen sal voor hem selve ende niet voor een ander welck die ware leere is, of ten minsten welck die minste ghebreken heeft, vande leere of interpretatie vande Heylighe Schrift, spreke ick mijn Heeren, daer die twist omme is, ende niet vande Goddelijcke Schrifturen, die oock alle alle seckten (die Lybertynen alleen wtgehnomen) houden voor loutere waerheydt in allen.
Met dese elck en meyne ick niet die ghene, die gheene ander leere, dan daer inne hy opghevoedt is, ghehoort en heeft, ende mitsdien noch nerghens inne twijfelt, ick zwijghe recht twijfelt, noch veele minder die gansch onverstandich is oock vande leere inde welcke hy nu al is, 6 6 Sonder kennisse machmen niet recht oordeelen. want het onmoghelijck is van eenigh dinck datmen niet en kendt recht te oordelen. Neen ick meyne met desen elck, eenen yeghelijck int ghene dat hy kendt ende verstaedt ende voorder niet, want van allen dinghen diemen mach verstaen mach elck mensch (daer op vlytich acht nemende) seeckerlijck weten wat hij niet verstaedt, wat hy waendt, ende wat hy verstaedt, 7 7 Elck mach weten wat hy weet, wat hy niet en weet, ende wat hy waent. Niemant hoort boven zijn verstant te oordeelen. die dan weet dat hy ‘tghene gheschille om is noch niet en verstaet, die behoort sich te wachten van daer af yet te oordelen, want dit latende mach hy int oordeel niet doolen, ghemerckt hy niet en oordeelt, dits veylich voor alle soodanighen, derhalven behoort elck hem te wachten voort oordelen, voor ende al eer hy wel verstaet die dinghen daer af hy oordeelt. Nu zijnder saecken diemen hier nimmermeer en mach weten, maer totter doot toe ghelooft, ende eerst int ander leven ondervonden moeten worden. Hier inne wortmen seecker door’t ghetuych der Godtlijcker Schrifturen ende die salvinghe des Heylighen Gheests.
Maer daer zijn ooc saecken diemen ontwijfelijck mach weten, ende dit door’t wel gebruycken van redene, of door ondervinden, door’t ghebruyck van reden weetmen ontwijfelijck dat die platse grooter moet zijn dan het lichamelijcke dinck inde plaetse wesende: dat het gheheel meerder is dan zijn deel: met andere meer beginselen der wetenschappen derghelijcke. 8 8 Vant weten wt ondervinden. Maer door’t ondervinden weetmen wat ons goet of quaet is, soo inde ghesontheyt der zielen als des lichaams. Want ghelijck elck seecker mach weten dat zijn maghe ydel is, als hem seer hongert, ende dat hy ghewont of sieck is als hy smerte of pijn ghevoelt in zijnen lichaeme: alsoo mach elck mensch acht daer op slaende, seeckerlijck weten als zijn ghemoet in onghenoeghen is: dat hy sonder Godt of Godtloos is, overmits hy het voetsel der zielen, namentlijck Godes woort, jae Godt selve onbeert. Want die Godtloose en hebben gheenen vrede, 9 9 Mat. 4. 4. Esa. 48. 22. 57. 21. Esa. 66. 14. ende van ghelijcken mach elck weten dat hy met quaetheyt gequelt wert ende sondich is, als hem zijne conscientie wroecht ende verdoemt, want dese worme niet en sterft. Alle sulcx mach de mensche doort ondervinden int opmercken zijns wesens sekerlijck ende warachtelijc weten: als mede ter contrarien wanneer het rijcke Godes, in hem is met zijne gherechticheyt, want hy dan in sich bevoelt een salighe vrede ende een Hemelsche blijtschappe. Alle sulcks machmen seeckerlijck weten, insghelijcx die ware oorsaecken, soo van sulcke onsalicheyt, te weten ons eyghen quaetheyt, als vande salicheyt, te weten: Godes goetheyt,


wt welck weten dan in sodanighen weter gheboren wert een nootsaeckelijcke hate of vyantschappe ten quaden, ende een liefde of jonste ten goeden, ende dit niet in een droom of waenlijck of toerekentlijck, maer so warachtelijck ende crachtelijck, als wy den hate totten genen die ons quaet doen ende liefde tot die ons goet doen, in onsen gemoeden ghevoelen voor die veranderinghe deser wedergheboorten. 1 1 Hy kent die sonde noch niet diese inz vyantlijc en haet. Wt alle t’welcke nu volcht dat alle die hen laten beduncken, dat sy het quade of die sonde warachtelijck kennen, 2 2 Hy kent Gode noch niet die hem niet en lieft. 1. Cor. 8. 1. sonder dien voorschreven waren hate daer teghen in sich te ghevoelen: oock die daer meynen Gode inder waerheyt te kennen, sonder die herten tocht der liefde tot Gode ende die deuchde in sich te bevoelen crachtelijck ende warachtelijck die bedrieghen sich selve, daer in dat dat sy wanen te weten, sonder dat sy noch weten hoemen behoort te weten. 3 3 Joan. 9. 41. Sodanighe waners dat sy sien ende weten, zijn noch blint ende moghen so langhe die waen wetenschappe gheduyrt so luttel ophouden van te oordeelen: alst hem so wesende onmoghelijck is recht te oordelen.
Dese zijn dubbelde onwetende, 4 4 Dubbele onwetende menschen. ende en moghen daerom niet wel oordeelen, maer die wetende souden behooren te oordelen, te weten: elck int ghene dat hy weet by hem gheweten te zijn, ende geensins voorder. Dese en moghen geensins int oordelen dolen, want die niet en oordeelt en mach niet qualijck oordeelen, so en mach hy oock niet in desen, die oordeelt van ’t gene hy wel weet ende verstaet. Dit zijn schapen Christi die zijnen stemme kennen ende volghen: 5 5 Joā. 10. 4. 5. ende wederomme die onbekende stemmen, te weten: ‘tghene sy noch niet en verstaen, niet en volghen, maer daer af vlieden. 6 6 1. Thes. 4. 10. Dese proevent alles behouwende ‘tgene sy goet bevinden ende weten ‘tander laten sy varen. 7 7 Men mach den leeckem niet wettelic benemen het oordeel vande leere. Pro. 14. 8. Machmen teghen ontallijcke menichte van claere ghetuychnisse der Schrifturen, waer af nu al eenighe by sommighe van mijnen Heeren hier verhaelt zijn houdende waerschouwinghe voor valsche propheten ende anders, den leken so wel ‘tgemeen volcke als overheyt, oock met eenighe schijne benemen het oordeel vande leere? 8 8 Exempelen daert volck vande leere oordeelde. 4. Reg. 113. Josue. 14. 12. 13. 14. 15. 3. Reg. 18. 11. Of ist niet des cloecken wijsheyt, dat hy zijnen wech verstae, ende der sotten onwijsheyt dat sy doolen? Ja ghewisselijck, want die Goddelijcke Schrifture sulcx naecktelijck betuyghet. So vintmen daer oock heerlijcke ende clare ghetuychnissen, Daer die Coning metten volcke verbondt maeckt int stuck vande religie: Oock daer des volcx Hertoch den volcke vrye willekeure geeft int stuck vande Godes of der afgoden dienste. Ende daer die Propheet den Coning verbystaende mede al den volcke vrye willekeure geeft vande ware of valsche Godsdienst, segghende tot heuluyden: Is die Heere Godt, so volcht hem; Ist oock Baal, so volcht hem: daer op het volck in des Propheten voortstel bewillicht, te weten: dat diens Godt soude Godt zijn, die met vuyr soude antwoorden, uyt alle welck mijn segghen ich achte met goeden voeghe besloten te moghen worden, dat over wat syden of ghemeynten datmen wil, gheensins het oordeel vande leere ghestelt en mach worden aenden Predicanten, wantmen also doende henluyden selve soude maken Rechters ende partijen in heur eyghen saecke, wat sullen die Predicanten der Catholijcken of der ghereformeerden, of der Confessionisten, of der doperen elck daer sy ghe-

bieden, macht, of ghelove hebben ende tot Rechters in desen ghesteldt worden, by of door die overheyden, oock anders elck int zijne oordeelen van hare leere, dan dat die oprecht, suyver, ende die ware Leere sy? Ick meyne niet datmen sulcx mach prijsen in cleyne gheltsaken, hoe vele te min in dese alderwichtigste sake der siele? sal dan oock die leere gheoordeelt worden van yemandt anders, men sal dat oordeel moeten uyten Turcken Heydenen, ofte Joden, die in dit onse stuck wel onpartijdich moghelijck souden zijn, maer die wederom gheen kennisse altoos daer af en hebben, soomen dat houdt: Of men sal den volcke (elck inden zijnen na dat d‘overheyden ghesint zijn) aendwinghen een religie die sy niet en verstaen ende henluyden alsoo blindelinghe hoors ondancx tot een leere ende Godtsdienste hem onbekendt wesende, doen navolghen ende hanteren, ofmen sal dat oordeel moeten bevelen den wel gheoeffenden verstanden onder den Christenen elck soo wijt, ende niet wijder dan zijn verstandt is streckende: om alsoo met voorgaende kennisse van saken ende vrye willekeure sodanighen leere toe te stemmen: als sy bevinden sullen meest over een te stemmen: mette leere Christi ende der Apostolen, daer toe sy dan oock die Heylighe Schrift sullen lesen als een proefsteen, om daer by te oordelen of die leere recht is ende de Heylighe Schrift ghelijck. Ende dit laetste achte ick (onder verbeteringhe) oock meest over een te stemmen mette Heylighe Schrift, meest te strecken tot Godes eere, ende meest te voorderen totter menschen salicheyt, eendracht des volcx, ende versekertheyt vande ghemeenen Lande.

Iezonias.
Een saecke van over grooten ghewichte is hier nu by mijnen Eerwaerdighen Heeren gehandelt, waer inne ick sie dat oock die meyninghen niet over een en stemmen. Also aen d’een syde werdt verstaen onbehoorlijck te zijn dat de schaepen den herder souden ondersoecken in dinghen den herders bevolen zijnde: so dat niet alleen het ghemeyn volck, maer oock den Princen het oordeel vande leere niet minder ongeoorloft en soude zijn dan het offeren, twelck die Princen oock niet ghewoone en zijn te doene, ende datmen het volck sulck oordeelen toelatende haest so veelreleye gheloven soude vinden, als willen jae als menschen: sonder datmen immermeer tot eenighen sekeren voet inder Leere en soude moghen comen: alst ygelijck alle tijt gheoorlooft ware wederomme in twijfele te stellen, ‘tghene nu al over langhe ghehandelt is inden Concilien: die als vande geest Godes gheregeert zijnde geensins, maer alle menschen door haer selfs gheest, lichtelijc bedroghen moghen werden, waer teghen over dander zijde wert gheseyt, dat dese saecke den schapen (die meest in getale zijn ende om welcker wille die herders zijn) oock hoochlijck aengaet. Immers dat oock die Magistraet, so die d’eene leere toestemmen ende dander weren sal, selve oordeelen moet, welcke die ware ofte valsche leere sy: of dat die sonder alle oordeelen opt segghen alleen vande leeraren blindeling d’eene leere voorstaen eň d’ander weerē soude moeten: daer door die selve dan vande leeraren misleyt zijnde, so lichtelijc die ware leere verdrijven ēn een valsche voorstaen soude moghen: als gheschiet is ten tijden vande ware Propheten, van alle martelarē Christi, ja vande Heere Christo


selve. Want doe die overheydt, die vande valsche Leeraren heurder tijden bedroghen waren, meynende Ketters te volghen, Christum selve ende zijnen lidtmaten vervolcht hebben ghehadt. Item dat het betrouwen opte waerheyt der Concilien een cranck ende onseker werck is: Soo ’t nu al noch in twijffel is gestelt neven meer anderen, of die oock van de gheest der waerheydt geregeeet zijn geweest dan niet: Ende dat alle die waerschouwingen Christi ende zijnre Apostelen voor den valschen Propheten so ernstlijck gedaen, vergeefs ende spotlijck souden wesen: soo ’t volck ghelooven soude moeten elck onder zijn Overheyt sodanighen leere ende Leeraers, als daer by de Overheydt voor oprecht ghehouden wordt. Maer want desen oock vande anderen werdt aengeseyt, dat syluyden nu selve oock inder daet beginnen nae te volghen, ’t ghene de Ouden eerst ghepleeght hebben, ende zy daer inne de eersten nu beschuldighen: soo acht die derde stemme voor’t beste dat het ooordeel van de leere leere zy by den leken, soo wel Overheydt als

volck, elck int zijne: so verde hy verstant heeft ende voorder niet. Ende dat mits dien niemant ander en behoort te dringhen tot het toestemmen van een leere, die hy noch niet en can verstaen. Immers noch niet voor die waere ende oprechte Leere. Daer by wy desen handel voor nu laeten berusten totte komste van den Heere President Meester Daniel: om dan oock hier inne, als in alle die voorgaende saken zijn omsichtigh oordeel te hooren.

D.V. COORNHERT.

Daer hebdy goede Leser het eerste Deel van de VVercken des Vryburgschen Synody. VVaer in het volck werdt gemeystert. Het tweede Deel, waer inne die Burgerlijcke Overheydt mede onder ’t Juck werdt ghebracht, met de middelen daer toe gebruyckt by Ouden ende Ionghen, suldy niet ontberen, ist dat het die Heere gelieft.

Eynde des eersten Boeckx.

"""Synodus. Van der conscientien vryheydt."" Eerste deel. Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."