II. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Synodus van der conscientien vryheydt."" Tweede deel. Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."
"""Synodus van der conscientien vryheydt."" Tweede deel. Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."


Synodus
Van der
Conscientien Vryheidt.
Scherpelijck overweghen in de ver-
gaderinghe ghehouden Anno 1582. in de
stede van Vryburgh, ende uyt-ghegheven door
D.V. Coornhert.

Tweede Boeck, verclaerende

De groote schijn-deught, daer met d’Ouden hebben bekloeckt,
En der Ionghen onrijpheydt nu bottelijcken zoeckt
Der conscientien toom, om des kokens voordeel,
Tot bedwang van d’Overheydts betooverde oordeel.

PROV. 21. 30.
Daer en is gheen wijsheydt, gheen voorsichtigheydt, noch gheen
raedtslagh teghen den Heere.

ACT. 5.38.39.
Laet af van dese Menschen, laetse varen, Is dese raedt of dit werck uyt
den Mensche, het sal te niete gaen. Maer ist van Gode, soo en moghen wy die niet ver-
nielen, op dat ghy niet en wort bevonden, als die tegen Gode willen stryden.

[afbeelding Coornhert]

TOT AMSTELDAM,
By Iacob Aertsz. Colom, Boeck-verkooper, wonende op ’t Water,
inde Vyerighe Colom, Anno 1630.



[leeg]


SYNODUS.
SESSIO X.
Of het Oordeel vande Ketterye ende
Ketters toecomt den Burgerlijcken, dan den Kerckelijcken Overheyt.

Persoonen oft t’samen-sprekers: Iezonias. D. Consistorium Catholicorum. D. Consistorium Reformatorum. M. Ioannes Calvinus. M.Theodorus Beza. Gamaliel.

Iezonias.

Het gheene op gister by mijnen Eerwaerdigen Heeren is ghehandelt heeft soo groote ghemeenschap met het navolghende articule in notulen des Heeren Presidents, twelc huyden staet te verhandelen, dat veele ten eersten aensien soude meynen, dat als ‘teen ghedaen ware, in ‘tander niet meer te doene en soude blijven. Doch voor diet naerder inne siet, salt blijcken eenighe soo merckelijcken onderscheyt (neven veel ghemeenschappen) met het voorgaende te hebben, dat hy verstaen sal sulckx by mijnen Heere den President niet sonder oorsake hier by tot eē bysonder Articule ghestelt te zijn gheweest, alsoo die voorgaende neghen stucken meest den ghemeynen man, met d’Overheyt te samen, maer al die naevolghende sonderlinghe den Overheyt Politijck alleen schijnt te beroeren, behalven noch dat het ghene nu te handelen staet een saecke is van seer veel grooter ghewichte, dan wy tot noch toe onderhanden ghehadt hebben te weten dese: Of het oordeel vande Ketterije ende Ketters toecomt den Burgherlijcken, dan den Kerkelijcken Overheyt. Het sal mijnen E. Heeren ghelieven elck daer op te segghen zijn ghevoelen becleedet met Schriftuere, oft ten minsten met redene, of oock met beyde.

D.C. Cathol.

Die Burgherlijcke Overheyt sal oordeelen vande dinghen, 1 1 <H. 42. v./note type=mn> die totte Burgherlijcke staet behooren: maer die Kerckelijcke Overheyt die totte Kerckelijcke dinghen behooren. Daeromme in saecken des gheloofs der Princen ampt dat is, dat sy inde Kercken onder haer ghebiede den valschen Propheten ende Godloosen leeraeren gheen plaetse en verleenen. <note type=mn>Overheyt en moet niet oordeelen vande ketterye ende ketters Maer wie die valsche Propheten zijn, en is henluyder ampt niet te oordeelen, maer dat hooren sy te versoecken

uyten monde des Priesters, soo de Heere dat selve heeft bevolen. Die sy (Priesters) voor Ketters verclaren, hebben die Christen Princen oock voor Ketters ghehouden, ende ghewilt dat sy by eenen yeghelijck daer voor ghehouden souden worden, oock niet ghewilt dat sy plaetse hebben souden in haere landen. Soo hebben ghedaen Constantinus, Theodosius, Valentianus, Martianus ende andere Roomsche Keyseren. 2 2 H. 75.
Maer wat deden dese? namen sy kennisse van saecken des Gheloofs? oordeelden sy yemanden te wesen een Ketter? verstieten sy den gheenen die het Priesterschappe onwaerdich waren van haere stoelen? gheen dingh minder. Immers sy waeren opt alderwijtste van soodanighe vermetenheydt, dat syluyden sich souden onderwinden, ‘tghene den Priesteren eyghentlijck toe behoort. Overmits sy vreesden te vallen inde straffinghen, die sy ghelesen hadden Osiam ende Osam om dierghelijcke saecken gheleden te hebben.

M.C. Reform.

Soo doende maeckte ghyluyden u selve self rechters in u eyghen saecke. Want wie anders in gheloovens saecken, dan ghyluyden ghevoelde: die was u partije ende moeste een Ketter zijn, sonderlinghen als hy uwe doolinghen ende misbruycken berispte. Ist soo niet met Luther, met Zwingel, ende meer anderen gheschiedt in dese onse tijden? die berispteden uwe onschamele Cramerijen van uwe Aflaten. 3 3 Princen Cathol. blinde executeurs vander Paus valsche sententien. C. 241. verso Die zijn door u luyden, teffens claghers ende Rechters wesende, voor Ketters veroordeelt: ende door den lichtgheloovighen Princen, overmidts u luyder aenhetsen vervolcht ende haren naevolghers by groote menichte jammerlijck vermoort gheweest. 4 4 Ghereformeerden in Vranckrijck en willē niet gheoordeelt zijn van de Prelaten. C. 279. ver. Soo waren die bedroghen Princen niet dan blinde excuteurs van sulcke uwe valsche Sententien. Soude dat nu noch moeten recht zijn? dese uwe handel was ons luyden (helaes!) al te wel condt, ende daer uyt quamt oock dat die onse tot Poyssy in Vranckrijck anno 1561. Soo ernstlijck suppliceerden aenden Princen


van Conincklijcken bloede om te verwerven, dat wy niet en souden worden gheoordeelt van de Prelaten, op dat sy selve niet wesen en souden Rechters in haer saecke. Want wy dat wel weten, dat het al gheen Apostelen en zijn gheweest, die na der Apostelen tijden de Kercke geregeert hebben. 1 1 Waer de wolven Herders zijn, gelt het donnosele Schapen. De scandalis 143. Immers datter terstondt na der Apostelen afgang in de kercke zijn ghecomen, verscheurende Wolven, die de kudde niet en spaerden. Waer dan die Wolven het gebiedt hebben inde schaepskoye, wat hebben die arme schapen (seght doch lieve) 2 2 Wolven regheeren by wylen in plaetse van Herders. anders te verwachten dan verscheuringhen ende verslindinghen?

M. Joan. Calv.
Dat en is voorwaer niet nieuws, dat het by wylen zijn wreede Wolven, die in plaetse van Herders regeeren. Sulcx oock, dat dan die ordinarisse macht is in handen vande Godlose ende trouwlose teghen Gode, ende verraders vande kercke. 3 3 S. C. 21. Wat sal’t dan noch zijn als de Keysers selve doolen? Jae als zy (dat dickmael gebeurt) selve zijn doodt-vyanden van de suyvere gezonde Leere? 4 4 S. C. 20. S. C. 21. Sullen zy niet wetten maken teghen de waerheydt, om haer doolinghen te handtvesten? 5 5 Dolinge der Princen, maeckt veel martelaren. Sullen dan door sulcke wetten de rechtvaerdighe niet beproeft ende ghekroont worden, om dat zy niet en willen doen ’t ghene henluyden van de menschen gheboden, ende van Gode verboden was?

M.T. Beza.
Men moet bekennen dat ter werelt niet seltsamers en is, 6 6 T. 205. Niet seltsamers dan goede Predicanten. dan goede dienaren des woorts, ende datmen ghemeenlijck gheen dingh meer en ziet, ende in meerder getale dan valsche Propheten. 7 7 T. 296. Herders veranderen wel in Wolven. Immers het ghebeurt daghelijcks, dat oock Herders selve veranderen in Wolven.

Gamaliel.
O jammerlijcke gevaerlijckheyden voor den onnooselen ende weerlosen Schaepkens des waeren Herders.

M. Joannes Calvinus.
Daeromme behooren ongetwijffelt de goede 8 8 S. C. 26. Overheydt hoort voort oordeelen te nemen kennisse vande leere. beschermers van’t gheloove te ghebruyken sulcke wijsheydt ende goedertierenheydt als moghelijck is: Ende zy behooren oock voort oordelen minlijcken in alder sorghvuldigheyt ende vreese Godes, kennisse te nemen, hoedanigh die leere zy, op dat zy des moghen seecker wesen.

M. Consist. Reformatorum.
Wy bewijsen dat de Overheyt moet de kennisse hebben der ketteryen, 9 9 B. d. 9. de welcke wy toestaen te zijn verstooringhe onder ’t ghemeyne volck, so verre dat onder dit decksel d’onnoselheydt niet verdruckt en worde, door het eenigh aenbrenghen van zyne vyanden, sonder ghehoort ende verstaen te worden.

Gamaliel.
Als de Princen of Burgherlijcke Overheyden oordeelen sullen van de ketters, soo moetmen henluyden (mijn’s bedunckens) oock toe-laten, het nemen vande kennisse, hoedanigh die leere zy, soo Meester Jan Calvijn hier wel schijnt te segghen. Want naedien alleen de ketterye den Mensche, daer inne zy is, een ketter maeckt: Soo ist immers billick

dat de Rechter voor’t oordelen verstae twee saken: te weten eerst wat ketterye is, ende dan oock dat de ketterye is in den beschuldighden: ghemerckt hy dan eerst seeckerlijck mach weten, dat dese een ketter is ende hem daer voor oordeelen. Ick meynt aldus by ghelijckenisse. Een Rechtsverstandighe beschuldicht yemanden van’t crimen peculatus, wetende wat sulck crimen is, maer die Rechter niet, laet voorts die clagher den beclaechden al schoon wettelijck overkennen dat hy des ghemeen Landts penninghen heeft ghestolen: mach deze rechter met seeckerder conscientien desen dief oock oordeelen inden straffe vant crimen peculatus, soo langhe hy niet en weet dat sulcx is een diefte van’t Ghemeen Landts penninghen? Alsoo mede en mach gheen Rechter rechtelijck yemanden voor een ketter veroordelen (al waert die oock inder waerheyt) so langhe die Rechter selve niet en weet wat Ketterije is. Die moet dan noch daer by weten dat die Ketterije oock is inde beclaechde: by aldien men den Rechter niet in soo hoochwichtighen saecke en wil maecken blindt. Des Rechters blindtheydt is nut ende prijselijck int niet kennen of aensien der persoonen: maer sy is boven al schadelijck ende lasterlijck in onkunde vande saecke daer af hy oordeelen moet. Wat dunckt u hier af Domine Beza? 10 10 Beza plat tegen Meester Calvijn Laet ghy den Burgerlijcken Overheyt oock toe die kennisse vande leere ende Ketterye? Ick houde wel neen. Dit doet hier nochtans u Meester Calvijn, den welcken ghy in desen stucke plat contrarie zijt.

M. Theodorus Beza.
Men en moet die swaerden niet vermenghen, 11 11 T. 203. T. 422. een confusie brenghen inde kercke, ende wech nemen alle ordre. Maer voor al moet die Burgherlijcke Overheyt sorchvuldelijck acht nemen, 12 12 Overheydt moet niet oordeelen of een leere ketterije is dan niet. dat sy niet en treden buyten hare Limiten ende palen, te weten dat sy sich niet en onderwinden te oordeelen, of een leeringhe Ketterye sy dan niet. Ghemerckt die kennisse (of dat oordeel) toecomt den kercke ende niet den Princen.

D. Consistorium Catholicorum.
Ba so siet Domine Beza, ghy eert noch de waerheydt daert ghelt, sonder te achten wat u meester Calvijn seyt. Want die willende den Burgherlijcke Overheyt toe schrijven die kennisse vande leere, sodanighen mengsel vande swaerden ende confusie inde kercke (soo ghy met ons recht seght) soude brenghen: so zijn wijt oock met u daer inne eens ende ghy met ons, 13 13 Beza eens metten Ro. Catholijckē teghen zijn Meester Calvijn. teghen u meester Calvijn dat die kennisse vande leere ende volghens dien van de ketterye ende Ketters, toecomt die kerckelijcke ende gheensins die Burgherlijcke Overheyt: doch achten wy wel dat u M. Calvijn inden gront oock hier inne over een stemt met u ende met ons, maer dat het een ander bedencken met hem hadde als hy dat schreef. Ich meynt aldus, terstont nae dat Servet levendich was verbrant tot Geneven, daer Calvijn hooft Minister was, wert hem na gheseyt oock gheschreven, dat hy was gheweest Servets aenclagher ende oock ghesamentlijck Servets rechter: ghemerckt het elck daer voor hielt dat de Magistraet tot Geneven sulckx niet en hadden ghedaen, (soot een groote ende onbewaende nieuwicheydt was by henluyden) dan door ingheven ende


raet van Calvijn dese schandale was hem leet, om de welcke wech te nemen ende den volcke vroedt te maken hy schreef, dat die Magistraet van Geneven (ende niet hy Calvijn) selfs kennisse van Servets leeringhe ghenomen ende die voor ketterije veroordeelt, oock hem als een Ketter verbrandt hadde, hier toe dient dit zijn segghen by hem oock ghestelt in zijn verantwoordinghe van Servets doot: dat die Magistraet kennisse behoort te nemen vande leere. Want dat hy Calvijn den voorschreven Servets aenclagher was gheweest mocht hy soo weynich loochenen, dat hy’t oock doorghaens in zijne schriften selve bekent. Daeromme docht het Calvijn niet eerlijck dat hy oock ghesamentlijck Servets rechter gheacht soude zijn geweest, des niet te min mercken alle vroeden Calvijns groote autoritheyt tot Geneven kennende lichtelijck, 1 1 Calvijn clagher en rechter over Servet. dat die Magistraet tot Geneven die kennisse van Servets Ketterije ghenomen hebben, niet uyt haer selfs oordeel (wat verstant hebben ghemeene politycque luyden vanden onbegrijpelijcken onderscheyt vande drie Persoonen in eenen Godt?) maer uyt het oordeel van Calvijn die alsoo daer gheweest is over Servets doot beyde aenclagher ende rechter.

Gamaliel.
Wat daer af sy weet Godt best ende Calvijn selfs mede, maer ick weet wel dat Beza den kercke alleen het oordeel toe schrijvende vande leere, ketterije ende (dat volcht) Ketter, eenen al te sorchlijcken handel bestaet.

M.T. Beza.
Hoe datte?

Gamaliel.
My dunckt dat ghy so doende die burgherlijcke Overheydt door der saecken oncunde, 2 2 C. 425. Beza maect de Magistraet Politijc dienaren van ander luyden wreetheyden eer stelt tot dienaren van ander luyden wreetheyden, dan tot beschermers vande waerheyt Godes.

M. Theodorus Beza.
Dat behoefdy my niet te segghen, dat zijn mijn eyghen woorden, daer aen nu oock blijct dat ick al voor u daer op ghedacht ende sorghe daer voor ghedraghen hebbe, dus zijt ghy hier inne te spade op.

Gamaliel.
Het dencken ende het sorghe draghen voor eenich aenstaende quaet sonder te bedencken ende te vinden middelen om sulckx te voorhoeden, is meer een onnutte moeyte dan een vruchtbaere raedt. Die dan raedt gheeft, sodanich quaedt noodtlijck met brenghende sonder dat quaet te connen voorhoeden soude wel een seer sorghelijck raetghever zijn, 3 3 Raet gheven die argher is dan die siecte selve want men so doende sekerlijck inne brenghen soude een veel argher quaet, dan t’quaet datmen op’t onseker daer door meynt te verjaghen.

M.T. Beza.
Dat en is wt dese mijnen Raet gheensins te beduchten.

Gamaliel.
Dat en moghen die navolghers uwes raets gheensins ontvluchten. Hebdy, O Domine Besa, niet selve terstont hier voor bekent, dat

ter werelt niet seltsamers en is dan oprechte dienaren, des woorts, ende dat daer tegen het ghetal der valsche propheten groot is?

M.T. Beza.
Dat hebbe ick bekent, dat bekenne ick noch ende dat bewijse ick met twee merckelijcke exempelen. 4 4 2. Reg. 22. 6. 83. Teghen een Micheam vantmen wel vier hondert valsche Propheten, ende teghen den eensamen Eliam wel vijf t’alf hondert Baals Papen. 5 5 3. Reg. 88. 22.

Gamaliel.
Alsoo ist. Immers ghy selve bekent noch bovendien, dat oock die Propheten die huyden goet zijn, morghen quaet moghen worden, daer ghy seght dat die herders veranderen moghen in wolven.

M. T. Beza.
Dat zijn oock mijn eyghen woorden, die stae ick noch bekent, ende ben bereyt tot bewijs vande waerheyt van dien.

Gamaliel.
Dats onnoodich. Wy willent hier voor sulckx nemen, ende segghe ick voorts alsoo: het oordeel vande leere ende volgens dien oock vande Ketterye ende Ketteren, en laet ghy niet toe die burgherlijcke, maer alleen die kerckelijcke Overheyt. Soo wilt ghy mede dat in sulcx die burgherlijcke Overheyt sal volgen ende executeren het oordeel vande kerkelijcke Overheydt, tweclk hier zijn die Propheten, Herders ofte dienaren des woorts. Is dit niet alle sulckx u meyninghe?

M.T. Beza.
Het is.

Gamaliel.
Ist niet oock soo, dat elk oordeelt soo hy selve is? te weten: 6 6 Elc oordeele soo hy is. dat een warachtich Propheet, Herder of dienaer des woorts wel ende warachtelijck, maer die valsche, qualijck ende valschelijck oordeelt?

M.T. Beza.
Alsoo ist, ende en mach oock gheensins anders zijn.

Gamaliel.
Ghelijck nu die ware Propheten, Herders of dienaren die ware leere ende een warachtich leeraer voor sulckx, te weten voor oprecht ende warachtich souden oordeelen: alsoo mede souden daer teghen die valsche Propheten, 7 7 Valsche leeraren oordelen die ware leere voor valsche Ketterye. Herders of dienaren die ware leere voor Ketterye ende die waerachtighe leeraren voor Ketters ende verleyders oordeelen. Of houdijt anders?

M. T. Beza.
Gheensins maer dat is onghetwijfelt alsoo.

Gamaliel.
Soo souden oock onghetwijfelt die wolven, den waren Herders voor wolven veroordeelen ende die voor sulckx vande burghelijcke Overheydt doen vernielen: op dat sy wolven onbehindert vande oprechte herders, die schaepkens te vryer souden mogen verschueren ende verslinden. 8 8 Gevaerlijck raet van Beza. Merckt nu doch O Domine Besa, wat ghevaerlijcker raedt ghy in desen geeft, ghy selve bekent datmen niet seltsamers


ter werelt en vint, dan ghetrouwe of goede dienaeren des woorts, die oock alleen te recht in dit stuck connen raden. Ghy segt mede dat die Princen of Burgherlijcke Overheyden int dooden der Ketteren behooren te volghen den Raet of oordeel vande Dienaeren des woordts. Soo volcht immers vastelijck uyt dit u segghen, datter gheen dingh ter werelt seltsamer en soude gheschieden, dan datmen een recht Ketter soude dooden. Ghemerckt die alleen ghekent worden vande menschen diemen alderseltsaemste vint ter werelt, namentlijck goede ende getrouwe dienarē des woorts. Daer uyt volcht over d’ander sijde wederomme nootlijck, 1 1 Na den raet Beza souden gemeenlijck ware herders ende leden Christi ghedoodt werden. datmen niet ghemeenders doort navolghen van desen uwen raet en soude ter werelt sien, dat het dooden ende Moorden vande ware herders, onnosele schapen, ende rechte litmaten Christi. Want sulck dooden soude ghemeenlijck gheschieden na het oordeel vande valsche Propheten, valsche dienaeren, ende valsche Herders (jae wolven soo ghy seght) selve. Want dese segdy oock selve ghemeen ende veele te zijn ende d’ander seer seltsaem: twelck oock de H. Schrift (so ghy terstont betoonde) selve betuycht: Ja oock die truerige ende onherdoenlijcke experientie mede. Lieve seght nu doch met ernst: vintmen oock een ander oorsaecke daer door alle Martelaren Christi, zijne Apostelen ende Propheten, ja oock Christus het onnosele Lam Godes selve, als Ketters ende verleyders des volcx ghedoot zijn gheweest? wat oorsaecke canmen haer doch anders vinden, dan dat die onwijze of Godloose Overheyden al te lichtelijck gheloovende den Hypocrijten ende verscheurende wolven, der selver blinde executeuren ende boedels zijn gheworden, int vervolghen ende dooden vande ghenen, die van sodanighe schaep schijnende wolven gheoordeelt worden voor wolven, verstoorders vande uyterlijcke Kerckenvreede, ende Ketteren? daer blijckt nu vast ende claer dat het volghen van desen Raet Beza periculoos, verderflijck, ende vele ondrachlijcker is, dan het ghedoogen selve van’t quade, datmen meyndt (maer qualijcken) door sulcken quaden Raet te verdrijven. Of moghen wy lochenen, sulckx quaet veroorsaeckt te zijn, uyt dien, dat die yvrige maer niet omsichtige) Princen in dese onse tijden in dese selve saecke nagevolcht hebben, desen uwen selven Raet by den Roomschen Catholijcken Propheten, leeraers, of Herders henluyden Princen gegeven? Noemt ghy Domine Calvine, 2 2 Cal. Ep. 255 Calvijn noemt die Princen boedels vander Catholijcken wreetheyt. die selve (Princen) niet selve boedels vander Catholijcken wreetheydt? Wanneer sullen wy ons eens aen eens anders smerte sachtelijck spieghelen? willen wy dan immer niet wijs worden met een anders, jae met ons eyghen schade? Alsmen om gheloovens saecken niemant en vervolcht nochte en doodet, soo ismen seecker datmen Christum in zijne leden (soo die wel meynende maer onwijse Saulus dede) geensins en mach vervolgen noch dooden. Maer alsmen dat doet, wat is men doch sekerders, overmits die menichvuldicheydt der valsche Propheten, Leeraren, ende Herders, jae Wolven, dan dat die wolven den Schaepkens Christi doen verslinden, ende Christum in zijne lidtmaten vervolghen ende dooden? Och of dit allen Godtvruchtighen Overheyden Politijck verstonden ende ter herten namen: sy en souden niemanden doort aenraden vande schaepschijnende wolven vervolgen of dooden:

maer sulcken bloetraeden vraghen nae de commissie ende bevel dat Godt den Princen daer af gheeft, die inder eewicheyt gheen macht en sullen hebben om den Princen te betoonen henluyden sulcx van Gode te zijn bevolen. Ist dan niet een moetwillighe zotheyt, dat die Overheyden Politijck hen selve stellen in soo openbaren pericule van bloetschuldich te worden aent onnoosel bloet vande lidtmaten Christi: die doort storten van desselvens dierbare bloet, soo dier ghecocht zijn ende diens onnooselheyt sy selve schuldich zijn teghen sodanigen verslindende wolven te beschermen? sy behooren ten minsten in so hoochwichtighen handel te verstaen wat sy doen, met haere eyghen oghen te sien, ende niet door die moortbrillen van sulcke bloetmannen, sy behooren immers selve eerst te verstaen wat ketterije is, wie een ketter is, ende of die personen hen van haere leeraren overghelevert om ghedoot te worden oock ketteren zijn: Indien sy niet in een eewich ende te spade berou en willen vallen, door’t oordeel Christi dat sy gants anders dan deser stokebranden oordeel, sullen bevinden in haer selve, soo syluyden sich niet en beterden.

M.T. Beza.
Dese grove beest ende onnutte snappart, 3 3 T. 200. bestaet my te berispen, eer hy my te recht verstaen heeft, want alsmen op dit stuck is doende, te weeten of eenich propoost is ketterije of oock blasphemie: so is die questie vant ding, te weten van eenich articule vande Religie. Ende nadien die Religie begrepen is inden boecken van’t oude ende nieuwe testament, d’uytlegginghe vande welcke die laste is vande kercke: so behoort oock die kercke het gheschille te uyten door den woorde Godes etc. Maer des Magistraets ampt is die kennisse te nemen vande persoon vande blasphemeerder oft ketter, ende die te straffen naer eysche vant crijm.

Gamaliel.
Dominus Beza moet mijn segghen gheduldich nemen, so ick te grof ben om sulcke zijne groote subtijlheydt te verstaen ghenoech te zijn tot verantwoordinghe zijns segghens by my voor onrecht ende schadelijck gheacht, 4 4 Beza wil des Magistraet macht misbruycken teghen den Christen, recht als die Pharizeen die macht vā Pylato tegen Christum misbruycten boven mijn verstandt en vermach ick niet te spreken, so en mach ick oock t’ghene ick verstae, niet zwijghen, nadien ick hier oock ben gheroepen als andere, niet om te zwijghen, maer om te spreken. Maer dat meyne ick sekerlijck te verstaen, dat het op sulcker wijse, te weten vanden onderscheyt tusschen het ding ende persoon soo Besa hier heeft verhaelt, oock te wercke ghingh (seyt Beza niet selve dit onlanckx aende voorseyde zijne woorden selve?) metten Pharizeen, met Pylato, ende metten Heere Christo. Die Pharizeen ende overste van de Jootsche kercke namen daer die kennisse van’t ding, te weten vande Religie, 5 5 T. 201. Luce 23. 8. oordeelende dat in Jesu Christo waer een valsche lere, blasphemie, oproer, ende ambitie, wist Pylatus oock seker dat sulcx warachtich was? 6 6 Luce 13. 4. Neen: want hy seydt, ick en vinde gheen saecke (des doots) in desen mensche, 7 7 Joan. 18. 30. wat doen hier die bloedighe Pharizeen? sy houden aen, laten Pylatum niet met vreden, ende segghen: waer dit gheen quaet-doender, wy en souden hem v niet hebben ghelevert, wat is dat anders gheseyt dan aldus? v compt toe te oordeelen vande


persoon, maer niet van’t ding, daer af comt ons toe het oordeel. Nu segghen wy voor ons oordeel, dat in desen Jesus zijn dese dinghen, te weten valsche Leere, blasphemie, oproer, ende ambitie. In dit ons oordeel van’t ding, te weten van dese quaden, moet ghy ons gelooven. Nu hebdy immers oock goedt u oordeel te geven van de persoon van desen Jesus. Want naedien ghy nu door ons oordeel verseeckert zyt, dat in hem zijn valsche leere, blasphemie, oproer, ende ambitie, wat swaerigheydt mooghdy doch maecken vanden persoon, daer inne alle sulcx seeckerlijck is, te veroordeelen voor een verleyder, voor een lasteraer, voor een oproerder, ende voor een ambitieus mensche? daer op volght de Staetsuchtighe (doch niet geheel blinde) Pylatus, in desen der Phariseen ende Wolven oordeel over dat onnoosele Lam Godes: betoondt zijn oordeel vande onschuldt Christi met het wasschen zijnre handen: ende werdt een executeur van’t valsche, nydighe, ende moordelijcke oordeel der goedtschijnende Phariseen, doende met een pijnlijcke doodt sterven den Autheur des levens, ende salighmaecker des Wereldts, in plaetse van een verleyder ende quaedt-doender. Oordeelt nu oft daer metten Phariseen, met Pylato, ende met Christo Jesu anders toegingh dan dese uwe meyninghe in’t oordeelen van’t ding ende van de persoon in heeft, opentlijcken mede brengt. Oordeelden de Phariseen niet vande Leere Christi, als zy den Heere beschuldighden van verleydinghe? Oordeelde Pylatus henluyder oordeel volghende niet van de persoone Christi, als hy hem ter doodt wees voor een verleyder? Seght nu Domine Beza met rechter ernst of dese uwe distinctie of onderscheyt van’t oordeel des dings ende des persoons, oock eenighen onderscheydt heeft met Pharizeeusche ende Pylatische maniere van’t oordeelen ende executeren van dien dat ghy wilt invoeren. 1 1 T. 207. De raet Beze vant ketterdooden voer d’overheyt in grooter pericule van’t quade dan zy willē vermyden. Ick acht ghy sullet vinden te wesen een selve ding. Merckt ghy nu noch niet watter af werdt als d’Overheydt zijn macht misbruyckt? Heet dat den goeden straffen ende den quaeden beschermen? Uwe eyghen woorden hebbe ick gelesen te zijn dese: Maer wat sal’t zijn (suldy seggen) als de Magistraet zijn macht misbruyckt? Salmen niet vallen in’t selve pericule dat ghy wilt voorkomen, of in een ander noch grooter pericule? Ick belyde dat voorwaer, ende bekenne dat het soo is. Dat zijn uwen eyghen woorden Domine Beza. Daer by nu blijckt dat u raedt schaedelijck is (dat’s ergher dan onnut) ende is anders niet dan, om minder quaedt te ontkomen, te raeden tot meerder quaedt.

M. Theodurus Beza.
Dat zijn trouwen myne woorden. Maer men mach de kercke in dese Werelt so niet oprechten, of zy en is onderworpen eenighe periculen.

Gamaliel.
Dat zy so. Maer hoe die periculen minder zijn, ende cleynder hoe beter. Men moet niet om minder te ontgaen in ’t meerder loopen. Sotheydt ist een onseker quaedt om een seker te verwisselen. Dat heet uyt vreesen dat het Schip sal verdrincken, daer uyt in Zee springhen om te verdrincken. Ist niet minder ende cleynder pericule in dese onse sake, datmen met waerheydt die ketterye doode, ende den ketter verschoone: dan datmen door misbruyck van

der Overheydts Swaerdt eenighe dierghekochte Lidtmaten Christi doe dooden? Van d’Overheydt ghetrouwe wachters te maken, op dat den schaepkens gheen ghewelt en geschiede vande felle Wolven: dan d’Overheydt als verscheurende Wolven te hessen inde onnosele ende weerloose kudde Christi? Wel aen, nadien aen desen handel so vele is gelegen, ende wy nu dus verde hier inne zijn ghetreden, soo moet ick voorder hier af spreecken, ende seggen also:
Ghy Leeraeren over wederzyden, het zy dan Prelaten of Ministers, hoe ghy liefst genaemt wilt zijn, hebt middelen om uyt het tuyghnisse van den Goddelijcken Woorde den Magistraet Politijck ontwijffelijck te doen verstaen, dat het ghene ghyluyden houdt te wesen doodtschuldighe ketterye, sodanige ketterye is: of ghy en hebt die voorzeyde middelen niet om henluyden sulckx seker te doen verstaen. Hebdy die middelen om sulckx te doen in’t seker verstaen alle Magistraet Politijck, ’t welck alt’samen menschen zijn: ghy hebt die middelen om sulckx oock in ’t seker te doen verstaen allen den volcke, dat oock menschen zijn. Condy of vermooghdy dit, so doet datte eerstdaeghs. Want dat doende, suldy elck u aenhanghers voor doodtschuldighe ketterye voorhoeden, den verdoolden van sulcke ketterye verlossen, ende den ketterschen onboetvaerdighen slanghen gantsch onschaedelijck maken, mits uytbrekinge van hare doodlijcke tanden, ende midts kout-makinghe van’t verderflijcke fenijn der zielen in haere leere vermenght wesende. Ghemerckt niemandt met opset ende wille doolt, ende niemandt het leven lievende, wetens doodtlijck fenijn en sal inne drincken. Dan en mach die ketter voor ketter bekent, ende alsoo te schanden ghemaeckt zijnde, gheen schaede meer doen in’t verleyden van anderen. Wat sal’t dan van noode zijn hem, die langher levende, moghelijck met Paulo, Augustino, ende meer anderen sich noch soude bekeeren, door d’Overheydts Swaerdt te doen dooden?
Maer ist over d’ander zyde oock sulcks, dat ghy Luyden, Prelaeten ende Ministren, den Magistraet Politijck niet wettelijck ende ontwijffelijck en kondt doen verstaen, dat het ghene ghyluyden over weder-zijden houdt te wesen doodt-straffelijcke ketterye, soodanighe ketterye is: hoe sal’t den Magistraet moghelijck zijn ontwijffelijck te verstaen van de persoone ende sekerlijck weten dat hy een ketter is om hem daer voor te veroordeelen? Want kent hy die ketterye niet in Abstracto, dat’s op sich self: hoe mach hy die in concreto, dat’s inden persoone kennen? die niet en weet of kent wat wijsheyt, geleertheyt, of vroomheydt is: mach die oock weten wat persoon, wijs, gheleert of vroom is? Mach dan d’Overheyd niet ontwijffelijck weten wat ketterye is? Hoe sal die seeckerlijck moghen weten wat persoon een ketter is? Mach d’Overheydt oock dat niet seeckerlijck weten: hoe sal die yemandt wettelijck, ende met kennisse van saken voor een ketter moghen veroordeelen, 2 2 Rom. 14. 23. ende doen dooden? Ist zonde datmen met een twijffelijck of onseecker gheloove vleesch ete? Sal’t deughde zijn als de Magistraet door u luyder ingeven, met sulcken blinden onwetenheydt het vleesch Christi in sijne ledekens martert, kruyst ende verslindet? Wat is dit doch anders, dan of men eenen blinden een Beulsswaerdt in den


handt bloot gave, met bevel om te slaen, als sulcke Wolfsche Prelaeten of Ministers tot hem souden roepen Cruycifige, slaet ende steeckt? sal hy niet soo licht een Schaep slaen als een Wolf, of Ketter? Immers hondert mael eer, want der Wolf herders vindt men veel, en d’een Wolf en bijt d’ander niet, 1 1 B. d. g. 36. maer wel de weerlose Schapen. Hier uyt quam ooc voort de stemme aen den Coning van Spangien, uyt den monde der Ghereformeerden als zy noch onder’t kruys zijnde, hem lieten hooren aldus: Waer by het van noode is, dat die Rechter van hem selven bekenne ende versekert zy vande ongerechtigheydt ende ketterye, door den woorde Gods overwonnen, eer hy zijn handt uytsteke om den beschuldighden te overvallen. Omme dan naectelijck mijne meyninghe in desen te verclaeren, niet tot yemandts verdriet, maer totter onnoselen ruste, so mishaeght me (onder verbeteringhe) 2 2 De raet van ’t ketterdodē is sorghlijck ende wederschriftelijck. hooghlijck die draconisse meyninghe van u beyden, so wel Prelaten als Ministeren, als wesende opt allerhooghste sorghlijck ende oock wederschriftlijck. Daer teghen behaeght my als eenen veylighen raedt, met Christo goedertienheydt, ende metter H. Schrift over-een-comende: die meyninghe by een geleert ende Godvruchtigh man gestelt in zijn voor-reden aen den Franschen Coning, voor zijnen Francoyschen Bybel, luydende also:
Als onder ’t ghevecht in een veldt-slagh de nacht komt, so houdt men op van strijden, 3 3 Goede raet in desen tydē onder Overheyts handel metten ketteren. uyt vreese datmen by avontuyren op ’t avontuyr slaende, in plaetse van vyanden, den vrunden niet en doode. Alsoo’t veele beter is de vrunden te sparen, dan mette vyanden oock die vrunden doodt te slaen. ’t Selve doet men oock by daghe, wanneer men is gekomen aen’t handt-geweer, en d’een onder d’ander is vermenght. Dan houdt oock op het schieten van de Artillelerye, uyt vreese van’t selve misval. Tot wat eynde ick dit segghe, SIRE, suldy (ghelievet u) hooren: De wereldt is huyden in groote beroerten ende verwerringhen, sonderlinghen belanghende de Religie, sulcks datter noyt soo veele quaedts ende boosheydts en was. Daer by men wel mach verstaen, dat het is de nacht van onwetenheydt, 4 4 Onverstant maect twist. in de welcke, ist schoon soo datse niet al en zijn, so zijnder nochtans seer vele in, want indien’t over al dagh waere, nimmermeer en soude men van een selve verwe soo verscheyden ja contrarie oordeelen gheven. Of ist dagh, so zijn ten minsten die goeden ende quaden int stuck vande Religie sulcx vermengt onder malcanderen, dat (somense al wil ombrenghen) die metter waerheydt niet over een en stemmen, ghevaerlijckheidt is, datmen met het onkruydt oock die terwe niet uyt en rucke, ’t welck een onbeterlijcke schaede soude wesen. 5 5 Onder den name van ketters zijn Christus, Apostelen, en alle Martelaren gheweest. In sulck misval is tot nu toe de wereldt altijdt geraeckt, also wy zien dat soo veele Propheten ende Apostelen, ende so vele duysent Martelaren, ja oock de Zone Gods selve ter doodt zijn gebracht gheweest, onder die verwe van Religie. Van welck bloedt noch eens reeckeninge sullen moeten geven, die ghene die so lichtvaerdelijck hebben ghestort, slaende int wilde inde nacht van onwetenheydt. Waerachtigh is het

Spreeckwoort, dat hy sich sachtelijck spiegelt die hem betert door een ander. Ghelooft my, SIRE, dat de Wereldt nu niet en is beter, wijser nochte claersichtigher, dan zy doe tertijdt en was. 6 6 In wichtige sakē behoort men niet te oordeelē sonder seeckere kennisse. Daeromme soudet best zijn, so lange die saken noch zijn so twijffelijck of so verwert dat wy van’t vuyr gheven (of schieten) ophielden, ter tijdt toe dat die dagh aencomt, ende de saken wat beter ontwerret zijn, uyt vreese dat wy in dese duysternissen ende verwerringhen niet en doen dat ons daer na doe segghen: Ick en hads niet gewaent.

Iezonias.

Ick hadde moghen lijden, mijn Heeren, dat n dese saecke over wederzyden, daer de Catholijcken ende Ghereformeerden eerst malcanderen teghen zijn, wat meerder, ende dat noch sekerder bewijsinghe waer by gebracht geweest, dan ick vermercke gedaen te zijn, om dat het een sake is van so grooten gewichte. Daer de Catholijcken niet veel anders en segghen dan dat int Mosaische Priesterdom, de Priesteren het oordeel hadden, sonder daer by noch te doen blijcken, dat sulcks geschiede int stuck van ketterye of ketters, welcke namen men by Moysen niet en vidnt. Maer zy staen veel opte ghewoonte ende Exempelen, ’t welck nu beyde twijffelijcke tuyghen zijn geworden. Daer teghen de Ghereformeerden sulckx als openbaer onrecht wederspreken, ende oock om dat het sorghlijck is. Onrecht segghen zyt, om dat dan die Geestelijcke beyde rechters en partien zijn in een selve sake. Ende sorghlijck, om dat dickmael Wolven regeeren in plaetse van Herders inde Kercken: Oock dat de Keyseren by wijlen vyanden zijn vande Religie, daer uyt dan niet en ware te verwachten dan menighte van Martelaeren. Doch betoonen de Catholijcken, dat de Ghereformeerden nu naemaels self mede met henluyden Catholijcken van die meyninghe zijn geworden: dat niet die Burgherlijcke Overheydt, maer alleen die Kerckelijcke, te oordeelen heeft vande ketterye ende ketteren. Derhalven de derde opinie daer tegen op quam, betoonende uyten woorden des Gereformeerden selve een onvermydelijc pericule te zijn geleghen daer inne, dat sulck oordeel alleen soude hangen aen die Kerckelijcke Overheydt, gemerckt de Gereformeerde self bekennen dat de getrouwe leeraeren seltsaem, ende de valsche menigfuldigh zijn, welcker oordeel soo die Burgherlijcke Overheydt, sonder kennisse te hebben van ketterye of ketters, navolghden, zy Christum selve in zijn leden vervolgen ende dooden, ende soo niet dan executeurs van der schaep-schijnende wolven wreedtheydt wesen souden. Alle ‘twelck met zijnen ommestanden voorghehouden sal werden tot zijnre komste mijn Heere den President Meester Daniel, wiens comste ick metten eersten wensche, maer voorneemlijck dat in alle dese wichtighe saken tot Godes eer: ende der menschen heyl gehandelt mach werden, Amen.


SESSIO. XI.

Vande vryheydt der Conscientien soo int gheloven als int beleven van dien, ende ofmen alleen die ware Religions exercitie (nae t’oordeel vande Overheyt politijck) sal toelaten ende anders gheene.

Persoonē: Jezonias. D. Consistorium Catholicorum. M. Consistorium Reformatorum. M. Joannes Calvinus. M. Theodorus Beza. M. Consistorium Batavorum. Gamaliels.

Jezonias.

Het articule van ghister beroert meest d’Overheyden, soo gheestelijcke als weerlijcke, soo doen die navolghende nu oock altsamen, alsoo daer clachten waren gevallen dat die Catholijcke gheestelijcke met listen die burgherlijcke Overheyden, als Keyseren, Koningen, ende Princen, onder henluyder ghebiet ghebracht souden hebben ghehadt, ende soo over die selve nae haeren wille ghebiedende, oock d’ondersaten ende mitsdien over alle het weerlijcke volck hooch ende neder heerschappen, welcke heerschappie bestont daer inne, dat geene Overheyden ander Leere ende exercitie mochte ghedooghen, dan alleen die haere, by henluyden voor die eenighe ende oprechte ghehouden, sonder eenighe andere, die sy ketterye ende Kettersch houden, toe te laten: soo met verbodt van anders, dan sy, te ghelooven, als van haerluyder kercken vrede te verstoren met disputatien ofte schriften, oock mede met strenge straf door een oordeel sonder partien te hooren, te doen over den ghenen die anders houden, leeren of Leven. Omme welcke saecken nu voorts te handelen, het eerste article van dien wert gheleyt in berade, te weten: oft recht is dan niet, dat yeghelijck hebbe soodanighen vryheyt van conscientie, dat hy niet alleen ‘tgeene hy waent noodich ter saelicheyt te zijn gheloove: maer dat hy oock sulck zijn gheloof beleve int laten van exercitie van Religie, die hem onrecht, ende in hanteren van Religie die hem recht schijnt in zijne ooghen, blijvende die politijcqe wetten teghen den quaetdoenders in haeren gheheele, ende in somma ofmen oock meer dan een Religie die d’Overheyt voor die oprechte hout, behoort in een lant of stede toe te laten, dan niet. Mijn Heeren sullen elck vrymoedelijck segghen, ‘tghene elck behoorlijc ende recht in desen acht te wesen met die redenen hem daer toe beweghende.

Doctor Consistorium Catholicorum.

Godt behoede ons voor sulcke verderflijcke vryheydt, dat waer een Regiment int wilde sonder hooft. Al anders ist ghevoelen vande Heylighe Catholijcke Roomsche Kercke, te weten: dat alle de ghene die teghen die Heylighe Canones der Vaderen, 1 1 Pos. 48. inghegheven zijnde door den Heylighen Gheest, geerne yet wat dertelijcken doen of sich vermeten te spreken,

ofte oock die sulck doen of seggen toestemmen, sodanighe vermetelheyt daer aen bedrijven, dat het een aert is van blasphemie teghen den Heylighen Gheest. 2 2 H. 59. v. Sy willen dat eenen yeghelijcken toeghelaten werde te ghelooven ende te doen dat hem recht dunckt. Maer dat sulckx die Heylighe Kercke niet en heeft gewilt, ende volgens dien door haer die Christelijcke Princen, Keyser Kaerle, Koning Philips, oock Franciscus met Henrico zijnen zoone Koninghen van Vranckrijcke, heeftmen licht mogen sien niet alleen aen haere Godtsalighe, nutte, ende Heylighe placcaten, maer oock aen henluyder seer strenghe ende Christelijcke executien daer uyte ghevolcht. Soo dat het bewijs van dien onnoodich is, ghemerckt alle die werelt bekent is, met wat hoogher ernst sy betoondt hebben, dat sy gheen ding minder ter werelt en hebben willen ghedooghen: dan eenighen anderen exercitie van Religie, dan alleen die Roomsche, binnen heuren ghebieden.

M. Consist. Reformatorum.
Niet alle wat ghy seght, Domine, oock niet alle wat onbedachte Keyseren ende Coninghen door u luyder quaet ingheven ghedaen hebben, en houden wy voor recht: maer wel alle ‘tgene uyt die Heylighe Schrift onloochbaerlijcken blijckt, dat Godt in sulckx vanden menschen wil ghedaen hebben. 3 3 A. P. 29. Dit articule is ’tswaerste van alle d’anderen, by die redene dat die Religie siet op Gode, ende niet op menschen, gemerckt men die schuldich is, niet menschen, maer Gode: 4 4 Men is die religie schuldich Gode en niet menschē. den welcken niet minder den Coning, dan, ‘tvolck is onderworpen. Alsoo die by hem beyden gelijck, soo wel den Coning als den volcke, te onderhouden is bevolen: ende sy oock beyde ghelijck het leven hopen ende den doot vreesen: na dat sy sich wel of qualijck inde Religie gedraghen sullen hebben. Daeromme sy oock beyde die Coning ende ’t volck (als wy ’t volck segghen soo meynen wy oock ghesamentlijck elck een bysonder) begheeren Gode te dienen na haere conscientie. Ten aenschouw van alle twelcke, 5 5 A. P. 10. ende oock mede dat wy wt versochtheyt hebben gheleert, al te warachtig te zijn, dat ghewelt ende wapenen weynich voorderen tot verbreedinghe ende bescherminghe vande Religie, oock mede alsoo ghy Catholijcken in uwe conscientien gheen dwang altoos en wilt lijden: alsoo comet oock wel over een mette wet Godes dat ghyluyden oock niemanden anders eenighen dwanghe aen en doet in haere conscientien.

D. Consistorium Catholicorum.
Ons en is oock al gheen Evangelie, Domine, dat gheseyt wort by uwe Staten Generael der Nederlanden, welcker segghen het meeste al is, dat ghy daer verhaelt. Al een gheheel ander ghevoelen was byden Parlemente tot 6 6 C. 191. Parijs in Vranckrijcke als ’t selve den Coning vermaende datter gheen beter middel en was om die oproericheyt te stillen, dan d’oorsaecke van dien wech te nemen ende den wortel af te snijden namentlijck die gedeeltheyt vande Religie. Ende alst den Coning soude believen te doene belijdinghe van zijnen gheloove, ende over al te doen segghen ende verclaren, 7 7 Catholijcken segghen dat straf opt oeffenen vā andere religie soude oproer stillen. dat hy leven ende sterven wil inden gheloove, daer inne hy ghedoopt is, ende daer inne zijne voorsaten gheleeft hebben, ende dat hy verstaet dat alle zijne onderzaten oock doen sullen alsodanighe belijdinghe ende verclaringhe, op sulcke


straffen als hy best soude weten te adviseren: so souder groote hope zijn vermits die gratie Godts, dat alle zijne ondersaten in dit Conincrijcke leven souden in groote vrede ende ruste. Ende omme ’t volck gheen oorsaecke altoos te gheven tot beroerte, datmen soude setten loon voor alle den aenbrenghers van heymelijcke vergaderinghen ende Predicatien.
Sulckx is nu over uwe zijde oock al gheschiedt by den ghereformeerden Coningh van 1 1 Ghereformeerden stellen straf opden ghenen die haer Religion niet willen onderschrijven. Schotlant met een indruck wtghegheven belijdinghe zijns gheloofs ende gedreychde straffe teghen alle andere Religien ofte exercitien: dit is u luyder eyghen raet ende daet. Ick en meyne niet dat ghyluyden die met eerē muecht lachteren.

C. Reform.
Dominus spreeckt niet anders vande saecke van Schotlant: dan of tusschen die ware ende zijne valsche Religie gheen onderscheyt altoos en ware. Daer wt dan by hem niet anders en wert besloten: dan oft al behoorlijck ware te doen voor die valsche: datmen schuldich is te doen voor die ware Religie. Daer uyt dan soude volghen, d’Overheyt is schuldich die ware Religie te beschermen, daerom is sy ooc schuldich alle valsche Religie te beschermen, dat luyt leelijck: Maer latende Schotlant int zijne, 2 2 O. P. C. 179 ende comende op onse Nederlantsche saecke, soo moetmen weten, dat al hoe wel, dat onder een ghebiedt of heerschappie niet meer 3 3 Daer sonder ghemeen quetse de valsche gheachte religie niet mach wt gheroert werden: hoortmen twee contrarie religien te gedoghen. dan een religie opentlijck en worde onderhouden, nochtans nadien nu die saecken daer toe zijn ghecomen, dat die valsch gheachte Religie, niet sonder ghemeyne quetse wtgheroedet en mach werden: soo is nochtans altijt byden wysen mannen ghehandelt, dat door oochluykinge des Magistraets twee contrarie Religien toeghelaten worden ter tijt toe het meerder deel der menschen herten verandert souden wesen. Alsoo hebben oock Heydensche Keysers Tempelen toeghelaten den Christenen, ende dese wederomme den Heydenen. Ende soo liet oock de Keyser Justinus door des Roomschen Bisschops begheerte toe, 4 4 A. P. 43. dat die Arianen een kercke hadden. Ende hierom wast oock billich dat wy aenden Coning van Spaegnien begheerden, 5 5 Ger. bidden den Coning om oeffening van haer religie. h. d. g. 31. b. dat hy dese Lantschappen die jonste ende liefde doch soude willen bewijsen, dat zijn Majesteyt soude ghelieven zijne ondersaten van ander Religie wesende, in dat deel oock te laten in haere conscientien, ende ghedooghen haere openbare Religions exercitie, na inhouden der articulen by ons overghegheven. Het meeste deel der Oude Leraren hebben oock gheacht dat den Overheyt 6 6 Overheyt is niet gheoorloft den conscientien aen te roeren. niet en is gheoorloft die conscientien aen te roeren om die te overweldighen ende te bedwinghen te ghelooven. Midtsdien dat het materiale swaert henluyden in handen is ghegeven, om die Roovers, Dieven, Dootslaghers ende andere die dese menschelijcke regeeringhe beroeren te straffen. Maer aengaende die Religie ende ‘tghene totter zielen behoort, 7 7 Het zwaert des Goddelijcken woorts mach alleen vrucht doen in Religions sake. het eenighe gheestelijcke swaert des woort Godes moet en mach hier inne neerstelijck remedieren, scheydende den yver ende Religie die yemant beschermt vande oproericheyt ende verstooringhe der regeeringhe.

M. Joan. Calv.
Het derft alle waerheyt dat onse gelove soude 8 8 Institu. viij. 146. staen ende vallen nae haer (der Catholijcken)

believen: 9 9 Ghereform. willen vande Cathol. in haer conscientie geen dwang lydē. Catholijckē willen datmen haer leere in allen toestemt. sulcx dat so wat zyluyden over weder zijden inne stellen, ’tselve vast moet staen in onsen gemoede: Wat zy goedt houden, dat moeten wy, sonder eenigh twijffele, voor goet houden: wat zy verwerpen, dat moeten wy oock verwerpen. Daer en tusschen zyluyden verachtende ’t Woordt Godes, maken leeringhen na haer gelieven, die zy willen daer nae also gelooft te worden, dat het gheen Christen en is, dan die alle haer leeringhen, so int affirmeren als int negeren, vastelijck toestemt.

M. T. Beza.
Het komt die Burgherlijcke Overheydt toe te maken Burgherlijcke Wetten, 10 10 T. 39. dat is te segghen, die daer behooren totten uyterlijcken leven: met dien exceptie nochtans dat hy niet altoos en ordonnere dat strijdigh zy teghen die Goddelijcke Wetten, die boven alle d’andere gheacht moeten worden inde kercke. Want anders is hy (die Burgherlijcke Overheydt) een tyran, ende misbruyckt de macht hem van Gode gegeven. Maer beroerende de saecken die daer aengaen den Godsdienste, ende die onderlinghe liefde der menschen tot malcanderen en streckt sich in dese saecke des Overheydts machte so verde niet, in wat state die oock zy, 11 11 Godt gheeft gheen menschen macht om wetten te maecken over de conscientie. Epist. 1. fol. 20. want God en heeft niet een van de menschen macht ghegheven om wetten te maken over de conscientien, ende en mach niet lijden dat yemandt anders, dan hy alleen, heerschappye hebben over de zielen. Immers wy segghen, dat of ghy oock wilde dwinghen (het ghelove) dat het nochtans niet en mach ghedwonghen worden.

D. Consist orium Catholicorum.
Wien sulcks eenighsints soude mogen voeghen te segghen Domine Beza, u en voeght dat gheensins.

M. T. Beza.
Waerom my minder dan een ander D. Doctor?

D. C. Cathol.
Dat ghy sulks niet mooght seggen sonder openbaerlijck u selfs te wederspreecken, 12 12 Beza wederspreeckt sich selve. dat en meyne ick niet dat U. L. sodanigen vermaerden ende gheleerden man, betaemt. Want nu seghdy, dat Godt alleen gebieden wil over der menschen zielen, ende datmen ’t geloove niet en mach (of men schoon al wilde) dwingen. Daer plats teghen hebdy hier te vooren gheseydt, dat men de Menschen mach ende behoort te dwinghen ten geloove, ende dat d’Overheydt Politijck niet en behoort toe te laeten, dat de Menschen geloven dat zy willen.

M. T. Beza.
Waer ende hoe hebbe ick dat gheseyt Domine? Het mach wel zijn dat ghy in desen nae u gewoonte handelt, in mijne woorden, met die verkeerdelijck te draeyen, valschelijck te beduyden, ende openbaerlijck te calumnieren.

D. C. Catholicorum.
Wat yemandt anders gewoone is te doen in sulcks, en weet ic niet, maer dat icx niet en doe, weet ick seer wel. Uwe woorden handele ick


getrouwelijck, ende zijn dese: Maer ghyluyden seght, 1 1 T. 175. 176. dat het niet gheoorloft en is (te weten den ketters te straffen) ende dit om inne te voeren inde Kercke Godes, een gheoorloftheyt omme te moghen hebben sodanighen opinie in de Religie alst een yegelijck sal gelieven. Maer over mijn zijde, ick segge dat het noch noodigh is, ende nut datmens hantere inde kercke, ende affirmere dat het daer altijt ghehanteert is geweest. Ende omme eyndlijck besluyt te maken van mijne antwoorden tot uwe Calumnien ende ydele beuselinghen, beroerende het eene stuck van’t gheschille, ziet hier wat ick u antwoorde, nemende die eyghen woorden van S. Augustijn: Aengaende dat u bedunckt (seydt hy) dat men niet en moet de menschen dwinghen, om die waerheydt te volghen tegen haeren wille: ghy doolt, niet verstaende die Schriftuyr, nochte de kracht Godts. 2 2 Beza leert dat men vermach ende behoort de Menschen ten gheloove te dwinghen. Die onder des datmen de menschen dwinght teghen haer wille, henluyden wille doet hebben. Dat zijn Domine Beza uwe eyghen woorden onghedraeyt, onverkeert, maer naeckt ende claer, so ghy die self hebt ghestelt. Daer uyt blijckt immers nu oock naeckt ende claer uwe meyninghe te zijn, dat men die Luyden wel mach, ja moet, dwinghen ten geloove. Ende datmen den luyden gheen vryheydt en behoort te laten om te moghen gelooven dat henluyden belieft. Lieve seght nu doch, wat leeren wy anders? Wat wederspreeckt ghyluyden doch bitterlijcker in ons? Nu leert ghy’t hier selve met ons teghen u selve, voeght u dat oock wel? Ist met ons onrecht, hoe kan’t recht zijn met u luyden? Ist met ons oock recht, waerom straft ghy’t in ons? Om dat u leere de waere, ende d’onse met alle de andere leeren de valsche zijn, suldy moghelijck segghen: Voor wat Rechter is d’onse valsch gebleecken? de uwe recht? der Confessionisten onrecht? Soo neemdy u self aen, den titule vande waere leere, ende kercke, buyten allen anderen, al eer ghy die wettelijcke hebt sodanigh te zijn bewesen, ende so wederspreeckt ghy (hoemens neemt) plattelijck u selve, een selve sake dan recht ende moghelijck, ende wederom dan (alst u maer anders gheleghen is) onrecht ende onmoghelijck noemende. Dat heet S. Jacob soet ende bitter water uyt een Born te komen. 3 3 Jacob. 3.11.

M. Consist. Reformatorum.

En hout ons daer inne niet u luyden gelijck, dat wy aen een mans segghen ons alder gheloove souden binden: ende Meester daer over laten wesen, gelijck de Paus Meester is over u alder gheloove. Wat Domine Beza seydt of schrijft, dat sal zijn L. wel weten te verantwoorden: maer hoe mooght ghy ’t Heer Doctoor verantwoorden, dat ghy ons bestaet te beswaeren met het segghen van eenen man? Het en dunckt u luyden byloo niet van Gode gheoorloft te zijn, dat men eenigh ander dan uwe religie, die ghy (maer qualijck) voor de waere hout, soude toelaten. Hoe mooght ghyluyden dan in ons berispen willen, of wy ‘tselve met u oock so verstonden? Soudy dan oock in ons mede u eyghen doen niet willen straffen? u self oock, voort wettelijck oordeel, die ware leere ende kercke toeschrijven? Wie mach lochenen, dat d’Overheydt schuldigh is de eere Gods daer inne te hanthaven, dat alle valsche Religien vernielt, ende de ware alleen toe-ghelaeten worde? Of mach een Christen Over-

heyt met goeden ooghen aenzien, lijden, ende gedoghen, dat Godt met openbaere afgoderye gelastert, ende so menigh duysent diergekochte zielen door verleyders vervoert werden in ’t eeuwigh bederven?

Doctor Consistorium Catholicorum.
Ghy spreeckt waerheyt. Waerheyt by ons al over langhe gheweten ende gehanteert, oock teghen u luyden selve. Die doe ter tijdt sulcks niet en conden verstaen, maer ’t selve in ons als een grouwelijcke ziel-moorderye, geweldighe, tyrannye, ende wederschriftelijcke dwangh in der conscientien lasterde ende schelde. Daerom en berispe ick dese meyninge niet voor onrecht: maer dat u luyden sulcks te leeren gheensins en voeght te segghen, is mijn berispen op u luyden nu selve, niet op Dominum Bezam alleen, want hier vinde ick u luyden of onghestadigh in u leere, of argelistigh in u handelinghe.

M. C. Reform.
Waer u simpel seggen bewijs Heer Doctor so waeren wy nu al Verkens, ende souden int vuyle tot der oneeren moeten, maer dat’s verde van daer.

D. Consistorium Cathol.

Sonder bewijs en begheere ick niet gelooft te worden, ende vast bewijs, dat ghy niet en mooght wederspreecken, en sal my niet ontbreken. Neemt dan bewijs uyt uwe eyghen woorden, als ghy versocht om te hebben exercium uwer Religions in den Nederlanden. Daer seghdy in uwe requeste aldus: Belanghende het tweede stuck (namentlijck datter geen twee religien teffens moghen blyven in een Landt.) D’experientie heeft altijdt het contrarie betoont, weder wy het ooghe nemen opte oude ofte nieuwe Keyseren, of dat wy zien op die ghebuyr-volcken rontsom ons. 4 4 Geref. seggē datter wel twee Religien mogen blyven in een Lant. Want het is allen den ghenen die de Historien maer eens gegroet hebben, kenbaer, dat de Keyseren van den beginne als noch Heydenen waren, te min onder heur Rijck ghehandtvest hebben die Christenen metten Heydenen te samen: Soo dat zy oock hadden gantsche Legioenen Christenen, die al t’saemen met het ander deel, Heydenen, streden onder ten selve Crijghs-Oversten. Nochtans vondt men doe ter tijt oock als mede nu ter tijt, onwijse Raetsluyden die heure Princen baeyden in soodanighe opinien, dat twee Religien te samen niet en moghten ghedueren. Waar door die Keysers dan bestonden te vervolghen die goede partye: maer zy boeteden self terstont eerst, die straffe vande zotheydt, ende van soodanighen Raedt. Waer na ’t selve noch een seer langhe tijdt ghezien is geweest ten tijden van de Christen Keyseren. Ende niet alleen datte, maer oock dat onder den ghenen die de ghemeene name van Christenen voerden, toe-ghelaeten is gheweest openinghe van Kercke voor den ghenen die een gantsch contrarie leere hielden, soo men mach zien inden Historien van Constantijn, van zijne Kinderen, Theodose ende anderen. Aengaende van onse tijden, daer zijn so veele exempelen, dat, soo men by’t ghetal daer af wilde oordeelen, men veel eer, ende sekerlijcker soude moghen segghen: dat hy zijnen staet in groot pericule heeft ghestelt, also wie heeft willen vernielen een van de twee Religien.


Hoe dat het zy, ist dat wy ronts omme ons sien, die twee aldermoghenste volckeren, van de welcke wy zijn omringhelt, te weten: Duytschlandt ende Vrankrijcke, hebben alle beyde nae soo groote bloetstortinghen, gheen ander middele om die te stoppen weten te vinden, dan die toelatinghe van beyde Religien. 1 1 Toelatinge van beyde religien stilt oproer. Ons ghedenckt noch wel van de groote crachten by den Keyser Charles van seer hoogher memorien ghebruyckt in Duytschlandt, van den grooten schijn eens goeden eyndes, die hy int beginsel hadde, nu al het meer-deel van dien ondert juck gebracht, ende die treflijckste ende machtichste hoofden ende Princen in sijn handt hebbende: Welcks uytgang oft eynde nochtans soodanigh was, dat, nae dien hy ghebracht was in soo grooten benautheyt, als sich oyt bevandt een soo machtighen Prince, hy gheen ander middel en vandt tot sijn versekeringhe, dan het toelaten van beyde de Religien. De groot Heere van uwe hoogheydt, Prince van een seltsaem oordeel ende raedt, Keyser Ferdinandus siende datter geen ander middel en was om deene ende d’andere te versekeren, ende het quaedt vermoeden datter in Duytschlandt was wech te nemen, accordeerde die Religions Friedt. Nae welcke tijdt niet een eenighe muyterije gheweest en is in Duytschlant. Die Kerckelijcke luyden ghebruyckten heure goederen, digniteyten ende Preminencien, met meerder versekertheydt, dan op eenighe andere plaetsen in de Christenheydt. Ende in vele Steden, als tot Franckfort, Worms, Olms, Ausburgh ende meer anderen, werden beyde die Religien gheexcerceert, jae noch in sommighe van de voorseyde Steden, in een selve Kercke, 2 2 Twee Religien werden gheoeffent in een Kercke sonder partyschap. sonder eenighe partyschap ofte beroerte, etc. Daer siet ghy nu Domine, oock uwe eyghen woorden: daer versocht ghy-luyden neven ons toeghelaten te worden: ende daer beloefde ghy ons door bequame middelen te versekeren, dat ghy gheen ding min en begeerde, dan onse Religie met cracht uyt te roeden. Nu en wil ick hier niet alleen sien op ’t stuck van de versekeringhe der Landen, die ghyluyden doe seyde te moghen gheduren sonder toelatinghe van beyde Religien, ’t welck ghyluyden nu mede begint anders te verstaen: maer ick wil handelen van u conscientie of van uwe oprechtigheyt in desen te aenmercken staende. Want ick en mach u niet wel soo Goddeloos houden: dat ghyluyden ons doe met quader conscientien soudet konnen oft willen neven u lijden met beloften van niet uyt te roeden.’Twelck gheweest moeste zijn, soo ghy doe verstaen haddet, dat ghy luyden met gheen goede conscientie onse afgoderijen (soo noemdy onse exercitien en soudet hebben moghen dulden, als opentlijck streckende tot lasteringhe van de eere Godes. Is dit soo niet, te weten, dat ghy doe ter tijdt sulcks met goeder trouwen meynde, ende verstondt dat onse afgoderijen u conscientien niet en mochten quetsen: soo sietmen nu wel een seer onbestendighe ende haestighe veranderinghe, daer aen in u luyden: dat nu geen vier Jaren daer nae soo gheheel een ander verstant, 3 3 Groote veranderinghe der conscientien van de geformeerde binnen vier Jaren. oordeel, ende conscientie, in u luyden is: dat ghy sulcke onse exercitien (by u ghenaemt afgoderijen) die ghy doe wel mochte, ende nu geensins en vermeught, te lijden met goeder conscientien. Want dat waer een haestighe ende schandelijcke veranderinghe van opinie in u luyden, die u selven doe ter tijdt,

niet minder dan nu, al toe-schreeft te hebben die suyvere leere. Maer sout ghy hier teghen zijn willen, seggende dat u opinie in dit stuck niet en is verandert, ende dat ghy’t op die tijdt soo wel voor onrecht ende voor een lasteringhe Godes hieldt, te ghedoghen, dat wy onse vrye exercitie van Religie hadden, als nu ter tijdt: maer dat ghy u doe ter tijdt sulcks gheliet, alleenlijck om die saecken daer toe te brenghen, daer ghy die toe hebt ghebracht, namentlijck tot extirpatie van de excercitie van onse Religie: soo en weet ick niet te bedencken, hoe ghy luyden u sult konnen verschoonen van arglistigheydt ende ontrouwe. 4 4 Arglist ende ontrou sommiger Gereformeerde. Want het in mijnen ooghen gheen ghenoeghsaeme verschooninghe en mach schijnen, dat ghyluyden nu begint voor te wenden (plat teghen alle het ghene gheseyt is) die eere Godes, die door ons soo’t heet) ghelachtert werdt, ende die vreese van oproer uyt onse exercitien te beduchten staende.

Gamaliel.

Het geeft sonder twijfel over beyden zijden eenderhande naedencken. 5 5 Meer quaet is uyt heymelijcke dan opēbare vergaderinge in Religions saken te beduchten. Want datter meer muyteryen, verraderijen ende oproerigheden zijn te beduchten uyt heymelijcke, dan uyt openbare exercitien van Religion, hebben die Ghereformeerden voormaels in heure Requesten om toelatinghe van openbare exercitien, selve wel te rechte weten te verhalen. Oock en versochten sy doe niet de uytroedinghe van der Catholijcken, maer alleen toelatinghe van haer eyghen exercitien van Religie. Sulcks dat het selve doe ter tijdt in hare conscientien niet en streedt teghen die eere Godes. Daer uyt eenighsins soude schijnen, dat sy luyden met het verkrijghen van de machte, oock andere conscientien, dan sy eerst hadden, gekreghen hebben. Maer of den Catholijcken, die den anderen sulcks met voor doen gheleert hebben ghehadt, minder gheschiet dan recht (soo hen-luyden niet anders beloeft en waere) also d’opperste Rechter by wijlen wel met ghelijcke maten inne doet meten, wil ick hier niet seer ondersoecken: dan wel soo vele seggen dat dese henluyden hier nu noch niet al en doen, dat sy Catholijcken desen wel ghedaen hebben, met hanghen, onthalsen ende branden. Doch mocht ic van herte gaerne sien, dat die Geref. hen selven wat beter geformeert in desen toonden teghen den Catholijcken: het vergelden van ‘t gheleden onghelijck wat grontlijcker vergaten: ende met wel doen kolen der liefden vergaerden op den hoofden der Catholijcken. Want die zijn mede menschen, die soo wel als wy, liever vruntlijck gheledet, dan gheweldelijck ghedwonghen worden. Daeromme heeft my wonder wel behaeght ende achts weerdigh om hier verhaelt ende wel opghelet te worden: het ghene die Ghereformeerde selve in Vranckrijck door Aremium deden aengheven den Coning anno XVc Lxxv. 6 6 O. P. C. Menschelijcke verboden en moghen geen Religie drijven uyter menschē herten. In deser wijsen. Daer is in allen deelen een groote cracht des Religions, sonderlinghen werckende in der menschen herten. Daeromme en behooret gheensins wonder te zijn, dat die Religie door geene menschelijcke verboden en mach worden ghedreven uyter herten: waer over God voor sich alleen heeft behouden die macht ende authoriteyt. Die vastigheyt des Religions bestaet ons uyt den woorde Godes.


Ende volcht noch: 1 1 Ghenieten van gelijck recht onder den ondersaten maeckt eendracht. de oerbaer des Coninckrijckx vereyscht een vaste ende oprechte eendrachte alder lant saten. Nu en mach gheen eendracht vast zijn, dan daer alle die Lantsaten ghenieten een ghemeen ofte ghelijck Recht ende dit sonderlinghen inde Religie. Daeromme behoordt de Coningh alle zijnen ondersaten te omhelsen met een ghemene ende ghelijcke liefde: ende dit voornemelijck in de al der grooste ende waertste sake, te weten inde Religie. Die in de herten der menschen, soo diep wortelt, datmen geen vaster noch bestendiger zegel voor die eendracht nerghens anders en mach vinden. Maer die onghelijckheydt onder den Landzaten of Burgheren, wert van de wijse politicyenen ghenaemt een pestilencie vant ghemeen beste: als oock wederomme die ghelijckheyt die sekerste bandt des een-drachts ende vasticheyts. Soo dan die vryheyt van exercitie in sommighe plaetsen den Ghereformeerden wert benomen, in welcke plaetsen die den Catholijcken wert toegelaten: wie en siet niet dat die eene partije, doort bewijs van sulcken voordeel, des te stouter sal worden. Ende d’ander partije des te wantrouwigher? als hy merckt dat hem vande gheliefste partije die van d’ander religie is, ghevaerlickheydt staet te beduchten. Soo leestmen daer na noch van weghen die selve Ghereformeerde Religie anden selven Coningh van Vranckrijcke gheseyt te zijn t’ghene volcht: 2 2 Q. P. C. 18. 2 Want vande Religie daer af uwe onderzaten versoecken vrije exercitie, hevet sich alsoo. 3 3 Conscientien mach niet bedwonghen worden. Behalven dat die Conscientie is buytē die machte der menschen, nochte in gheender wijsen ghedwonghen en mach worden, ende inde willekeure staet van Gode alleen, waer van ghy oock hebt ghesien d’exempelen in Duytschlant, ende oock in Polen gheusurpeert: soo moghen sy overvloedelijck by u gheloove doen hebben, dat met die Religie op’t alderbeste over een mach stemmen die ghemeene ruste: ende dat het Coninckrijck door verscheydenheyt van Religien in geen onrust en sal comen. 4 4 Verscheydēheydt van Religien en mach gheen onrust af comen. Door alle twelcke ick moet ghelooven dat alle dwangh inden consciencien, al en waert oock maer verbodt van de exercitie, die d’een of dander partije ter salicheyt nodich acht, gheensins en is Godtlijck noch behoorlijck. Maer dat het toelaten, of ten minsten die oochluykinge tot sulckx behoorlijck, nootlijck, ende nut sy, tot die moghende eendracht ende willighe miltheyt totte lasten vande oorloghe. Heeft Sanckt Paulus sich die heerschappie der conscientien zijnre leer jongeren niet willen aennemen: wie sal sich des wettelijck moghen aennemen? 5 5 2. Cor. 2. 21. hier op seydt Dominus Calvijnus Commenterende met allen wel in deser wijsen: 6 6 Commēt daer hy seydt dat hy gheen heerschappie en heeft over haer gheloove: geeft hy te verstaen dat sulcke macht onrecht is ende gheensins lydelijck: Ja dat het is een tyrannijcke inde Kercke. Want het gheloove wordt uytghesondert ende vry te wesen van alle subjectie der menschen. Men moet aenmercken wie hier spreeckt. Want so daer oyt mensche was, die macht hadde om sich sulcken heerschappie aen te nemen: soo was voorwaer Sankt Paulus sulcken previlegie waerdich. Nu belijdt hy rondelijck dat hem sulckx niet toe en comt. Daeromme besluyten wy dat het gheloove gheen ander subjectie en kent, dan den woorde Godes, 7 7 ’t Geloove en is gheen heerschappie der menschē onderworpē. ende en is gheensins onderworpen die heerschappije der menschen. Dat alles zijn Calvini eyghen

woorden ende zijn alle oprecht ende waerachtich. Die Ghereformeerden en sullen mijns achtens, gheensins ontkennen, dat zijt self voormaels hielden voor dwangh inder conscientien: als die Catholijcken hen luyden het vergaderen, het prediken, ’t ghebruyck van doope ende Nachtmael oock het boeck schrijven ende drucken verboden. Want sy verstonden hen luyden sulckx niet minder van Gode te zijn gheboden: dan ’t den Apostelen was gheboden Jesum te pridiken. Daeromme die vroomen onder henluyden veel liever haer leven, dan sulckx verlieten. Doe ter tijt selfs oock, daghelijckx inden monde hebbende der Apostelen woorden: 8 8 Act. 4. 19. Oordeelt ghy selve oft voor God oock recht sy, dat wy u meer gehoorsamen dan Gode. So ist oock openbaerlijck teghen die wet. Die Christus seyt te behelsen met die Propheten: 9 9 Act. 7. 12. namentlijck datmen yemande soude doen, t’ghene men self van een ander niet en wil lijden. Dese wet gaet beyden, Ja allen partijen aen: altsamen zijn wy dese wet onderworpen, ende soude wel wenschen dat wy alle daer nae deden: ter tijdt toe dat die Heere self door zijnen ghesondene arbeyders in zijnen oogst het caf uyten Terwe sal doen wannen. Want hier inne ben ick gantselijck eens met Meester Jan Calvijn, 10 10 Insti. viij. 20. daer hy uyt Augustijno van desen seer wel heeft gheschreven. Dat sich dan niemandt aen en neme, t’ghene dat den zone alleene toecompt, te weten dat yemandt soude meynen mans ghenoech te zijn om den dorschvloer te wannen, vant caf te suyveren, ende alle t’oncruyt van daer te scheyden, door een menschelijck oordeel. Dits een hovaerdighe hartneckicheydt ende Kerckschendelijcke verwaentheydt.

Iezonias.

In dese handel bevinde ick twee verscheyden meyninghen, vande welcke d’eene opt voorstel neen, ende d’ander ja seyt. Die daer neen seyt totten conscientien vryheydt ende toelatinghe van meer dan eenreleye exercitie, is de Catholijck: segghende blasphemie te wesen dat yemant derf spreken teghen die Canones: ende dat die toelatinghe van te ghelooven dat elck wil, by gheen Christen Princen goet ghekent maer swaerlijck verboden is gheweest. Danderen ja segghende tot desen voorstelle, waren eerst die Ghereformeerden, segghende dat ghewelt ende wapenen niet en voordere tot verbreedinghe vande Religie. Dat d’oude leeraren meest zijn teghen den dwangh inder conscientien: dat d’Overheydt wel het swaert voert teghen misdoenders, maer niet teghen misgheloovers: alsoo Godt gheen van alle menschen macht en heeft gheghen, om wetten te maken over den Conscientisen: ende dat toe latinghe van verscheyden Religien oorsake is van een bestendighe rust inden Landen, sulckx verclarende met veele versche exempelen. Waer teghen die Catholijcken betoonen dat die Ghereformeerden voormaels wel van soo danigher meyninghe teghen henluyden zijn gheweest: maer dat sy nu verandert sijn, sulckx dat sy in het dwinghen vande Conscientien ende int niet ghedoghen van meer dan een Religie gantselijcke over een stemmen: ende


oock daer inne, dat elck zijne Religie voor de waere, ende des anders voor een valsche oordeelt. Na welcke vereeniginghe in desen voortstelle, Gamaliel hout datmen de conscientien, oock Religions exercitie, vry behoort te laten: Sulckx bewijsende uyt Pauli des Apostels Exempele, met ander Schriftuerlijcke tuyghnissen, ende oock uyt der Geref. redene, te weten, dat der Princen staete verseeckert wert door der onderzaten eendracht: Die gebooren wert uyt gelijckheyt onder den volcke, sonderlinghe int stuck vande religie, als by allen vromen hooghste behertight zijnde. Dit alles is trouwelijck aengheteeckent, ende sal den Heere President Meester Daniel tot zijnder komste behandight werden. Daer mede wy nu oock dese Sessie eynden. Lof zy den Heere.

SESSIO. XII.

Van de berispers der Leere, of verstoorders der uyterlijcke Kerckenvrede, door’t wederspreken, ende vander selver straffe.


Personen: Jezonias. D. Consistorium Catholicorum. M. Consistorium Reformatorum. M. Joannes Calvinus. M. wolfgang Musculus Dusanus. M. T. Beza. M. H. Bullingerus. Gamaliel.

Iezonias.

Nadien men by wijlen twijffelt, welcke te houden zijn voor berispers der leere, of verstoorders der uyterlijcke Kercken-vrede, ende hoe men die selve sal straffen wert nu hier ’t selve voorgestelt u mijne Eerwaerdighe geleerde ende achtbare Heeren, omme daer op elck uwer ghevoelen te hooren.

D. Consistorium Catholicorum.

Soude noch yemant twijffelen wat luyden sulcke zijn? wie en heeft Martijn Luthers ende Zwingels aert ende doen met alle haerder Jongheren oproerigheyt niet ghekent? de Keyser der Turcken zijn zy niet oncondt gheweest. 1 1 h. 61. Turck scheldet d’euangelische voor oproerders. Die placht dit Evangelische volck te houden voor een vervloeckelijcke hope, die ghebooren is tot oproer. Welcke beroerten (seyde hy) verwecken zy telcken? hoe dickwils, ende om hoe cleyne saken loopense te wapen? zy en zijn heur selfs Predicanten niet gehoorsaem, dan als zy smeeckelijcke dinghen spreecken. Immers zy soudense verjaghen, so zy wat vrymoelijck des volckx gebreecken aentasten, of in opinie vanden volcken verschillen. Doch is d’eerste verstoorder onser tijden van 2 2 Luther d’eerste verstoorder deser tijden van de R. Kercke. de uyterlijcke kercken-vrede geweest Martijn Luther, die heeft nu alder eerst desen twistighen brandt in de Kercke Godes aen ghesteecken: met zijn teghen-spreecken ofte berispen der af-laten, ende heeft een kercke op zijn eyghen hant opgherecht. 3 3 Carlstadt verstoorder van de Lutersche Kercke. Daer heeft Luther wederom zijn Luther of stokebrant gevonden aen Carolostadium, die een berisper was van Luthers Leere, het Avontmael belanghende,

ende een verstoorder van Luthers uyterlijcke kercken-vrede, niet anders dan ghy van den onsen. 4 4 Ho. Melanthon schelt Carlstadium. Van desen verstoorder schrijft Phil. Melanthon aldus: Carolstadius heeft eerst verweckt dese beroerte (te weten van’t Avondmael). Dit was seer een woest Mensche, sonder verstant, sonder gheleertheyt, ende sonder het ghemeen oordeel: in den welcken wy noyt hebben connen mercken dat hy verstaen heeft ofte bewesen eenighen handel van Eerbaerheyt: So veele schillet, datter een teecken van den H. Geest in hem ghespeurt soude zijn gheweest, die en heeft niet anders desen twist van’t Avontmael ter spijt van Luther aengheheven, sonder alle meyninghe van Godtvruchtigheyt: dan Luther den twist uyt hate heeft begonnen teghen den Paus. 5 5 C. L. Lutheri. 266. Luter schelt Carelst. Immers Martijn Luther selve tuyght van Carlstadio, dat hy alle zijne saecken bestaen heeft uyt eerzucht, want hy liet sich duncken datter gheen geleerder man op aerden en was dan hy. Doch seyt Martijn Luther daer nae van sich selve a[l]dus: Maer door Godes ghenade ben ick nu geleerder dan alle Sophisten ende Theologienen. 6 6 Luter prijst sich self. Maer so eerlijcken ghetuyghenisse gheeft Luther niet van Swinglio. Want hy seyt dat Zwingel stack vol vermetelheyt, hovaerdye, 7 7 Luter schelt Swinglium ende eergierigheyt, ende dat hy yegelijck dorste verachten. Dit zijn de eerste Vaendraeghers ende voorganghers geweest van alle berispers vande Leere, ofte verstoorders vande uyterlijcke kercken-vrede. Sy quamen voort vermomt met het onnoosele Schaepsvel, 8 8 Catho. schelden Luther, Swingel en de anderen, voor wolven ende oproerders. roepende niet dan van het vreedsame Evangelie: Maer zy hebben metter daedt (leyder) betoont dat zy waeren verscheurende Wolven, Sectmaeckers, verstoorders van de kercken-vrede, ende oproerders van Landen ende Steden. Vallet nu swaer aen sulcke uyt-ghesonderde munsteren van Stokebranden ende twist-makers den aert ende natuere van de spotters der Leere, ende oproerders der Kercken in henluyder Jongheren te kennen?

M. Consist. Reformatorum.
Ist eynde van een goedt beginne onseker, wat goedts mach doch verhoopt werden uyt een quaedt beginne? wat is dit doch, Heer Doctor, voor een beginsel uwer redenen? die Turcksche Keyser (segdy) houdt dit ende dat van den Euangelischen: soude daer uyt blijcken datse sulcx zijn? Is dat een goedt besluyt? die Turcsche Keyser houdt meer van Machumet dan van Christo: soude daer uyt volghen dat Machumet meerder zy dan Christus? soo mede, is u bewijsinghe ghenomen uyt Luters lasteren op Swinghel ende Carlstadium: want ghy en houdt Luters oordeel in de leere niet min voor valsch, dan des Turckschen keysers oordeel: wat helpt u dan doch des Luters onmatich lasteren? wat schijn van waerheydt (dats wat min dan waerheyt selve) hebben nu doch dese uwe woorden? wij houden allen Turcken voor soodanighe luyden int stuck van de Religie, dat wy daer inne liever van haer ghelastert zijn dan ghepresen. Immers u luyder lasteren selve is ons aenghenamer dan u prijsen: want wy houden u voor die luyden, by den welcken altijdt vyandtschap baerdt, die onbeveynsde waerheydt: overmits sy altijt der hypocrijten snootheyt ontdeckt, ende der selven mitsdien berooft


van haere onwaerdighe eere, ende hen haere wel verschulde schande aenwijst voor den volcke. 1 1 Waerheydt baert vyantschap by den Hypocrijten. Soo most oock de Heere Jesus selve, die self de waerheyt was, inden hate komen van den duysterlinghen, welcker wercken hy voor den volcke beschaemde. Daeromme hy oock seyde van hem selve, dat hy niet ghekomen en was om vrede te brenghen, te weten den heylighschijnenden Godloosen, maer ’t swaerdt: Maer tot zijnen Jongheren sprack hy, zy hebben my ghehaet, daeromme sullen zy oock u haten. Dat vinden wy van ons oock ghesproken te zijn gheweest, als die waere Jongheren Christi zijnde, hem ghebenedijt daer inne nae volghen: dat wy niet en schroomen des Roomschen Antichrists leelijckheyden te ontdecken, die ons daer voor oock bedanckt met den ghewoonlijcken danck der waerheyt, namentlijck met lachteringhe, hate, vervolginge, ende doot.

M. Johan Calv.

Die vyanden Godes zijn soo onmatigh int 2 2 S. c. 18. voorstaen van haere Duyvelsche valscheyden, dat het oock soude moghen verduysteren ’tgesichte der gheenre die niet verde en zien. Daeromme dan oock veele goede luyden ziende alle de Religie vileynighlijck int Pausdom verkeert te wesen, ende dat het daer al vervult is met oneyndlijcke misbruycken: oock dat des niet te min sodanighe vervloeckte verwerringhe beschermt wort met een grouwel, diemen aen doet allen den ghenen die daer teghen derren murmureren: worden sulc daer inne geschandaliseert, dat het henluyden doet haten en grouwelen van alle straffinghen, sonder te onderscheyden of zy rechtvaerdigh zijn dan niet. Men heeft voorwaer wel oorsaecke om sich 3 3 Calvijn claeght over der Cathol. vervolch om geloofs sakē. te bemoeyen ende te bedroeven in’t zien dat die waerheyt Gods wert verdruckt door vuyr ende swaert, sonder dat sich yemant derf inne dringhen, omme die te verantwoorden: sulcks dat daer en tusschen die misbruycken ende doolinghen zijn onder een schijn van Justitie so ghewapent 4 4 ’t Berispen van der Cathol. gebrekē onvrij. ende voorzien met ghewelt, datter gheen vryheyt altoos en is omme die te berispen. Nu is dese beklaghte allen geloovighen ghemeen. Ende voorwaer wy en suchten daerdoor niet alleen int verborghen, maer wy roepen oock met luyder stemmen dat het is een onlijdelijcke saecke, dat men de arme werelt ziet vervallen te zijn in sodanighen dienstbaerheyt, dat het oock niet en is gheoorloft door goede ende wettighe middelen kennisse te nemen van ’t stuck vande religie, also die ghene die sich noemen Prelaten, ende onder dien name heerschappen, niet en gedoghen, dat men een woordt voortbrenghe, dat niet over een en stemt met het ghene zy hebben beslooten. Metten kortsten, zy en laten niet toe datmen daer aen twijffele, of sulcks ondersoecken, in wat maniere dat het zy. Daerom mach men met goeden rechte segghen, dat het is een al te overmatige woestheyt, datmen sonder te treden in kennisse van saecken, met ghewelt beschermt een confuse possessie, die op gheen billickheyt noch redene en is gefundeert.

D. Musculus Dusanus.
Ghy Catholijcken roept dat der kercken eendracht gescheurt is, 5 5 In Gene. Cap. 11. Obser. 5. dat der kercken eendracht niet en behoorde gedeylt te worden: Ende dat voormaels het volck der kercken, dat nu in

stucken verdeylt is, een was. Oock dat die Scismatijcken vervloeckelijck zijn, door welcke de kerckelijcke eendracht wert ghebroken. Item, datmen de scheur-maeckers niet en behoort te lijden, ende diergelijcke meer, ’t welck ghyluyden als (ick en weet niet wat al) qualijc beradene menschen uytbraeckt. Daer op antwoorden wy u, dat wy scheuren die eenheyt, niet der Christ-geloovighen, maer der Babyloniers, die teghen den Heere bouwen. 6 6 Musculus bekent hem met de sijnen te wesen schrmaeckers van de R. Kercke. Oock en beletten wy niet de timmeringe van den waren huyse Gods, ’twelck is Christi kercke: maer vanden steden ende toornen, in de welcke de Babylonische Hoere haeren stoel heeft ghestelt. Wy en ontkennen niet dat wy sijn scheurmaeckers ende verstoorders der Catholijcken eenheyts. Maer wy verstooren met een Godtvruchtighen ende Christelijcken opset die Babylonische eendracht.

M. Joan. Calv.
Ist niet een groote boosheyt datmen Gods 7 7 Institut. Presa. 11. v. Calvijn claeght dat de Cathol. hem metten zijnen oproerders schelden. Woort selve beladet mette hatelijckheyt of van oproerigheyt, die van de boosen ende rebellen, of van Secten, die van bedrieghers worden verweckt? Nochtans is sulck Exempel niet nieu. Helias werde gevraeght, of hy die ghene was die Israel verstoorde. Christus was in der Joden ooghen oproerigh, ende den Apostelen wert opgeleyt het crijm van beroerte des volcks. Wat doen zy anders, die huydendaeghs alle de beroerten, oploopen, ende twisten, die teghen ons op bortelen, ons te laste legghen?

M.T. Beza.
Indien hedensdaeghs yemant wert bevonden so stout, 8 8 T. 201. Beza claegt datmen de wedersprekers vande R. Kercke vanghet. B. d. g. 37. v. dat hy heeft ghesproken (hoe weynig dat het oock zy) teghen de blasphemien des Roomschen Antichrists, men sal hem terstont vanghen.

M.C. Reform.
Het Evangelium is haer een reucke des doots, als ten naesten de herten der menschen ondersoeckende, haer geveynstheyt ontdeckende ende hierom lasteren zy ons als voor oproerighe ende verstoorders der ghemeyne welvaert te wesen, noemende de ghemeyne ruste haer eygen begevinge tot alle zonden, uyte welcke sy niet en mogen lijden opgeweckt te worden.

D. Consistorium Catholicorum.
Waert sake mijnen Heere dat de Roomsche Catholijcke kercke, met hare leere ende exercitien so Godlos en verdorven, ende daer teghen u luyder Ghereformeerde kercke, leere, ende exercitien, so heylich ende suyver ware, als ghy luyden doorgaens voor ontwijffelijck, ende oft al toegelaten ware, voort stelt, ende opbouwet, [hier lijkt een regel tekst in het origineel te ontbreken] overwonnen gebleken ende gheoordeelt waere, nae vol ghehoor van partyen in eenigh wettigh Concilio voor onpartijdighe, ende aen wederzijden in bewillighde Rechters: Men soude u luyden berispen, straffen, lasteren, ende schelden gheensins voor sulcks, of voor verstooringhe van de uyterlijcke kercken-vrede achten noch straffen. Maer dat is waerlijck noch al voorder te halen dan ghyluyden wel sout meynen over beyden zijden. Want wy so heel swart ende vuyl niet en zijn, noch ghyluyden soo heel suyver ende reyn nerghens nae en zijt, als ghyluyden wel voor gheeft. Op dese grondt rust het eerste segghen Meester


Johans, houdende dat alle Religie int Pausdom vileynigh verkeert is, datmen die met grouwel beschermt, en dat daer aen veele gheschandaliseert worden, daer door veele goede Luyden alle straffinghen haeten, sonder te onderscheyden, of die rechtvaerdigh zijn dan niet. Want Calvijn daer voor heeft te verschoonen zijn daedt, in’t straffen betoont aen Servet, die leveudigh was verbrandt, om dat hy die Leeringhe Calvini in veelen stucken hadde aenghetast. Hier om was hy in Calvijns ooghen een verstoorder van de uyterlijcke Kercken-vrede: Stelde het bevallicxste stuck voor die meeste oorsaecke, ende wil daer mede te kennen geven also: De Romanisten hebbende een valsche Kercke ende Leere, straffen soo onrechtelijck als grouwelijck, de onse, diese voor sulcks als zy is, aen-tasten. Maer wy hebben een waere leere ende kercke, daer om straffen wy rechtelijck alle de ghene (daer onder dese Servet is) die onse kercke of Leere berispen, ende hen selve alsoo betoonen te wesen straf-waerdighe verstoorders van de uyterlijcke kercken-vrede. Dat het dese meyninghe heeft, betoonen daer nae in zijn tweede segghen wel naecktelijck zijne Calvijns woorden, daer hy sich over den onsen beclaeghende als van een groote boos heyt, om dat wy henluyden van oproer ende Secten beschuldighen, seyt, dat wy Godts Woordt met die hatelijckheyt beladen, ghelijckende zijn ende der zijnen doen in desen by het doen van Helia, van Christo, ende vanden Apostelen, die men oock (als wy henluyden) van beroerten des volcks beschuldighde. Wat nu Domine Calvine? Is dat niet wat te verde ghetreden? Is u luyder Leere Gods Woordt gheworden? zijt ghyluyden te ghelijcken by Eliam? by den Apostelen? jae by Christum selve? De Bybele kennen ende houden wy waerachtelijc voor Godts Woordt, maer niet u luyder Leere, Commenten, ende Glosen. Laet ghyluyden u dan duncken alles Godes Woordt te zijn wat ghy schrijft? soo soudy u selve wel stellen voor Godt selve in de Heylighe plaetse, van ’t welcke ghy den Pausen ghewoone zijt te beschuldighen. Wij kennen oock Eliam, d’Apostelen, 1 1 Actor. 19. 15. ende den Heere Christum wel voor sulck, maer u luyden kennen wy daer niet voor. Want wy u (waer ’t anders) niet en souden doen mishandelen. Nu kennen wy u voor lasteraers, voor blasphemeerders, voor verleyders, ende voor rechte verstoorders, jae verscheurders vande uyterlijcke kercken vrede. Ende doen u ende den uwen daer voor, waer wy des vermoghen, handelen, ende straffen: Wat onrecht gheschiedt u daer doch aen? Mooghdy lochenen dat ghy de Heylighe kercke verstoort ende versteurt? Mooghdy ontkennen dat ghy zijt Scheur-maeckers of Schismaticienen van de Roomsche Kercke? Dat en ontkent Musculus rondelijc selve niet. Maar hy seyt, dat hy ende de uwen verstooren de Eendracht, niet van de Christelijcke, maar vande Babylonische Kercke. Waer is dat noch wettelijck ghebleecken? Nergens. Gaet hier met u luyden niet de executie voor’t oordeel? Het oordeel voor ’t wettigh verhoor van partyen? Dit mooghdy niet ontkennen. Hoe mooghdy dan ontkennen (of wy noch al schoon een valsche kercke waeren, maer sulckx noch niet wettelijck en waere gheoordeelt, alst noch niet en is) 2 2 Gereform. beginnē van der executien dat ghyluyden buyten alle ordine van recht verkeerdelijck vander Executien, niet

van’t wettelijck hooren van partyen beginnende, dit u werck van verstooringhe ende verscheuringhe van de uyterlijcke kercken-vrede ende eendracht gheensins en mooght verschoonen? Dese saecken zijn soo plomp ende grof, dat ghy geleerde luyden ’t selve niet en mooght ignoreren ofte niet weten. Of weet ghy niet datmen voor’t oordeel partye eerst sal verhooren? of weet ghy niet dat niet in een selve sake mach wesen claegher ende Rechter? of weet ghy niet dat ghy ons executeert eer wy wettelijck zijn veroordeelt? Wie mach u Luyden sulcke onwetenheyt op dichten? Ist dit selve niet, daer over ghy den onsen doorgaens meest beschuldight? Ist u leedt, ende dunckt u onrecht van ons te lijden? waerom doet ghy’t ons ende anderen? wat merckt men hier doch anders uyt, dan dat ghy in desen teghen ons handelt met een quade conscientie? Is dat niet zondigen met opset ende met voor-weten, wat sal’t doch dan wesen? Hier ghedenckt my, dat ghy Domine Beza selve, 3 3 T. 336. 337. handelende van’t dooden der ketteren ende blasphemeerders, of luyden die willens ende wetens met een voorghenomen opset zondighen, by u daer voor doodts straffe doorgaens waerdigh zijnde geoordeelt, ten laetsten om wech te nemen die swaerigheyt int oordeel van’t herte, ende vande affectie van een persoone, een eeuwige regule determineert oft stelt, 4 4 Regel Beza om te weten wie met opset zondight. daer by men mach verstaen (dit zijn uwe eyghen woorden) wanneer men moet seggen, dat een mensche willens ende wetens met een voorghenomen opset heeft ghezondight. Dese (regule) dan, als door een ghemeen recht onder allen volckeren is, dat, overmidts het waerschijnlijck is, dat elck hout de religie daer inne hy is ghebooren ende opgevoet) so wie yet gheseydt of ghedaen heeft, om die (religie) te vernielen, dat dese ghehouden moet worden voor sulcks ghedaen te hebben, willens ende wetens met voorghenomen opset. Dat is de Reghel in desen ghestelt by Bezam selve: die houden wy luyden mede voor recht, soo wy oock al langhe voor hem hebben ghehouden, want daer uyt comet dat wy den Joden of Turcken, als vreemt vande Roomsche kercke wesende, lijden, sonder die te dooden, om heure blasphemien ende doolinghen of ketteryen: maer dooden daerom wel den Christenen in onse religie ghebooren ende opghevoedt zijnde. Laet ons nu ondersoecken, of wy recht met u luyden ende den uwen, daer wijse konnen bekomen, handelen: als wy die voor verstoorders vande uyterlijcke kercken-vrede, scheurmaeckers ende ketters dooden: dan of wy qualijck daer aen doende, te recht daeromme moghen ghelastert werden: sonderlinghe van u luyden, die selve soodanighen reghel stelt, daer inne ghy met ons ever een comt. Hier moet men ter zijden stellen u voor-oordeel, daer mede ghy ons luyden hout voor die valsche kercke, ende onse leere voor die valsche: Daer teghen u kercke ende leere voor de waerachtighe ende oprechte. Want dit en is noch (soo ick gheseydt hebbe) noyt erghens by eenighen onpartijdighen rechter Wettelijck geoordeelt gheweest. Ende nement hier nu, dat ghy ons toe laet, dat wy noch met redene die onse, alsoo ghy wederom met redene de uwe, hout voor die waere Kercke ende leere. Nae welcke onse meyninghe, wy niet minder dan ghyluyden, nae uwe meyninghe, moeten voortvaren, oordeelen, ende executeren in dese sake. Vraghe ick dan of Luther, Zwingel


ende Oecolampadius, oock ghy Calvijn, Musculus, Besa ende meer andere uwer Leeraren ghebooren ende opghevoet zijt gheweest, in onse Roomsche Catholijcke Religie of niet? wat suldy my antwoorden? suldy niet moeten bekennen jae? ick hout so: vraghe ick u allen dan voorder of ghy luyden met raet ende met daet, met boecken schrijven ende met Predicken, niet en arbeyt om te vernielen die Roomsche Catholijcke Religie, in de welcke ghyluyden selve zijt ghebooren ende opghevoedet: wat suldy my antwoorden, anders dan ja? want elc uwer beroemt sich des op’t zeerste: vraghe ick u dan of yemant soo ghebooren ende opgevoet zijnde in u Religie arbeyde om u leeringhe te vernielen: of ghy dien niet en sout achten willens ende wetens met een voorghenomen opset ghesondicht te hebben, ende mitsdien waerdich om metten lijflijcken doot gestraft te worden: ghy sult my immers mede na desen regule Besa overmits ghy u Kercke ende Leere hout voor die warachtige, moeten antwoorden Ja.
Naedien dan mede na onse meyninghe onse Kercke ende Leere die warachtighe is, die welcke ghyluyden niet teghenstaende elck uwer daer inne ghebooren ende opghevoet is, altsamen stadelijck arbeyt te vernielen: Lieve seght doch wat moghen wy doch anders doen na desen regule Bese self, men [lees: met] d’onse overeen stemmende, dan te arbeyden, daer wy connen, 1 1 Nae de leeringhe Besa hebben die Cathol. recht hem ende die zijnen (daer syse connen becomen) als Ketters te dooden. om u allen ende uws ghelijcken in desen, als verstoorders vande uytterlijcke kercken-vrede, en als willens ende wetens met opset sondighende daer inne dat ghy poocht die Kercke te vernielen, selve te vernielen, als verrotte leden af te snijden ende onse Kercke van sulck voor’t smettelijcke schorft te suyveren? Doen wy dit dan oock naer u eyghen regule rechtelijck ende wettelijck, soo ghy moet belijden: moet ghy dan oock niet belijden dat ghy onrechtelijck ende onwettelijck ons als grouwelijcke Tyrannen beclaecht? moghen d’onse ende oock andere sich niet met gelijc recht over u luyder aengeheven Tyrannie beclaghen?

M. Theodorus Beza.

Daer is onderscheyt noch tusschen u ende ons, by u hier verswegen, want ghy vervolcht of dootse al, die u leere teghenspreecken niemant uytghenomen, maer anders ist met ons. Want ter plaetsen daer ick ‘tgene ghy verhaelt hebt, voormaels hebbe geschreven, volcht noch nae (t’welck ghy niet en verhaelt,) al ditte: want anders, indien dat een mensche gantschelijck is buyten die Kercke, 2 2 T. 338. te weten: indien hy is een vremde, of ongheloovighe: van soodanich een, al hoe wel zijn Godtlosicheyt ende blasphemie niet geexcuseert sal wesen voor Gode, moetmen nochtans die straffinghe Gode bevelen etc. dat zijn daer mede mijne woorden, die versweechdy, naer uwe ghewoonlijcke wijse van Calumnieren.

Consistorium Catholicorum.

Mijn voornemen (oock vermoghen) en was niet, Domine Besa, om al ‘tgene in dat u boeck staet hier te verhalen, dus en Calumniere ick daer gheensins. So weet ghyluyden oock wel, Immers ick hebt self terstont geseyt, dat wy niet en dooden Turcken of Joden, als niet ghebooren noch opghevoet zijnde gheweest in onse kercke: wat segghe ick van Turcken ende

Joden? wij en dooden oock niet die Hoochduytschen Engelschen, Oosterlinghen ende anderen, die noch in onse Kercke self gheboren ende opghevoet zijnde, handelen ter plaetsen daer wy Catholijcken Overheyt hebben, 3 3 Sorchlijc ist sich te begevē inder Gher. kercke. daer inne verschoonende die Religions vrede. Dus zijn wy daer niet oneeens inne, soo ghy qualijck seyde. Maer door dit u segghen mach elck jarich ende voorsichtich mensche sich wel met omsichticheyt beraden, al eer hy sich begheeft in uwe kercken, want hy dan sich selve dese uwe Ketter-straffe onderwerpt, ende namaels vanden uwen ghedoot soude worden: indien hy ander sinnen of beter verstant crijghende, uwe leere of Kercke wedersprake, want dan soude hy een verstoorder van u uytterlijcke Kercken vrede ende een blasphemeerder zijn, jae eenen die willens ende wetens met opset sondicht, en voor sulcks na die voorseyde uwe regule metter doot ghestraft moeten worden.

M. Bullinger.

Dat zijn niet dan loutere Sophisterien, t’heeft noch al veele ander onderscheyden tusschen u luyder wreede Tyrannien, 4 4 In Apoc. concio. 47. fol. 146. ende der onser rechtvaerdighe straffinghen. Ghyluyden verblijt u in d’ellendighe vervolghinghen vanden onsen, ghy inwoonders der aerden, liefhebbers vande aerde, ende aertsche dingen begheerende, verstoort u aldermeest in die vrye predicatien des waerheyts die ghyluyden spinvyant zijt, 5 5 Gheref. segghen den CAthol. te zijn vyanden der waerhz. want ghyluyden staet nae ’t vercrijghen van Rijckdommen ende wellusten: of om die vercreghene te behouden, is u wensche. Nu vreesdy dat u sulcx door die predicatie vermindert of benomen sal worden, dit maeckt dat ghyluyden gheen ding meerder en begeert dan verlost te worden van dese roepers, ende dat die terstont ghedoot mochten zijn, want daer door soudet ghyluyden u self voor’taen veylich wanen, ende in u weelden baden, door die selve oorsaecke ende Raet wert in Herodis maeltijt begheert, niet het Coninckrijck of veele gouts, maer ’t hooft van Joannes Baptista. 6 6 Gheref. clagen over die bloetgierichz der Cat. Lastername der Ministren. Alsoo hadden nu oock die Paeussen veel liever die hoofden van eenighe Ministeren, dan eenighe duysenden guldens, die Ministers worden genaempt pestilentien, verstoorders, vijftichstemmighe Stentores ende lasteraers teghen Gode, teghen zijnen Heylighen, ende teghen allen menschen, 7 7 Bulling. in Apo. concio. 70. fo. 239. des niet teghenstaende moetmen die openbaringhen Godes, inde welcke wort ghehandelt vande eere Godes ende der sielen salicheyt, met d’alder aendachtichste stemmen predicken, hoe seere oock die werelt sulckx verbiet ende vervolcht, hier moghen sy op letten, die daer meynen met placcaten met vuyr ende met swaert te moghen beletten, datmen met luyder stemmen soude predicken teghen den Antechrist, 8 8 Gheen verbodt noch straf der Catholijcken en hoeft die predicatien moghen belettē. die zotten werden bedroghen, daer is nu wel ses hondert Jaer en meer ghestreden, maer niemant hoe wreedelijck hy oock verwoede, en heeft dese predicatien moghen versmooren.

Consistorium Catholicorum.

Indien schelden, schamper spreken, ende bitter lasteren vast ende claer bewys mochte verstrecken, soo soude ick moeten bekennen dat Meyster Henricus Bullingher zijn voortstel vast ende claer hadde bewesen.


Maer dat is niet. Want niet het schamperlijc maer het waerachtelijck spreken wel bewijst. Maer wat behoeft hier af meer disputerens? Ghyluyden Gereformeerde, ende wy Catholijcken zijn (so ick zie) ontwijffelijck daer inne eens gesint: dat men alle die ghene die elck in onse Religie zijn gebooren ende opgevoedt, behoort te houden, ende te straffen voor verstoorders vande uyterlijcke Kercken-vrede, voor scheurmakers, ende voor luyden die willens ende wetens met een voorghenomen opset zondighen, so wanneer zy spreken teghen de voorseyde Religie, ende arbeyden om die te vernielen. 1 1 Ghereform. zijn daer in eens metten Cathol. dat de zienlijcke kercke soude verdwijnen, soo de Overheyt die niet en beschermde met sijnen swaerde. Oft nu schoon also is, dat ghy uwe, ende wy onse kercke ende leere elck voor waerachtigh, ende daer teghen elck anders voor valsch oordeelen, so moet nochtans daer en tusschen elck van ons over wederzijden zijn conscientie daer inne quijten: dat elck benaerstighe inden zijnen, dat sulcke verstoorders van de uyterlijcke kercken-vrede aen den lijve ghestraft worden, tot ontsich van anderen, ende tot ruste vande kercke. Ende is my dat noch van herten lief, dat ten laetsten die noodt ende experientie, u luyden, so wel als ons, heeft gheleert, dat sonder bescherm vande Overheydt teghen sulcke verstoorders, wederspreeckers, ende scheur-makers der kercken, die uyterlijcke ende zienlijcke kercke Godes soude moeten verdwijnen ende ruineren.

Gamaliel.

Of ghyluyden, mijne Eerwaerdighe Heeren, over wederzijden al gheheel vry zijt van mis verstandt in desen uwen handel, en soude ick niet derren seghen. Ick meyne int niet willen ghedoghen, datmen u met bescheydenheydt ontdeckt, vertoont, ende aenwijst, uwe doolinghen, daer af ick oock u beyde niet gheheel vrij en soude derren segghen te zijn. Welck u niet willen hooren zijne oorsaecken heeft elck uwer best bekent. Ick wensche dat het niet en moet zijn angst voor verlies van eere nut, ende lust. Doch soo ghy beyde in sulck niet willen lijden van ’t berispen onrecht moghte hebben, so acht ick de Ghereformeerde daer inne meer onrechts te hebben dan de Catholijcken. Want dese houdt (hoewel dat is Gode bekent, ende vooral ghehoort) dat haer kercke nerghens inne en mach doolen, ’t welck soo’t waerachtigh waere, en hebben de Catholijcken gheen redene om na yemandts berispinghe te luysteren, tot haere verbeteringhe, ghemerckt men niet rechtelijck noch vruchtbaerlijck en mach berispen den onberispelijcken, dat is, die niet en doolt, noch en mach doolen. Maer anders ist met u Geref. ghy Ghereformeerde wederspreeckt sterckelijck het segghen der Cathol. dat de kercke niet en mach doolen, alsoo ghy selve houdt dat die waere kercke mach doolen, so in onse eerste Sessio breed is ghebleecken. Daer uyt dan noodtlijck schijnt te volghen, dat u luyder kercke, of zy schoon die waerachtighe ware, oock mach doolen. Mach zy doolen, so heeft zy doolende oock berispinghe van noode. Is dit sulcx, so schijnet hoogh te verwonderen dat ghyluyden so naerstelijck aen de Overheyt bearbeydt, om te doen verbieden het berispen van uwe leere, want ghy daer door u kercke, so zy oock in eenighe doolinghe viel, den middel beneemt ende de deure toesluyt, van haere verbeteringhe. Lichtelijcker sal u yemandt bestaen u doolinghe aen te wijsen, alst vryelijck

mach geschieden, dan alsmen sodanighe berispers soude achten voor verstoorders van uwe uyterlijcke kercken-vrede, ende men die selve door den Magistraet met ghelt-boeten, met vanghenisse, of aen den lyve doet straffen. Ist dan oock dat ghy hier inne een ander, verholen meyninghe hebt, te weten, dat ghy verstaende die menschen so van aert te wesen, dat zy meest gheneghen zijn omme te doen datmen henluyden verbiedt: so datmen hen schijnt te ghebieden ’t ghene men verbiedt: Ende ghyluyden midtsdien door sulck verbodt van u Leere of Kercke te berispen, des te meerder ende scherper berispinghen soudet verhopen van de doolinghen, daer inne uwe kercke soude moghen vallen, dan door vrye toe-laetinghe van’t berispen: so doedy wel looflijck, maer ’t en heeft gheen goede schijne: sonderlinghe in u luyden die u niet ontsien en hebt een kercke van soodanighen hooghen authoriteyt ende aenzien, soo vrijmoedelijck, so spottelijck ende so bitterlijc, niet alleen te berispen, maer te lasteren, niet alleen te straffen, maer te veroordeelen, ja te vervloecken, ende te verdoemen voor een Anti-Christische Kercke. Want elck can licht verstaen qualijck te voeghen, dat ghyluyden noch eerst op-comende, ende nergens nae in so grooten ontsich zittende, niet en soude willen ghedoghen, datmen u in uwe doolinghen doe ‘tghene ghyluyden soodanighen Kercke doet ende hebt gedaen, want in allen gevalle moetmen nemen een van tween, te weten, dat uwe kercke is een valsche of een ware kercke. Ist een valsche, soo dooldy groflijck daerinne, dat ghy gheen ware berispinghe willende lijden, een valsche kercke met ghewelt voorstaet. Ist dan noch schoon een ware kercke, so mach zy doolen (nae u luyder eyghen leere) ende mitsdien te recht berispens waerdigh zijn. Maer laet ons noch al schoon nemen dat zy hier op der Aerden zy (‘t welck ghyluyden niet moghelijck gelovende selfs strenghelijck wederspreeckt) een suyvere Bruyt Christi, sonder alle vlecke of rimpele van doolinghen: so is sulcke uwe Kercke hier op Aerden al een victorieuse, of zy is noch een strijdende Kercke. Houdy dat u kercke noch teghen haeren vyanden te velde legghende hier al zy een victorieuse kercke: daer na ’t voleynden vanden strijdt die victorie al is bevochten, ende dat zy in sodanighen ruste hier uyterlijck zy, datmer de swaerden tot sichelen smedet, ende dat het schaep metten wolf weydet: so dooldy groflijck in alle uw boecken, plat het teghendeel doorgaens innehoudende, ende u selve bedrieghende, droomt ghy dan hier een valsche vrede. Is dit alles niet so? ende is u kercke dan noch een strijdende kercke, so moet ghy immers vyanden hebben, daer teghen die kercke selve (niet d‘Overheyt voor een weeldighe, rustende, ende traghe Kercke) sal strijden ende vechten. Anders bedrieghdy oock u selve jammerlijck, dat ghy mits onder uwe vyanden omcinghelt legghende, u self in sorghlijcke ruste poogt te stellen. Dit soudy aldus doende bestaen, want dan soudy de Magistraet u Voetster-Heeren (so ghy’t meynt) beschermers ende voorstanders maken: om metten staelen swaerde te vernielen uwe onzienlijcke vyanden, te weten, de loghen, valscheyt, ende ketterye, ist anders dat ghy die waere kercke zijt. Waer toe souden u dan doch meer nut of noodigh zijn, de wapenen die daer sijn een mogentheyt Godts, tot verstooringhe der vesten, aenslaghen, ende aller hooghten, die sich verheffen


tegen de kennisse Gods, om daer mede gevangē te nemen alle vernuft onder de gehoorsaemheyt Christi? zijn u des Magistraets vleeschelijkcke wapenen ghenoechsaem in desen geestelijcke krijgh, waer toe (segghe ick noch) behoefdy dan die Bybele, het gheschreven woordt, jae het levende woordt Godes, dat een tweesnydigh swaerdt is, meer om die vyanden Godes boven vermaent, te weten alle vernuft, rc. te vernielen? Soude dit oock niet wel moghen bereyden den wegh tot een valsche vrede, tot een roeckeloose onachtsaemheydt, tot een verlatinghe van’t studeren, ende tot een Epicureesche, gemackelijcke, ende weeldighe lust: omme also rustende opte beschermenisse van des Magistraten stalen swaerde ’t hooft niet meer te breken met studeren, met disputeren, ende met schrijven teghen de vyanden van de waerheydt? Dunckt u Luyden, dat ghy sulckx doende, oock oprechte Ridderen Christi, in Christi kercke oft veldt-legher gheacht zijt, ick swijghe wesen soudet moghen? Soudy so die Schapen u sorghe bevolen zijnde, niet anderen bevelen, ende niet veel eerder valsche huyrlinghen dan ware herders moeten wesen? Ende soudy dat padt inne tredende oock erghens anders ten laetsten moghen comen, dan int oude verderf, daer over ghyluyden so veel hebt gheklaeght, ende noch zijt klaghende? niet vander Magistraets Politie, maer vander Propheten handen sal Godt eysschen de zielen die ghevallen zijn int swaert by den Propheet voorzien, 1 1 Ezech. 3. 17. 18. 33. 6. 8. ende by hem den volcke niet voorzeydt zijnde. Het is een strijdt des gheloofs, 2 2 1. Tim. 6. 12. ende een goedt ghevecht, waer inne die hoopluyden zijn, 3 3 1. Tim. 1. 18. 2. Tim. 4. 7. niet Raetsheeren noch Burghemeesteren, oock Vorsten noch Heeren, maer Predicanten ende Leeraeren, die hare Commissie hebben, niet van Keyser of Coning, maer van Gode ende Christo. 4 4 2. Cor. 6. 4. 7. 2. Tim. 2. 3. Van de welcke zyluyden, oock nae het wettelijck strijden die vrolijcke ende eerlijcke Crooninghe verwachten. 5 5 2. Tim. 2. 5.

Iezonias.

Veele, jae seer veele is aen dese, als oock aen veele vande ghehandelde saken geleghen. Ende weynich gheschil is gheen altoos, en bemercke ick hier inne te wesen tusschen den Roomschen Catholijcken ende Ghereformeerden, soo veele die sake selve aengaet, gemerckt so wel de Gereformeerden als de Catholijcken gheen berispinghe altoos van heur Leere ende Kercke en willen lijden: maer zy beyde allen den ghenen die sulcks doen, houden voor verstoorders van de uyterlijcke kercken-vrede: Ende benaerstighen aen den Burgherlijcken Magistraeten, datmense daer voor met gelt-boeten, met ghevanghenisse, ja oock aen den lijve soude straffen. Maer daer inne zijn zy’t alleenlijck oneens, dat elck van hen beyden haer kercke ende leere hout voor die waerachtighe, ende der anderen alle voor de valsche ende kettersche leere ende kercken. Daerom elck vande beyde partyen houdt dat haer Kercke alleen, ende niet der anderen, als die ware zijnde, allen den ghenen diese berispen ende verstooren als scheurmakers ende verstoorders vande uyterlijkcke kercken-vrede, wettelijck aen den lijve ende anders mach doen straffen. Voor soodanighe houden die Catholijcken, Lutherum, Zwinglium, Carlstadium, Calvinum, Bezam, ende allen anderen. Dese houden weder alle haere wedersprekers voor sulcks, hoewel zy selve wel bekennen dat

sy berispers zijn, ja verstoorders vande Roomsche leere ende kercken-vrede, maer dit als van een valsche leere ende vrede. Dat die Romanisten henluyden t’onrecht vervolghen, om dat zy met Helia, met d’Apostelen, ja met Christo de waerheydt segghende, die schandtlijcke doolinghen der Romanisten voor den volcke ontdecken. Daer over sich die Ghereformeerden, als van ghewelt ende berovinghe van vryheyt, hoogh beclaghen. Alle dit segghen de Catholijcken oock te gheschieden by den Ghereformeerden, uyt welcker eyghen Schriften (so die Catholijcken sulcx seggen) opentlijcken blijckt, beschuldighende den Ghereformeerden, dat zy nu gecomen zijnde tot macht, selve anderen aen doen, ‘tghene zy so swaerlijck over gheklaeght hebben. Maer met gheen deser twee en komt over een Gamaliel, want die acht dat zy beyde qualijck beraden zijn, daer inne, dat zy niemants berispinghe willen lijden: maer den ghenen die ‘t doen als verstoorders van de uyterlijcke kercken-vrede doen straffen, sonderlinghen die Ghereformeerden, ghemerckt die selve leeren, dat die waere kercke mach doolen, ‘t welck de Roomsche lochenen. Waer by wy dit nu voor dese tijdt willen laeten berusten. Mijn Heere de President Daniel t’huys ghecomen zijnde, sal alle ‘t selve moghen zien, ende daer inne oordeelen.

SESSIO. XIII.

Van de ghene die anders dan de
kercke leert, leeren: ende
of men die behoort
metter doodt te
straffen.

Persoonē: Jezonias. D. Consistorium Catholicorum. M. Theodorus Beza. M. Consistorium Reformatorum. M. Joannes Calvinus. Gamaliels.

Jezonias.

Datter vele verscheyden opinien worden verspreyt onder den volcke, weet elck van mijne E. Heeren vele te wel Godt betert. Niemāt van de selve en weet ooc niet, dat elck vande selve opinien haer Leeraeren heeft diese voorstaen int heymelijck, oock nu int openbaer. Weet nu oock elck, of eenighe van mijne E. Heeren, hoe men sulck quaedt vruchtbaerlijckste sal connen weeren, dat waer mijn wenschen, want dat wert hier nu door bevelen des Heeren Presidents geleyt in berade: te weten of die beste wijse om sulcx te beletten zy, datmen alle de andere Leeren met d’Overheydts swaerdt sal dooden dan niet.

D. Co[n]sistorium Catholicorum.
Stelt men nu sodanighe saken in twijffelijcken beraede? Of en weet men alreede niet wat hier teghen int Trentsche Concilio is beslooten? Gaet men so voort, men sal noch ten laetsten in twijffele beginnen te stellen: of men de moorders oock toe sal laeten het moorden der onnoosele menschen. Of achtmens minder schade dat die sterflijcke lichamen tijtlijck, dan


dat die onsterffelijcke zielen eeuwelijck vermoort worden? Begheert men hier af te weten mijn gevoelen, men lese het voorsz. Trentsche Concilium. Daer sal men vinden, dat doorgaens alle die anders leeren vervloeckt worden. 1 1 Sess. 5. Art. 5. Daer werden vervloeckt of gheanathemiseert alle die anders dan de H. Kercke leeren van de erf-zonde, van de rechtvaerdighmakinghe, 2 2 R. Kercke verdoemt al die anders leeren. vanden vryen wille, vande onderdanigheydt, vande seven Sacramenten, ende anders meer. Wie anders leert, dan dat uyt Godes genade door Christum, die schulde des Erf-zonds wert vergheven, ende die zonde gantschelijck wegh genomen, maer seydt datse alleen wert besnoeyt, ende niet toeghereeckent, die zy vervloeckt. 3 3 Ses. 6. can. 9. Wie anders leert, dan dat de mensche sich oock door de beweginghe zijns willens moet schicken tot de rechtvaerdighwordinghe: 4 4 Ses. 6. can. 5 Wie anders leert, dan dat nae Adams zonde der Menschen vrye wille niet en is verlooren: 5 5 ses. 6. can. 18. dan dat de gherechtvaerdighde Mensche die geboden Godes wel mach onderhouden: 6 6 Ses. 7. can. 1 Dan datter min noch meer zijn dan seven Sacramenten: Dan dat int H. Sacrament des Outaers, waerachtelijck, wesentlijc, 7 7 ses. 13. can. 1. ende selfstendelijck is het lichaem ende bloedt ghesaementlijck met de ziele ende Godtheydt Jesu Christi, ende mitsdien de gheheele Christus. 8 8 Ses. 21. ca. 1. Item, wie anders leert, dan dat elck gheloovigh Mensche niet nodigh is, beyde de ghestaltenisse des Sacraments des Outaers te ontvanghen, 9 9 ses. 22. ca. 1. oock wie anders leert, dan dat Godt in der Missen werdt opgheoffert een waerachtighe ende eyghentlijcke Offerhande met seer veele andere. Alle de ghene die anders leeren dan also, die werden opentlijck vande H. Kercke vervloeckt als ketteren. Nu weetmen wel dat alle Christen niet anders en zijn dan Voetsterheeren ende beschermers der kercken: so dat henluyder eyghentlijcke ampt is, de eere Godes boven al te soecken, al souden oock daer over Landen ende luyden bederven. Soo zijn immers alle Princen ende Overheyden schuldigh de kercke te beschermen, haer ruste te benaerstighen, ende Gods eere te voorderen, ghesamentlijck met haerder onderzaeten zielen heyl. Naedien dan oock die H. Kercke niet en mach doolen, ende ‘tghene zy inde voorschrevene ende alle andere stucken in den voorschreven Concilio nu al heeft beslooten, als de ware leere, streckende tot eere van Gode, ende tot saligheyt vande menschen: wat machmen hier doch anders uyt sluyten, dan dat alle burgherlijcke Overheyt schuldigh zijn, die voorsz. onse leere voor te staen ende te beschermen? hoe sullen zy dat doen moghen, als zy allen den ghenen die anders leeren, als ketters van de H. Kercke nu al vervloeckt of verdoemt zijnde, sulcks niet teghen en staen, dat zy met het wech-nemen der ketteren, oock wech-nemen het anders leeren dan die H. Kercke leert? Of maken wy die wetten, van dat niemant anders en moet leeren, vergheefs? Of draeght de Magistraet het swaerdt vergheefs? dat en meyne ick niet. So ick mede niet en meyne dat Domine Beza, selve hier tegenwoordigh zijnde sulcx sal teghen-spreken, nae dat ick zijne ende der zijnen Schriften hebbe gelesen. Gemerckt die oock houden voor ketters alle die anders dan zy leeren.

M. T. Beza.
Noemter my een vermooghdy’t, 10 10 T. 331. die van avijse is gheweest, datmen alle ketters sal doo-

den: Of die sich selfs sulcks heeft behaeght, dat hyse al hieldt voor ketters, die van andere opinie waren dan hy. Mooghdyer my oock niet een noemen, zydy dan niet een rechte Duyvel, dat ghy alsoo teghen u conscientie comt calumnieren Luyden die gantsch onnoosel zijn?

D. Consistorium Cathol.

Hoe onnoosel ghyluyden zijt, sal de laetste dagh thoonen. Toornigh schelden en is gheen waerachtigh bewijsen. Ick hebbe oock noch niet u aengheseydt dat ghy allen ketteren ghedoodt wilt hebben. Doch weetmen wel hoe ghy wilt hebben ghehandelt metten ghenen die in uwen oordeele ketters zijn: te weten, datmense metter doodt sal straffen. Dit weet elck sekerlijck die maer eens heeft ghelesen u Boeck te dien eynde geschreven, ende namentlijck neven meer anderen T. fol. 150. 156. 170. 839. [lees: 389] 390. 391. 417. rc. Maer dat ghy D. Beza oock selve de man zijt (wat ist noodt andere af-wesende te noemen?) die alle de ghene hout voor ketters (ende mitsdien oock doodens waerdigh T. 391. rc.) 11 11 T. 26. 28. die hartneckelijck anders leerden, dan ghyluyden leert, ende mooghdy niet ontkennen, sonder met een oock uwe boecken te ontkennen.

M. T. Beza.
Of dat also waer, wat mooghdy daer uyt besluyten?

Doctor Consistorium Catholicorum.

Dat is soo. Mijn besluyt suldy hooren, laet my noch eerst hooren, ghelievet u, of ghy uwe, met uwe Meesters Calvini leere, oock houdt voor die eenighe gesonde ende waere leere dan niet?

M. T. Beza.
Twijffelt de Doctor daer aen? Of waent hy dat wy teghen onse conscientien ’t ghene wy valsch houden, voor waerheyt leeren?

D.C. Cathol.
Dat quade ghevoelen is by veele vanden onsen van u luyden. Doch dat daer ghelaten, naedien ghy uwe ende uwes Meesters leere hout voor oprecht: so houdy immers oock, dat alle die anders leeren, dan ghyluyden, valschelijck leeren: Ende volghens dien, dat alle die sulcx blijven doende, nae dat zy twee of driemaelen van u of den uwen berispt zijn, ketters zijn, die men oock nae u leere self behoort te dooden?

M. T. Beza.
Waer leeren wy datmen alle ketters behoort te dooden?

D.C. Catholicorum.
Leerdy niet opentlijck uyt Moysen datmen nu ter tijdt oock in den Rijcke Christi, allen den ghenen moet dooden, die anderen aensoecken of solliciteren tot het dienen van vreemde Goden?

M. T. Beza.
Waeromme niet? 12 12 deut. 13. T. 340. Leert dat die H. Schrift niet self wel uytdruckelijck?


D. Consistorium Catholicorum.

Noemdy sulck solliciteren oft aenspreecken niet selve revoltement ofte af-val?

M. T. Beza.

Ja ick, ende dat met waerheydt.

D. C. Cathol.
Ghy schrijft mede, dat die ghene die de H. Schrift anders uytlegghen, 1 1 T. 365. den menschen afleyden van den waeren dienste Godes, ende heur aenporren om vreemde Goden te dienen.

M.T. Beza.
Dat zijn niet alleen mijne woorden, maer oock des Apostels selve, 2 2 T. 354. 1. Tim. 1. 3. die sulcks uyt-druckt met die woorden: van andere dinghen te leeren.

D. C. Catholicorum.

Daer by seghdy mede, dat volghens dese Wet (te weten Deu.13.) 3 3 T. 354. die Magistraet noch huydensdaechs in zijnen gebiede gelijcke crijm of doodtlijcke misdaedt moet straffen.

M.T. Beza.
Dat segghe ick doch, ende dat met Godes Woordt.

D.C. Cathol.
Hoe verstady datmen sulck crijm of doodtlijcke misdaedt, te weten alsmen anderen aensoeckt om vreemde Goden te dienen (’t welck ghy seght dat ander dingen leeren zy) sal straffen? Sal dat gheschieden met den staelen swaerde Moysy, namentlijc, des Magistraets politijck? Of metten swaerde vanden monde Christi, ende zijnre Jongheren, namentlijck mette waerheyt?

M.T. Beza.

Ick en maecke gheen swaerigheydt te affirmeren, 4 4 T. 355. dat die Princen niet en doen so zy behooren, ten zy dan dat zy voor ooghen nemen dese Wetten Gods, omme die na te volghen, of schoon niet en waere na die selve specie van de straffe, dat het ten minsten moet zijn na de mate vande straffinghe, dat is, te weten dat zy na den exempele Godes, 5 5 Beza leert datmē Apostaten secten makende sal dooden. teghen die Apostaten makende secten ende deylinghen, sullen ordonneren eenighe straffinghe des doodts, nae de leelijckheydt vande blasphemie ende crijmen. Want alle menschen tot allen tijden behooren de Majesteyt Godes soo groot te houden, dat so wie daer mede spot, de selve, als bespottende den autheur des levens, wel waerdigh is te sterven een geweldighe doodt. Siet dat segghe ick, dat derf ick wel stoutelijck roepen, als wesende ghegrondt op de waerheydt Godes, ende op het ghetuyghnisse van mijne conscientie.

D.C. Cathol. 6 6 Beza leeringhe brenght mede dat mē alle ketters anders dan hy en de sijne leerende lichamelijc behoort te dodē.
Wt dese uwe eyghen woorden Domine Beza blijckt nu opentlijck, dat ghy uwe leere alleen houdt voor de waere leere: Insgelijcx dat ghy alle de ghene die anders leeren dan ghyluyden, hout voor luyden die de Menschen aensoecken

om vreemde Goden te dienen: 7 7 Onderscheyt tusschē d’Overheyt Politijcke ende kerckelijck. Ac. 10. Oock mede dat u verstandt is, dat alle Princen schuldigh zijn sodanighen Apostaten of Afgoden-dienaren met doodts-straffe te straffen. So blijckt hier uyt noch al mede opentlijck u leere in te houden, dat men alle ketteren, als anders dan ghyluyden leert, leerende, nae den lichaeme behoort te dooden. Hebdy verstant of konst, wederspreeckt dit mijn besluyt.

M. Consist. Reformatorum. 8 8 Ghereform: leeren datmē alle verstoorders van de uyterlijcke kerckē-vrede behoort te vanghen, te dooden, of ghelt-boete af te nemen.
Dunckt den Heeren Doctor dat so vreemt? Het is immers des Magistraets ampt, den uyterlijcken mensche met uyterlijcke straffe, dat is de ghene die uyterlijcke kercken-vrede verstooren, met ghevanckenisse, aen den lijve of met ghelt-boeten, te straffen.

D.C. Cathol.
Neen, dat dunckt ons niet vreemt, want hier inne zydy’t met ons eens, ende volght in desen nae onse voet-stappen. 9 9 De Cathol. leeren mede dat mede. Want van ons hebdy’t, datmen alle ketteren, ten minsten die anderen heure ketterye voort leeren, secten maken, ende twiste zaeyen, behoort te dooden. Dat dit die meyninghe is vanden Heere Beza hebbe ick immers nu terstont uyt zijn eyghen woorden betoont. 10 10 Anders leerē is aensoeckē tot vreemde Goden. So is u allen wel condt onse meyninghe sulcks al over langhe gheweest te zijn, so ons doen oock ghenoegh heeft betoont. Wy hebben al over langhe ghehouden, dat het is aensoecken tot vreemde Goden: als yemant anders dan onse kercke leert, den Menschen leert, of de Schrift valslijc uytleyt. Met welcke laetste meyninghe oock over een stemmen die oude Leeraeren, ende onder meer andere oock Vincentius Lirinensis, segghende aldus: 11 11 H. 65. v. Vande innerlycke afgodendienste. Het oude Testament placht met een allegorische redene te noemen vreemde Goden de nieuwe leeringhen. Augustinus schrijft opte selve meyninghe also: Daer is noch een arger ende dieper beelden-dienst, daer mede men zijn fantasyen dient, 12 12 Nieuwe leeringhen zijn vreemde Goden. ende men alle datmen in den doolenden gemoede met hovaerdye ende verwaentheyt al denckende gheimagineert heeft, of verbeeldet onder den name van religie onderhout. Also schrijft oock Hieronimus, dat niet alleen de dinghen, die door des konstenaers handt worden, van de welcke geschreven is, dat de Beelden der Heydenen van Gout ende Zilver, wesende wercken van menschen handen, te recht Afgoden worden ghenoemt: maer oock die verkeerde leeringhen der ketteren, dewelcke alles wat zy mach veynsen, verandert in een Afgodt, ende doet voor Christum Antichristum aenbeden. Jae oock Vincentius voornementlijck die Text self: (Laet ons gaen volghen vreemde Goden die ghy niet en kent, op dat wy die dienen) handelende, seydt also: Wie zijn dese vreemde Goden anders dan vreemde doolingen, die ghy niet en kende? dat is, nieuwe ende onghehoorde doolinghen, ende op dat wy die dienen: dat is, dat wy die ghelooven ende navolghen. So zietmen u luyden Ghereformeerden met ons Catholijcken daer in gantschelijcken eens te zijn, dat wy beyde houden, dat anders dan die kercke leert, te leeren, Afgoderye is: Insghelijckx mede, dat sulcke Afgoderye metter doot moet ghestraft worden vande Overheyt. Mach dan oock yemant, oock ghy Gereformeerde selve ons luyden daer in onrecht gheven, dat wy aen de Princen hebben benaersticht, datmen de ketters soude dooden? ja oock u luyden selve, als Sacramentarij


ende by nae d’alder-arghste ketteren in onsen oordele? want ghyluyden niet en mooght lochenen, dat ghy anders leert dan die H. kercke leert, ende dat niet in een stuck, maer in veelen. Daerom ghyluyden oock den volcke afleydet, niet tot een, maer tot vele vreemde Goden, opinien ende doolinghen. Ende gheve u luyden te bedencken, of wy niet schuldigh en souden zijn oock te dooden u luyden selve: Indien ghy hier niet en waert ghecomen op gheleyde, of, somen teghen u wilde te wercke stellen ons Decreet, datmen de ketters gheen geloove en behoort te houden.

M.C. Reform.

Soudet ghy Heer Doctor u des bedancken, of wy u inden onsen sulck Decreet teghen u luyden oock bestonden te practiseren? ons beloften te breecken? meyneedichlijck te sweeren? Zeghel noch brief te achten, maer onsen eedt nae onsen nut teghen u te veranderen? Al u voortstel mishaeght my. So soudet oock mishagen (waer hy hier) 1 1 S. b.d. fol. 17. den Godt-gheleerden Cypriano. Dat ziet men (behalven in meer andere plaetsen) oock in zijne voor-reden, op het Concilium ghehouden tot Carthago, daer hy schrijft aldus: Nu wert voorder geeyscht, dat wy van dese saecke, elck ront uyt segghen onse ghesintheyt: sonder te veroordeelen, oft van ’t recht der ghemeynschappen te verstooten, die van een ander ghesintheyt is, want onser niemant is, die sich selfs opwerpt tot een Bisschop der Bisschoppen: of die door een tyrannigh ontsich zijnen mede-gesellen noot-dringht om hem te ghehoorsamen. Een Christelijcke t’samenspreeckinghe waer noodigh. 2 2 S. b. d. 19. Machmen sulcks niet verkrijghen, datmen alsdan, volgende de voetstappen onser Heyliger voor-Vaderen, als namentlijck Luther, Zwingel, Oecolompadi, Capitons, Bucers, Melanchtons, Martyrs, Bullingers, 3 3 Heylighe voor-vaderē der Gheref. ende Calvijns den welcken dese wijse ende maniere van doen heeft ghedocht inde billicheyt ghegrondeert te wesen) over beyden zijden vreedsame ende ghemodereerde raetslaghen ghebruycke. Ende dat goede ende verstandighe Luyden middelertijt willen toezien: of wy d’een den anderen niet soo langhe souden konnen dulden ende verdraeghen, tot dat ons de Heere de ooghen sal open ghedaen hebben.

Doctor Consistorium Catholicorum.

Soo goetlijck schrijfdy aen den Confessionisten in Duytschlant, daer zy die macht hebben, ende in meyninghe waeren den uwen van daer te verdrijven.

M. Iohan. Calv.

‘t Ghene ons Broeder Consistorium Reformatorum daer heeft ghesprocken, is oock mijn gevoelen gheweest: ende gheensins ’t ghene D. Consistorium Catholicorum 4 4 Instit. viij. 168. daer voort heeft ghestelt. Wie maer teghen henluyden dorste kicken, die was een ketter gheoordeelt, 5 5 Calvijn claeght dat de R. Cath. gheen berispen en wildē lijden. ghemerckt men van besluyt der kercken niet en mach appelleren. Men moet oock niet twijfelen of haerluyder Interpretatie oock waerachtigh zy. Maer wat vervolghe ick doch sodanighe onschamelheyt? die selve maer aengewesen te hebben, is verwonnen te hebben.

M.C. Reform.

Soude niemant anders moghen leeren, sonder daeromme te wesen een ketter, een afgodendienaer, ende strafwaerdigh metter doot: wie merckt niet dat wy sulcks oock souden moeten wesen, niet alleen by den Ro. Catholijcken, maer oock mede by den Lutherschen selve? 6 6 S. b. d. 65. Want wy en houden niet dat die Confessie van Ausburgh zy dat Evangelium selve, noch dat Luther de man is, na wiens gheliefte ende voorgheschreven regule ons gheloove moet ondersocht ende beproeft worden.

M.T. Beza.
Maer soudet oock niet wesen een Godlosigheyt, 7 7 T. 289. sodanighe onghemeten vryheyt, 8 8 Beza houdt voor een onghemeten vryheyt, als men toe laet dat elck gheloof ende leere dat hem goet dunckt. De Ro. Catholijcken mede. dat een yeghelijck toe ghelaeten soude zijn te gelooven ende te leeren alle dat hem lust, ende dat hem goet dunckt?

D.C. Cathol.
Ja’t voorwaer Domine Beza. Daer mede stemdy noch metten onsen gantschelijck over een, hoewel wy daer inne oneens zijn, by wien die waere kercke is, teghen welcks ghevoelen ende leeren, niemant gheoorloft en is te ghelooven of te leeren. Want so ghy seght dat de waere leere ende kercke by u is, so segghen wy die by ons te wesen.

D.C. Reform.

Ghelijck wy’t daer inne oneens zijn met u luyden, alsoo zijn wy’t daer inne oneens met den Confessionisten of Luterschen. 9 9 S. b. d. 89. Seecker soo zy niet gantschelijck van haeren verstande zijn berooft, soo sien zy wel dat dit is het voornemen onser alghemeyne vyanden (onder den welcken de sommige zijn seer machtigh. Ende die tot op dese tijdt de ghemeynte vervolght hebben,) alsse de saecken nu so verde sullen gebracht hebben, door toe-doen van de Lutherschen, dat niemant int Keyserrijck en sal moghen plaetse hebben dan de Papisten, ende de ghene die dat Bergische Boeck sullen hebben onderschreven: datse alsdan hem betrouwende ende verlaetende op het aenzien, ende die ghewapende macht des rijcks, alle die andere sullen poghen uyt het Rijcke te bannen, die met den Lutherschen niet van eender ghesintheyt en zijn. Maer hoe veele datter van dien zijn die der Lutherschen leeringhe niet en konnen aenhanghen, niet alleen onder de ghene die Zwinglij leere niet en versmaeden, maer oock onder de ghene die de Confessie van Augsburgh onderschreven hebben, 10 10 Gheref. willen van den Confessionistē niet verjaeght zijn. wat noot is het sulcks te verhaelen? So’t dan so verre quame dat de Vorsten, de welcke der Lutersche Leeraeren raedt volghende, tot so onghelucksalige raetslaghen gheneyght zijn, alle die voorsz. met ghewapender handt soude soecken te verdrijven: Wie en ziet niet met wat een schendelijcke ende grousame inlantsche oorloghe dat gheheel Duytschlant, henlieder Vaderlandt, soude afghebrandt worden? Soude men Jacobum Andream alsdan niet voor eenen anderen Parijs houden, nademael hy zijn eyghen moeder lichaem met soo wreede een fackel ontsteecken ende over gheheel Duytschlandt sulck een vyer ende verderffenisse ghebrocht soude hebben? Ende of het nu so verginghe, dat die vyanden des Evangelij, door henlieder toe-doen, sonder


bloedtstortinghe die victorie vercreghen, waer henen ghedencken sy dat sodaniger snode menschen aenslaghen hem dan voorder souden moghen verstrecken? wie sal haer onsinnich voornemen connen stillen? in sonderheydt als sy mercken, dat het veel lichter om doen is, ons verdeylt ende verstroyt te overvallen, dan of gheheel Duytschlandt alle haer machten te samen spannende, woude sodanich een ongheval afkeeren.

Gamaliel.
Och of Godt gave, dat elck conde mercken by hem selve hoe quetselijck het is anderen te doen lyden, datmen selve ongaerne van een ander soude lijden: wat gheldet elck soude goedtlijcker een ander neven hem lyden: ende niemandt oorsake wesen van verdriet ende lijden: sonderlingen in dit stuck vande Religie. Wert die Catholijck in zijn leere berispt, hy wilt van niemanden lyden, ende brenght sulcke berispers in noodt ende lijden. Die Confessionist wil oock niemandt van ander ghesintheydt neven henluyden noch derselver berispinghe lyden. Hier over beklaecht sich oock soo ick hier opentlijck hoore, die Ghereformeerde, ende die en wil oock wederomme oock niemandts berispen lijden. Mach alle sulckx oock anders veroorsaken (somer in wil volherden) dan een nieuwen brandt van burgercrijch ende Babilonissche verwerringhe ende een onderlinghe Madianitische moorderije? Die Catholijcken daer sy den Magistraet te wille hebben verbiedende den Confessionisten ende Ghereformeerden anders dan sy selve leerē te leeren, soude die selve tegen hen luyden int harnasch brenghen. Is dit niet al (noch by onsen tijden) in duytschlandt in Vranckrijck Jae oock in dese Nederlanden selve ghebleecken? soudet meynen wy, oock anders te wercke gaen metten twee anderen: souden niet die Confessionisten het aenders leeren dan haren leere verbiedende, den Ghereformeerden teghen henluyden inde wapenen brenghen? dit seydt Consistorium der Ghereformeerden hier terstont selve. Mynen dese dan ooc dat syluyden den Confessionisten ende Catholijcken alhier het anders leeren dan hare leere verbiedende ende met d’Overheydts macht te beletten bestaende, oock eyntlijck yet anders vande Confessionisten ende Catholijcken hebben te verwachten dan oproer ende Rebellije? Voorwaer sy sullen sich, meynen sy sulckx, ten laetsten bedroghen vinden, niet min dan die Catholijcken sich nu bedrogen vinden. Het volck heeft met grooter begeerlijckheydt nade vryheydt der conscientien verlanget: ende meest elck heeft die met het bloedt (ick zwijghe t’verderf in have) van zijn, Vader, Broeder, Moeder, Suster Neve of Vrint dierbaerlijck becostiget. Ist dan oock al gheheel sonder sorghe dat sy luyden tonvreden sullen zijn dat hen die lieve vryheydt wert benomen? of ist gheen dwangh inde conscientie dat yemandt siende dolinge in sluypen inde leere vande kercke daer toe met quetse zijnre conscientien swijgē, of met levens percicule [lees: pericule]spreken soude moeten? Maer laet ons dit anders leeren nu in geschille zijnde, wat naerder met zijnen ommestanden ondersoecken. Wie anders leert dan die kercke doet daer teghen hy anders leert, 1 1 Oorsake van anders leerē die waent of weet dat die kercke zorchlijcken dooldt. Also dringt hem zijn wet der naturen, dat hy sulckx anderen moet aengheven tot voorthoedinghe vant eeuwich verderf haerder sielen. Immers wt

ghelijcke oorsake ende meyninghe en mach hy niet laten met schriften of anders oock den Magistraten selve daer voor te waerschouwē. wat verbeurdt hy sulckx doende doch meer, dan of yemandt niet anders wetende dan dat die vyanden laghen leyden om een stadt te verrasschen, den Burgheren ende Magistraten sulckx aen gave? of en weten wy niet datmen oock doort zwygen wel hinder mach krijghen? Heeft het zwijghen uyt vrese van straffe der Overheydt die Stede Amiclam) 2 2 Het swijghen is bywylen lantverderflijck wt het berispen van de leere mach gheen schade comen. soo t’spreeckwoort met brenght) niet verdorven? maer wat schade of verderf mach doch comen vant berispen der leere? want dat berispen sal moeten gheschieden met logen, of met waerheyt. Ist met loghen, wat swaricheydt salt vallen mette waerheydt, die by de kercke is, die looghen te beschamen, ende so naecktelijck haer valscheyt te ontdecken: dat sy voorts meer niemandt, dan die self bedrogen wil zijn, en sal mogen bedrieghen? men hout immers die almachtige waerheydt stercker dan die ydele ende nietighe loghen. Is dat dan oock niet een crachiigher [lees: crachtigher], stichtelijcker, ende veyligher wijse om sulck valsch anders leeren te beletten, dan door den macht der Magistraten? Maer of yemandt den Magistraet verdorende in desen, hem vroet maeckte, dat sy sulckx moste doen: soo staen hier dan noch al te bedenckē, 3 3 Of die Magistraet het anders leren oock mach beletten. of de Magistraet oock vermoghen sal sulckx anders leeren te beletten, int heymelijck ick en denke niet dat wy hier inde Nederlanden licht hebben te verwachten een mogender ende yvriger Landtsheere tot dese sakē, dan die Keyser Caerle hier, ende die Coninghen Franciscus ende Henricus in Vranckrijcke zijn gheweest. Die alle hebben met haer wterste machte ende liste elck inden zijnē (niet sonder onmenschelijcke wreetheydt ende bloetstortinghe) bestaen te beletten het anders leeren, dan die Roomsche kercke leert. Hebben zijt vermoghen te beletten? men weet dat het anders leeren daer door niet en heeft op ghehouden? hebben sy dan met vuyr swaert strop ende sack sulck anders leeren yet wat vermindert? dat feylt oock so veele dat het daer door maer des te meer is gheschiet, ende sulcke brantlesschinghe niet en is ghebleken te zijn gheweest, dan olye int vuyr. Hebben dan dese al veel-moghender, ende gheensins minder yvrige Princen, dan wy mogen verwachten, ten tijden als dit anders leeren eerst beghan door Luther Zwinghel ende eenighe andere, doch noch cleyn in getale zijnde, ende noch noyt eenen vrijen ende toeghelaten oorlof tot sulckx, ghesmaeckt hebbende, int minste dit anders leeren niet mogen beletten: wie mach vermoeden (swijghe ghelooven) dat sulckx byden volcke nu int ontallijcke menichten zijnde ende die vryheyt vant anders leeren met een openbare toelatinge al ghesmaeckt hebbende, belet soude connen worden door Princen van veele minder vermoghen ende ontsich wesende?
Maer laet ons nu nemen oft mogelijck ware, het anders Leeren, int openbaer te beletten, sonder de knodse opt straet te brenghen: wie salt henluyden moghen beletten te doen int heymelijck? Teghen het openbaerlijck anders leeren canmen openbaren raet gebruycken, het sy dan met boecken te doen drucken, met prediken, met vermanen by elck ende met andere middelen, dienende tot waerschouwinge des volcx voor die verleydelijcke loghen maer als dit anders leeren gheschiedt int heymelick ende ter smoor wie sal daer tegen eenigen remedie con-


nen bruyken? Hoe salmen moghen weten door wie ende watter qualijck wert gheleert? Wat raet kanmen plegen tegen onbekenden siecten? gene altoos. So verde sy geseyt vant eene deel by my verhaelt, te weten: wanneer t’gene daer anders dan de kercke hout wert gheleert, logen sy. Maer oft gheviele dat het waerachtich ware datter anders wert gheleerdt ende die loghen of dolinghe byde kercke ware, 1 1 Als die kercke qualijck leert, ist anders te leere nootlijck ende heylsaem. wat salt dan zijn met dit verbodt van anders te leeren? zijnt niet mede al menschen die soo wel inder Ghereformeerden als inde Roomsche kercke den volcke leeren? moghen dese menschen niet dolen? die Roomsche Catholijcken over haer zyde segghen dat sy niet en mogen dolen: maer daer tegen seydt d’Apostel Ja. Die moet ghelooft worden boven de Roomsche Catholijcken seggen. 2 2 Jac. 3. 1. Immers d’experientie selve heeft sulckx oock te recht wel betoont inde Jootsche kercke, dat ontwijfelijck die ware kercke Godes ghehouden wert te zijn gheweest, als sy Christum doode ende so moordelijcken doolde, ende dit na de belijdenisse selve, soo wel vande Catholijcken, als vande Ghereformeerden. Dese menschen dan die dolen moghen, ende dickmaels dolen, erghens groflijck in dolende, souden dan hare dolinghen openbaerlijck inde kercke leeren. Wilmen nu dit anders leeren dan die kercke leert weren, soo souden alle oprechte ende Godgeleerde mannen sulckx swijghende moeten aensien: niet anders dan die verdoolde kercke en leert, moeten leeren: ende die verdoolde leeraers der kercken van haer dolingen niet moeten berispen. Lieve seght doch: salmen dan in sulcke onberispte dolingen niet moeten verstijven opwasschen, ende volherden? want soo daer yemant teghen sprake, dat is anders leerde, men soude hem bannen of vanghen of aenden lijve straffen, als een verstoorder vande wterlijcke kercken-vrede, soude dat recht zijn? salmen sulcken getrouwen kontschapper ende brandtroeper met lijfstraffe loonen? Neen sal yemant seggen, men sal hem eerst ende al vooren een of meer malen het swijghen ghebieden, ende hem eerst daer nae, ghehoorsaemt hy dan niet, als een verstoorder vande wterlijcke kercken-vrede aenden lijve straffen. Ja voorwaer? so soudemen navolgen Jezabel. Die heeft soo ghedaen, als oock mede alle vervolghers ende moorders vande ware Propheten Godes. 3 3 2. Reg. 18. 18. sy selve verstoorden die kercke (soo Elias te recht den verstoorder Achab antwoorde) ende mosten die trouwe Herders der kercke van sulcke verstoorders als verstoorders ghelastert ende ghedoodt worden. Maer hoe sal een getrou Godt-vreesende ende begaeft mensche mette middelen om sulcke schadelijcke dolinghen te ontdecken, siende die Leeraren dolen ende den volcke loghens predicken met goeder conscientien daer toe moghen swijghen? sal hy teghen d’overheyt die hem sulck tijrannisch verbodt doet, metten Apostelen niet moeten antwoorden: oordeelt ghy selve, oft voor Godt recht is, 4 4 Act. 4. 18. u meer te hooren dan God, wy en connen sulck recht, nut, Ja nootlijck berispen niet laten, ende u daer inne dienstlijck te zijn oock uwes ondanckx. Laet ons sodanich een stellen voor u Gereformeerden selve, die oock noch selve niet en zijt sonder dolinghen, ende nu mede bestaet het anders leeren te verbieden, wat sal hy u mogen op sulck verbot antwoorden? hy sal ten eerste met groote redene moghen seggen alsoo: hebt ghyluyden wanende of wetende dat die Paus mette zijne doolden, daer toe oock ghe

swegen? sy verboden u het anders leren opten halse, hebdijt oock gelaten? Neen. maer hebtse voor tyrannen ghescholden, om die straffinge van sulck Neronisch verbodt. wildy nu sulckx selve anderen doen? anderen segghe ick die, of ghy schoon segghen wilt dat uwe leere suyver is, t’selve even so weynich konnen ghelooven, als ghyluyden voormaels die Catholijcken oock sulckx segghende hebt connen ghelooven? Dat ende diergelijcken meer soudemen mogen segghen oock tegen den Catholijcken, die oock int beginne vervolchde waren ende gheen vervolgers, twelck hen luyden nu schijnt vergeten te zijn. maer over d’ander zijde ist noch te heel versch om anderen sulckx te doen. Daeromme ende om veele meer andere saken in desen te aenmercken staende, laet ick my onder verbeteringhe, bedencken, dat dit verbodt, van niet anders te moeten leeren dan eenighe kercken, die magistraeten op haer zyde hebbende leren, is een openbare Tyrannije tegen den vromen, een schadelijcke verstijvinge in dolinghe vande kercke selve, eē ydele ende de vergeefsche moyten niet moghende sulck anders leeren beletten een sorghelijcke voncke vanden inwendighen brant van oproer ende moort, ende die eenighe poorte (somen die opent) daer door die Vyant inden landen komen ende ons met een veel lastigher juck dan wy noch noyt ghedraghen hebben, beladen ende tot d’alder ellendichste slaven maken sal moghen, dat Godt wende Amen.

Jezonias.

In dese sake, als oock in al d’andere, zijn die opinien malcanderen teghen. Ghemerckt die Catholijcken segghen datmen het anders leeren gheensins en behoort te lyden, sulck haer segghen bewijsende wten decreten van hare Concilien, oock uyt het Ampt der Christen Princen, die sy noemen te zijn voedtsterheeren ende beschermers vande kercke, Waer teghen die Ghereformeerde voormaels seere spraken ende sich der halven over den Catholijcken hooch beclachden, als sy noch teghenwoordelijck sich der halven beklaghen over den Confessionisten in duytschlant, Maer nu daer sy die macht hebben becomen, t’selve van anderen niet en willen lyden. Dit beyde mishaecht Gamaliel, segghende als niemant vanden anderen het anders leeren en wil lyden, dat sy malcanders vyantlijck aenvechtinge ende onderlingh verderf met malcanderen noch sullen eyntlijck moeten lyden. Dat oock het niet moghen anders leeren dwangh is inde conscientie, daer onder t’volck, als die hertelijck vyant zijnde gheensins weder en sal willen comen. Oock dat het anders leeren geensins en mach belet worden te gheschieden int heymelijck, twelc vele schadelijcker is ende ongeneselijcker dan int openbaer. Leeren sy recht die anders leeren, so en hoortmen die waerheyt niet te wederstaen, leeren sy dan onrecht, die looghen is licht met waerheyt te wederstaen. Alle twelcke die Heere President tot zijne comste uyt t’ghene die secretaris daer van heeft aenghetekent licht sal connen verstaen, vlijtelijck aenmercken ende onpartijdelijck tegen malcanderen overweghen, om dan na t’behooren by zijn E. in desen ghedaen te worden.


SESSIO. XIIII.

Of men tegen den ghenen die anders leeren, sal disputeren dan niet.

Persoonē: Jezonias. D.Consistorium Catholicorum. D. Consisto. Reformatorum. M. T. Beza. Gamaliel.

Jezonias.

Men vint huydens daechs veele verscheyden opinien: waer van elck die zijne poocht metter Heylighe Schrift te bewijsen oprecht te zijn: doch sonderlinghen die ghene, die noch niet ghecomen en zijn tot machte. Maer dese te weten die tot macht zijn ghecomen achtende hare saken nu al ghenoech te zijn bewesen, en willen die niet meer stellen int pericule van disputeren ende van yemants oordelen. Der halven segghen sy dat het al langh ghenoech is ghedisputeert, ende datmen gheen disputeren meer en behoort toe te laten. Daer over beclagen sich weder die anderen, seggende. Datmen so doende oordeelt vander saken, partien onghehoort zijnde. Daeromme hier nu wert voor ghestelt de vraghe, ofmen yegelijck anders leerende dan die kercke leerdt tot het disputeren behoordt toe te laten, dan niet.

D. Consistorium Catholicorum.

Daermen treet in disputatie schijntmen self te twijfelen of zijn Religie oock recht is. Dat en is by ons niet. Wy weten sekerder dan seker, dat onse Religie goet is. Daeromme en moetmen oock niet ghedoghen, dat dese, of andere seggen dat haer Religie goet sy, 1 1 C. 155. nochte oock niet dat sy die by den onsen gelijcken, oock mede niet dat sy luyden, teghen d’onse disputeren. Want in onse gheloove ende Religie en is gheen ja ende neen het fundament alder disputatien. Daer en is niet dan ja, dat ja is, ende neen, dat neen is. Die vander nieuwer Religien zijn van oude tijden veroordeelt voor ketters, 2 2 C. 237. v. mette welcke men niet en moet disputeren. Wanneer sal ten laetsten het bewijsen (vande leere) 3 3 H. 48. eens een eynde nemen: alsmen wil dat elck ghemeen man wederomme twijfele sal moghen stellen ‘tghene, waer af het Concilium al eenmael heeft gheoordeelt? 4 4 H. 48. Verso. Want het en is niet nieus, dat die ketters niet en rusten of en vernoeghen mette decreten der wettighe concilien: ende dat sy vande saken die eenmael daer inne wel zijn besloten, wederomme willen disputeren. Dat en doen niet alleen in dese onse tyden die Luteranen maer al in ouden tijden hebben sulcks oock ghedaen ander ketteren ende sonderlinghen die Arrianen. Maer wat verteldt van henluydeu [lees: n] die Historie Ecclesiastick? als de ghene, mette welcke men hadde ghehandelt int Nicenissche Synodo begeerden, datmen met henluyden van nieus weder soude disputeren: soo is daer (seyt hy) besloten vande Godtsaligen, dat die decreten vant Nicenische Synodo hen behoorden te vernoegen: ende datmen voortaen in dat selve niet en moste yet wat curieuselijck in twiste stellen. Hoordt nu oock wat van dese sake seydt die groote Athanasius. Niemandt seyt hy en sal ontkennen dat het vergheefs sy nu wederomme in twijfele te stellen, t’ghene nu van soo veele ende van

sodanige Bischoppen aenghenomen, besloten, ende claerlijck innegestelt is: op dat niet so alle t’selve nu wederomme geexamineert ende geoordeelt wert van nieus, wederomme oock namaels van nieus, ende dan oock noch wederomme t’selve geexamineert en werde, ende alsoo die curieusheydt sonder eynde voortvare. Van dese selve meyninghe was oock zijn tijdt ghenoot Hylarius segghende: Te speuren nae dinghen, die nu al zijn geopenbaert: te herdoen die dinghen die nu al volmaeckt zijn: ende te twijfelen aen ’t ghene nu al is besloten: wat is dat doch anders dan niet te dancken vande ontfanghen gaven: ende dan die quade lusten des doodtlijcken begeerlijckheydts, uyt te strecken aen de spijse des verboden booms. Ende op dat ghy niet en denckt dat alleen den Pausen van sulcken ghevoelen waren, soo hoort oock wat meyninge hier af hadden die Keyseren van die tijden. Daer is voorhanden het Edickt des Keysers Valentiniani oock van zijn Collega Martiano, waer inne hy wilt, dat die decreten vant Calcedonenser Synodo van yegelijck onderhouden souden werden, al waer hy ghebruyckt dese woorden. Dat daerom die ongodlijcke twisticheydt ophoude. Want het een ware Godtloose ende kerckschender is, die nade sententie van soo veele Priesteren, noch yet behout in zijn opinie, om noch gehandelt te worden. Want het is een d’alderwterste zotheydt int midden vande clare dach, noch te soecken na ’t licht der versieringen. Gemerckt alle die, na dat die waerheydt is ghevonden, noch voorder speurt, den looghen soeckt: want hy doet het oordeel des alderheylichsten Synodi Injurie aen, so wie ‘tgene, dat eens geoordeelt ende wel geschickt is, bestaet te omwroeten, ende opentlijck af te disputeren. Daer op verbiedt hy voorts met ghedreychde straffe, het voorder disputeren van sulckx. Laet ons nu nemen datter weder verrijse u Servet, of Campanus, ende dat hy stroeye onder die ghemeente dat onse leere niet en sy ghelijckformich mette Heylige Schrifture: salmen derhalven nu wederomme een nieu concilium moeten houden? wat sal dan het eynde zijn van twijfelen? wat salder in onse geloove vast ende seker zijn? door alle twelcke ick besluyte, datmen metten ghenen die anders leeren, dan die Heylighe kercke, gheenssins meer en behoort te treden in disputatie om saken den [lees: des] gheloofs.

M. Consistorium Refor.

Die saken en moghen niet voor seecker aenghenomen worden, die daer bestaen op het bewijs uyt twijffelijcke, jae gantsch onseeckere getuyghen, ende die daer strecken tot een valsch eynde. Sodanigh is alle het segghen van Domino Consistorio Catholicorum. Dat berust alleen opte ghetuyghnissen, niet van de H. Schriftuere, die in allen waerachtigh is, maer van eenighe Vaderen, dat Menschen waeren, ende onseeckere ghetuyghen zijn: Ende op’t ghetuygh vande Kerckelijcke Historien, die meest onwaerachtigh zijn, soo nu in de voorgaende Sessien van elck deser int langhe ende breedt is bewesen. Het ander bewijs is genomen uyt een valsch eynde: te weten, een valsche rust of vrede in de kercke daer men ophout van disputeren. Leyt die waerheyt int legher Christi hier ter werelt niet stadelijck teghen de loghen te velde? Mach men hier ter werelt vrede of rust hopen tusschē de waerheyt


ende loghen? Of wilmen hier ter werelt een victorieuse Kercke in een valsche vrede droomen? Is dit onrecht? Moet hier de kercke altijt strijden, so moet zy oock altijt met Gods woort teghen menschen leere, en met de waerheyt teghen de loghen strijden. Dit is disputeren. Wil men dat doen ophouden, men sal de kercke weder brenghen in een valsche ende verdoemelijcke vrede, om welcke te verstooren Christus het swaert zijns woorts zendet. Wat seeckerheyt, geloofwaerdigheyt, ende vastigheyt dan dit voorsz. zijn segghen inne heeft, connen mijne E. Heeren licht mercken. Daeromme ick sulcks niet en mach houden voor een goet gevoelen.

M. T. Beza.

Soude dat een goet gevoelen zijn? Mogen dan die Concilien ende Vaderen niet doolen? Soude niemant yet daer teghen moeten spreken ongestraft? Waer anders souden wy dan doch weder gheraecken dan int oude? 1 1 T. 201. Sprack voortijts yemant yet teghen de blasphemien des Roomschen Antichrists, hy was terstont gevanghen. 2 2 T. 202. Viel hy af, men dede hem die genade, dat hy werde verbrant, niet levendigh, maer doot. Maer blijft hy volherdigh als een goet Martelaer Godes, dese gesellen, niet wetende wat antwoorden teghen het woort Godes, beginnen te roepen: dat is al over langhe beslooten, ende brenghen voort haer moeder die faculteyt van Sorbonne, ende en willen voorts niet meer disputeren, dan met injurien, met vyer ende met mutsaerden.

D. C. Cathol.
Wie van sulcks onder u allen vry is, die werpe den eersten steen op ons.

M. T. Beza.
Dat zijn wy, ende moghen daeromme u luyden sulcks te recht voor arghelistighe bloetmannen, voor des waerheyts vyanden, ende voor geweldighe tyrannen beklaghen ende beschuldighen.

D. C. Catholicorum.

Souder Domine dan wel mogen zijn noch eenigh ander Theodore de Beza, die geschreven heeft vande authoriteyt des Magistraets, int straffen der ketteren, ende een boeck vande Theologische Brieven?

M. T. Beza.

Sulcke boecken hebbe ick gheschreven, die wil ick verantwoorden, als mijne woorden. Wat hebdy daer uyt te segghen?

D. Consistorium Catholicorum.

Daer uyt wil ick segghen, ende can daer uyt oock vast ende clear bewijsen, dat ghy selve doet teghen anderen, ’t ghene ghy hier bestaet in ons te berispen: Ende dat mits dien gheensins u Domine Beza en betaemt desen steen op ons te werpen. Want ghy daer in kijvende teghen den ghenen die u (soo ghy oock nu noch ons om ’t selve doet) van’t ketter-dooden berispen, (daer inne ghy nochtans te recht onse voetstappen na volght,) onder meer anderen seght also: 3 3 T. 198. Nu door dese redenen, die ghelijck

over een stemmen metten decrete des Concilij van Carthagen, 4 4 Beza wilt gheen disputeren meer teghen zijn leere lijden. daer hy (Augustinus) oock self mede zat, blijcket wel, dat ghy nu voorneemt een saecke, die al over langhe is verdoemt gheweest by’t oordeel vande kercke houdende die suyvere leere. Ick meyne immers Domine Beza, dat ghy daer mede niet anders en wilt segghen, dan dat ghy dat Concilium voor u hebt, dat u saecke met dat Concilium al bevestight is, ende dat derhalven nu niet meer noodigh en is, om daer af te disputeren. Dat dit u meyninghe daer is, en mooghdy immers gheensins ontkennen. Immers hoe mooghdy ontkennen dese uwe eyghen claere ende naeckte woorden in uwen vijfden Brief, die zijn dese: 5 5 Epistol. 5. Fol. 48. Want beroerende die openbaere disputatien, al hoewel de ghetrouwe Pastoren ghehouden zijn de waerheyt Godes, so opentlijck als int bysonder te beschermen, nochtans, indien so dickmael als eenigh hartneckighe van dese of die saecke twijffelt, die gheheele kercke sal moeten versamen, ende openbare disputatie aenstellen, wat sal die kercke (seght doch) anders wesen dan een kijf-winckel? daer ziedy nu immers in u eyghen woorden, dat ghy’t selve doet teghen uwen wederspreeckers, dat wy doen teghen den onsen. Doedy dan oock oprechtelijck daer aen, dat ghy uwe eyghen ghebreecken (zijn’t anders ghebreecken) in ons dus scheldet ende lastert? dat ghy om te kennen u eyghen feylen, blinder dan een Molle, ende inden onsen scherpsichtigher dan een Argus zijt? Ende dat ghy u eyghen tuyntgen vol onkruyt hebbende, dat versuymt, ende het onse bestaet te wieden?

Gamaliel.

Dat en zijn de beste Hopluyden niet, die midden onder haere vyanden legghende, sich self in ruste willen stellen: dat zijn oock de beste Herders niet, die midden onder de Wolven met haere Schapen ligghende, sich selven een veyligheydt aennemen: zijn’t dan oock al goede Leeraren die hier in de strijdende kercke teghen den ketteren te velde ligghende, den arbeyt ende moeyten van de disputatien vreesen? Soude die kercke daerom een kijf-winckel moeten zijn, dat die Leeraeren vanden ketteren aengevochten zijnde, stadelijck metten woorde Gods daer teghen strijden? Wil Dominus Beza ruste hebben met eenige ketter, hy doode met Godes woort, niet met des Beuls swaert die ketterye in hem, ende niet den ketter. Dat ghedaen zijnde, sal wel haest een ander opcomen, ende eenen nieuwen strijt aenheven. Soo oeffent Godt zijne Hopluyden met stadigher aenvechtinghen der ketteren: op dat zy niet vertraghen, in weelden baden, ende self in roeckeloose ketters veranderen en souden. Comt dan alsoo telcken weder eenighe ketterye opte bane, die moet also met waerheyt overwonnen te schande ghemaeckt, ende ghedoodet worden. Gheeft dan sulck ketter den Historien Ecclesiastijck of den Concilien volcomen gheloove: het sal licht vallen, indien blijckt sulcke ketterye by eenigh Concilium overwonnen, veroordeelt ende verworpen te zijn, hem die ketterye te doen verwerpen. Ist oock dat hy den Concilien, noch die kerckelijcke Historien gheen gheloove en geeft, maer alleenlijck die H. Schriftuere: wat vrucht sal by hem moghen doen het voorthalen van sulcke Concilien of kerckelijcke Historien? Meynt men hem dan te


stillen met het segghen alleenlijck, u ketterije is al inden Concilien verworpen, dus ist onnoodich met u te disputeren? gheensins, die ketterije, ende oock die moeyte sal soo doende inde Kercke blijven, Jae die onruste sal vermeeren, want die luyden sullen wel mercken, datmen hem onrecht doet. dat sal henluyden, zijn sy in dolinghe, daer inne doen verstijven, u leere doen veroordeelen, ende doort gheleden onrecht hem selve meer dan te vooren recht doen gheven. Ist oock soo dat die selve ketterije in eenich Concilium is verdoemt: dat sal zijn gheschiedt nae het getuygh der Goddelijcker Schrifturen noch voor-handen zijnde: of nae den opinien der vaderen int selve Concilio vergadert zijnde geweest, sonder alle Schrifture. Is dit laetste, wie mach met Redene ghedronghen worden, om sulck onschriftelijck oordeel aen te nemen voor goedt? Ist dan oock sulcks dat die selve ketterije in een Concilium door recht verstaen sproken der H. Schrift veroordeelt is gheweest: wat swaeriheydt salt den Leeraren deser tijden vallen, die selve ketterije van nieus oock mette H. Schrifture te verwinnen, te beschamen, ende te veroordeelen? dit soude gheloove hebben, die ketterijen vernielen, ende den ketteren behouden, maer t’ander gheensins. Of zijnder nu meer gheen God-vreesende mannen die in de H. Schrift gheoeffent, ende van Gode gheleert zijn? Ick hope wel Ja. Is dan nu yemandt noch sonder aenhangh op sich self wesende in dolinghe, ten zal voor soodanighe gheoeffende, ende Godt-gheleerde mannen niet swaer vallen hem zijnre dolinghen metter H. Schrift te overtuyghen: ’twelck gheschiedende veele onrusts moghelijc soude voorhoeden, veele vande Catholijken selve houden, indien sulcks int begin wel waer bestaen met Martijn Luther, dat dese groote brandt al int eerste ghebluscht ware gheweest, zijnder dan oock veele in een ghemeene dolinghe, soude die menichte niet waerdich zijn verhoordt, vernoecht of overtuyght te worden, ten minsten in sulcker wijsen, dat sy verstaen mochte datmen vriendelijck, oprechtelijck, ende Christelijck (niet twistelijck) met henluyder handelde? want of sy dan al schoon daer toe niet en konden ghebracht werden, dat sy u luyder leere verstonden recht, ende die hare onrecht te zijn? sy souden wel verstaen dat u handel met henluyden Christelijck, ende oprechtelijck waer: soo dat sy voor u luyden, ende ghy voor henluyden biddende, gheen twistighe partijen, maer medooghende vrienden malkanderen verstrecken, ende alle twisticheden minderen souden moghen. Maer wat vrucht mach doch verhoopt worden uyt het weygheren vant disputeren? verstijvinghe in een quade opinie, vermeeringhe van bittere twisticheyden, ende jammerlijck verlies vande verdoolde schapen, soo hare opinie verdoemelijck is, sullen sy niet moeten verstijven in haere opinie, als sy sien dat men weygert met hen te disputeren uyter H. Schrifturen? sullen zijt niet voor gewelt moeten houden, als in plaetsen vande Ministers des Magistraets Placcaten tegen hen disputeren? sullen sy siende datmen alsoo met ghewelt teghen hen handelt niet omsien nae middelen om met ghewelt sulck gewelt te wederstaen? sullen sy segghe ick noch, oock nae konnen volghen herders, die sy sien dat henluyden niet willen locken met Gods woort, maer dwingē met des beudels swaert?

hier voordert dan meer vriendelijck aenlocken, dan gheweldich dwinghen, die meester heeft ghelockt, niet ghedwonghen: Die siende veele weder afwijcken, 1 1 Joan. 6. 66. 68. zijnen Jongheren oock vraechde of sy mede wilden gaen, dats wel verde van dwinghen, die en heeft ooc niet ghelaten den arghelistighen Pharizeen met disputeren te schanden te maecken. Hier in hebben hem zijnen Jongheren naeghevolcht, het disputeren, ende bewijsen teghen den wedersprekeren ghebruyckende. 2 2 Act, 18. 24. 2. Onder desen weetmen dat Apollo was machtich inder Schrifturen, soo dat hy den Joden krachtelijck verwan: openbaerlijck bewijsende dat Jesus is Christus. Wat oock d’Apostel Paulus seydt vande kracht zijns woordts, 3 3 1. Corin. 2. 4. ende predicatien is mijnen E. Heeren altesamen wel kont, 4 4 2. Cor. 1. 14. die niet en wilde zijn heer over zijne Jongheren (veel min over ander luyder) gheloove, die met yeghelijck uyter Schrifturen handelde, alle man minlijck aenlocte, niemanden haetelijck en dwangh, den menschen met listen vingh, 5 5 2 Cor. 12. 16 ende sich self eenen yeghelijcken gelijc maeckte, om dat hyse tot Christo soude winnen, meyntmen oock of dese nu hier ware, ende menschen saghe die met hem uyter H. Schrift wilden disputeren, dat hy sich self henluyden daer inne niet ghelijck maken, maer dien Christelijcken Camp weygheren of vlieden soude? dat hy segghen soude het is nu al ghedisputeert, ghy moet ons ghelooven? Soude dit niet doen wiens leere, ende sendinghe, nu al met wonderdaden was bevesticht, soomen uyt sijnen handel heeft moghen sien: hoe vele min voecht dit anderen, aen welcker leere ende sendinghe, men grootelijck heeft te twijfelen? denckt hier yemandt het was byden Apostelen een ander tijdt: Ick salt hem gaerne toestemmen, oock mede datter nu wel thien secten of kranckheden zijn teghen een doe ter tijdt. Daerom behoeftmen nu niet minder, 6 6 Tit. 1. 19. maer veel meerder soodanighe wijse Medecijn-meesteren der krancke sielen. Of soude nu in dese pestilentiale tijdt van alreleye sieckten der seckten een Bisschop niet behoeven te hebben die ghesonde leere, om daer mede (niet met placcaten) der zielen kranckheden te genesen? het ghetrouwe woort om die bedriechlijcke verleyders te beschamen? ende die almogende waerheyt, 7 7 1. Cor. 10. 4. om die weder-baffende te berispen? den onghehoorsaemen te betemmen? den loghen-sprekende verleyders te straffen? en alle hoogheydt sich verheffende teghen die kennisse Godes, te vernielen, ende alle vernuft onder die ghehoorsaemheyt Christi ghevangen te nemen? dit alles vermach die eeuwighe waerheyt nu ter tijt niet minder dan inder Apostelen tijden? Daeromme en isser gheen pericule altoos in desen Camp des disputerens uyt Godes woort te beduchten. Daer en mach niet quaedts, maer wel veele goedts uytkomen. Met dese wapenen voeren, alle waere Leeraren haren dienst uyte, dat woordt ghetrouwelijck ghehandelt zijnde, is alevendich, 8 8 a Heb. 4. 12. krachtich, ende doordringender, dan een twee-snedich swaert. Dit scherpe swaert stelt Godt inden bmondt zijnre hoopluyden, 9 9 b Esa. 49. 2. om zijn vyanden mede te slaen, zijn rijck te vermeeren, ende den cwederchrist met te vernielen, 10 10 c 2 Tes. 2. 8. dit en keert niet ydel weder totten Heere maer dvolbrengt ‘tgene dat de Heere wil. 11 11 d Esa. 55. 10. Met dese egeestelijcke (niet vleeschelijcke) 12 12 e 2. Cor. 10. 4 wapenen dan, moet dese geestelijcke strijt vanden geestelijcke Capiteynen int gheestelijcke Rijcke Christi teghen dese 13 13 f Ephe. 6. 2. fgees-


telijcke vyanden ghevoerdt worden, dit gheschiet int disputeren, ende handelen mette H. Schrift teghen den aenvechters vanden bergh Syon: daer toe, ende niet vergheefs, God oock den zijnen met dese onverwinnelijcke wapenen soo ghetrouwelijck altijdt versorget.

Jezonias.

Heere Godt, sullen dan ingheenen stucken die opinien hier over een komen? hier willen die Catholijcken het disputeren niet toelaten, om datmen sulcks doende nemmermeer aent disputerens eynde en soude gheraken, daer teghen seyden die ghereformeerden voormaels het disputeren noodich te zijn: overmits die ware Kercke hier te velde leydt teghen die valsche kercke, ende stadelijck met die waerheydt te strijden heeft teghen die loghen. Doch schijnen sy nu dese haere meeninghe te veranderen, ende in desen toe te stemmen den Catholijken: soo die segghen, ende wter ghereformeerden schriften bewijsen. Daer teghen strijdt nu het ghevoelen Gamaliels, die het weygheren van uyt Godes woort, teghen den vyanden der waerheydt te disputeren voor argerlijck, ende schadelijck aensiet. Segghende ende bewijsende die Godtlijcke schriften eygentlijck daer toe te dienen, van Gode toe ghegeven te zijn, ende vermoghen te hebben om aldaer weder-sprekers monden te stoppen, die logen te beschamen, ende die waerheydt te doen blijcken. Alle ‘twelcke is ghesteldt in gheschrifte byden Secretarien, dat wil ick mede by den anderen voorgaende Notulen leggen, ende den Heere President behanden, als hy ghekomen sal wesen om dan zijn oordeel te hooren, ende te volghen.

SESSIO. XV.

Vande schriften ende boecken te maken, uyt te geven, te doen drucken, te verkoopen, hebben ende lesen.

Persoonē: Gamaliel. D. Consistorium Catholicorum. D. placcaet. M. Joanes Calvinus. M. T. Beza. Dominus de Plessy. M. Remonstrantie van Leyden. Gamaliel.

Jezonias.

Mette laest ghehandelde saecken van disputeren, heeft groote ghemeenschappe het maecken, het drucken, het hebben, ende lesen der Boecken, Religions beroerende: Want alreleye gheesten niet alleen alreleye, maer ooc strijdighe saecken doen drucken: dese worden dan vanden eenen ghepresen, ende vanden anderen ghelachtert. Waer door dan oock die menschen komen in ghedeeltheyt, d’een tot zijn verergheringhe, d’ander tot zijne verbeteringhe. Alsoo is hier niet aen niet weynich gheleghen. Daeromme het ghelieven sal elck van mijnen E. Heeren hier tegenwoordich zijnde, zijn gevoelen te segghen: of het toelaten, dan het verbieden, van sulck boeck-maken, drucken, hebben, ende lesen behoorlijckste, ende nutste sy dan niet.

Doctor Consistorium Catholicorum.

Met moet bedwinghen die brootdroncken gheesten. 1 1 C. T. Sessio 4. Aprilis 8. 15. 46. Daerom ist besloten, dat niemant steunende op zijn eyghen wijsheyt, in saken des gheloofs, en der seden die stichtinge des Christelijcken leerings aengaende, die H. Schrifture nae zijnen sinne en buyghe, oft oock teghen den sinne, die daer af houdt, ende heeft ghehouden, die moeder der H. Kercken, welcx ampt is te oordeelen vande ware sinne, ende uytlegginghe der H. Schrifturen, dat ooc niemant soo stout en sy, die selve uyt te legghen teghen het eenmoedighe ghevoelen der vaderen: al waert ooc sulcx, datmen sulcke uytleggingen tot gheenen tijden in druck en wilde geven, die daer teghen doen, sullen voor sulcx vanden Ordinaris worden verclaert, ende metten straffingen die daer toe ghesteldt zijn ghestraft worden. Ende willende oock in desen den Druckers (soot behoort) mate stellen, die nu meynende henluydē alle dat hen lust geoorloft te zijn, sonder oorlof vande gheestelijcke Overheyt, die boecken der H. Schrifturen, daer op oock alreleye aenteeckeningen, ende uytleggingen, sonder allen onderscheyde, eň dat noch dicmael met een stomme) Ja versierde perse, Ja (dat nog erger is) sonder des schrijvers name, drucken, eň sodanige boecken oock elwaerts ghedruckt zijnde, veyl hebben: So is by ons besloten (ende innegeset, dat van nu voorts aen die H. Schrifture, sonderlinge dese oude ende gemeyne editie, opt alderbeste gedruckt werde, eň dat niemanden geoorloft sal zijn te drucken, noch te doē drucken, alreleye boeckē van goddelijcke sakē, sonder des Autoorts naeme, nochte die van nu voorts aē vercoopē oft ooc by sich houdē, ten sy dan sake dat sy eerst vande Ordinario gheexamineert eň geapprobeert zijn, op straffe vanden banne, ende gheltboete inden Canon vant laetste van Lateranenser Concilie daer op gestelt etc. Maer soo wie sulcke schriften gemeen maken, ende uytgeven, sonder eerst gheexamineert, ende geapprobeert te wesen, sullen inde selve straffe als die Druckers vallen. Ende diese sullen hebben, ofte lesen, sullen voor die Autoren ghehouden, worden ten sy dan dat sy die Autoren melden.

D. Placcaet Anni. 1540. Septem. 22.
Dat niemant van wat state, ende conditie hy sy, en sal mogen onder hem hebben, vercoopen, geven, dragen, noch lesen, predicken, Instrueeren, sustineren, ende defenderen, communiceren of disputeren, heymelijcken, of openbaerlijcken, vande leeringhen schrifturen, ende boecken, die ghemaeckt hebben, of souden moghen maken, Martijn Lather [lees Luther], Jan Wicklef, Jan Hus, Marsilius de Padua, Oecolampadius, Ulricus Zwinglius, Philippus Melanchton etc. Op de peyne: Indien yemant bevonden werde, gecontravenieert te hebben, eenighen vanden puncten, boven verclaert, geexcuteert te worden, te weten, die mans by den sweerde, eň die vrouwen by den putte, so verre syluyden, haer-luyder dwalinghen niet sustineren noch defenderen en willen, ende indien sy in hare dwalinghen, ofte heresien persisteren, so sullen sy gheexecuteert worden, by den vyere, ende in allen saecken, hen-luyden goeden verclaert, geconfisqueert t’onsen profijte etc. dat oock niemandt hem en vervoordere te printen of doen printen oft anderssins te


publiceren eenich boeck sprekende of mentie makende vande H. Schrifture, ofte eenichsins aengaende onsen H. gheloove, ende die constitutie vander kercke, ten sy dat die selve eerst sy gevisiteert by den Ordinaris vander plaetsen, ende van ons vercreghen brieven van octroye, ende permissie om die printene, op de selve pene als boven.

D.C. Cathol.

Ons en is niet verholen, Domine Calvine, dat in uwe eerste uytghegheven schriften, dese onse meyninghe vanden verbode der boecken, u grootelijck mishaechde: alsoo ghy u liet beduncken ‘tselve te wesen niet anders dan een muylbant der waerheyt, ghemerckt ghy selve oock wel verstont, dat byden onsen oock uwe schriften ende boecken, daer mede waren verboden te drucken, te hebben ende te lesen: ende dat mitsdien die verbreydinghe van uwe leere (die ghy de warachtighe ende suyvere meynt te wesen) grootelijcks behindert werde. Maer daer nae ghy selve wijser gheworden zijnde, door die alder sekerste Leer-meesterinne Experientia (wien maeckt sy niet wijs?) eň grondlijc verstaende, dit verbodt, nut, nootlijck eň goet te wesen, hebdy rondelijc betoont, dat ghy daer inne niet en waert hartneckich, verclarende ten laetsten, in Servets handel, u meyninghe metten onsen, in dit stuck eens te wesen?

M. Johan Calv.

Soudy my die plaetse wel konnen aenwijsen?

D. Consistorium Catholicorum.

Seer wel. Inde 12. Syde van uw boeck teghen Servets dolinghen, daer inne ghy ons naevolghende poocht te bewijsen, datmen ketters nae den lichame behoort te dooden, schrijfdy dese woorden: 1 1 S. C. 12. Metten cortsten alle die gene die daer behindert worden qualijck te schrijven meer uyt vreese die sy hebben vande straf, dan uyt schaemte ende eerbaerheydt, beklagen sich dat het is een alte gheweldighe tyrannije, 2 2 Calvijn houwet nz voor goet, dat yeghelijc schrijve t’gene hē ghelieft. datmen niet een yeghelijck en oorlove, om vryelijck te schrijven, al dat hem kompt in zijn fanthasij: Ende Servet, van wien wy handelen, was wel van dat ghetal, dat zijn uwe eyghen woorden, die houden wij voor oprecht, ende daerinne sydy met ons gantschelijck eens-ghesint, gave God dat het soo oock ware in allen stucken.

M.T. Beza. 3 3 Beza schelt Constantijn den Keyser voor slap om dat hy Arrium niet en doode.

Daerinne en doet mijn meester niet nieus altoos. Hy belijdt doorgaens die naeckte waerheydt sonder aensien wien die mede of teghen mach zijn. Oock volcht hy hier inne die Ouden. Want al hoe wel Constantinus soo slap was, dat hij Arrium niet en doode, soo heeft nochtans die Keyser wel verstaende, 4 4 T. 289. hoe veel quaets daer is geleghen int lesen vande kettersche boecken, 5 5 T. 413 verbodt gedaen op dootlijcke straffe, 6 6 Beza houdet voor onrecht dat Princen gedoghen, dat boeckē werden gemaectbyden genen die hy houdt voor ketters. teghen den ghenen die bevonden souden worden Arrij boecken verborghen te hebben, souden dan die Coninghen, Princen, ende Magistraten hoorende die blasphemien (der ketteren) noch lijden of ghedo-

ghen, dat die monstrose gheesten (die tegen het ketterdooden schrijven) noch daer toe souden komen, 7 7 T. 287. dat sy boecken makē? waeromme en soude ment niet mogen noemen een Godtloosicheydt te zijn, 8 8 Beza hout voor eē godloosicheyt dz eyghelijc vry soude zijn te gheloven en te leeren dat hem goetduckt. soodanighen onmatighen vrijheydt, dat een yeghelijck soude zijn gheoorlooft te ghelooven ende te leeren (dat voorneemlijck gheschiedt met boecken wt gheven) al ‘tghene dat hem ghelieft ende goet-dunckt?

M. Consist. Reformatorum.
Dat is recht dat verstaen wy oock alsoo, 9 9 Synodus Dordrec. ij. ar. iij.
ende dat ist, daer door wy in onsen tweeden Synodo oock besloten hebben ghehadt ‘tghene volcht: Tot uytroedinghe der valscher leeringhe, die dwalinge die doort lesen der ketterschen boecken seer toenemen, salmen ghebruycken dese middelen: Ten eersten sullen die dienaers vande predickstoel den volcke vermanen tot neerstige leesinge der Bybelscher schrifturen, eň vande onghesonde kettersche boecken afmanen, doch die namen der boecken spaerlijc noemen. Ten tweeden sullen die Boeck-vercoopers die reyne leere toegedaen, vande dienaren vermaent worden, datse sulcke boecken niet en drucken, noch en verkoopen. 10 10 Synodus der Gereformeerden wil dat die ministers inde huysbesoeckinge naerstelijck om sullen speuren oft daer schadelijcke boecken zijn. Act. 38. Ten derden sullen die dienaren inde huys-besoeckinghe der litmaten der ghemeynten, naerstelijck toesien, of in haren huysen eenighe schadelijcke boecken zijn, op datse hen vermanen moghen sulcke boecken wech te doene, in dit voornemen voortvarende hebben wy oock onsen iij. Synodo tot Middelburch ghesloten aldus. Niemandt en sal hem onderstaen eenich boeck ofte schrift van hem ofte eenen anderen ghemaeckt ofte overgeset handelende vande Religie te laten drucken ofte andersins uyt te gheven, dan het selve voor heen doorsien ende goet gekent zijnde vande dienaren des woorts zijns particulieren Synodi ofte professoren der Theologie onser belijdenissen.

D. Consistorium Cathol.
Dat ghyluyden uwe ende wy onse Religie elck voor waerachtigh ende wederomme elck anders voor valsch houden, is kennelijck, so ist mede dat elck niet Godtloos wesende, moet helpen weren alle wat tot hinder vande Religie, die hy oprecht weet off oock waent te wesen, mach strecken. Elc onser hout die boecken eň schriften van allen anderen tegen elck onser Religie strijdende, voor kettersch, voor valsch, ende voor een grooten hinder van onse Religie. Daeromme ist dan oock dat wy beyde elck int zijne soo vlijtelijck arbeyden om te beletten dat soodanige valsche ende kettersche boecken, niet gemaeckt, ghedruct, verspreyt, ende ghelesen wordē. 11 11 Over een comste der gere. metten CAtho. Eň hier inne zijn wijt nu beyde eens: Hoe wel ghyluyden gereformeerden selve, ons schandelijc daer over plechten te schelden ende lasteren, als door onsen toedoen Keysers Caroli, eň ooc des Conincx Phillipsen placcaten sulcx so ernstelijck verboden ende straften: eň is ons noch lief, dat ghyluyden ten laetsten begint te verstaen noodich te zijn, ‘tghene by ons al over langhe Jaren ist ghemerckt gheweest.

Gamaliel.

Die eendracht mishaecht my, als een hinder vande waerheydts verspreydinghe. soo mochten wel Herodes met Pylato vrienden worden, tot onderdruckinghe vande waerheydt, salmen dan om het misbruycks wille


oock goede dinghen verbieden: Ist niet een goedt dingh dat die dolende menschen van hare dolinghen berispt worden? Alle Ministers en zijn gheen Enghelen. Oock moghen sy, die huyden goedt zijn, morghen quaet worden, ende Herders moghen in wolven veranderen. Als dit ghevalt, so souden dese het zaet van verderflijcke poppen moghen stroyen inde kercke, omme naemaels eerment conde dencken tot eenen verwoestenden brandt op te stijgen, somen daer niet teghen en mochte seggen. Sullen dan alle vrome Christenen sulcks int heymelijck bespeurende ende verstaende tselve (soot voortgaet) te sullen strecken tot een grontlijcke vernielinghe vande kercke, uyt vreese van straf met quetse haerder conscientien daer toe moeten swijghen? niet daer teghen spreken? of (wilmens niet achten) daer teghen tot waerschouwinghe van elck in druck uytgeven moghen?

Dominus de Plessis.

Die meyninghe en mach my oock so weynich als Gamaliel behaghen. Alsser brandt in een stadt compt, ofte dat die vyandt die selve by nachte beclimt, ende een vande minste Borghers ofte een vreemdeling selve daer over alarm roept, die wijle die sentinellen slapen. Men vraecht hem niet uyt wat kracht of tijtel hy dat ghedaen heeft, ende veele min roepmen hem daer over te rechte. Maer wel men loopt te watere ende ter vesten, ende men begheert te wetene wat het is. Ende een yeghelijck weet dies danck den ghenen die de waerschouwinghe ghedaen heeft. Maer ter contrarien als wy een Antichrist inde Kercke zittende ontdecken, ende dat wy ons vermeten hem door een Concilium ofte in zijn teghenwoordigheyt selve te beschamen ende t’overtuyghen, in stede van ons te hooren ende onse redenen te wegen ende die Schrifture te ondersoecken, daer hy soo levende afgheschildert staet, soo vraechtmen ons van wat staete wy zijn, eň uyt wat kracht wy sulcx te kennen gevē. Ja men brengt ons schandelijcker ter doot dan of wy die stadt verraden hadden. Waert sake dat die Gouverneurs van Steden sulcks deden alsmen haer eenich advertissement aenbrenght, wat plaetse isser of sy soude haest in des vyants handen vallen? ende wat Prins isser of hy en soude sulcke Gouverneurs voor verraders houden, ende meynen dat sy mette vyandt verstant hadden? die questie en is niet van onse conditien ofte qualiteyten, maer vande qualiteyten ende vande leeringhe des Antichrists. Onse questie is vande schuldige plicht der gheenre die wy waerschouwen, ende van de salicheydt van ons allen ende van ons selven soo onse waerschouwinghe warachtigh is, de salicheydt der Kercken hanght daer aen. So sy valsch is, wy setten ons in dangiere. Daeromme is het van noode die ommestandicheden der waerschouwingen te examineren ende eň niet die hoedanicheyt der geenre die de selve doen. Den Raedt van Roomen gaf wel een slechte vrouwe ghehoor teghen die meeste vande Stadt inde conjuratie van Catilina. Als de Fransoysen by machte [lees: nachte] het Capitolium van Roomen poochden in te nemen, die de de sentinellen hielden, en seyden niet een woort, die honden waren stom, daer en waeren maer die gansen die riepen, ende nochtans een yeghelijck liep derwaerts ende sloech daer acht op, ende

sonder dat Gansen gheschrey die Stadt (die daer naer de heele wereldt t’onderghebracht heeft) hadde verloren gheweest. Derhalve al waert schoon dat wy die alderslechtste ende verworpenste vander kercken waren, soo is het weerdt datmen ons hoore, insonderheydt daer wy niet en begheren inde oore te spreken, ghelijck die achter-klappers ende loghenaers, maer voor het aenschijn der kercken ende inde oore vande ghene selve die wy beschuldighen, niet van onsent weghen, maer van Godes weghen selve.

M. Remonstrantie van Leyden.

Het verbodt vande boecken beroert die Religie, 1 1 A. iii. Verso. ende schijnt daeromme oock een Religions dwangh, die en dencke ick int cleyn noch int groot niet aen te nemen nochte tot enighe statuten of decreten daer her streckende te verstaen etc. 2 2 B. iiij. Verso. Ende luydet wel vreemt in mijnen ooren, dat die luyden soo verde komen, dat sy tot boecken te verbieden voortgaen, ende niet dan by gratie ende previlegie (als eertijts die ketter-meesters plachten) toelaten willen. Een saecke wesende, daer over men die Pauslijcke regeringhe alweghe billicx ghescholden heeft. Ende daer wy liberteyt gheroepen hebben, behoorden syluyden uyt die Historien, die sy ghenoech gelesen hebbē, wel geleert te zijn, dat die vrijheyt altijt voorneēlijc in dien bestaen heeft, dat yemandt zijn ghevoelen vry uyt mochte spreken. Ende het is het eenighe merck-teecken van Tijrannye gheweest, alsmen zijn ghedachten niet vry uytspreken moeste etc. Daeromme het wel Tyrrannisch is metten afgheweken Juliano goede boecken te verbieden om die waerheyt te dempen.

Gamaliel.

Dat d’overheyt Politijck scherpelijck verbiede op groote penen eenighe fameuse boecken, ende sonderlinghen boecken of andere Schriften die tot oproer strecken, die Politie te naegaen, ende d’overtreders vandien bekomen zijnde onverbiddelijcken straffe, achte ick billick, behoorlijck ende noodtsaeckelijck te wesen, oock voorderlijck tot onderhoudt vande ghemeyne ruste. Maer ofmen behoort te verbieden yemanden hy sy dan van wat state dat mach zijn, gheleert of ongheleerdt, predikant of burgher ‘tghene hy verstaet nut of noodich te zijn tot beteringhe der kercken bescheydelijcken aen te gheven, soude ick eer met de Heere van Plessy ende die laetste Remonstrantien daer teghen stemmem, dan met d’ander van mijnen Heeren. Want soo het ontdecken der ghebreken vande kercke voor den volcke tot waerschouwinghe (alsmen bevint dat die kercke sulcks niet en wil ghedooghen, veel min betere) in sich selve onrecht ende strafbaer ware: wie sal Lutherum, Zwinglium, Calvinum, ende soo veel ander mannen, Ja oock ongheleerden vele sulcks ghedaen hebbende (wantmen hier op tghene gheseydt wert ende niet opten segger moet sien, so Plessy wel seydt) moghen ontschuldigen van strafwaerdighe saecken bedreven, van oproer veroorsaeckt, ende van verstoringhe vande uyterlijcke kercken vrede gepleecht te hebbē? Is die berispinghe by henluyden met vele Schr ften [lees: Schriften] ende boecken in druc onder den volcke geschiet


onstrafbaer is vruchtbaer gheweest, die berispinghen die andere nu ter tijt of in toekomenden tijden doen, of noch sullen doen, sullen oock moghen onstrafbaerlijck ende vruchtbaerlijck gheschieden. Ten waer men dan ons wist te versekeren datter gheen ghebreken ofte wolven in dese onse kercke sullen comen. Maer is der Apostelen kercke daer niet veylich voor gheweest, wie sal onse kercken daer af konnen bewijsen veylich te zijn? Omme dan mijn ghevoelen te segghen van tghene, vanden oorbaer of schade in desen gheleghen voorneemlijck staet te aenmercken: soo moet het ghene die leere beroerende by yemande in druck werdt uytghegheven, waerachachtigh zijn of valsch. Ist waerachtich, soo en willen wy Immers niet wederstrijders der waerheydt bevonden worden: maer behooren die heylsame waerheydt te eeren ende danckelijck aen te nemen Godt gheve van wie die oock voort comt. Ist dan loghen datter gheschreven of ghedruckt wordt, soo ist noodich, dit bekenne ick, datmen die metten eersten op te beste wijse wederstae, maer wat sal nu die beste wijse zijn? die meest over een stemt metten woorde Godes ende die meeste vrucht uyt wert verhoopt. Metten woorde Godes stemmet over een dat die loghen gheslaghen worde mette waerheydt, soo dat Christus die self die waerheyt is den loghen of Antichrist metten swaerde zijns monts slae eň verniele. Dit zijn die wapenen daer mede het rijcke Christi beschermt wordt ende op rustet. Hier mede werdt die loghen vernieldt, te schanden, ende verdreven, maer dat en vermach des Overheyts swaert ende haer verbiedē noch te straffen gheensins. Immer ter contrarien sietmen dan meest het volck begheerlijck tot eenighen boecken te coopen ende te lesen, als die verboden worden. Dan denckt oock ‘tvolck dat die Leeraeren haer leere mistrouwen, geen waerheyt om die voor te staen en hebben, ende d’overheydts macht tyrannichlijck misbruycken. Dits olye int vyer ende vermeert die doolinghen die men pijnt te weeren. Daer af wy selve noch voor ooghen hebben d’exempelen vanden Placcaten Keysers Caroli ende des Conings Philipsen. Hebben die volbracht tghene sy toe ghemaeckt waren? hebben sy het lesen vande boecken teghen den Ro. Kercke, moghen beletten ghedruckt, vercocht, ende gelesen te worden vrijelijck neen, maer zijnder hondert veercocht ende ghelesen gheweest, daer anders nauwelijck een ghelesen soude hebben gheworden. Het voornemen van dit verbot is dan niet alleen onnut maer schadelijck. Ende sal nu doch boven al schadelijc vallen. Waerom dat? het volck was benaut metten doodtlijcken stricken vande voortgaende placcaten, verbiedende boecken te maecken te drucken, te vercoopen, hebben, lesen. Sy hieldens voor een openbare tyrannije inde hoogste saecke, namentlijck inde conscientie. Elck verlangde boven alle dinghen na die soete vryheydt, om alles te moghen lesen ende proeven ende tgoede te behouden. Die vryheyt is nu met bederf van Landen ende luyden, van goet bloet swaerlijck verworven. Wat meyntmen dat nu dit nieuwe verbodt vande lang-ghewenschte ende soo dierghecochte vrijheydt, in des volcks herten sal wercken? Wat anders dan een ontwijfelijck ghevoelen datmen deen tyrannije om d’ander verwisselt heeft, maer niet verjaecht? Het sal bitterheyt veroorsaec-

ken teghen den Ministren om lust teghen den Magistraet, ende breede partijschappe tusschen den Landt-saten. Is daer uyte oock ye t [lees: yet] goets te verwachten? voorwaer in mijnen ooghen gheensins. My heeft altijdt gedocht datmen met Placcaten der Magistraten ende der selver macht die loghen ende ketterije wel voor een wijle met ancxten onderdrucken, maer nemmermeer soo verjagen of uytroeden mach, of sy en berstet als een verborghen ende verdructe vlamme ten laetsten met ghewinne verderflijcker uyte dan te voren. Seker ist dat ghelijck der sielen cranckheyden met geen lijflijcke recepten, of plaesteren, alsoo en mach die ketterijen als een quale der zielen zijnde, met gheen lijflijcke dwangh, maer wel met waerheyts berispinghe ghenesen ende verdreven werden. Dus is sulcks der Leeraren werck metten woorde Godes, ende niet des Magistraets doen metten swaerde: want soot des Magistraets doen ware, en soudet d’Apostel den Bischoppen of wachters niet opgheleydt hebben, 1 1 Tit. 1. 9. so hy doet met dese woorden. Die daer omhelset het ghetrouwe woordt dat nae de leere is, op dat hy machtich sy oock te vermanen door die ghesonde leere, ende den ghenen die teghenstaen te overwinnen. 2 2 10. Want daer zijn vele ydelheydt sprekers hertneckich, ende oock verleyders sonderlinghen der geenre die daer zijn uyte besnijdenisse, 3 3 11. dese moetmen den mont toestoppen etc. Dit can men dan doen mette waerheydt het sy dan metten monde of met schriften. Maer met verbodt ende executie des Magistraets door Placcaten int verbieden der boecken, doetmense den mondt open, ende men maeckt dat sy sich te meer roemen segghende: Soo sy waerheyt over haer syde hadden, nemmermeer souden sy d’overheydts hulpe misbruycken tot wederstant onser leer, maer souden de selve mette waerheyt in boecken of anders onder d’ooghen treden, die loghen beschamen ende alsoo die waerheyt verbreden of meyntmen dat eenighe onverstandighe Schouten meer machts hebben om met executeren vande placcaten die loghen te verwinnen, dan die Goddelijcke ende almogende waerheyt selve?

Jezonias.
Nopende dit stuck vande vrijheydt ofte verbodt vant schrijven ende drucken van Boecken in Religions saecken, vinde ick noch al t’selve als doorgaens inde voorgaende andere saecken by ons nu ghehandelt zijnde. Want daer die Catholijcken by brenghen wat sy in desen hebben ghedecreteert, oock dat die Princen sulcks recht verstaende hebben ghedecreteert, ende dit alleen om te voor hoeden dat het volck door valsche Boecken niet en soude komen in een ander ghevoelen dan die Roomsche kercke is: sietmen hier al mede dat om die selve saecke, te weten op dat het volck doort lesen van andere boecken, dan die by den ghereformeerden ghemaeckt zijn of voor goet ghehouden, die selve ghereformeerden voor goedt houden het verbodt der boecken: soo dat syluyden, die selve voormaels sulcks voor tyrannie gescholden ende sich swaerlijck daer over beclaecht hebben, sulck verbodt nu voor noodich ende nut achten ende niet en schroomen den Ro. Catholijcken daer inne nae te volghen, daer sy ghereformeerden nu mede, als die Catholijcken voormaels, d’overheydt tot haren wille hebben.


Maer hier teghen is al mede anders ghesint onsen Gamaliel. Die verstaet billich te zijn nootlijck ende nut, dat de Overheydt politijck strenghelijck verbiede, ende onverbiddelijck straffe het maecken ende drucken, ook naemschendige ende oproerige Boecken of Schriften. Maer daer by houdt hy oock der kerckelijcke Overheydts, ende allen God-gheleerden Ampt te wesen, dat zy met waerheyt wederleggen, bevechten ende beschamen alle kettersche Boecken. Segghende, dat so doende die vryheyt in desen niemanden schadelijck, maer wel veelen nut mach wesen. Dit alles is nu aengheteeckent. Dit alles wil ick den Heere President behandighen, ende in dit alles sal zijn E. wel wijselijck ende bescheydelijck weten te besluyten ’t ghene best sal zijn.

SESSIO. XVI.

Van anderen onghehoort te veroordeelen.

Personē: Jezonias. D. Consist. Catholicorum. M. Consistorium Reformatorum. Dominus de Plessis. G amaliel.

Iezonias.

VOormaels hebben de Luthersche, Ghereformeerde, Broederen, ende meer andere sich swaerlijck beclaeght over die Catholijcken om dat die henluyden veroordeelden, sonder in hare wettighe verantwoordinghe verhoort te zijn gheweest: alsoo zyluyden die plaetse niet alleen van’t Concilio, maer oock die rechter van dien, hielden verdacht ende partijdigh. Daeromme zyluyden oock gheen van allen aldaer hebben derren nochte willen verschijnen. Nu hoort men wederom over d’ander zijde klaghten, by den R. Catholijcken, ende meer anderen over de Gereformeerde, als of die nu hem allen mede, sonder voorgaende wettighe verhooringhe, ende mede self partye ende Rechter zijnde, bestonden te veroordeelen. Omme hier af nu de waerheydt te ondersoecken, oock mede of sulck veroordeelen in soo groot-wichtighe saken, sonder eerst partye ten vollen voor een onpartijdigh Rechter te doen verhooren, oock behoort te gheschieden: dient dese teghenwoordighe bykomste van mijne E. Heeren. Die (so ick verhope) sich niet en sullen t’soecken maken, om elck heur meyninghe oock so rondelijck als bescheydelijck te verclaeren.

Doctor Consistorium Catholicorum.

Ick inden eersten gheensins. Die wel onbeveynsdelijck verclaere mijne meyninghe in desen over een te komen mette meyninghe van de Religie in Vranckrijcke. 1 1 C. 152. v. Wte name der welcker henluyder Orator quentijn totten Coning sprak also: Dit zijn, Sire, die redenen, waer door wy uwe Majesteyt ootmoedelijck bidden: dat ghy niet en wilt aenhooren die arghlistighe propoosten van dese vrye ende vluchtighe Libertijnen. Wy souden veel eygentlijcker moghen segghen Licentijnen, dat is, dient al gheoorloft is, overmits die onmatighe gheoorloftheydt die zy predicken in allen dinghen.

Die so wat hem lust, oorloven, bedecken, ende ontmuntende heur moetwilligheyt ende arghlistighe geoorloftheyt, metten valschen momaensichte vande Christelijcke vryheydt, teghen ’t ghene dat S. Peter verbiedt. Niet anders voor-hebbende (hoe seere zyluyden sich anders veynsen) dan een Anarchie, dat’s te segghen, om te wesen sonder Prince, ende sonder Coningh. Ende niet soeckende dan om te leven Acephales, dat’s gheseydt sonder hooft, of hoofdeloos. 2 2 C. 242. In de selve vergaederinghe tot 3 3 Cathol. versoecken datmen den Geref. niet soude verhooren. Poissy versochten oock de Doctoren van Sorbonne aen de Coninghinne, dat zy niet en soude hooren die vande nieuwe Religie. Maer so zy besloten hadde die te hooren, dat zy ten minsten niet en soude gedogen dat de Coning daer by ware: om ’t pericule datter moghte zijn, in dien hy in zijn jonckheydt besmet worde met die verkeerde leere, daer hy namaels qualijck afgewendet soude moghen worden. Want dese luyden waeren nu al over langhe veroordeelt van ketterye, daeromme zy oock niet en behoorden verhoort te wordene.

M.C. Reform.
Wat redene die R. Catholijcken hebben, om ons op te legghen, dat wy staen na een Anarchie, mercken zy licht die daer weten dat zyluyden self Keyseren ende Coninghen onder hare voeten vertreden hebbende, hen selve ghestelt hebben boven alle wetten, boven alle Monarchen, jae boven Christum selve, tot een eenigh hooft aller hoofden. Hier inne zijn wy onschuldigh, ende hier inne beschuldighen ons die, de welcke boven anderen self schuldigh daer aen zijn. Maer die en sullen ons sulcx niet oplegghen, die daer weten, of moghen lesen, in onse uytgegeven Schriften: dat wy oock selve vreesen, dat die moetwillige vryheyt van eenige anderen hedensdaeghs wel schijnt te banen den onwegh tot een sulcken seer verderflijcken licentie, moeder van so veele grooter lijden, als Anarchie (of een wesen sonder Regiment) argher dan Tyrannye vande Heydenen selfs gehouden wert. Belanghende nu Heer Doctor uwe ingevoerde exempelen, die en maken geen wetten: sonderlinge daermer beter vint, de H. Schrift conform zijnde. Sodanige soude icker met hopen connen by brenghen, maer wil my met een laten vernoeghen: ende dat oock van een Coninck in Vranckrijck selve, 4 4 [onleesbaar] al veel loflijcker wesende dan ’t ghene die Romanisten 5 5 Loflijck exēpel van niet onverhoort te veroordeelen. zijnen Nasaet toe aenporden tot Poissy. Dit exempel is van dese Conincx over groot-heere Coningh Lodewijck de twaelfde. Dese was door de Cardinalen ende Bisschoppen aengheporret, omme die Merindolaners ende Cabriensers (overblijfsel vande Albigenser Christenen, die voormaels om Christi wille langhe ende veele gequelt waren gheweest) als Tovenaers, bloetschenders ende ketters te vernielen. Dese luyden sulckx rieckende, schikten heure zent-boden aen den Coning, om heure onnoselheydt te verantwoorden. De Cardinael vermaende den Coning die zentboden geen gehoor te verleenen: seggende door’t geestelijcke recht verboden te zijn, metten ketteren sprake te houden. Daer op seyde die Coning: al waer’t soo dat ick tegen den Turck ofte Duyvel oorlogh soude voeren, nochtans soude ickse eerst willen hooren. Dat was wel een Conincklijcke antwoorde. Want yemandē te veroordeelen sonder hem te hooren ofte laten verantwoorden, is den scepter (macht) ende het recht te misbruycken.


Also dede Lodovicus de zend-boden voor hem comen. Die verclaeren eerbiedelijck, dat zy het Evangelie, de twaelf Artijckelen des geloofs, de geboden Godts, ende de Sacramenten aennamen: maer dat zy den Paus noch zijn leere niet en geloofden. Indient die Coning anders bevandt, zy en souden gheen straffinghe weygheren. Die Coning wilde weten oft so was dan niet. Also zant hy om sulcks te vernemen Adam Finneum zijnen Request-meester, ende Meester Parvum Dominicaner Monick zijn Biecht-vader. Die twee reysden derwaerts, ondersochtent alles, ende quamen weder tot den Coning: dien zy over brachten, dat in die plaetsen de Menschen oock ghedoopt worden, die Articulen des geloofs met de thien gheboden oock gheleert worden, dat de Sondaghen aendachtelijck gheviert worden, ende datmen gheen Toverye noch Hoerderye by henluyden en vant. Doch, datmen daer oock in haerluyder kercken gheen Beelden noch Ornamenten van de Misse en vant. Als nu die Coningh sulcks hoorde, heeft hyse met een haestigh oordeel verdoemt, ofte met oorlogh overvallen? Gheensins. Maer seyde met een by-gevoeghde Eedt: dat zijn beter Mannen dan ick ben met mijnen Catholijcken volcke. Dat’s nu een recht Conincklijck exempel. Op die wijse behooren de Princen teghen der valscher wroegeren beschuldighen, te beschermen die ghene die noch van doolinghen niet en zijn overwonnen, ende die selve gheduldelijck te ghedoghen. Maer wat daer voor een veroordeelinghe van leere mach zijn by den Princen, die de beklaegde partyen niet en hooren, voor, noch na ‘tveroordeelen, soo die Catholijcken hier self bekennen dat sy toe arbeyden aen den Coninghen: Ende wat zy voor een seeckerheyt van haer leere hebben, die van selfs hare verantwoordinge van dien soo mistrouwen, dat zy vreesen dat de Coningh haere partyen soo wel als henluyden hoorende, besmet soude moghen worden, connen die verstandighen lichtelijck oordeelen.

Dominus de Plessis.

Men heeft inde Concilien, 1 1 Fo. 224. in plaetse van met de Schriftuere te disputeren, de Schriftuere verworpen. Ende in stede van haere levende redenen (nae uytwijsen der beloften) te aenhooren, hem teghen belofte levende, aen een stake verbrant. Ende op dat wy gheen oorsake en souden hebben van eenigh vry Concilium te verwachten, ende ons gheensins en souden vervorderen op eenigh vry geleyde daer te komen: so hebben zy daer besloten, datmen niet en is ghehouden den ketteren eenighe trouwe te houden. Ende also wy daer na des niet teghenstaende altijt een vry Concilium versocht hebben, heeft men ons altijdt onverhoort verdoemt.

M. Consistorium Refor.

Dat is waer. 2 2 B. d. g. fol. 22. Verso. So veele arme onnosele Menschen zijn tot noch toe eer veroordeelt geweest dan ondervraeght van haeren gheloove, ende redene of grondt desselves: eer verbrandt dan in hare onnooselheyt ende gherechtigheyt verhoort. 3 3 B. d. g. fol. 35. Men behoorde immers, eer men onse persoonen so wreedelijck overvalle, te bewijsen dat wy ketters zijn, dwaelende in’t gheloove, ende ons te verwinnen door de Texten des Bybels ende Evangeliums. Maer dat is

noch ’t alder-erghste, dat sulck voor-oordeel teghen ons oock hedensdaeghs gheschiedt, niet alleen vande Papisten, maer oock van de Papisten Erf-vyanden, namentlijck, vande Luterschen of Confessionisten selve. Die weten immers wel dat onse Heere Jesus Christus 4 4 S. d. d. 16. (wiens leven ende wercken een wet ende reghel zijn hoe wy oock behooren te leven) 5 5 Christus leven behoort ons een wet te zijn om te leven. noch oock de Propheten ende Apostelen hen niet eer vervordert en hebben yemanden te verdoemen, dan zy heuren teghen-strijders uyten woorde Godes overtuygt ende verwonnen hadden. Maer wat hoeven wy der oude Vaderen Exempelen te vertellen? Gemerckt dat zy, die Lutherum ghehoort hebben, so dickmael uyt zijnen monde selfs hebben connen verstaen hoe scherpelijck, ende met wat grooter straffigheyt dat hy die Barbarische Tyrannye des Roomschen 6 6 Luter schelt den Cathol. dat zy anderen onverhoort verdoemen. Paus placht te verfoeyen, ziende hoe stoutelijck dat hy onse Kercken (die ’t Roomsche Juck van haeren halse af-ghesmeten hadden) verdoemde, sonder die selve eerst te verhooren.

D. Consistorium Catholicorum.

Laet u dat niet verwonderen van de Luterschen teghen u luyden, want zy derrent oock wel doen teghens ons, teghen de Roomsche Kercke, ende teghen alle de Concilien ende Vaders voor ons wesende. Want Brentius persuadeerde zijnen Prince, 7 7 H. 44. Verso. dat hy onverhoort ons, dat is, die gantsche Christenheyt, als Afgoden dienaeren soude verdoemen, door zijn beschuldighen alleen, sonder yemants verantwoordinghe. Seecker so zijn Prince sich sulcx wilde aennemen, hadde hy eerst moeten die gantsche Christenheyt te samen roepen, hem Brentium in zijn beschuldigen, ende die gantsche Christenheyt in haere verantwoordinghe verhooren, ende dan eerst die leere Brentij of der Catholijcken verdoemen. 8 8 H. 244. Vers. Want dan souder noch eenighen schijn van oordeel onderhouden zijn gheweest, by so verre dan noch al die Wereldt zijn Prince voor een Rechter in dese saecke hadde willen aennemen. Naedemael oock Brentius met groot onrecht sich self dat oordeel heeft onderwonden van teffens die gantsche Christenheyt onverhoort te beschuldighen, ende te verdoemen voor een Antichristenheydt, heeft hy oock selve wel moghen zien, hoe oock die zijne, door sulck zijn Exempel aenghelockt zijnde, sich self oock onlancks daer na sulck recht (van te veroordelen onverhoort) teghen hem hebben onderwonden. Wie van allen was oyt meer een ghetrouwe Achates Martijns Luthers, dan Carlstadius? Maer dese vruntschappe en heeft nauwelijcks gheduert twee volle Jaeren. Ghelijck als Luther die gheheele Christenheydt, alsoo heeft Carlstat met gelijcker authoriteyt Lutherum beschuldight, ende met een oock veroordeelt voor een Antichristenheyt.

M.C. Reform.
Wat die Luthersche doen, en gaet ons niet aen, noch den onsen.

D. Consistorium Catholicorum.
‘t En waer dan saecke dat ghy sulckx Luther nae deedt, oock teghen den Lutherschen selve.

M.C. Reform.
Waer doen wy sulcks?


D. C. Cathol.

Vraegdy datte? 1 1 Ghereform. veroordeelen anderen onverhoort. waer hebben de uwen den Lutheranen, nopende ’t stuck van’t Nachtmael in eenighe vrye vergaederinghe voor een onpartijdigh rechter volhoort, ende overwonnen? Nergens, dat weet ghy wel. Schroomt ghyse daerom in dat stuck Capharnaijten ende Canibalen te schelden, jae voor grove Ezels te veroordeelen, ende te verdoemen? Also mede waer hebt ghyluyden ons in eenigh Nationael Concilio of Synodo voor onpartijdige Rechters volhoort, overtuygt, ende wettelijck overwonnen? Nerghens, dat weet ghy mede wel. Maer ghy en weet moghelijck niet, hoe des al niet teghenstaende u volck self Claegher ende Rechter zijnde, ons (die noyt en zijn verhoort) als Antichristenen veroordeelt, ons Leere als valsch, ende menschen versieringhe verdoemt, ende onse Exercitien als afgoderye (daer ghy macht hebt) verbiedt. Soude u dat oock wel verholen wesen? Dat en meyn ick niet. Ist u dan oock bekent, soo schijndy voorwaer wat te onbeschaemdelijck te spreecken. Want ghy bescheldet ons, om u ghedaen te hebben, ‘tghene dat ghy selve ons nu doet. Is ons doen teghen u Luyden van sulck onverhoort veroordeelen onrecht, waerom doedy’t ons nae? Is sulck ons doen dan oock recht, waerom lastert ghy het ghene dat recht is?

M.C. Reform.
Men mach wel yemanden over-tuyghen ende verwinnen metten gheest Christi ende die Heylighe Schriftuere, al en ismen in gheen Concilio.

D.C. Cathol.

Wanneer, waer, ende wie vanden onsen last ende bevel van weghen die Roomsche kercke ghehadt hebbende, om onse leere voor te staen, hebt ghyluyden overwonnen metten Gheest Christi, ende den woorde Godes? Wie was daer de Rechter van beyden zijden ghekoren zijnde, die’t oordeel van u verwinnen heeft ghegheven?

M.C. Reform.

Ghyluyden veroordeelt ons, welcker schriften ghy moghelijck noyt en hebt ghelesen: Ghy hebt verdoemt ons, eer ghy ons uyten woorde Godes onse dolinghen hebt doen blijcken: Ende ghy levert ons inden doodt, door’t oordeel van sodanighe Rechters, die de aenclaeghers toe-ghedaen zijn: dat mach heeten partije onverhoort zijnde veroordeelen. Waer doen wy of de onse sulcx?

D.C. Cathol.

Wat rechter ende wat aenclaegher Servet tot Geneven heft ghehadt, is weynigh menschen verholen. Ghy soudt al veel waters behoeven eer ghy Meester Joannem Calvinum schoon daer af soudet wasschen. Wie weet niet dat die raedt tot Geneven van Calvijns ghesintheyt was? So en lochent oock Calvijn selve niet dat hy Servets aenclagher is gheweest. Denckt ghy nu de reste, ofte verantwoordet condy.

M.C. Refor.

Vermach dan die groote partijdigheyt in u so veele, dat ghy oock een Patroon ende voorstander begint te worden van sulcken grouwelijcken, fenijnighen, ende verduyvelden aertsch ketter als Servet is gheweest? Seght doch Heer Doctor die naeckte waerheyt: so hy in u luyden handen waere ghekomen, soudet ghy hem oock wat anders ghedaen hebben, dan hem ghedaen werde: dat is, levendigh te doen verbranden?

Consistorium Catholicorum.
Dat en is nu ons gheschille niet, wat wy hem ghedaen souden hebben, of wat hy waerdigh was, maer ons gheschille is vande maniere van doen, te weten van’t oordeelen onverhoort, ende dat noch door een rechter die selve partye is. Hier in beschuldigt ghyluyden ons, dit doe ick blijcken by u luyden selfs oock ghedaen te worden. Daer uyt seyde ick, so ick noch segghe: ist dat wy recht daer aen deden, waerom beschuldight ghy ons daeromme? Hebben wy daer aen dan oock onrecht ende qualijc ghedaen, waeromme doedy’t ons nu na?

M.C. Reform.
Dat by u luyden qualijcken werde ghedaen, wert by den onsen wel gedaen.

Consistorium Catholicorum.
Ist veroordeelen onverhoort by ons onrecht hoe can dat by u luyden recht zijn?

M.C. Reform.
Om dat u Religie onrecht, ende de onse recht is. Daer uyt comet dat ghy meynende ketteren te dooden, als ghy die onse doodet, onrecht doet, ende tyrannighlijck den waeren Christenen vermoort. Daer teghen wy niemanden dan rechte ketteren rechtelijck dooden.

D.C. Cathol.
Dat oude deuntgen en heeft hier geen plaetse altoos. Want van de sake daerom Calvijn Servet levendigh dede verbranden, zijn wy’t te samen eens in, dat’s vande drievuldigheydt. Daerom of hy van u, dan van ons derhalven verbrant is als een ketter, daer in gheschiede hem gheen onrecht meer van ons dan van u. Maer laet ons nemen dat ghy alleen die waere Christenen zijt, ende alle anderen (oock wy mede) valsche kercken, so nochtans dat sulcks noch niet onlochbaerlijcken is ghebleecken. Laet ons mede nemen dat Servet een grouwelijck ketter was, dat oock die Doopers door den uwen omgebracht, rechte ketteren zijn in sich selven, ende dat zy mits dien alle (so wy dat inder waerheyt houden) doodens, ja levendigh verbrandens, waerdigh zijn gheweest. Wat sult ghy daer mede uytghericht hebben, tot bewijs dat ghyluyden wel doet int veroordeedeelen van partyen onverhoort zijnde? Wat mach u Luyden self Rechters ende partyen zijnde, in u eyghen saecke van sulckx u veroordeelen doch verschoonen? ons gheschille, segghe ick noch, en is nu niet wie ketters zijn, ende of men ketters sal dooden, neen: Maer ons gheschille is, of ghyluyden selve in u veroordeelen ende dooden van de ketteren, niet mede en verstreckt rechters ende aen-claghers


of partyen. Dit houdy voor onrecht, hier inne beschuldight ghy ons, ende dit doedy ooc selve daer ghy de macht ten vollen hebt, heb ick dan niet recht u te seggē, dat ghy ons t’onrecht om sulcks straft, of dat ghy in sulck onrecht veroordeelen ons naevolghende, niet een hayrken minder strafbaer en zyt dan wyluyden? Laet ons, segghe ick noch, al weder die saecke so nemen, of u leere ende exercitie de waerachtighe ende de onse een valsche ware in sich selve, doch buyten seeckere kennisse ende weten van den volcke. Hoe sal’t volck ziende dat ghy onse religie veroordeelt, ende onse exercitie verbiedt, voor ende al eer wy voor eenigh (swijghe onpartijdigh) rechter ghehoort zijn, connen verstaen dat sulck u oordeel oprecht is? Immers hoe sal’t volck moghen laten te dencken, dat sulck u oordeel partijdigh, valsch, ende tyrannigh zy? Nu en veroordeelt ghy niet alleen onverhoort onse, maer oock d’ondere [lees: d’andere] leeringhen, Religien, en Kercken. Want ghy de uwe alleen voor goet, houdende alle d’andere quaet, oordeelt, ende derhalven oock, daer ghy’t vermooght, die selve niet toe en laet. Immers malcanderen met onderlinghen Eede verbindet, gheen ander exercitie van Religie, dan alleen de uwe, toe te laten.

Gamaliel.

Het misbruyck aen wederzijden is so merckelijck dat het met allen qualijck schijnt verschoont te moghen worden, oock voor den ghemeynen man, die ’t selve daeghelijcks al inden mondt heeft: Immers gheensins voor den ghenen die daer in der daedt bevinden sulcks aen henluyden van een uwer beyden te geschieden, te weten, die also onverhoort veroordeelt ende mishandelt worden. Ja oock die Catholijcken schijnen veel al selve dit ghedoghende, beter het onrecht nu lijdender wijse, dan voormaels doender wijse, te verstaen ende te bekennen. Want elck merckt licht, sonderlinghen die ’t aengaet, dat gheen oprecht oordeel en mach werden ghegheven, daer niet en zijn drie verscheyden persoonen, 1 1 Wat personen tot een oprecht oordeel noodigh zijn. namentlijck, een rechter, een clager, ende een verweerder. De rechter hoort der partyen segghen, de clagher beschuldight zijn partye, ende die verweerder verantwoort zijn saecke. Partyen vindt men hedensdaeghs niet dan veele te veel. Maer waer sal men, ick meyn in dese saecke van religie, daer af men hier handelt, een oprecht rechter bekomen? Want sal hy oprecht zijn, hy moet zijn onpartijdigh ende verstandigh. Wie sal dese met het toestemmen ende believen van alle die teghenwoordighe partyen wesen? de Paus selve teghen alle zijne partyen? dat sal niemant toelaten van alle d’ander, die hem souden achten voor een dubbele persoon in desen oordeele, te weten, Rechter ende Clagher. Wie dan? de ghene die (salmen mogelijck hier dencken) vande lantschappe daer toe werden gecoren. Also. Maer wie sullen dese kiesers zijn? Turcken? of Godlosen? of luyden in gheen uyterlijcke gemeente wesende? Of luyden van eenighe der twistigher Religien? Wat verstant hebben de Turcken om te oordeelen van de Christelijcke Religie, die zy verachten? Wat oordeel moghen oock hebben van eenighe religie die Godloosen? Welck van alle religien sal oock tot een rechter kiesen luyden, die zy voor Libertijnen of Godloosen achten, te weten, Luyden die noch in gheen vande uyter-

lijcke kercken en zijn? Het sullen dan moeten zijn vande vierde soorte, namentlijck, Luyden van eenighe der twistigher Religien zijnde. Wt dese souden dan in elck Landtschap tot rechters in dese saecke worden ghekooren. Van wat religie sullen zy zijn die tot rechters ghekooren sullen worden? Van gheen andere, dan die ghene meest zijn, het zijn dan Staten of Vroetschappen, die daer stemme toe gheven. So volght nu dat sodanighe Luyden, als dan ten tijden meest regheeren, daer toe sullen worden ghekooren, het zijn dan Ghereformeerden, Catholijcken, Confessionisten, Doopsghesinden, ofte anderen. Daer hebben wy nu die rechters in dese saecke, lieve seght doch, sullen elck deser, Godt gheve van welcke gesintheyt van allen zy zijn, oock anders moghen oordeelen dan nae haere opinie? Sullen zy niet die leere, die zy in haer vooroordeel voor goet ende oprecht houden, moeten voor sulcks oordeelen, ende haere stemmen daer toe geven? Souden dat onpartijdighe rechters zijn? Wie merckt niet dat alle d’anderen ’t spel hier al voor de hant hebben verlooren? Soude dit dan moeten zijn die oprechte ende waere religie, die van sodanighe Commissarien daer voor wert gheoordeelt? Wie mach dat gelooven? Nochtans soude dan alsodanighe religie met authoriteyt vande Overheyt te onderhouden gheboden, ende alle anderen verboden worden. Is uyt sulcks oock yet goets te verhopen? Want dan soude alle ‘tvolck van nieus inder conscientien dwang vallen, ende soodanighen gheloove ende exercitie moeten hebben, alst den Magistraet gelieven soude te gebieden, door’t middel van sodanighen oordeele. Is dat al recht? Dan soude het meeste onderworpen zijn het minste, ende dat noch in dese aldermeeste saecke. Dat is immers het meeste, 2 2 Die Religions saecke gaet den volcke oock aen. om welckx willen het ander is. d’Overheyt is om ’t volcks, maer ’t volck is niet om d’Overheyts wille. Soo heeft het volck (wiens zielen saligheydt dit betreft) mede segghen hier inne: ’t welck men bestaende hem te benemen cleyn vernoeghen sal maken. Of meynt men dat het volck niet en verstaet, oock tot henluyden ghesproken te zijn alle die waerschouwinghen voor den valschen Propheten ende Pharizeen door die gantsche Schriftuere overvloedelijck wesende? Vryelijck jae. Het soude oock moeten verstaen alsulcke waerschouwinghe gantschelijck te vergheefs te zijn inde H. Schrift, by aldien het volck gehouden waere, ende schuldigh te vlieden, te onderhouden, soodanighen Religie, als die wettighe Magistraet den volcke verbieden of ghebieden soude. Maer wie mach ghelooven, dat so veele sorghvuldige waerschouwinghen vande Goddelijcke wijsheyt (die niet altoos te vergheefs en doet) te vergheefs gedaen souden wesen? Dit is onmogelijck om te gelooven voor alle Godvreesende herten. Dese dan hoorende d’Overheyden henluyden in Religions saecken yet ghebieden of verbieden dat teghen Gode is, sullen met pericule haers levens vrymoedelijck tot d’Overheyt segghen metten Apostelen: Oordeelt ghy selve, oft meer recht zy dat wy u, dan Gode ghehoorsamen. Daer hebdy dan terstont openbaere verachtinghe vande Overheydts wetten in Religions saecken, door’t niet executeren: of een bloedighe ende nieuwe tyrannye inde conscientien van alle Godvreesende Christenen. Soude uyt dese nieuwe dwang in den conscientien ten laetsten ooc beter uytgang staen te verwachten


dan wy uyt den ouden dwangh, met verderf van Landen ende Luyden nu noch teghenwoordelijck gevoelen? Daeromme, ende om veele meer andere oorsaecken mishaeght my sulcke maniere van oordeelen. Als opentlijck teghen Gode, teghen allen Rechten, ende tegen het ghemeen ghevoelen van allen Menschen wesende. Ende segghe onder verbeteringhe voor mijn ghevoelen, goedt te zijn, nadien men sonder voorgaende kennisse der waerheydt niet recht en mach oordeelen: Ende wy ons met onrecht oordeelen in dese soo groote saecke soo swaerlijck moghen vergrijpen: dat wy in dese algemeyne Eclypsis van der Zonne des waerheyts, dit vermetelijck ende verkeert oordeelen wat te rugghe stellen, tot dat de Heere President M. Daniel by der hant zy, om zijn oordeel hier op voor alle besluyt in desen te hooren. Ende datmen middelertijdt oogh-luykinghe doe totte exercitie van verscheyden Religien, ghevende daer en tusschen Gode dat Gode toe komt, 1 1 Vryheyt der conscientien is het rechte te weten, de Heerschappye over de conscientien, ende daer beneven oock de menschen dat de menschen toe komt, namentlijc, 2 2 Interim. vryheyt in der conscientien, ende dit so int gelooven als int exerceren van elck zijne Religie.

Jezonias.

Wonderlijcken loopen alle dese handelingen. Elck gheeft hem selve doorgaens recht int selve dat hy in ander beschuldight. Niemant wil van ander lijden, ’t ghene hy self eenen anderen (als hy’t vermach) aen doet. De Roomsche Catholijcken veroordeelen allen anderen nu voorts meer partyen onverhoort, segghende dat die al langhe in den Concilien veroordeelt zijn gheweest, ende dat daer gheslooten is, datmē den genē die zy voor ketters achten, niet meer sal hooren noch mede spreeken. Hier van hebben sich de Gereform. hooghlijck beklaegt? segghende dat sulck oordeel sonder verhooringe van partyen, ende dat dan noch by den partyen self ghegeven zijnde, onrecht is, ende niet en doogh. Hier inne worden zy wederomme (als doorgaens) krachtelijck beschuldight vande Ro. Catholijcken: Dit hoorende Gamaliel, misprijst dat in beyde partyen, Raedt tot ophouden in sulck veroordeelen allen Menschen voor partijdigh verdacht zijnde, overmidts oock die duysterheyt nu ter werelt in Godlijcke saken wesende, ende datmen d’een d’ander behoort te lijden totte komste van Meester Daniel onse President.

SESSIO. XVII.

Oft schriftmatig is dat die Leeraren
tot bescherminghe van haer leere
der Overheyts hulpe aensoecken.

Persoonē: Jezonias. D. Consistorium Catholicorum. D. Consisto. Reformatorum. Gamaliel. M.T. Beza.

Jezonias.

DAer was gheclaeght over den Leeraeren, dat zyluyden des Overheydts macht aenriepen tot voorstandt haerder Leere, rechts of

daer ander Wapenen toe noodigh waeren, dan de Almoghende waerheyt selve. ’t Welck gheseyt werde te komen uyt ontberen, of uyt onkunde der waerheyt. Hier over werden die beclaghers nu van de beklaeghden selve oock van meer anderen beklaeght, als of zy’t mede deden, ende dit teghen behooren, tot vercleyneringhe vande waerheyt. Dit heeft de Heere President Meester Daniel veroorsaeckt sulcx mede als een artijckel van meerder ghewichte zijnde, dan ten eersten aensien wel schijnt, te doen stellen in beradinghe van u mijne E. Heeren, welcker opinien wy hooren ende doen aenteeckenen sullen alst metten voorgaenden saken is gheschiet.

D.C. Catholicorum.

Wettelijcken hebben wy dat ghedaen, ende t’onrecht heeft men ons daer af beschuldight. 3 3 h. 68. v. Wat moghen wy (Bisschoppen) anders doen dan leeren, vermanen, ende van des Religions Leere oordeelen? Dan die Godloose ende kettersche leere, als die te voorschijne komt te verdoemen, ende der selver aenhanghers uyt der Godtvruchtighen vergaederinghe te stooten? Het is waer dat van Paulo wert gheschreven: 4 4 Tit. 3. dat een ketter door zijn eyghen selfs oordeel is veroordeelt, ende sich selfs al te vooren uyt der Godvreesenden vergaderinghe heeft gheworpen. Daeromme als wy door dit middel niet altoos en voorderen: wat resteert ons anders te doene, dan dat wy aenroepen het ampt onser Coninghen ende Princen, ende henluyden vermanen ende bidden, dat zy ter navolginghe der Godsalighe Coninghen, ter nederwerpen u luyder hooghten: dat is, die hoogheydt der ketteren, hem self verghevende tegen de kennisse Gods? 5 5 H. 44. Wat behindert dan den Bisschop, of daer schoon van sulcke (ketters) gheen oordeel tusschen en quame, daer door hy soude laten aen te roepen het officie des Princen? Ende dat hy versoecke dat hyse in zijnen Rijcke geen plaetse en gheve? Maer dat hy hem voor sodanigh een houde, als hy sich selven heeft ghemaeckt, te weten, voor een ketter, die (so Paulus spreeckt) van sich self is verdoemt? 6 6 H. 122. Alsoo heeft oock ghedaen Leo de thiende, Paus van Romen. Die bestaen hebbende Martinum Lutherum op eenen dool-wegh zijnde, weder opten rechten weghe te roepen, ende ziende dat zijne Vaderlijcke vermaeninghen by hem niet met allen en voorderden, heeft by den breeden Raet der Vaderen, ende der verstandighen in de Godlijcke Schrift, Martinum Lutherum voor een ketter veroordeelt, ende aen Christelijcken Keyser Kaerle, als aen d’eerste zoone ende Advocaet versocht, dat hy volghens die sententie des Apostolischen stoels straffe op hem soude stellen, met welcke die ketters veroordeelt pleghen te worden, nae de maniere so d’oude Christen Keyseren daer inne pleghen te doene.

M. Consist. Reformatorum.

Die meyninghe en is niet Goddelijck, 7 7 Instit. [onleesbaar] 171. A. P. 44. maer Menschelijck, niet Schriftuerlijck, maer natuerlijck, dat is, uyten blinden vernufte der Menschen, willende wijser zijn dan Godt is, voort ghecomen. Want het en is niet waerschijnlijck dat wy den ghenen die onse vermaninghen niet en willen ghehoorsaemen aen den Magistraet souden brenghen. Wy hebben


onder dese ellendigheden gheleert, dat de regeeringhe der zielen ende der conscientien Gode alleen toe komt, ende dat Godt alleen is de waerachtighe wreecker van de gequetste Religie. 1 1 A. P. 44. Annot. De Princen overtreden heure paelen, die niet vernoeghen mette jurisdictie hen van Gode verleent, die jurisdictie die hy alleen voor sich heeft behouden over allen, met gewelt tot sich nemen willen. Den welcken, segghe ick, hier niet genoegh en is die lichamen ende goederen haerder Ondersaten nae haer wille ende lust te gebruycken: 2 2 De Princen die bestaen over de zielē te ghebieden willen mette Reusen den Henel bestormen. ten zy dan saecke dat zyluyden sich oock aennemen de zielen der ellendighen, die Christi eyghendomme eygentlijcken zijn: soo dat zy niet vernoeghende met d’aerde, oock mette Reusen den Hemel bestaen te bestormen. Dits onrecht, want het (geloove) en mach met gheen vleeschelijck swaerdt verkreghen noch wech genomen, 3 3 A. P. 42. Annot. noch beschermt worden. 4 4 A. P. 45. Annot. Daeromme wy als wy vervolginge lijden, gheensins daer teghen, oock met een woordt niet, en strijden, maer gheven Gode die wrake op, niet als die ghene doen, die daer willen schijnen te wesen beschermers van heure Goden, 5 5 A. P. 42. Annot. ende wreedelijck verwoeden teghen den ghenen diese niet en willen dienen. Want het Rijcke Christi en is niet van deser Werelt. 6 6 Princen zijn geen beschermers van de Kercke Christi Derhalven hebben sich de Princen niet te beroemen dat zy zijn beschermers van de Christen kercke. Ghemerckt die kercke met gheen wapenen en mach beschermt worden. Maer so yemant wil zijn een beschermer der kercken, die neme Pauli ende der anderen Apostelen ende Martelaren swaert, 7 7 kercke mach met gheen wapenen, maer waerheydt beschermt werden. maer niet het swaert Augusti of Nerons. Want de Keyseren beschermen met heur uyterlijcke swaert Steden ende Dorpen: maer d’Apostelen beschermen die kercke metten gheestelijcken swaerde: dat is met het woort des Evangeliums, ende met heuren bloede, daer mede zy van’t woordt ghetuyghnisse gheven. 8 8 A. P. 3. Annot. Sy moghent dan bedencken, of zy oock goede luyden mogen genoemt worden, die daer niet alleen vande predickstoelen af en roepen, dat het henluyden ampt is, 9 9 Inquisit. Ouden ende Nieuwen. dat zy den ketters den Magistraeten ter doodt overleveren: maer oock mede die herten der eenvuldighe Christenen te ondersoecken, ten eynde zy, so zyse bevinden in eenighe stucken, anders dan zyluyden ghesint te wesen: Sulcx d’Overheyt aen souden geven, ’t welck zy segghen haerluyder ampt te zijn. 10 10 A. P. 41. Annot. O, met welcken oneerlijcken wille doolen die ellendighe Menschen. Want zy houden wel datter onder alle Menschlijcke dinghen niet beters en is dan de Religie: Ende houden daeromme oock (maer qualijck) datmense metten hooghsten ghewelde behoort te beschermen. 11 11 Middelen tot voorstant van de Religie. Jae de Religie moet men beschermen, niet met doot slaen, maer met vermaenen. Niet met wreetheydt, maer met ghedult. Niet met boosheyt, maer met geloove. Dat zijn quade, dit goede middelen. Nu ist noodigh dat het goede, niet het quade, inde Religie werde ghebruyckt. 12 12 Ghewelt mach de Religie niet beschermen, maer wel besmetten. Religie moet willig zijn. Lijtsaemheydt is de beste beschermer der Religiē Want wildy met bloet, met pijnbancke, ende met quaet die Religie beschermen: so en sal zy niet beschermt, maer besmet, en gheschent worden. Want gheen ding en is so willigh, als die Religie: in de welcke so het gemoet des offerenden af gekeert is: so is zy wegh, so en ist gheen Religie meer. Het rechte middel ist dan, dat ghy die Religie beschermt met lijtsaemheyt, of metter doot: waer inne ’t gheloove behouden wesende, ist Gode aenghenaem, ende maeckt die Religie van grooten aenzien.

Gamaliel.

Die meyninghe bevalt my, als opentlijck over een komende met de Heylige Schrifture. Oock houden wy den Heere Christum selve voor Coning in dit zijn Rijcke. Hy alleen is oock self het eenighe fundament zijnre kercken. 13 13 Christus is machtich genoegh met zijn waerheydt zijn kercke te beschermen. Soude hy selve dan niet machtigh ende vast ghenoegh zijn om zijn Rijcke selve te beschermen, ende zijn kercke staende te houden? Dat soude my wonder gheven. Soude zijn Scepter nu legghen, niet meer op zijn eyghen, maer op des Magistraets schouderen, soo dat op des Magistraets arm ende macht, zijn kercke nu soude berusten? Hy heeftse opghericht sonder, jae plat teghen de macht ende wille van alle Machtighen deser werelt, soude hyse nu gebouwet zijnde, niet connen beschermen ende onderhouden?

M.T. Beza.

Daer is een ketter die men niet en heeft connen winnen. 14 14 T. 295. Dese inden ban gedaen zijnde, sal allencxkens een hoope Discipulen versaemen, zijn Synagoge op sich self maecken, ende van zijne raseryen schole houden. Wat sal hier die kercke doen? dat zy (seghdy) roepe totten Heere, ende hy salse verhooren. Ja seecker, hy sal totten Heere roepen, ende beschermt worden, al wat ghewelt de Sathan daer oock teghen doe. 15 15 Quade ghelijckenisse van Beza. Maer de gene die hongher heeft, sal oock wel roepen totten Heere, maer hy en sal metten exempele van Elia wachten, tot dat hem de Enghel t’eeten brenghe: dan sal als van der hant Godes nemen die spijse die hem yemant sal geven: of die hy self door eerlijcke ende gheoorlofde middelen sal hebben verkreghen. Laet ons dan stellen datter in de kercke is Christelijcke Magistraet. Ick vrage welck wy van beyden sullen houden: te weten, dat de Magistraet, die niet en soude moghen lijden eenighe ongheschicktheydt of tweedracht in Wereltsche saecken tusschen zijne Ondersaten sich niet en bekommere om zijn macht te ghebruycken, als daer gheschille is vande grootste saecke dier mach wesen, ende die het voorneemlijckste eynde is van den Menschelijcken gheselschappe: of dat het toe-gelaten zy den ghenen die anders de macht des swaerdts niet en hebben sich te onderwinden de straffingen ende correctien van sulcke beroerten. 16 16 Beza mistrouwt die waerheyt, ende betrout der menschē arm int beschermen des kercx. Nochtans wie en ziet niet, indien de Magistraet oogh-luyckinghe doet, ende hen selve niet en quijtet naer eysch vande sake, dat de kercke daer wert ghestelt in grooten pericule, ende in een openbaere ruine of vervallinghe, ick segghe die kercke in dat Lant: Ende over d’ander zijde, indien die Ministren sich onderwinden oft aennemen het ampt des Magistraets, alsoo die Roomsche Antichrist heeft ghedaen, dat het niet en mach zijn, alsmen de machten die Godt heeft onderscheyden verwerret in een, of ten sal mede brenghen d’alder uyterste verwerringe in alle dinghen.

Gamaliel.

Veele dinghen mishaghen my, Domine Beza, in dese uwe opinie. Als eerst ghy stelt voor een ordinaris middel tot bescherminghe der Kercken die macht van de Christen Overheydt: Waer hebdy sulcks ghelesen in den


gantschen nieuwen Testamente van den Rijcke Christi?

M.T. Beza.

Dat ten tijden Christi ende der Apostelen gheen Christelijcke Magistraet en was weetmen wel: volcht daer wt, om dat Christus ende d’Apostolen die Magistraets hulpe, die ongodtlijck ende hem teghen was, niet om beschermen aen en riepen, dat daer omme namaels, als daer Christen Magistraet soude zijn de Christenen die selve niet en souden moghen aenroepen om beschermt te worden?

Gamaliel.
Laet ons niet verwerren int woort beschermen. Meyndy daer mede beschermt te worden voor gewelt aen bloet, goet, ende name, ick sal’t gaerne toelaeten: Maer meyndy daer by beschermt te worden teghen aenvechtinge met Schriften, Boecken, oft woorden van u leere, so en mach icx u niet toe laeten.

M.T. Beza.
Ghy hoort wel dat icx niet en meyne teghen gheweldighen, maer teghen d’aenvechtinghe der ketteren ende sectarissen.

Gamaliel.

Al wast sulcks dat ten tijden Christi ende zijnre Apostelen gheen Christelijck Magistraet en was om bescherminghe aen te versoecken: 1 1 Deu. 17. 14. so volght daer uyt niet dat Christus niet so wel als Moyses soude hebben weten te voorzien, datter namaels Christen Koninghen souden wesen. Soo mach men insgelijcks niet segghen sonder openbaere lasteringhe Christi, dat Moyses meer sorghe soude gedraghen hebben voor’t Joodsche, dan Christus voor zijnen volcke. Daer beschrijft Moyses de wetten der Koninghen die noch eerst etlijcke hondert Jaeren daer nae souden worden. Ende Christus soude soo gantsch versuymel wesen, dat hy niet een woort soude vermanen van dese so noodighe bescherminghe (soo’t U.L. acht) vande kercke ende leere Christi? Dat luydt al te leelijck. Soo en is de Magistraets macht dan gheensins het ordinaris middel van de bescherminghe der leere: maer wel de wapenen des onverwinnelijcken waerheyts. 2 2 T. 107. 108. Segt ghy Beza sulcx niet selve? Seghdy niet selve dese woorden? 3 3 De H. schrift is genoeghsaem om die kercke te beschermen, ooc het eenighe wettigh middel. Wat segghe ick, is (de Schrift) niet ghenoegh, om soodanighe, ende andere diergelijcke geschillen te onderscheyden: Hoe sal’t moghelijck zijn dat S. Paulus niet en sal bevonden worden een loghenaer? Want het soude niet anders zijn, dan of hy ons bevale ons te steunen op een riet: 4 4 2. Thes. 2. 8. op dat wy voorts aen souden wesen uyten pericule van alle vloeden ende beweginghen. Ende voorts waeromme ist dat hy selve oock heeft betuygt, 5 5 Isa. 11. 4. dat Antichrist sal verslaeghen worden metten gheest vanden mondt Godes? Ist nu dat ghy dese plaetse na Esaiam uytleght van’t gheschreven woordt Godes: Waeromme lochent ghy, datmen daer door mach ter neder leggen die geschillen die inde kercke op komen? Dat zijn uwe eyghen woorden, Domine Beza: die houde ick met u daer, hier nu teghen u, voor waerachtigh. Wat ander ordinaris middel wil men dan nu verzieren, tot nederlegginghe van de twisten in saecken des gheloofs? Waeromme

neemdy nu u toe-vlucht tot des Overheydts Swaert, om dese gheschillen te scheyden? hier inne zydy dan niet alleen teghen u selve, jae teghen de H. Schrift, maer oock teghen u Meester Joannem Calvinum. Die schrijft hier van so naecktelijck als waerachtelijc uyte H. Schrift vande schrifture aldus: 6 6 Instit. viij. 145. Dit zijn de geestelijcke Wapenen, ende macht van Gode, 7 7 Wapenen Godes teghen den ketters. tot vernielinghe van alle Vestinghen. Mette welcke wy strijders Christi verstooren de aenslaghen ende alle hoogheydt die sich verheft teghen de kennisse Godes, ende ghevanghen nemen alle vernuft onder de ghehoorsaemheyt Christi. Siet daer is d’alderhooghste macht, waer mede die Herders der Kercken (God gheve met wat name die genoemt werden) voorzien behooren te wesen. Die weten dat zy metten woorde Godes alles ghetroostelijck bestaen. Dat zy voor desselfs Majesteyt te wijcken ende te gehoorsaemen bedwinghen alle macht, glorie, wijsheyt, ende hoogheyt des werelts: dat zy op desselvens woordens moghentheydt steunende, eenen yeghelijcken vanden oppersten tot den nedersten ghebieden: Het Huys Christi bouwen, Sathans Huys omwerpen, die schapen weyden, die wolven dooden, die leer-gierighen onderwijsen ende vermanen, die wederspannighen berispen, beschelden, ende onderbrenghen, binden, ende ontbinden, blixemen, ende (ist noodigh) donderen, 8 8 Beza strijdigh teghen zijn Meester Calvijn. maer dit alles inden woorde Godes. Siet dat zijn alle uwes Meesters Calvini eyghen woorden: machmen oock yet strijdighers vinden teghen die voorseyde uwe woorden? u Meester stelt opentlijck voor die ordinarisse, ja eenighe weere ende bescherminghe der kercken, het woort Godes in den mont zijnre Leeraeren. Voeget u dan oock niet alleen teghen hen, maer oock tegen die H. Schrift selve dien eenigen warē, getrouwen, ēn seeckeren hulpe ende scherm te verlaeten: om hulpe ende scherm te soecken voor die kercken ende leere aen den Magistraet, aen Menschen, ende aen der Menschen macht, ende heur arm te stellen tot een troost, toevlucht ende toe-verlaet, vande kercke ende leere Christi.

M.T. Beza.

Ick schrijve selve, 9 9 T. 182. dat het Rijcke Christi niet en is ghefundeert op de Menschelijcke hulpe.

Gamaliel.

Dat schrijfdy doch. Maer so dat het eenige stuck ware, 10 10 Beza strijdigh teghen hem selve. daer inne ghy u selve plat teghen schreeft, ghy soudt minder strijdigh zijn tegen u selve. Immers terstont daer aen voegdy dese woorden: 11 11 T. 182. maer daer uyt en volgt niet Montfoort, al soudyer over bersten, datmen (die hulpe sonder discretie behoort te weygheren, als de Heere die aenbiet: ofte oock dat die Ministers onbehoorlijck doen, als zy ten exempele van de oude kercke hulpe versoecken aen den Christelijcken Magistraet: om te hantvesten de Majesteyt Godes, ende de authoriteyt van den Woorde Godes. Dat zijn terstont daer aen uwe woorden. Houdy het Woordt Godes met u Meester, ende met d’Apostelen genoegh om die kercke Godes ende haer Leere te beschermen, sonder Menschelijcke hulpe, daer op ghy selve seght die niet ghefundeert te zijn: Waerom verlaet ghy die genoeghsame wettighe ende ordinarisse hulpe, om u te behelpen


met een onmachtighe ende onwettighe hulpe, die noch ordinaris noch extraordinaris is? om dat die oude kercke sulcks ghedaen heeft? Wat erghens genoeghsaem toe is, dat en behoeft niet anders daer toe. Maer ghyluyden behoeft noch wat anders tot wederlegginghe der ketteren, dan het Woordt Godes, te weten des Overheyts swaert. Betoondy daer niet naecktelijck met, dat u het woordt Gods niet ghenoeghsaem en is tot wederleg der ketteren? Wat baet u hier toe oock het exempel uyte Historien Ecclesiastijck? Niet. Want ghy selve schelt die schrijvers van de kerckelijcke Historien voor loghenachtigh. Maer of die al waerachtigh waeren, wat sal dan dese uwe bewijsreden zijn uyt dese Historien, by ghebreck van Evangelische exempelen? Salse niet moeten staen aldus? Alle wat die oude kercke heeft voor ghedaen, dat moeten wy nu nae doen. D’oude kercke heeft d’Overheyt om bescherminghe aengeroepen teghen die aenvechtinge der ketteren. So moeten wy nu dat nae doen. Lieve, seght doch Domine Beza, is dese bewijs reden oock goedt? Soudy u wel willen verbinden nae te volgen alle de Exempelen der Ouder Kercken? Of wildy Ebioniserende ons wederomme int Mosaische Regiment brenghen?

M.T. Beza.

Waer segghe ick datte? Wy en zijn so ongheleert niet, dat wy die Politie van Moyse weder soude willen int ghebruyck brenghen: Maer wy maecken onderscheyt in dien van zedelijcke, van ceremoniale, ende van judiciale wetten. Die Morale als wesende natuerlijck blijft, de Ceremoniale hevet sich anders mede. 1 1 T. 350. 351. Maer de judiciale blijft mede als in ghestelt zijnde vande natuere: Ende dit niet voor een volck, maer voor al ’t Menschelijcke gheslachte.

Gamaliel.

Is die menschelijcke natuere noch so goedt, 2 2 Beza teghen hem self. dat zy uyt haer selve leert ’t ghene ons Godt in de H. Schrift leert door zijnen geest der waerheyt: Hoe mach men u, leerende dat zy niet goedts altoos en mach dencken, verstaen, noch doen daer inne gelooven? Die Politijcke wet van Gode self door Moysen inne gestelt, was immers goet. Dit goet seghdy hier voort ghekomen te zijn uyter natueren. So bedenckt nu hoe ghy hier inne met u selve over een stemt. Voorts is hier te vooren in een ander Sessio onder ons hier af oock wat ghehandelt, als gheseyt worde, dat so wie wil leeren, dat wy noch moeten volghen Moyses judiciale wet, int stuck vanden ketteren te dooden, daer toe ghy die wilt invoeren, dat sulck een oock noodigh is te bewijsen dat hy Commissie van Gode heeft, om die te houden in’t ghene hem goet dunckt, ende die rest te laten varen. Of hy salse al in allen stucken moeten onderhouden. ’t Eerste en heeft niemandt in zijn machte. Soude men die dan noch alle houden, so moest men oock toelaeten behalven veel andere ongeschicktheyden na onse geleghentheyt, die dubbele Echte: die suldy gheensins toelaten. Wat reden hebbet ghy dan doch dat ghy ons van nieus weder onder het ondrachlijcke juc Moysi wilt brenghen? Maer of men u dat noch al mede toe liet, hoe suldy dan bewijsen dat

Moyses ghebiedt dat men ketters sal dooden, of dat die Magistraet daer toe van u Luyden wettelijck mach aengheroepen worden? Die name eens ketters en vindt men in gheen van Moyses boecken, immers int gantsche Oude Testament niet: jae oock het dingh, te weten den ketter niet: Ick zie wel dat ghy onder de namen ende wetten van Afgod-eerders, ende Blasphemeerders den ketteren ende hare wetten wilt trecken. Maer wie mach u daer inne gelooven? Waer vindt men nu eenigh ketter die ons aenwijst tot Zonne, Mane, Balam Astoroth, of andere dierghelijcke Afgoden by Moysen verhaelt? Of wie sal moghen verstaen dat een toornighe dobbelaer Gode lasterende, een ketter is? Siet dat zijn uwe schoone bewijsinghen, daer op ghy Moysen wilt na gevolght hebben, ende d’Overheyt aenroept om hulpe teghen den ketteren, segghende also: 3 3 T. 131. Daerom O ghy Princen ende Magistraten, soo dickmael ende soo veelmaels alst die grootheyt vande misdaet, of het openbaer pericule sal vereysschen, om wel te dienen Gode, die u het swaert tot bescherminghe van de eere ende glorie zijns Majesteyts, in de handt heeft ghegheven, so slaet vromelijck met dit swaert, tot behoudinghe van de kudde op dese monsteren vermomt in schijn van menschen: Ende volgt in desen het exempel van Moyses, rc zijn dat niet u eyghen woorden?

M.C. Reform.

Voorwaer soo wy niet verwonnen en worden metten woorde Godes, die vyeren, 4 4 C. [onleesbaar] C. 211. die swaerden, noch alderwreetste tormenten en sullen ons niet af-schricken. Daerom verwondert ons datmen noch spreeckt van Placcaten, door die welcke men ’t volck ten Religie soude dwinghen. Rechts of daer niet bloedts ghenoegh om die Religie tot noch toe ghestort en ware: Ende of oock noch in vrede ende in oorloge het lichaemelijcke swaert in Religions sake teghen alle Godtvruchtigheyt ende rechtvaerdigheyt behoorde te domineren. Seecker eermen soude tyranniseren in onse persoonen, behoort men ons te verwinnen mette text van de Bybel oft vanden Evangelie, sonder ons in plaetse van alle redenen teghen te stellen die vlammen, tonghen af snijden, 5 5 Christi woort is der Christenen weer teghen ketterye. ende den mondt toe te binden van de ghene die niet anders en begeeren dan te bewijsen, dat haere leeringhe is ghegrontvestet, op den eersten vasten steen, die daer is Jesus Christus: wiens woordt het eenighe gheestelijcke swaert is, dat hier inne vermach ende behoort te helpen.

D. Consistorium Catholicorum.

Wy bekennen, trouwen, datmer te verde mach inne verwerren, immers datter vande onsen wel zijn gheweest, die uyt medoghende bescheydenheyt so verde zijn ghekomen, dat zy niet alleen daer inne des Overheyts macht niet en wilde gebruycken, dat zy anders ghevoelen dan wy luyden doen, ende onse kerckelijcke ordinantien verachteden: maer oock predicatien souden hooren van den ghenen die anders dan wy leerden: ghemerckt daer ’t predickhooren wert toe ghelaten, het predicken niet en werdt verboden, ende om eenen te noemen is daer af oock gheweest die Cardinael van Loreynen selve: segghende hier af in de groote vergaderinghe in Vranckrijcke voor den Coningh, dat


hy wel ware van advijse, 1 1 C. 103. beroerende die ghene die sonder wapenen, ende uyt vreese van verdoemt, ter predicatien ginghen, Psalmen zonghen, niet ter Missen en quamen, ende andere particulariteyten die zy onderhouden, naedien die straffinghen tot noch toe daer teghen niet altoos en hadden gheholpen: dat de Coningh behoorde te verbieden, datmense niet meer en soude aenroeren, by middelen van straffinghe van Justitie, wesende hy seer t’onvreden datmen daer in hadde voort-ghevaren met sulcke strenghe executien. Maer meynt men oock dat ghyluyden nu eerst die selve executien beginnende sulckx met het aenroepen van d’Overheyts hulpe oock haest sullen willen verlaten? Seecker die niet, die niet en achten ofmense daeromme wreedt scheldet.

M.T. Beza.

Wie zijnse die dat doen?

D. Consistorium Catholicorum.

Ick meyne dat ghy selve dat meermaelen hebt ghedaen Domine Beza.

M.T. Beza.
Dat mach u duncken.

D. Consistorium Catholicorum.

My en duncket niet, maer ick weet dat wel, derhalven my oock ghereedt valt eenighe sodanighe plaetsen te verhaelen, als eerst dat ghy schrijft also: 2 2 T. 115. Immers als yemant van de getrouwe Ministers die wettighe hulpe aen den Magistraet versoecket, teghen die stoutigheyt der ketteren, die men niet en heeft moghen onderdrucken, door vermaeninghe dickmaels weder verhaelt zijnde, maer die veel eerder is vermeerdert, 3 3 Beza wil wreet zijn, maer niet wreet gheacht zijn. ende meer dan voor ontsteken, men sal terstont segghen dat hy onmenschelijck is ende wreedt. Seght doch Domine Beza, nadien ghyluyden van d’onse ‘tselve doende, segt, dat wy niet mette H. Schrift, maer met des Magistraets macht, met vyer, en met swaert disputeren: sal ’t moghen loghen zijn als anderen u ziende, ’t selve doen teghen anderen, ‘tselve oock van u segghen? 4 4 T. 162. als anderen lesen, daer ghy schrijft also: 5 5 Beza wil datmen des magistraets hulpe aen roepe teghen den ketteren. Soudet dan den Ministeren niet gheoorloft wesen, nae dat zy te vergheefs alle andere middelen met den ketteren hebben versocht, te loopen totten Magistraet, ende te versoecken: dat hy door eenigh middel onderdrucke eenen verhongherden Wolf, die door der Ministeren onderwijs niet meer dan een steen beweeght is gheworden? Wat sullen anderen (segghe ick noch) sulckx in u lesende doch moghen segghen anders, dan dat ghy sulcks doende, al ’t selve oock door die selve middelen doet ende versoeckt dat wy voormaels gedaen hebben? Ist nu al recht dat ghy dit doen in ons scheldet voor een Antichristelijcke wreetheyt: Ende dat het by u sal zijn een Christelijcke barmhertigheyt totten schapen? Van sulcke barmhertigheyt wilt ons O heere verlossen sprack een Advocaet, staende voor sulcke barmhertighe Rechters. Dunckt u nu onsen raet in desen quaedt, waerom volghdy ons in desen nae? Is zy dan goedt, waerom placht ghyse inden onsen te schelden?

M.T. Beza.

Waerom soude ick niet seer goet noemen den raet, die welcke soo veele gheloovighe Princen so veele vermaerde Republijcken, ende so veele Heylighe Kercken hem niet en hebben gheschaemt met een gemeyne accoorde gesamentlijck nae te volghen? Een raet segghe ick, sonder de welcke de kercke nu al verdruckt souden zijn geweest van die boose boeven der Wederdooperen, die daer souden gheregheert hebben. 6 6 T. 296. Daeromme verhaele ickx hier ander werven, 7 7 Des Overheyts swaert is het fundament ende steunsel van de kercke Beza. indien die Magistraet (tot sulcke ghesellen) oogh-luyckinge doet, ende sich self naer eysch vander saecken niet en quijtet: Dat die kercke wert ghestelt in grooten pericule ende in een openbaere ruine.

D.C. Cathol.

En bestaet ons nu voortaen, Domine Beza, niet meer vroedt te macken, dat ghy in dese saecke eens zijt met u Meester. 8 8 Beza schrijft teghens de leere Calvini zijns Meesters. Is die oock daer na met sich self gheweest, dat gheven wy hem te bedencken: want die opentlijck het teghendeel heeft geschreven met dese zijne woorden: 9 9 Calv. de Scanda. 148. 149 Al hoewel nochtans sich die Menschen al te veele toe schrijven, als zy beter uytgangh der saecken verhopen, in’t volghen van heurluyder raedtslaghen, 10 10 Beza wil wijser zijn dan God. dan vande middele henluyden van Gode toegheschreven. Watte? Verzieren zy dan Gode blindt te zijn ende onvoorsichtigh, dat hy onbedachtelijck zijne kercke in pericule soude stellen? Immers na dien hy is die alderbeste regheerder alder dinghen: soo staet ons toe alle verwerde swarigheyden te verwinnen met die eenighe spreucke Abrahams: De Heere sal’t voorzien. Wy (God wouts) souden sorghvuldigh zijn voor’t menschelijcke gheselschappe: Ende Godt de Schepper en soude die versorginghe van dien niet altoos ter herten gaen, die kercke soude van haeren eenighen President ende behoedere ellendelijck verlaten zijnde, vallen in onse voorzienigheyt? Dat schrijft hier af Meester Jan Calvijn, ende betoonde daer mede dat hy ten tijden van sulck zijn schrijven Gode ende zijn waerheydt al beter betrouwede dan Beza hier doet: Immers oock dan hy daer nae self dede als hy die Magistraet tot bescherminghe van de kercke, teghen (niet yemants gewelt, maer) doolinghen of ketteryen, om hulpe ende bescherminghe aenriep. Ende dit zijn die luyden die ons doen berispen willen, ’t welck zij nochtans self met haer na-doen prijsen.

Gamaliel.

Mach men waerheydt segghen sonder yemant te bedroeven, so moet ick segghen dat de ghene die d’Overheyt tot bescherminghe van de leere aenroepen om hulpe, daer mede opentlijck betoonen dat zy die waerheydt mistrouwen, ende op menschen vermoghen haer leere bouwen. Hier zijn voorneemlijck twee dinghen te aenmercken, 11 11 Wiēs ampt het is de valsche leere te wederstaen. te weten wiers ampt het is valsche leere te wederstaen, ende voorts met wat wapenen. Dat dit is het ampt der Ministeren, ende niet des Overheyts Politijck, getuyght die H. Schrift doorgaens, 12 12 Tit. 1. 9. ende om met een plaetse te vernoeghen, d’Apostel Paulus daer hy seyt also van een Bisschop: omhelsende het getrouwe woort, dat na de leering


is, op dat hy mach vermaenen door die ghesonde leere, ende den ghenen die wederspreken overwinnen. Op dese Spreucke seyt Dominus Calv. seer wel, dat een Bisschop moet hebben twee stemmen, d’een om de Schapen by een te roepen ende te vergaderen: maer d’ander omme te verstooren ende te verjaghen die wolven, dat is, de vyanden der waerheyt te wederlegghen. Aengaende nu het middel, te weten de wapenen waer mede men die valsche leere wederstaet, 1 1 Met wat wapens men die valsche leere moet wederstaen. wie en ziet niet ooc uyt de voorsz. woorden Calvijns selve, (ick swijghe d’Apostels claere woorden selve, houdende van de wederspreeckers te overwinnen) dat sulcx met de waerheyt moet geschieden? of soude men meynen dat de waerheyt alleen sonder d’Overheyts swaerdt daer te swack toe is, ende sulcks niet en vermach? Die dat seyt, maeckt de almachtighe waerheyt krancker dan de ydele loghen, die de waerheyt niet betrouwende, noch eenighe ander hulpe soeckt, houdt die waerheyt tot verwinninghe van de loghen alleen te swack. Eert men so doende Christum al waerdelijck, die selve de waerheydt is? David betoonde zijn betrouwen op Gode groot te zijn, als hij die Conincklijcke wapenen, hem van den Coning Saul aengeboden, verwierp: of soude hy (nae’t segghen van den Heere Beza) met sulck weygheren vande middelen hem van den Coning self aengheboden, Gode wel ghetemteert hebben, ghelijck een die’t broot vande Enghel wacht, so hy Beza dat seyt? Hy David wist, 2 2 2. Tim. 1. 12. met Paulo, wien hy betroude, ende betoonde daer mede dat hy Godes almogentheyt ende ghetrouheyt kende. Maer toonen zy sulcks oock die de almoghende waerheyt tegen die nietighe logen mistrouwen, ende der broosche menschen hulp versoecken ende betrouwen? Of seyt Calvijn selve niet op die voorschreven Spreucke tot Titum, dat die waerheyt door den Heere gheopenbaert, lichtelijck alle loghen te boven gaet? Jae hy trouwen. Dit zijn zijne eyghen woorden, die heeft (dencke ick) Beza oock wel ghelesen. Ghelooven zy dan sulcks waerachtelijck: waerom doen zy de Almoghende waerheyt die schandlijcke oneere, dat zy die mistrouwen, verlaten, ende troost, scherm, ende hulp soecken aen den krancken menschen, om die loghen te verwinnen? jae om die kercke opte waerheyt gebouwet, te beschermen teghen de loghen? behoeft de kercke opten steenclippe Christi ghegrontvest, dan oock ander fundamenten ende bescherminghen teghen die weecke baeren der Zee, 3 3 Die aen d’overheyt hulp soecken, tot bescherm teghen valsche leere, en hebben noch konnen d’almoghende waerheydt niet. teghen wint ende reghen? Wat sal men hier anders moeten dencken dan dat alle sulcke hulpsoeckers van d’Overheydt om der waerheyts leere ende kercke te beschermen teghen die loghen ende ketterye, uyt vreese van dat die kercke soude vallen ende ruineren die waerheyt selve (hoe seer zy sich des roemen) niet en kennen, die almoghende waerheydt mistrouwen, haer onvolprijselijcke Eere vercleynen, ende die den Menschen, te weten d’Overheydt, toeschrijven?

M.C. Reform.

Gamaliel spreeckt wel, of schoon eenighe onser hoofden anders leeren. Maer dat zijn oock menschen, ende moghen so wel erghens inne doolen, als de gantsche Roomsche Kercke in desen jammerlijck heeft gedoolt. Laet ons zien met wat wapenen onse voorsaten, die oude

Vaders, 4 4 C. 133. den ketteren heurder tijden hebben overwonnen. Wy behooren alle middelen te besoecken, om die in doolinghen zijn, daer uyt te trecken: Ende niet te doen als die ghene die ziende een mensche, of een Beest gheladen zijnde inde gracht legghen, noch metten voet te stooten: maer wy behooren sonder vertreck te helpen alle die ons hulp begeeren. Wie anders doet die is sonder liefde. Dat heet meer den menschen dan die ghebreecken te haeten. Laet ons Gode onophoudelijck voor henluyden bidden, 5 5 Soetheydt helpt meer dan strengheyt. ende laet ons al dat ons mogelijck is doen: so langhe daer hope is om henluyden te bekeeren. Die soetigheydt sal meer helpen dan strengheydt. Laet ons wech nemen die Duyvelsche namen van partijschappe, twistigheyden, ende oproer, als Lutheranen, 6 6 C. 132. v. Hugenooten, ende Papisten. 7 7 Rechte wapenen tegen de ketteren. Laet ons die Christen name niet veranderen. Maer laet ons voortaen schicken verciert te worden met deughden, ende goede zeden: ende daer na henluyden (die ketteren) bestormen mette wapenen van liefde, van ghebeden, van persuasien, ende vande woorden Godes, die bequaem zijn tot sulcken gevechte. Het goede leven (so’t spreeckwoort seyt) persuadeert meer dan die woorden. 8 8 ’t Swaerdt helpt niet tegen dē geest. Het swaert helpt weynigh teghen den gheest, ten waer dan om lijf ende ziele teffens te verderven. Wat heeft men met d’overheyts hulpe ende swaert in desen uyt-gherecht? Is die ketterye vernielt? Gheensins, maer vermenighvuldigt. Veel duysenden van menschen zijn als Christenen, om die waerheydt, of als verdoolde Schapen om onverstandt ghedoot: Ende daer door heeftmen menighte van ketteryen doen verrijsen: Soude dat die begheerde vrucht zijn? Segghen wy niet selve in onse request aen Hertogh Matthias dese woorden: Ende hoewel men vlytelijck heeft ghesocht alle moghelijcke middelen om die Religie te extirperen: 9 9 C. 27. v. so ist nochtans (ghebleecken) 10 10 Het dooden van ketters zaeyt ketters Domine hoe daer meer zijn ghedoot ende vervolght, het getal meer is vermeerdert. 11 11 Response au liuret de Don Jan 19. De Princen selve beginnen sodanige vruchten van die jammerlijcke executien te mercken, worden wijs met heur schade, ende soecken nae een ander remedie: souden wy dan noch hertneckelijck by die valsche ende moordelijcke remedie willen blijven, ende den Magistraten daer toe noch meer om hulpe aenroepen? Nemen wy desen wech wederomme, sullen wy niet van nieus versincken inden afgront van een burgher-krijgh?

M.T. Beza.

Het ampt des Magistraets is te hazarderen 12 12 T. 292. die uyterlijcke vrede (alst anders niet en mach zijn) 13 13 Om de ware religie behoort de magistraet de uyterlijcke vrede te hazarderen. omme te hebben ende te behouden in zijn Lant de suyverheydt vande waere dienste Godes. Dat is te seggen, dat de Princen de macht die zy van Gode hebben behooren te gebruycken, omme te beschermen, te handtvesten, ende te vermeeren die religie teghen allen vyanden, 14 14 T. 306. so inwendighe als uytwendighe, ja oock mede (alst anders niet en mach zijn) al souder uyt volghen die uyterste confusie van’t gantsche Republijcke, ende al soudemen schade doen van heure particuliere ondersaten.

M.C. Reform.

Soo dat segghen van Domine Beza recht is, soo en zie ick niet hoemen sal moghen verantwoorden, niet alleen het werck des Conincx


van Vranckrijck, immers oock vande Staten Generael der Nederlanden selve: die ter liefden van der landen welvaren ende de gemeene ruste toeghelaten hebben onse Religie met desselfs exercitie: Maer oock mede hoe men sal moghen verantwoorden ons eyghen werck, die henlieden daer toe ernstlijck gheraden ende aengheporret hebben. Want hebben zy qualijck daer aen gedaen, hoe connen wy in sulcks te raden wel gedaen hebben? Wat drijven wy luyden oock selve in de Requeste aen den Ertz-Hertoghe ende den Raeden van Staeten doch meer ende anders, dan dat by het niet toelaeten van onse Religie met desselfs exercitie d’ondersaten twistigh, ende de Landen in verderf gheraken souden? wy segghen daer opentlijck, dat Hooghduytschlandt ende Vranckrijck nae so groote bloetstortinghen, 1 1 Fol. 13. gheen ander middel en hebben connen vinden om die te stoppen, dan door toelatinghe van beyde Religien. Wat segghen die Staten Generael oock anders inde Keulsche vredehandel, 2 2 A. P. Fol. 23. int xij. Art. vande middelen tot vrede dienende, by henluyden daer over ghegheven? Hebben zy daer oock andere middelen ghebruyckt om toelatinghe van onse Religie met haer exercitie te mogen behouden, dan het voorwenden van een sekere vrede ende ruste? Seydt nu Dominus Beza wel in die voorsz. sijne meyninghe, soo hebben die Staten ende oock wy selve (sonder welcker versoeck sulckx niet en is gheschiedt) qualijck ghedaen, ende ghesondight teghen Gode. Dat zy verde, ende dat en mach ick niet ghelooven, behouden die groot achtbaerheyt van mijnen Heere Beza. Maer als de Princen noch al daer toe moghten ghepersuadeert worden, sullen zy’t moghen volbrenghen dat zy bestaen? sullen zy die kercke mogen bevryen van schandalen, van ketterijen, ende vanden aenvechtinghen der ketteren? 3 3 Rosbon. 18. Men weet wel neen: Want even so weynich als een Religie met ghewelt, ende wapen gheplandt mach werden in, 4 4 Religie mach met gewelt niet geplāt werden. Ketterie mach met wapen niet uytgheroeyt werden. even soo weynich mach ketterije met gewelt ēn wapen uytgheroeyt worden, wter menschen herten, soo die Staten generael der Neder-landen vant planten oock wel segghen. Een van beyden moet waer zijn. Te weten dat die Religie diemen door des overheyts macht, daer toe aengeroepē zijnde wil vernielen is valsch of oprecht. Is sy valsch, soo bestaet sy opte logen. Vermach die almogende waerheyt die niet te beschamen, te verwinnen, ende te vernielen: gheens menschen arm swaert of ghewelt en sals vermoghen, soo is sulcks te vergheefs. Ist dan oock een ware Religie so bestaet sy opte Almoghende waerheydt selve: wie, of alle Coninghen der aerden schoon wilden, daer toe te samen sworen, ende sulcks met alder-macht bestonden, sal moghen die waerheyt vernielen? Dit verstont oock Meester Ian Calvijn wel, 5 5 Calv. Instruct. lib. 69. als hy schreef aldus: dit dencken sy alderminst, die daer meynen dat sy lichtelijc door swaerden, ēn vlammē haer voornemen sullen volbrenghen. Maer sy worden bedroghen: want al wat sy ooc bestaen ende doen, het woort Godes sal de stercte zijn, 6 6 waerheydt ist eenighe middel tot uytroedinge der ketteren. ende alle hindernissen overwinnen, die tot belettinge zijns loops hem tegen worden geworpen, ende die kercke sal aenwassen oock midden in de vervolghinghen. Want daer en is gheen ander bequame middel om die Godtloose secten, ende ketterijen uyt re roeyen, dan dat die suyvere waerheyt Godes, (die alleen door haren glantse die duysternissen verjaecht) plaetse wert ghegheven. ’tWelck die ondervin-

dinghe openbaerlijcken leert: dat zijn Calvini woorden, die stemme ick toe, ende houde die voor waerheydt. Ist dan oock soo, dat des Overheydts gheweldt gheen macht en heeft om die waere leere te verdrucken dat niet en behoort, oock niet om die ketterijen te verdrucken, ‘twelck die waerheydt lichtelijck ende alleen vermach: soudet niet een pure sotheyt wesen landen, ende luyden int verderven te stellen, om te doen worden ‘twelck men moet bekennen onmoghelijck te wesen? Soodanighen meyninghe leestmen oock by eenighe vanden onsen, ick meyne vande ghereformeerden, ende soo bescheydelijcken uytgesproken dat het my niet en sal verdrieten te verhalen, nochte u mijnen Heeren te hooren, daer zijnder (seyt hy) 7 7 Acontius 95. die daer meynen alst swaerdt worde inde scheyde ghesteken, dat het mette Religie terstont ghelijck ghedaen soude zijn: den Heere soude voorwaer een groote Injurie gheschieden, soo wy vermoeden dat hy sliep, ende dat hy gheen sorghe met allen en droech voor zijnen volcke: ofte dat hy sonder swaert zijn Evangelie niet en soude moghen beschermen. Rechts of zijn woordt gheen kracht altoos en hadde, maer dat alle die hope der Christenen ghestelt waere opt swaert. Seker nae dat des Satans bedriechlijckheyden over al die plaetse hadden inghenomen, ende Satan selve meester vant spel was, ēn des niet te min des woorts cracht soo groot is gheweest, dat het vermogen heeft Satan uyt zijn aldersterckste ende vaste rijc te verstooren: soude dan het selve woordt Gods int beschermen vant rijcke Christi, teghen die stompe ende ghebroken pijlen Satans gheen macht altoos hebben? gheen kracht met allen hebben? weest wel ghemoedt. Die Heere en slaept niet, maer hy waeckt. Ist maer dat alle onse hope op hem staet, ist dat wy met zijnen woorde strijden, maer aengheblasen met zijnen gheest (die met stadich bidden is te verwerven) naerstelijck, ende wijselijck vermijdende Satans bedriechlijckheden, soo en hebben wy niet altoos te vreesen voor den ketteren. Laet maer die waerheyt omsichtelijck te velde komen, teghen die bedriechlickheden: sy sal ten laetsten noodtsaeckelijck d’overhandt behouden, derhalven soo daer eenighe zijn die daghelijcx op werpen nieuwe gheschillen, die nieuwe twisten saeyen, die den Pastooren aen-bassen, die moeytens maecken, laet henluyden inden sinne komen dat sy dencken also: wat wil Sathan hier mede? hy compt aenvechten die Evangelische waerheydt. Maer ist dat alleen? watte? of hy dat dede, ende noch wat anders dat grooter is? te weten dat hy doende is (ende dat door u doen) om een grontvest te legghen tot een nieuwe tyrannije: om die in toekomende tijden teghen den godsvruchtighen dienaren Godes int werck te brenghen: ende alsoo meester van ’tspel gheworden zijnde het Euangelie selve te vernielen? wel aen wat seght ghy hier toe, die u beroemt van een vyer tot die eere Godes? die u laet beduncken, dat ghy soo veele houdt vande Euangelische waerheyt? die u selve acht gantschelijck toe gheeyghent te hebben het welvaren vande kercke? wat (segghe ick noch) suldy hier doen? suldy henen gaen, ende voeghen u krachten te samen met Satan? suldy hem u dienste verhueren? hem ghereetschap, senden, ende Calck leveren? Sal u zweet gemeen zijn metten eyghen slaven Sathans? suldy alsoo om corte moyelijckheyden te ontwijcken,


een hulper wesen om die grontfesten van soo groote quaden te legghen? wat nu? of hy dit dede, om die wapenen die hy aldermeest ontsiet, u wten handen te brenghen, ende u te locken tot wapenen die hy niet een haerken en vreest? 1 1 Job. 41. 17. 18. 19. 20. Immers die hy gantselijck veracht? dat is seker dat hy yser ende dierghelijcke aert 2 2 Satā vreest yser noch stael, maer Godes woort. van verschrickinghen niet een boon en acht, ghemerckt daer niet en is dat hy meer vreest, ende minder mach wederstaen dan ‘twoordt Godes. Maer voorwaer soo hy dat eens mochte verkrijghen vande Herders: dat soo wie yet wat derf hoesten, terstont die Beudel ghehaelt werde om alle knoopen alleen metten swaerde te ontbinden: wat sal dan voorts doch groots zijn gheleghen aent studeren inde Heylighe Schrifture? seker sy sullen verstaen dat sy die niet seer en sullen behoeven. 3 3 Daer d’overheyts swaert die leere beschermt werden de herders trage en ongheleerde mestverckens Epicuri. Want dan sullen sy moghen alle wat sy maer ghedroomt sullen hebben het arme volcxken voor brocken: des niet te minder henluyder waerdicheyt, ende plaetse beschermen. Wee onser, wee onsen nae-komers, ist dat wy dat eenighe gheweer daer mede ons gheoorloft is te strijden, ende altijt mede moghen overwinnen, van ons werpen. Maer segdy sommigher onschamelheyt, ende kijf-lust ist soo stout ende ondraechlijck dat het van noode is, die met andere wapenen, dan alleen des woorts wapen te dwinghen: wildy dat ick u segghe wat dit is? vooorwaer [lees: voorwaer] niet anders, dan of daer geseyt worde by eenich Crijchs-man, ende die noch soodanich, dat hy sich liet beduncken allen anderen in vromicheyt te boven te gaen, dat zijn vyant soo dapperlijck, ende strenghelijc strijdet, dat hem noodich is zijn gheweer van sich te werpen, ende zijnen vijant te ghehoorsamen. O treffelijcke Krijgs-man: wat soude Satan doch anders doen dan dat hy sulcke treffelijcke verdorven menschen soude uytmaken, die den dienaren Godes souden tergen? soude daeromme, overmits sy so neerstelijcken Sathans werck doen, wy oock doen, ‘tghene Satan alder-meest begeert? dat segghe ick, daer Sathan meest om arbeyt, dat hy ons ‘tgheweer des woorts uyter hant brake, ende hy ons versorcht zijnde met een ander aert van gheweer, ‘twelck hy veracht, ten strijde souden doen komen. Om dat hy dan sulcks boven allen dinghen bestaet, om dat hy hertneckelijcken strijdet, ende om dat hy Krijchsluyden bequaem tot het volbrenghen van sulcke zijnen raet uytschicket: souden wy daeromme hem ghehoorsamen, dat wy of werpende die wapenen, met welcke alleen wy moghen verwinnen, soodanighe wapenen ter handen nemen, daer mede wy terstont moeten onderlegghen, ende diemen terstont mach om keeren om ons mede die keele af te steken? Laet ons veel liever houden met hant ende tant dat gheweer des woorts Godes, laet ons daer mede alleen strijden, ende laet ons arbeyden daer mede Sathan selve met alle zijne sent-boden te vernielen.

Gamaliel.

Van dese saecke is om haer grootwichticlanghe [lees: grootwicticheyt langhe], ende niet qualijck mijns oordeels ghesproken. Ende laet my bedencken dat sy Gode, zijn beloften, ende zijn waerheyt in Christo Jesu, wat min dan recht eeren, die hen mistrouwende buyten expres bevel, ja tegen openbaer verbot, ander voorstant, ander bescherm,

ēn ander wapen soecken, ende betrouwen, dan die waerheyt, en het woort Godes selve: 4 4 Esa. 11. 41. psa. 2. 9. 2. Thes. 2. 8. welcx eygen ampt alleen is die loghen, valsheyt, ende ketterijen metten ketters te beschamen, ende te verwinnen. Ist niet een openbaer teecken van mistrouwen Gods, die zijnē sone Jesum Christum die eewige, ēn almogende waerheyt mistrout? 5 5 mat. 28. 20. belooft die den zijnen niet sijn tegēwoordicheyt tot des werelts eynde toe? mistrout hy Gode niet die wetende dat Godt met hem is, yemanden vreeset? Is God niet met zijn kercke? Is a God met haer wie mach teghen haer zijn, 6 6 ick swijghe overwinnen? die is haer stercke b stadt, 7 7 b Isai. 26.1. haer c schilt, 8 8 c 2. Reg. 21. 3 haer d beschermer, 9 9 d ju. 6. 13. hulpe e ēn stercke helt die voor haer strijdet: 10 10 e Jer. 20. 11 mach ooc dese f Almoghende g alder sterckste Schepper van Hemel ende aerden, 11 11 f ge. 17. 1. h psal. 75. 4 van yemanden overwonnen worden? zijn Almoghentheyt breect zijnre vyanden h boogh en schilt, swaert, 12 12 i psal. 76. 2. ende i hoofden: of hy k besluyt zijnen vyanden, l 13 13 k 1. Reg. 26. 8 l psa. 106. 16 mortert haer staleen muyeren, m 14 14 m Jud. 5. 13 strijt self inden stercken n verwint zijnen vyanden, 15 15 n Isa. 9. 11. Eccl. 4. 33 ende o belacht 16 16 o psal. 2. 4.. het Godloose bestaen der Coninghen welcker p herten selve alle in zijnre hant staen, soo dat hyse buyght na zijnen wille. 17 17 p. Pro. 21. 1.. Moghen sy oock vreesen voor ruyne of vernielinghe die daer weten dat sulcken almoghenden Godt met henluyden is? of mach Godt oock met henluyden zijn, die soo openbaerlijck heuren angstighen vreese van verwonnen te worden te kennen gheven? 18 18 q Act. 13. 33. r 2. Esd. 9. 8. s Psal. 93. 18 t Soph. 3. 15. u 2. Tim. 4 17. v Psal. 17. 41 x 1. Pet. 8. 9 y Sap. 5. 17. z Psal. 90. 14 a Pro. 2. 7. b Psa. 90. 2. 5 Of soude die ghetrouwe Godt in zijne trouwe beloften onghetrou moghen worden, ende den zijnen ontrouwelijck inder noot verlaten? dat mach hy so weynich doen als hem selve, ende zijne Godtheyt te verlaten. Want daer inne bestaet zijne ghetrouheyt dat hy die v beloften volbrenght, dat hy zijne woorden vervult, ende dat hy sorchvuldich is voor den geloovigen: hij s staet den zijnen by, t weert den vyanden af, hy u versterct den zijnen, hy v verstroyt die zijn volck haeten, x verlost wt aenvechtinghe, deckt den rechtvaerdighen met zijnen Rechter hant, ende z beschermt den gheenen die zijnen naeme kennen, die eenvuldelijck a wandelen, ende die in hem b hopen. Die daer dan weten dat sy sulcken almachtighen, warachtighen, ende ghetrouwen hulper over haer zijde hebben, moghen die oock vreesen dat sy vande ydele, ende nietige loghen sullen overwonnen, ende vernielt worden die dit oock vreesen, moghen die oock weten dat sulcke hulper over haer zijde is? die dit niet en weten moghen sich die oock te recht gheloovighen noemen? het volck Godes noemen: die Kercke Christi noemen?

Jezonias.

Tot dit voort-stel, te weten oft Schrift-matigh is dat die Leeraren van de Kercken tot bescherminghe van haer Leere des overheyts hulpe aenroepen, segghen die Catholijcken verselschapt met eenighe Reformeerden jae. Daer-inne hen-luyden teghen zijn niet weynich vande Ghereformeerden, selve verselschapt met Gamaliel, te samen rondelijck neen daer toe segghende, die daer toe jae segghen brenghen voort eenighe exempelen, oock die nootsaeckelijckheyt voor de Kercke, die sy segghen dat vervallen sal moeten, indien men niet en ghebruyckt dit middel vande Overheyts beschermenisse. ‘tWelck (soo sy seggen) niet


anders en waer dan Gode vermetelijck te terghen. Alsoo Godt niet vergheefs en heeft ghegheven gheloovige Princen, die ooc schuldich zijn, eer sy die eere Gods souden versuymen, Landen ende luyden daer over te laeten verderven. Daer teghen seyt het ander-deel der ghereformeerden met oock Gamaliel dat het beschermen vande ware leere toekomt den genen diese grontlijck kennen, namentlijck den waren Leeraren selve, ende niet den Princen, den welcken sulcx ooc niet, maer den Leeraers of herders wert bevolen, ēn dat metten woorde Godes der herders, ende niet metten stalen swaerde der Princen wapen. Daeromme sy qualijck doen die het bevolen swaert, namentdie [lees: namentlijck die] H. Schrift verwerpen, ende het vreemde swaert in dit gheestelijck Regiment, te weten des waerlijcken Overheydts, ghebruycken. ‘Twelck gheschiet doort mistrouwen opte wapeninghen Godes daer door Godt wert veroneert, ende doch niet altoos van ‘tgene men voor heeft en wert uytghericht, namelijck verminderinghe van ketterijen ende ketters. Ghemerckt die ondervindinghe leert datse daer door vermeeren. Met meer andere oorsaken ende redenen over weder zijden breeder verhaelt, ende oock by onsen Secretarium (soo ick zie) aengheteeckent. Die Heere spoedighe de wederkomste des Heeren Presidents, omme zijn Resolutie in desen, als oock inden anderen saecken, te hooren ende te sien int werck komen, Amen.

SESSIO. XVIII.

Van’t schelden der barmherticheyt, prijsen van strengheyt ende aenraeden tot bloetstortinghe om saken des gheloofs.

Persoon ē : Jezonias. D. Consistorium Catholicorum. D. Consisto. Reformatorum. M. Iohannes Calvinus. M. T. Beza. Gamaliel.

Iezonias.

NAdien het sparen der quaden een straffe is der goeden, ende men gheen quader noch schadelijcker menschen en vindt, dan die den menschen verderven, ende eeuwelijck dooden nader sielen het edelste goet der menschen: laten sich eenighe beduncken dat het een felle barmherticheyt is, alsmen spaert den ketteren, verdervers, ende vermoorders der onwijsen sielen, welcke ketters men daeromme oock met d’uyterste strengheyt behoort te straffen: dat bermherticheyt bewijsen is aenden naesten, om der selver eeuwich verderven te voorhoeden. Dit weder-spreken anderen, siende opte onsekerheyt deser saecken, soo vant weten wie een ketter is, als vande macht der Overheyt die in handen der Godt-loosen comende, soo gheestelijck als waerlijck, den Litmaten Christi voor ketteren oordelen ende dooden, so dickmael is gheschiet, ende daer door een grouwelijcke sonde teghen Christum selve bedrijven met een onbeterlijcke schaede, derhalve dese achten een vermetele felheyt te wesen, datmen den Predicanten dicmael meer

ijvers dan verstants hebbende, ende den Princen niet altijt maer seltsaem Godts-vruchtich zijnde, dien deure opene, tot tyrannije over den vromen Christenen, ende dat het in sulcken ghevalle een onbarmhertighe felheyt is so int onseker te dooden. Alsoot beter waer tien verleyders of ketters levendich te laten, dan een Lidtmaet Christi te dooden. Welcke saecke als van ghewichte, ende welberadens waerdich zijnde, de Heere President M. Daniel ernstlijck heeft begeert dat elck van mijnen E. Heeren die hier souden verschijnen, met aendacht letten, ende met omsichticheyt aviseren souden.

D. Consistorium Catholicorum.

Wat Calvinus gestatueert heeft in Serveto, 1 1 H. 241. v. 250. ende hoe hy in een uytghegheven boecxken heeft gheleert datmen den ketteren rechtlijc behoordt te straffen, weten wy. Servets discipulē roepen dat Calvijn niet mogende Servet overwinnen met Schrifturen, zijn bystant heeft ghenomen van ‘tghewelt, ende swaert. Maer het moet verde van ons zijn, dat wy Calvijnus doen teghen Servet souden misprijsen, immers wy prijsent veel eerder, waer ‘tghene dat Calvijn ghedaen heeft met Servet, oock ghedaen gheweest inden jare xxvij. metten eersten hooft timmerman aller deser secten, daer en mochte gheen merckelijcker exempele vande Godtlijcke bermherticheyt gheschiet zijn geweest. Want dan waren behouden gebleven soo vele duysenden boeren, den welcken die Evangelische vrijheyt, diemen nu predickt, niet alleen van haer vrijheyt heeft berooft, maer heeft hen oock in een harder dienstbaerheyt ghebracht, immers heeft velen met lijf ende ziel int verderven gestort. Oock en souden soo vele Princen niet gheweest zijn ghevanghen of ghedoot noch so vele edele mannen verslaghen, noch soo vele ende soo groote ellendicheyden en souden daer op niet ghevolcht zijn gheweest in Duytslant: noch wy souden nu oock niet hebben dese gheestelijcke Tyrannen, Brentien, Calvijnen, Zwenckfelden, ēn die daer zijn vande kudde der Piccarden, ēn Weder-dooperen, die niet tegenstaende sy opt alder-grouwelijcxste verwoeden in die zielen van vele menschen, hen nochtans laten beduncken dat henluyden groot onghelijck geschiet, als sy vanden Christenen ēn recht-geloovigen eenige vervolginge lijden: al hoe wel syluyden self ketteren zijnde, den ketteren vervolghen, nochte en willen niet lijden den ghenen die anders dan sy ghevoelen, dan sy, segghe ick, die selve anders ghevoelen dan die gantse Christenheyt. Seer wel heeft Hieronimus geschreven, dat een voncxken een cleyn ding is, ēn ten eersten aenschouwen nauwelijcx en wort ghesien. Maer alst stof ghekrijcht, ēn het vyer, hoe cleyn oock, zijn voetsel bekomt, so verslint het muyren, steden, bosschen ēn lant-schappen. Het suyr deech schijnt oock een cleyn ding ēn niet altoos te zijn, maer alst vermenght is met het meel, ende dat door zijn kracht versuyrt heeft, soo krijcht alle datter met ghemengt is zijn aert. Alsoo begint mede die verkeerde leeringhe van eenen, ende ghewint int eerste naulijcks twee of drije toehoorders. Maar allencxkens cruypt die Cancker voorts int lichaem, ende (nae ‘tgemeē spreec-woort) so besmet een schurft schaep, die geheele kudde. Daeromme moet die voncke


terstondt als sy haer laet zien, uytghebluscht het suyr-deech vant gheheele by wesende deech afghescheyden, het verrotte litmaet afghesneden, ende het schurfde Schaep uyten schaeps-koye wech ghedaen worden: 1 1 Eē verrot lit beter afghesneden, dant heele lichaē bedorven. op dat het gantse huys, ’tgheheele deech, het lichaem, ende die kudde niet en verbrande, versuyvere [lees: versuyre], verrotte ende verderve. Arrius was een voncke in Alexandrien: maer want hy niet terstont en werde uytghebluscht, soo heeft zijn vlamme die gantse werelt verwoestet. Soo was oock Luther een voncke in Saxen, maer want die niet stracks gedempt en werde, wie salt met drooghe ooghen moghen vertellen watten brant daer uyte is gheworden? Een waerdich woort ist dat Bernardus heeft gheseyt: dat de quade moet wech ghenomen worden, op dat hy gheen quaden en teele, beter ist datter een, dan die eenheyt verderve. Maer oock Chrisostomus: soo yemant vyer ghenomen hebbende desen kercke branden ende vernielen, het outaer af-breken wilde: soudet ghyluyden soo vele uwer hier is, den selven niet als een booswicht, ende boeve met steenen doot-werpen? wat salmen dan metten ghenen, die met een vlamme, vele verslindelijcker dan die is, bestaet te vernielen die tempelen, niet van steenen ghemaeckt nochte een gouden outaer, maer die vele dierbaerder zijn dan dese muyren, ende outaer wie sulcks doende, seght doch, soude barmherticheyt waerdich zijn? wat mochte warachtighers gheseyt worden? waer die helsche vlamme ghebluscht geweest al eer sy een huys hadde in brande ghestelt, wy en souden nu soo vele branden niet sien inde Christenheyt. Soo warachtich ist dat een gheseyt heeft: hy is wreet opten goeden, die den quaden spaert. 2 2 Barmhertich over den ketteren: is fel zijn over den onnoselen. Hy Tyranniseert den God-vruchtighen, die den God-loosen ketteren ontfermt. Daer en is gheen grooter wreetheyt, dan alsmen int straffen der ketteren goedertieren, ende barmhertich wil schijnen. Heeft Saul de Coning sware straf gheleden om dat hy met zijn verkeerde bermherticheyt Agag der Amalechiteren Coning spaerde: hoe vele meerder straffinghe hebben te verwachten, die Princen, die niet alleen den ketteren niet en straffen, maer diese oock woon-plaetsen verleenen in hare landen: sonder sich yet te laten beweghen daer door, dat sy vele menschen sien besmet worden met die pestilentiale dolinghen? 3 3 Die den ketteren sparen sullen vā Gode mettē ketteren gestraft worden. seker dese en zijn niet minder schuldich, dan de ghene selve, vande welcke die ellendighe menschen door verscheyden, ende vreemde Leeringhen verleyt, inden afgront der hellen, ende int eeuwighe vyer ghebarcht worden. Soo en sullen oock van die voorsz. gheen minder dan van dese, straffinghen geeyscht worden, in die vreeslijcke dach als die Hemelen ende Aerde beweecht sullen worden.

M.C. Reform.

Hoe seere onsluyden die meyninghe, vreemt vande Heylighe Schrift, ende verchiert met het blinde vernuft, teghen is, heeft elck een licht moghen mercken die daer ghelesen heeft die bekentenisse of belijdenisse onses gheloofs , soo inden brief aenden Coninck van Spaengien, als int boecxken daer aen volghende wel claerlijck uytghedruckt. 4 4 B. d. g. 7. Want wy inden brief segghen alsoo, u ootmoedelijck biddende inden naeme des selfs die u heeft ghestelt ende

vast behoudet in uwen Coning-rijcke, dat ghy niet toe en laet, dat die daer door giericheyt, eergiericheyt, ende andere quade gheneghentheyt, haer begeven hebben, uwen arm, autoriteyt, ende macht te ghebruycken, om haren luste ghenoecht te doene, om haer te versadighen, ende vervullen met den bloede van uwen onder-saeten, bewimpelende, ende omhanghende alle goeden yver des Godt-vreesentheyts, ende Gods-dienstichheydts, onder den woorden van oproer, afwijckinge, argernisse ende andere, met welcke sy u teghen ons ontsteken. 5 5 B. d. g. 33. Ende noch int boecxken alsoo: Nochtans zijn daer voorneemlijck twee soorten die op ons loopen als op eenighe rasende beesten: ende die haer bekrachtighen u door alle middelen te vervreemden, ende te trans-formeeren oft veranderen van uwe natuerlijcke goedertierenheyt, ende goetheyt, in haerlieder bloedighe, ende rasende wreetheyt. Die eene, voor alle redene en hebben maer eenen verstandeloosen yver, ende liefde, van eenighe (sonder te weten hoedanighe) religie, rustende alleenlijck op een alghemeyn, ende veroude dwalinghe. Die anderen vervolghen ons, niet om dat wijse in haere devotie verstooren, want daer gheene in haer en is: maer om dat het Evanghelium (nae het welcke wy ons begheeren te reformeeren) contrarie is haerder Godtloosheyt, Giericheyt, Eergiericheyt, Hoerderije, Dootslaghen, Dronckerijen, ende andere boosheden in welcke sy wroeten, ende wentelen als beesten. Aengende die eerste, weten wy dat sy zijn vande ghenen, daer Jesus Christus afspreeckt, 6 6 Joan. 16. 2. dat sy meynen Gode een dienst te doen, met ons te leveren inden doot, onschuldich wesende, so het schijnt voor des menschen ooghen, maer voorwaer schuldich voor Godt. Mitsdien dat die Religie diese met alsulcke wreetheyt voorstaen, niet ghegrondet en is op het woort Gods, maer op haer fanthasije ende opinie van haer voor-vaeders.

M.T. Beza.

Daer zijnder die van allen weghen speuren 7 7 T. 202. opten confiscatien der armen menschen: ende en laten niet af vant vyer te blasen in den ooren der Princen, ende henluyden te segghen dat sy goede straffinghe moeten doen over dese muytmakers, ēn blasphemeerders, siet so noemen sy die ware Christenen: dan worden daer terstont ghemaeckt felle Placcaten, die niet en spreken dan van branden, ende van dooden, sulcks datmen die soude seggē met bloet, ēn niet met inct te zijn gheschreven. Daer inne wert Pilato bevolen Christum noch te cruycen, of hy zal anders in des Keysers gonste niet blijven. Die Cardinalen sullen oock van haer zijde schuyven, soo mede die ghehoornde Bisschoppen, Priesteren, die Canonicken, die Monicken, ende alle ‘tghewormte Antichristi. Die rechters, niet teghenstaende sy alle sulcks wel weten teghen haer herte, ende alle sulcke belijdinghe sien voor ooghen, nochtans om dat sy des buyts mede zijn deelachtig, of om dat sy hulde willen verdienen byden Coninck, ende byden grooten int hof, of (soo daer eenighe onder zijn meer onwetende dan schalck) soo ghedragen zijt hem aenden conscientien der Theologienen, ende leveren also in des beudels handen dat arme ēn onnoosele kint Godes: Siet der Papisten tyrannije.


Consistorium Catholicorum.

Wy houden die Tyrannije of wreetheyt soo ghijt ten quaetsten wilt noemen, voor enckele bermherticheyt. Dit doedy self mede, in u prijsdyt, in ons lachterdijt. Mach dan een selve sake deuchde ense sonde zijn?

M.T. Beza.

Jatrouwen. Ghelijck het sonde is den Christenen te dooden, soo ist deuchde den ketteren te dooden. Dit doen wy, dat doet ghy.

Consistorium Catholicorum.

Dits al weder t’oude. Dat seght ghy rechter in u eyghen saecke. Maer dat en is noch by gheen onpartijdich rechter ghebleken, moghen wy dolen int oordeelen van een ketter: soo dat wy (soo ghy seght) meynende ketters te doen dooden, kinderen Godes doen dooden: zijt ghyluyden altsamen Engelen jae al weten de Goden selve, soo dat ghy niet en moecht dolen? wie sal ons daer af verseeckeren? doen wy dan qualijck daer aen, dat wy die barmherticheyt int sparen der ketteren felheyt achten ēn de Princen aenraeden tot het dooden der gheenre die wy voor ketteren veroordelen: ghyluyden moecht waerlijck mede dolen int doen vant selve, dat doen die uwen sulcx mede meest altsamen selve. Wie meer dan ghyluyden roept nu teghen het sparen der ketteren, dat ghyluyden self ooc noemt felle barmherticheyt?

M. Iohan. Calv.

Dat en meyne ick niet, 1 1 Commēt in Isai. 34. 5. maer weet seer wel dat wy luyden geen grooter vyanden en hebben, dan die papisten: die met ons met een selve dope ingheschreven zijnde, Christum belijden, ende ons nochtans verwoedelijck vervolghen, ende gantselijck vernielt te zijn, wenschen om dat wy hare superstitien, ende Afgoden dienste verwerpen. 2 2 Institu. viij. 129. Ende en is geen ander oorsake waer door die Pausen hen soo rasende op maken teghen die Euangelische Leere nu weder herboren zijnde, alle haer krachen uytstrecken omme die te verdrucken, ende allen Coninghen ende Princen tot wreedicheyt ontsteecken: dan dat sy sien dat alle haer rijck verdwijnen sal ende vervallen, indien het Euangelium Christi voortgangh heeft. 3 3 S. C. 25. Hier door heerschapt huydens daechs die vervloekelijcke woestheyt int Pausdom, ende en sal oock niet ontgaen die grouwelijcke wraecke Godes.

Consistorium Catholicorum.

Meyndijt niet Domine Calvine, dat ghyluyden roept teghen die felle barmherticheydt int sparen der ketteren, so wel als wy daer teghen zijn, soo laet ons uwer een voor al nemen tot een Munster van desen. 4 4 T. 250. Soo sal hier zijn u Jonger Besa, 5 5 Beza claecht over der Princē goedertierēheyt teghen den ketteren. die scheldende des Magistraets slapheydt in’t straffen der ketteren seyt alsoo: Want ick mach vrijelijck segghen voor Gode ende zijnen Enghelen, dat alle die Corruptien die wy huydens daeghs sien, loop hebben inde kercke, ende die wy tot onsen grooten leet-wesen ghedronghen worden te ghedooghen: veroorsaeckt zijn als uyt desen grontsop, dat die

Princen, eensdeels doort niet verstaē wat haer ampt is, eendeels dat sy selve seer waren bedorven, eensdeels door slapheyt (’twelck die gene die henluydē pluymstrijcken ’tselve valschelijck noemen soeticheyt, ende goedertierenheyt) niet en hebben geaviseert van hem selve te voegen en een te wesen stantvastelijc met die ware ministeren der kercken: ende voorts meer ter oorsaecke van somminghe loose vossen, die door bedeckte middelen heymelijcken inne sluypen inde Schaeps-koye Godes, den welcken, als niet ontsiende die slotelen der kercken, men getoont moeste hebben het swaert, waer mede Godt den Magistraet wapent, die dat niet strenghelijck alsoot behoort ghebruyct en hebben. Dat seydt Dominus Beza selve: Is dat niet het selve dat ick int beginne van dese versaminghe hebben ghesproken? wijt hy daer ooc niet die oorsaecke alle deser verscheyden secten die slapheyt der Princen int straffen der selver? scheldet hy daer mede niet, als wy, sulcke barmherticheyt ghenoech voor felheyt? 6 6 T. 53. 54. Noemt hyse int selve boeck niet te wesen die alder-wreetste vande werelt die van avise zijn datmen dē wolven sal sparen? ick meyn dat sulcks immers volkomentlijck een is met onse meyninghe in desen, voeghet hem dan oock wel die in ons te lasteren? men sie int selve boeck terstont daer achter, ende daer sal ghelesen werden al ditte. 7 7 T. 58. Maer seght doch lieve, wat soeticheyt is doch datte, datmen met die vileynighe, ende wreede wolven smeect; op dat sy nae haer luste souden mogē aen stucken verscheurē die arme onnoosele schapen die ghekocht zijn doort bloet van Jesu Christo? wat gedult sal dat sijn, datmen dese vreemde monsteren toelaet die wijngaert des Heeren te verderven? wat goedertierenheyt salt zijn, te sien den name des Heeren in verscheyden wijsen veronghelijckt, ende des niet te min daer inne niet te worden beweecht? ’tsy dan van dese, niet liefde, maer wterste wreedtheyt: die omme te sparen, ick en weet niet hoe veele wolven, tot eenen roof gheven die kudde Jesu Christi. 8 8 T. 131. Dat zijn noch al die eygē woorden van Beza. Mach nu oock yemant meer twijfelen dat ghyluyden, niet min dan wy luyden, schelden die felle bermherticheyt, die vele onwijse, ongodtlijcke of slappe Princen plegen int sparen van de sielmoordelijcke ketteren ende wreede wolven, verslinders vande schaepkens Christi? dit doen wy mede. Dit bekennen wy, ende hierom en berispen wy u luydē niet, maer wel daer inne dat ghy selve doots-waerdighe ketters zijnde, u des niet te min voor Christenen, ende ons voor ketteren of afgoden dienaren achtet. Ende want ons niet minder, maer wel veel meerder, niet allen [lees: alleen] cont is, maer oock jammerlijc ter herten gaet, die deerlijcke schade die sulcke verleyders, ende sielmoordenaars doē in de onwijse menschen, so en schamen wy ons niet sulck ons Christelijck medooghen te betoonen aenden armen schaepkens omme die voor verleydinghe te behoeden soo veele in ons is, int aenraeden aenden Princen dat sy schuldich zijn sulcke verleyders strengelijck te straffen: ende te versoecken aenden Christen Princen 9 9 C. 148. dat sy doch willen teghen-staen dese Satanijcke, ende listighe laghen, der gheenre die heure rijcken komen bespringhen onder den Standaert des Euangeliums, ēn dat sy gewapent met ysere, die behooren te weder-staen: alsoo Godt om dier oorsaecken wille, ende om gheen ander, henluyden ‘tswaert inder hant heeft ghegheven, te weten om die goeden te


beschermen ende die quaden te straffen.
Mach oock yemant lochenen dat ketterije sy een quaet ende crijm capitael of doodtlijck? ende dat die ketter niet en is doodtlijcken quaet? Sanct Paulus hevet gheseydt. 1 1 C. 155. Soo is hy oock metter doot te straffen ende onderworpen des Overheyts swaert. So is dan dese onse Requeste redelijck heylich, ende Catholijck, verselschapt met uyt-druckelijcke bevel Godes: die u, O ghy Princen, ghebiet ons dit te bewillighen ende te gonnen: verhalende tot veele verscheyden plaetsen op verscheyden reysen dit selve zijn bevel: Hy (Godt) spreeckt vande Afgodeerders ende Heydenen vervreemdet vande wet. Nu werden die ketters onder den Christenen voor soodanighe gheacht, ghehouden, ende gherekent. Die woorden vande selve wet volghen hier: wacht u wel van immermeer vriendtschap te maken, verbont te maken, ofte houwelijck te maecken met henluyden. 2 2 Cathol. hetsen den Princen tot dooden der ketteren. Wacht u datse in u lant niet en woonen: Hebt gheen medelijden: Ba houter op, tot het vernielen, ‘twelck die doot is. Siet dat is onse raet in desen, daer toe vermaenen wy den Princen, ende dat moghen wy wel met Gode ende met eeren doen, daerom wy ons ‘tselve oock gheensins en schamen. Maer hoe moecht ghyluyden sulcks in ons lasteren, 3 3 C. 287. ende selve ons sulcks nae-doen aen anderen? wy weten dat veele onder u luyden int beginsel als sy arm waren, grouwelden vande vervolghers (soo noemden men ons ende die Christelijcke overheden) maer die als sy daer nae ghekomen waren tot machte, die wapenen Christi (so noemden sy het woort Godes) verlieten, ende die wapenen der Phariseen (als sy die doe noemden) ter handen namen, sonder welcke syluyden sich selve niet en konnen beschermen.

M.T. Beza.

Dats een propoost soo qualijck ghesproken 4 4 T. [onleesbaar] dat het niet en mach ghevoecht worden opten ghenen uyt welcker boecken ick het meestendeel van ‘tghene ick gheschreven hebbe in mijn Tractaet vande autoriteyt des Magistraets int straffen vanden ketteren, hebbe ghenomen, sonder te procederen argelistelijck ende met openbaer Calumnie.

Consistorium Cathol.

Dat is een ontkenninghe van soo openbare waerheyt, datse niet en mach gheloochent worden dan vande loghen selve. Want dat ghyluyden u meest al eerst hebt swaerlijc beclaecht over het Dooden der Princen van u volck, is nu al tusschen ons ghebleken. Wien is dat oock verborghen? wien is oock verborghen dat ghy nu macht verkreghen hebbende Sancte Peeters slotel hebt uyter hant gheworpen, Sanct Paulus swaert ter handen ghenomen ende daer mede door uwe Magistraet, op Servet, op Valentijn Gentijl, ende op meer anderen hebt gheslaghen? immers wie heeft niet ghelesen uwe beyder boecken, tot bewijs, dat sulcx recht soude zijn, in druck uytgegaen? 5 5 T. 95. seghdy, o Beza, niet selven in dat u boeck totten luyden die daer teghen ghevoelden, dat het ampt des Magistraets vereyscht datmen goede ende swaere straff soude doen over henluyden? waeromme dat? om dat zijt voor onrecht houden dat ghy leert datmen den ket-

ters behoort te dooden. Dit ghevoelen alleen in dit stuck maeckt henluyden ketters, ende doot-waerdich in u goedertieren oordeel. Seghdy daer niet mede dat een Prince, die ghebruyckende zijn autoriteyt, ende macht eň middel hebbende om te verdrucken een onschamel ketter, sulcks niet en doet: niet en sal moghen ontgaen van schuldich bevonden te worden dat hy het republijck Godes hem van Gode in bewaernisse gegeven, verraden heeft aen den duyvele? machmen den Magistraet politijck oock heeter, vyerigher, ende grouwelijcker aensporen tot het dooden der ketteren dan met sulcke middelen? doet ghyluyden dan oock hier inne alle ‘tselve dat wy doen: soo seght met ons dat wy sulcks ooc doende mede recht ende wel daer aen doen, ende volghens dien dat ghyluyden t’onrecht ons om weldoen hebt ghelastert ende ghecalumnieert. of wildy noch segghen dat wy daer aen doen qualijck, fellijck, ende wreedelijcken: soo bekent dat ghy ‘tselve oock ons nadoende mede daer aen doet qualijck, fellijck, eň wreedelijck.

Gamaliel.

Dese versaminghe is meer door-ghegaen met aensegghen, ende wederomme kaetsen van Injurien, dan met wettigh onder-soeck (‘twelc hier noodich scheen voor al) wie van beyden die waerheyt leert: te weten daer in, oft nae ‘tghetuych der Heyligher Schrifturen, bermherticheyt dan felheyt is, datmen yemanden om dolinghe inden gheloove doodet, welcke twee saecken wel onder-socht zijnde, soude eerst recht moghen verstaen zijn, oft recht dan onrecht is, datmen den Princen vermaent ende aenporret tot doodinghe van soodanigen. Daer dan oock vander Princen last bevel ende macht van Gode in desen niet weynich en soude hebben staen te onder-soecken. Doch dewijle met het verloopen deser handelinghen, die tijt oock is verloopen, sulcks datmen voor nu na noot-druft daer af niet en mach spreken, wil ick mede hier toe swijghen, nae dat ick alleen maer soo veele voor mijn advijse in desen gheseyt sal hebben, dat in allen dingen het rechte middel te treffen aller menschen dingh niet en is: dat sonder uytghedruckt bevel van Gode te hebben (soomen hier gheensins en heeft) sorghelijck is d’overheyt tot dooden om gheloovens saecken aen te raeden: dat d’overheyt als des gheen bevel hebbende niet sondighen mach int niet dooden, maer sich swaerlijck vergrijpen int dooden om gheloovens saecken: ende datmen lichtelijck, sekerlijck, ende na den Goddelijcken bevele die ketterije mach dooden ende vernielen met die Almoghende waerheyt, sparende: Jae salichmakende die ketteren: daermen ter contrarien met d’overheyts swaert vergheefs (maer niet sonder grooten pericule) arbeyt om die ketterije te vernielen met het dooden der ketteren, ghemerckt die vlammen van ketterije door sulck ketter-dooden, eerst vermeerderen, ende vergrooten, vermits storten vant bloet der ketteren. Dat niet en is dan swavel int vyer werpen om den brandt te blusschen: ende dat in allen twijfelijcken oordeelen die barmhertichste zijde die sekerste, veylighste, ende Heylichste is. Want het is ontwijfelijck waerachtich, dat die Princen dick-


mael meynende Gode een aenghenamen dienst 1 1 a Joan. 16. 1. te doene, Jongheren Christi te doen dooden. Soodanighe luyden hebben hare b handen vol 2 2 b Esa. 59. 3. c Ps. 5. 7. bloedts, zijn bloet c mannen, ende eenen grouwel voor Gode. Die wreeckt oock het bloedt zijnder d rechtvaerdighen ende dienaeren, 3 3 d 1 Par. 6. 23 Deut. 32. 43. e 4 Reg. 14. 3. 4. in sulcker voeghen dat hy der selver zonden niet en wil e ontfarmen.

Jezonias.

In geen van al dese onse vergaderingen zijn die stemmen eendrachtigh over een gekomen, soo mede in dese niet. Want alhoewel de Catholijcken de strengheyt Calvini teghen Servet prijsen, ende mede segghen dat veel lichter valt een voncxken te lesschen dan een brant: dat men oock het schurfde Schaep spaerende, fel is over de gantsche kudde, die daer door werdt bedorven, so men ghezien heeft aen Arrium, aen Luther, ende aen anderen: soo berispen nochtans de Ghereformeerden sulcx voor al te groote felheyt inden Catholijcken: segghende datmen dickmael meynende ketters te dooden, ware litmaten Christi ombrenght: Ende dit niet uyt een ware kennisse, maer goede meyninghe, daer met Godt wel vertoornt wert, maer niet gedient. Daer teghen de Catholijcken weder betoonen ‘tselve oock metter daedt ghepresen te worden by den Ghereformeerden aen anderen. Dat alles mishaeght Gamaliel, die soude gaerne het middel treffen, ende het middel-padt, dat hy ’t veylighste houdt, inne gaen, segghende dat men niet doodende, niet en mach mis handelen, alsomer geen uytgedruckt bevel toe en heeft van Gode: dat in so wichtige saken boven al van noode is te hebben, waer af mede des Heeren Presidents oordeel tot zijner toekomste verwacht moet worden.

SESSIO. XIX.

Oft recht is dat de Leeraeren de Burgherlijcke Overheydt segghen van Gods wegen schuldigh te sijn eenighe Menschen om saken des gheloofs te doen dooden.

Persoon ē : Jezonias. D. Consistorium Catholicorum. D. Consisto. Reformatorum. M.T. Beza. Gamaliel.

Iezonias.
Ten laesten ist gheen cleyn gheschille tusschen den Catholijcken ende veelen anderen, ja oock tusschen veelen Ghereformeerden onderlinghen selve, of d’Overheyt nae Godts bevel inde Heylighe Schriftuere, schuldigh is dan niet, yemant niet tegen die politijcke wetten, gezondight hebbende, alleen om saken des geloofs, so by hem self alleen, als die yemandt anderen voort leert mette lichaemelijcke doodt te straffen, daer af ick begheere dat mijne E. Heeren elck zijn gevoelen wil segghen, omme sulckx ghehoort ende aengheteeckent zijnde, dit Synodum te sluyten ende te eyndighen.

D.C. Cathol.
Wy belijden opentlijck, dat de Magistraet

is een beschermer van de eerste ende van de tweede tafel des wets, soo veele aengaet de uyterlijcke tucht. Want de Magistraet behoort te beletten uyterlijcke boosheyden, die schuldighen te straffen, ende te beletten u luyder afgoderyen ende blasphemien: op dat ghy den volcke niet aen en dient u woordt, in de plaetse van Godes woordt, ende u woordt voor Godes woordt soudet doen aanbeden vanden ongeleerden volcke, 4 4 De Magistraet behoort de ware leere te beschermen ende de valsche te vermelen. H. 173. om eenighe woordekens uyter Schrifturen by u luyden voort ghehaelt, ende in een verkeerden zinne verdraeyt. Also behoort de Magistraet de Godsalighe leere, die hy van Vaders als tot Vaders, van handt tot handt ontfanghen heeft, te beschermen, ende te voorderen, ende uwe Godloose leeringhen met uwe Godloose Godsdiensten te vernielen. Wy weten wel dat ghy luyden van de Religie gheen Rechters en wilt lijden, anders dan Christum. Maer wat ist doch anders dat altijt ghewenscht hebben gehadt alle Vader-moorders, Moorders, Vergifters, Dieven, Straetschenders, ende alle andere dootschuldighe misdaders: dan datter gheen rechter opter Aerden den en ware dan die ghene die wy belijden dat sa [lees: sal] comen tot een rechter over levendighen ende over dooden: op dat henluyden daer en tusschen gheoorloft moghte zijn in allemans goederen en de lichamen vryelijck te mishandelen. Maer ghyluyden zijt veele booser dan zyluyden, als die niet inde lichaemen, maer in de zielen der Godvruchtighen mishandelt: ende die selve ellendighe zielen met uwe pestilentiale leeringhe besmet zijnde, af stortet int diepste der Hellen.

M.C. Reform.

De eeuwighe ende almachtighe God heeft vanden Hemel gesproken, 5 5 B. d. g. 34. Geref. schelden den Cath. omt dooden om religiōs saken. dat Jesus Christus is zijnen gheliefden zoone, in welcken hy zijn wel behaghen heeft. Ghy die maer een Mensche zijt, dat is alle swackheyt ende verdervinghe, sult ghy segghen dat het wel behaghen Godes in Christo niet en is, maer in uwe vonden? So ghy in het midden der vlammen ende benautheyden des doots, den geloovighen Martelaer niet en kont ontrecken het betrouwen dat hy heeft in Jesum Christum gestelt: Ende sult ghy niet belijden, dat ghy Jesum Christum van nieus vervolgt, ende cruyciget: als ghy u herte ende handen baeyt in het bloet van dien, die door een levendigh geloove arbeyt, hem in zijnen beelde te veranderen, ende hem aen te doen door den gheest der weder-geboorten? Siet doch watter daghelijcx geschiet van de Pausen, Bisschoppen, ende Princen, 6 6 Bulling. in Apoc. conc. 85. fol. 261. met haeren Raeden ende Dienaeren. Men beroept Rijcrdaghen [lees: Rijcxdaghen], daer schrijftmen tegen den Euangelischen bloedighen placcaeten, men doet swaere vervolginghe tegen het Evangelium ende die kercke. De gheestelijcke Vaders loopen te samen, houden raedt, ende segghen datmen een Concilium sal beroepen. Waer toe doch lieve? op dat de nieuwe (so zy’t noemen) Evangelische Leere soude moghen uytgeroeyt, 7 7 Idem ibi. conc. 73. fol. 229. vernielt, ende gantsch wech genomen worden. Daeromme van dese drievuldige tovenaersse Circes wert geseyt, dat zy is niet besprenghet, bevleckt of nat, maer droncken van der Heylighen bloet, der Heylighe Martelaeren bloet, segge ick, die Jesu Christo ghetuyghenisse hebben ghegheven met het predicken des Evangeliums, ende Christo alleen volcomentlijck alle onse saligheyt toe schrijven. Hoe


menich duysenden, Ja tien duysenden martelaren datter doort aendringhen ende toe doen der Pausen sedert vijf of ses hondert jaren met grouwelijcker pijnen ghemarteert zijn, blijckt inden Historien, watter gheschiedt is, ende wat grooter overvloet van menschen bloedt datter ghestort is binnen vijf en vijftich Jaren, ‘twelck ons noch mach ghedencken, is schrickelijck om te verhaelen. Want soo wie een grouwel heeft van de Romsche stoel ende beelde des beestes, 1 1 Idem Ibi. conc. 59. fol. 187. die wert als een kerckschender, ende als een Crimen lese Maiesteyt bedreven hebbende onwaerdigh gheacht dat hy leve. Daer zijn die ketters gheslaghen metten eeuwighen banne, ende alle wie anders dan die Roomsche kercke ghevoelen of leeren van de Sacramenten. Die ghebiet daer en boven dat soodanighe afgheset sullen worden van allen staten van eeren, ende dat sy onderworpen sullen worden het oordeel der waerlijcken, omme nae wel verschulde (soo sy segghen) straffinghe ghestraft te worden. Indien die wereltsche Magistraet niet en wil straffen, ende alsoo die kercke beschermen: die moet oock van alder eeren berooft worden etc. Maer wat blijve ick int verhael deser dinghen? alle menschen sien ende weten huyden, watter gheschiet, sy worden verdoemt sy worden ghebannen, verjaecht ghevanghen, ghepijnicht, ende eyntlijck wreedelijck ghedoot, die daer weer gaen des beests beelde te aenbeden.

D. Consistorium Catholicorum.

Sware clachten maect ghyluyden over ons, voorneemlijck dat wy den Euangelium tegen staen, ende den waren Leeraren van dien metter doot vervolghen. Daer teghen houden wy u luyden voor ketters ende verleyders van de onnooselen volcke. Wie nu van ons beyden hier inne recht oordeelt, te weten wy van u luyden, of ghy van ons, en is noch by gheen wettigh oordeel ghebleecken, als wy u noch al schoon toe-lieten (‘twelck wy niet en vermoghen) dat het oordeel des Heylighen Trentschen Concilij niet en behoorde te strecken. Nu is dat voor ons ende teghen u. Ghy en hebt gheen Concilium voor u teghen ons. Noch verdoemt ende veroordeelt ghy ons doen int vervolghen ende dooden van den uwen voor ketteren, die wy daer voor moeten houden. Maer alsmen dese saecken tusschen beyden ongheoordeelt leedigh laet staen, so valt ghy luyden hier noch al mede in u eygen stricken ende grachte. Of meyndy ons verholen te zijn dat ghy oock hier inne self anderen doet ’t ghene ghyluyden u beklaeght dat u van ons geschiet? Laet ons oock het werck ende die executien by den uwen al geschiet, ter zijden stellen: zietmen niet inden Boecken van uwe Leeraeren selve, 2 2 Gere. willen datmen om religions saken sal dooden. dat zy arbeyden te bewijsen (so nu al geseyt ende bewesen is) dat men den ketteren met des Overheyts swaert behoort te straffen ende te dooden? Wat doen Calvijn ende Beza doch beyde anders elck in zijn boeck hier af in druck uytghegheven, tot bewijs dat Servet te rechte is ghedoot, 3 3 T. 167. ende dat men diergelijcke andere ketteren mede behoort te dooden? Seyt Beza daer niet wel uytdruckelijck dat men met goeden ernst moet straffen die ketters, die nu al door ’t ghetuygh van haer eyghen conscientie veroordeelt zijn? Dat en mach hy niet ontkennen. Wel aen. Laet my nu spreecken, niet so ick ende de onse dat verstaen, maer so ghy luy-

den Ghereformeerden dat verstont voormaels als ghy u over de onse beklaeghde, dat wy de uwen voor ketteren dooden ende executeren. Also waert ghy doe ter tijt gewoon te seggen: Wie mach yemandt wettelijck voor een Ketter doen dooden, sonder seecker te zijn dat sulck een ketter is? Is dat een ketter die door’t getuyg van zijn conscientie veroordeelt is (soo Beza daer zeyt:) hoe mach Beza, of yemant sulcx van yemande seeckerlijck weten? Weet oock yemant wat in den Mensche is, anders dan Godt of die Mensche selve? of seydt eenigh ketter selve dat hy in zijne doolinghen van zijn eyghen conscientie is veroordeelt? Vryelijck neen. Hoe mach dan Beza (na sulck zijn eygen segghen) of yemant weten wie een ketter is? of oordeelt de kercke van den dinghen die verholen zijn? 4 4 T. 169. Dit zijn die luyden nochtans, daer teghen Beza wil dat men sich moet informeren ende teghen procederen. Ende dit niet (so hy seyt) om een valsch gelaet ofte beveynst berou uyt henluyden te trecken: maer om dat de Magistraet waerachtelijck Gode soude dienen. Wiens dienaeren zy zijn, 5 5 Der Princen kussen des zoons, heet Beza het ketter dooden. ende also den Zoone kussen. Dat is te segghen, op dat zy souden wreecken die injurie die met stoutheyt ende onschamelheydt is ghedaen de Majesteyt Godes, wiens Procureurs zy zijn in dese werelt, om te onderhouden de uyterlijcke Policie, so vande leere als van de zeden. ‘tWelck niet en mach gheschieden, ten zy dan dat zy t’onderdrucken die hertneckighe verstoorders van de selve: op dat zy afsnijdende, alst noodt is, een verrot litmaet, voorzien of besorgen die gantsche gesontheyt des gantschen lichaems: 6 6 Een verrot lidt is beter af ghesneden dant heele lichaem verdorven. ‘twelc anders int eynde sich besmet soude vinden met ghelijcke verrottinghe. Ten eynde zy also den eenen straffende, den anderen door sulck middel onderhouden int behooren. Op dat so daer yemandt is aen welcken men noch door dreyghementen noch door bede niet en mach winnen, 7 7 Dwinghen haer leere te volghen. dat zy souden een selve leere houden metten anderen, volghende het woordt Godes, die Magistraet aen de selve zijne macht toonende, ten minsten soo veele doe dat zy wech gaen, of dat zy door een weynigh zuyrdeeghs al ’t deegh niet en verzuyren. Ende dese dinghen acht ghy luyden so licht, als of zy gheen rechtvaerdighe oorsaecke en souden gheven om den ketters te straffen: Dat alles zeydt u Beza selve also van woorde te woorde alst daer by my is verhaelt.

M.C. Reform.

Soo doende, Domine Beza, soude men het swaert inde hant gevende vande Catholijcken, 8 8 T. 249. wesende Luyden, die nu al van selfs ghenoegh rasende zijn. 9 9 Beza graeft zijn selfs en der zijnen grachten. Ten was voorwaer in dese ellendighe tijden niet seer van node die questie te handelen, ghemerckt het nu meer noodigh schijnt henluyder macht inne te trecken (of te minderen) 10 10 T. 205. dan uyt te recken (of te vermeerderen). Seecker nademael een goet Prince een seer seltsaem dingh is? so ist te besorghen dat dit niet en zy, het swaerdt te gheven in handen van een uytsinnighe: die daer nae oock goede luyden de keel sal afsnijden, ende datmen alsoo sal vallen in andere inconvenienten.

M.T. Beza.

Dat Argument heeft eenighe verwe, 11 11 T. 205. sonderlinghen ten aenzien vande ghene die daer


grouwelen (ende dat met goet recht) soo haest sy hooren spreken vande wreedtheyt ghepleecht by de papistelijcke beudels. 1 1 T. 249. Maer soo veele my aengaet, hoe wel ick om de name Godes (want waeromme en sal ick my niet roemen inden Heere?) 2 2 Beza bekēt doort handelen vā dese leere vāt ketter-doodē den Cath. verstijft in sulcx. inder daet hebbe versocht, die wreetheydt van sommighe: so betuyghe ick nochtans, dat ick niet en mach wesen van dese opinie, te weten datmen dese questie nu niet en behoort te handelen, om datmer die Papisten mede verstijft. 3 3 T. 207. Want die ghemeene wreedtheydt der Tyrannen, of die sotte yver van eenighe, en behoort niet te beletten, dat die goede Princen den Sone cussen, dat is te segghen dat sy niet met goede maticheyt te wercke stellen die macht henluyden van Gode verleent, teghen die ghene den welcken de Duyvel treckt, ende heymelijck in voerdt, om door haere onmatighe stoutigheyt, ende moet-willighe onwetenheyt die Religie te verderven, ende te vernielen in dient mochte zijn.

Consistorium Reform. 4 4 A. P. 39. text.

Wy hebben daeghelijcks ghesien, 5 5 Dwangh der Catholijcke in religions saken heeft haer staete ergher ghemaeckt. ende ondervonden, hoemen den menschen meerder ghewelt aendede ter saecken vande Religie, hoe dat die staete der Roomscher Kercken ergher wert? meynen wy dan dat wy die selve Raet ghebruyckende, onse saecke ons beter sal ghelucken? of meynen wy dat wy (als sy) olye int vyer gietende, 6 6 A. P. 39. annot. den brandt daer mede beter, dan sy ghedaen hebben sullen blusschen? 7 7 Het ketterdooden is tegē texempel Christi. Die anderen (om gheloovens sake) dooden volghen nae Antichrist. Die daer vervolchden zijn kinderē des vleeschs die vervolchden de kinderen des geestes. wy houden immers ons selve voor Christ-gheloovighen. Die daer seyt dat hy in Christum ghelooft, die behoort als Christus te wandelen. Die en quam niet om anderen te slaen, maar om gheslaghen te worden, hy en gaf gheen kinneback slach, maer ontfingh die: Hy en Cruyste niemant, maer hy wert ghecruyst, ende hy en doode niemant, maer hy wert ghedoodet. Die ghedoot wordt volcht Christum: maer wie daer dootslaet volcht Anthichristum. Een yeder ondersoecke daeromme wel zijn Conscientie, ende neme die waer, die anderen vervolghen zijn kinderen des vleeschs: maer die vervolginghe lijden, zijn kinderen des geest. 8 8 Bulling. w. fo. 91. d. B. w. 92. b. Daerom zijn die Jootsche ende wedoopersche [lees: wederdoopersche] dwalinghen wel te vervloecken, en te verdoemen, die daer versieren, ende dromen: dat die kercke voor den Joncksten, 9 9 Christenen lijden van anderen, maer doen niemanden lijden aen. dach een wereltlijcke politie oft Regimente soude worden, daer inne die Godt-vreesende ofte geloovighe souden Regeren, ende heerschappije voeren, die Godtloosen mettē swaerde uytroeyen, ende alle wereltsche rijcken in nemen, wy zijn mede erfghenamen Christi, soo wy mede lijden, soo sullen wy mede heerlijck ghemaeckt worden. Item want wy zijn in die hope salich geworden. Item want die hy tevoren bekent heeft die heeft hy oock te voren gheordineert den beelde zijns zoons gelijck-formigh te worden. Item om uwent wille worden wy gedoot den gantschen dach, wy zijn gheacht gheweest als slacht-schapen etc. Dese spreucken betuyghen ende leeren ons, dat die heerlijck-makinghe, in dit leven niet en gheschiet. Maer dat wy hier moeten kruys benautheydt, ende vervolginghe lyden als Math. 16.24. So my yemant wil nae-komen, die versaecke hem selven, ende neme zijn cruys op ēn volge my nae. Item Joan. 16.33. In dese werelt sult ghy verdruckinghe ofte benautheyt hebben ende 2.

Tim. 3.12. alle die Godt-salichlijck willen leven in Christo, sullen vervolginghe lijden etc. Dese Sententien leeren seer klaerlijck dat die kercke in dit leven den cruyce onderworpen is. Item Paulus seyt claerlijc, 10 10 Idem ibi. fol. 92. c. dat die Antichrist heerschappije voeren sal totten joncksten gherichte, in het welcke Christus komende zijn Rijck vernielen sal. 11 11 Idem ibi. fo. 93. b. Ende veel Godt-loosen sullen die rijcken der werelt in hebben, ende bezitten, ende die kercke Gods seer wreedelijc vervolghen, 12 12 Niet die Christenen, maer die godtloosen vervolgē anderen. tot op die heerlijcke toekomste Jesu Christi. Daeromme dewijle Het Euangelium claerlijck leert, dat het rijcke Christi een geestelijck rijck is, geestelijcke, ende eeuwighe goederen toebrengt, ende geene wereltlijcke heerschappijen ofte rijckē inne en neemt, maer vele meer vervolginghe lijde: soo behooren wy die Propheten nae het Euangelium te verstaen, ende uyt te legghen. Want die Apostelen duyden alsoo claerlijck die sententien van het rijcke David belooft, op het gheestelijcke Rijcke Christi, dat der vervolghinghe onderworpen is etc. 13 13 Idem ibi. De kercke in dit leven sal vervolginghe lijden, ghelijck die tweede Psalm leert etc. Die doot zijnre Heylighen is kostelijck, haer bloet sal voor hem dier geacht worden. De Heere sal u in droeffenisse broot, ende in angste water gheven etc. Hier betuyght hy, ende leert hoe dat de kercke sal bewaert ēn behouden worden: maer nochtans onder het cruys ende benautheyt etc. Alle welcke, ende meer andere ontallijcke sproken der H. Schrifturen betuyghen krachtelijck dat de Jongher niet beter is dan zijn Meester: dien de werelt ghehaet heeft, ende sal daerom oock den Jonghers haeten. Of willen wy nu in dese archste tijden een beter werelt versieren dan inde voorleden beter tijden? of sullen nu Christi jongeren inde roosen baden daer de meesters voeten door die doornen traden? dat is niet gelooflijck, soo mede niet dat die vervolchde in vervolghers, ende Isaack in Ismael veranderen souden. Daeromme behoudende de grootachtbaerheydt van mijnen Heeren Meester Iohan Calvijn ende Beza, en mach ick in dese soo sware ende sorghelijcke saecke, henluyder soo sorghelijcke meyninghe niet toe stemmen. Want al heeft die wat schijns na den vernuft: sy strijdet opentlijck teghen die Godtlijcke Schrift. Daer vinde ick niet een eenighe uytgedruckte sententie, spreucke, ofte text, die daer met brengt datmen den ketteren mette lichamelijcke doot sal straffen. Soudemen dan sonder Godes uytghedruckte bevel soo sorghelijcken saecke bestaen? d’Overheyt daer toe raden? die leden Christi in ghevaerlijckheyt stellen? soudemen duystere collectien ghelooven teghen soo vele clare texten het contrarie verclarende? salmen ‘tsegghen van een of twee menschen ghelooven tegen ende boven het alghemeen verstant vanden nieuwen Testamente? wat leert voorseydt, ende vermaent dat den Kinderen Godes doch anders (so nu algheseyt is) dan cruys vervolginghe, ende lijden? waer seyt dat, dat die kinderen Godes hier ter werelt ghebieden sullen, anderen vervolghen sullen, ende dooden sullen? nerghens, soo en kan ic in desen oock gheen menschen (al schenen sy oock Enghelen) een ander Euangelie leerende ghelooven, buyten ende teghen het Euangelium Christi. Ende moet daerom alhier onder verbeteringhe aviseren, dat den Leeeraren [lees: leeraren] gheensins en betaemt die Magistraeten te raeden tot bannissementen, vele min tot doo-


dinghe van menschen, om saken des geloofs. Dat wy ons behooren te vernoeghen, alleenlijck met des Magistraets bescherminge voor ghewelt aen onse exercitien ende persoonen, ende datmen onse leere een groote oneere ende hatelijcke schande aen doet, als wy d’Overheyt tot straf van de ketteren aensoecken. Gemerckt daer uyt vermoedt werden moet, dat wy self weten dat wy gheen waerheyt en hebben om onse wedersakers logen te verwinnen: Of soo wyse hebben, dat wijse mistrouwen ende haer almoghende kracht niet en kennen: ende mitsdien dat onse Leere valsch zy, of dat wy die selve niet en verstaen, niet en weten te verantwoorden, ende de aenvechters van dien niet en vermoghen den mont te stoppen, te beschamen, ende te verwinnen.

Gamaliel.

Dat luydet wel, dat’s den aert Christi, dats van een Evangelisch man recht Evangelisch gesproken, daer mede moet ick stemmen. 1 1 A. P. 85. O ghy Hoogh-ghebooren moghende Christen Princen, en wilt niet ghelooven den ghenen die u raden dat ghy bloet stort, om Religions wille, en wilt henluyder Beuls niet wesen. Ghelooft my dat zyluyden, so zy self vervolgt worden, anders souden raden: ghelijck nu al eenighe, doe zy zelf vervolght waeren, al anders geraden hebben gehadt: ende alle waere Christenen altijt raden. Want (so Paulus seyt, ende by M. Consistorium Reformatorum int breet is bewesen) soo sullen, alle die in Christo Godtsalich willen leven, vervolginghe lijden. Sullen zy vervolginghe lijden, so en sullen zy nimmermeer raden datmens anderen doe) [lees: ,] niet meer dan Christus zijne Apostelen. Weest te vreden metten swaerde dat Godt u heeft ghegheven. Straft moorders, straft verraders, straft valsche tuyghen, ende anderen meer van dier aert. Belanghende nu de Religie: beschermt den Godsvruchten, teghen ’t ghewelt van anderen, dat is u ampt. De leeringhe der Theologienen is metten swaerde niet te handelen. Anders, so die Theologienen dat van u verworven, dat ghy haer Leeringhe metten swaerde voor stondt, het selve sal naemaels de Medicus derren versoecken, dat ghy zijne tegen andere Medecijns opinien soudet beschermen: ’t selve sal oock de Dialecticien, de Redener, ende andere Konstenaren derren doen. So ghy nu dese konsten niet en mooght handelen metten Swaerde, veele minder vermooghdy’t noch in die Theologie: alsoo die in den gheest ende int begrijp des inwendighen gemoets is gheleghen. Maer mach oock een goet Medicus zijn Leere ghenoeghsaem met zijn wetenschap bewijsen, sonder voorstandt van de Magistraet, waeromme en sal een Theologus ’t selve niet vermoghen? Christus hevet vermoghen, d’Apostelen hebbent vermogen, ende henluyder navolghers sullent oock vermogen. Beschermt ghyluyden der Godsvruchtighen lichamen metten lichamelijcken swaerde. Dat swaert en mach de zielen niet raecken. Wordt wijs: volght Christi, niet Antichrists raedt. Anders doende, suldy bevinden datter gheen eynde van oproerigheden ende oorloghen en sal wesen, tot dat zy altsamen ellendelijck bederven die vermetelijck bloet gestort hebben. En willet niet meynen datmen wreedelijck handelende d’oproeren wech ghenomen werden, want soo’t door wreetheyt daer toe waere ghecomen

datter maer twee Menschen in de Wereldt en waren: die selve souden noch al onderlinghen twisten, ende malcanderen doot slaen: alsoo’t voormaels toegingh metten Madianiten, ende nu oock te besorgen staet, dat het met ons oock sal toe gaen, ten zy dat wy ophouden malcanderen te overweldighen. Soo daer eenighe remedie teghen ’t quaede gheleghen waere in de wreedtheyt, alle ’t quaedt soude nu al een wijle wech ghenomen zijn geweest, ghemerckt daer nu al langher dan vijf duysent Jaren genoegh verwoedet is gheweest. Maer dat is seecker dat het quaet nimmermeer met quaet en wert verwonnen, noch daer en is gheen ander remedie teghen het dooden, dan datmen van dooden ophoude. 2 2 1 Pet. 5. 5. Luc. 14. 8. De Heere wederstaet den hovaerdighen, maer den ootmoedighen geeft hy genade. 3 3 Mat. 10. 26. 23. 7. 9. 34. Daeromme waer te wenschen dat elck die gaerne de meeste ware, des anders Dienaer worde. So heeft d’eenighe Meester hem ons tot een voorbeeldt ghedraghen, met vermaen, dat wy van hem sullen leeren dat hy goedertieren is, ende sachtmoedigh van herten. 4 4 Mat. 11. 29. Gal. 6. 1. D’eene behoort des anders last te draghen, so vervultmen die Wet Christi: willens en doolt niemant. Wie ist doch die willens ende wetens in de eeuwighe pijn soude willen loopen? 5 5 A. P.43. text. Onverstant doet doolen. 6 6 Jaco. 3. 2. In veelen doolen wij alle, want wy zijn Menschen die ’t niet al en weten als Godt, so moghen wy immers int gene ons onbekent is doolen. So nu alle doolinghe dootwaerdigh ende verdoemelijck waer, wie soude voor’t Swaert ende de Helle vry blijven? weet yemant meer dan ander, die dancke God, ende gebruycke die gave, ende dat tot zijns Naesten beteringhe, niet verdervinghe. Paulus die al van eeuwigheyt verkooren was van Gode tot dat Heerlijcke Ampt, 7 7 1 Cor. 15. 9. heeft inder Jonckheyt uyt eenen onwijsen yver so moghen doolen, dat hy meynende Gode dienst te doen, Christum Jesum in zijne leden vervolghde: behoort elck sorghvuldigh Christen, hy zy dan Kerckelijcke ofte Burgherlijcke Overheyt, niet omsichtelijck te dencken dat soodanighen uytverkooren vat gebeurt is, soude my ooc mogen gebeuren? eň dit sonderling in dese sake daer af men geen uytghedruckt bevel altoos en heeft inde gantsche Schriftuere? Doodet ende vervolght men niemanden om geloovens saken: wat wroegen mach daer uyt volghen daer van geen Wet en is? Vervolgt ende doodt men dan oock Christum in zyne leden, dat vallen mach, ende meest valt daer men vervolght ende doodet: wat onschuldt sal men hebben om ’tghene ons en niet is bevolen gedaen te hebben? Daeromme, ende om redenen by Consistorium Reformatorum seer wel verhaelt, soude mijn opinie zijn datmen in dese saecke al mede vertoefde tot de toe-komste van den Heere President Daniel.

Jezonias.

Veele saecken zijn hier nu verhaelt, van de welcke inde voorgaende Sessions hier ende daer mede af is gheroert, als te weten (soo die Catholijcken hier segghen) dat de Princen gestelt zijn van Gode, tot straf van den quaden, dat de Menschen d’alderquaedtste zijn die het meeste quaet doen aen andere Menschen, ende dat zy ’t meeste quaedt doen die der menschen zielen eeuwelijck vermoorden. Nadien sulckx ghedaen wert by den ketteren, soo behooren de Princen dē ketteren mette allerswaerste straffe


te straffen. Nu doot men die yemants lichame tijtlijck dooden, na den lichame: Veele te meer behoortmense na den lichame te dooden die den Mensche met Lijf ende ziele inden eeuwighen doode brenghen. Ende hebben daer by bewesen, dat eenighe vander Gereformeerde Leeraren selve nu mede sulckx leeren. Daer teghen zijn eenighe van de Ghereformeerden selve, die tot het dooden van de ketteren niet en konnen verstaen, houdende datmen soo doende dickmael uyt onverstant swaerlijck heeft gedoolt, ende Christum van nieuws in zijne leden ghekruyst. Daer toe de Pausen t’onrecht krachtelijck de Princen aenporren. Daer door dan oock veelmaels de onzinnighe Tyrannen het swaerdt inder hant wert gegeven. Met desen stemt over een Gamaliel, beklagende d’anderen dat zy na ’t verkrijghen vande macht, de Princen raden tot vervolginghe, daer teghen zyluyden voormaels selfs vervolght zijnde, hardt hebben gesproken. Misdadighen, seyt hy, niet misgheloovighe zijn strafbaer van de Overheyt. Oock dat waere Religie met waerheyt, niet metten Swaerde wert beschermt. Want het Swaert sulcx niet en vermach, maer waerheyt wel. Ende want wy nu gekomen zijn ten eynde vande saken die ons stonden te handelen: gedanckt zy de Heere, die wy alle ghelijck bidden, dat hy genadelijcken alle ’t ghene hier geaviseert is, nae zijnen heylighen wille voorderen, ende ’t ghene daer teghen soude moghen strecken behinderen wille int werck te konnen, tot eere zijns namens, tot vermeerderinge van den Rijcke Christi, ende tot saligheyt van vele Menschen: so hebbe ick van de saken, daer af wy ghehandelt hebben, hier willen doen een sommier verhael, ten eynde elck onser alle die selve te beter mach hebben in ghedenckenisse, om by sich selve noch naerder te overlegghen. Daer toe ick oock elck van mijne Heeren acte daer af dencke te doen hebben: op dat teghen die komste van mijnen Heere den President Meester Daniel by elcken daer noch by ofte af ghedaen sal moghen worden ’t ghene elck goet of quaet int nadencken sal moghen bevinden: Ende die selve Heere President die advij-

sen des te beter moghen bedacht ende rijper moghen behandet worden. Also is nu by mijne E. Heeren ghehandelt ende ondersocht, of die Gereformeerden navolghende de Catholijcken mede poghen nae de Heerschappye over allen waerlijcken luyden int alghemeen, ende oock over den Overheyden int bysonder, te weten, eerst ine 1. Boeck over alle man int ghemeen door vroedt-maeckinghe dat die kercke niet en mach doolen:
Datmen de waerheydt haerder Religien mach bewijsen uyte outheyt.
Wt de langhe ghewoonte.
Wt den nieuwen Leeraeren deser tijden.
Wt den Vaderen.
Wt den Concilien.
Ende uyt den Heydenen.
Oock mede dat zy behooren elck te oordeelen, sonder van yemant gheoordeelt te worden.
Ende dat het oordeel van de Leere staet by henluyden, ende niet by den volcke.
Maer int 2. Boeck daer’t den Overheyt aengaet, is gehandelt by wien het oordeel staet van de ketterye ende ketters.
Van de vryheyt der Conscientien, ende of men alleen een Religie sal toelaten.
Van de verstoorders van de uyterlijcke kercken-vrede.
Van de ghene die anders dan de Kercke leeren.
Van’t niet meer disputeren metten wedersakeren.
Van’t maken ende drucken der boecken.
Van’t veroordeelen partye niet gehoort zijnde.
Van der Predicanten hulp versoecken aen de Overheyden.
Van’t schelden des barmhertigheydts int sparen der Ketteren.
Ende van ’t dooden om saecken des
Geloofs.
In al ’t welcke de Ghereformeerde eertijts ghescholden hebben den Catholijcken, ende nu als oft goedt ware haer daer in na volghen. De Heere stieret alle ten besten. Amen.

Eynde des tweeden Boeckx.

"""Synodus van der conscientien vryheydt."" Tweede deel. Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."