II. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Proces van't ketter-dooden, ende dwangh der conscientien."" ""Het eerste deel politijck."" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."
"""Proces van't ketter-dooden, ende dwangh der conscientien."" ""Het eerste deel politijck."" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."


PROCES
Van’t
Ketter-dooden, ende Dwangh
der Conscientien
Tusschen
IUSTUM LIPSIUM,
Schrijver vande Politien Anno 1589.
daer voor, ende Dirck Coornhert daer
teghen sprekende.

Het eerste deel Politijck.

Prov. 24.11.
Verlost diemen wil dooden, ende en ontreckt u niet van diemen wil
Worghen. 12. Spreeckt ghy ick vermach niet: die der herten insien-
der is, die verstaet het, ende de behouder dijnre zielen en is
niet verholen, ende sal den mensche na zijne
wercken verghelden.

[illustratie]

TOT AMSTELDAM,
By Iacob Aertsz. Colom, Boeck-verkooper, wonende op’ t Water
Inde Vyerighe Colom, Anno 1630.


[leeg]


Aenwysinghe der Boecken, in desen
ghebruyckt, beteeckent by de Letter daer
beneven staende.

A  Zendt-brieven by de Staten van Hollandt aen Amstelredam: tot Delft   ghedruckt Anno 77.
B   Placcaet van de Staeten Generael der Gheunieerde Landen. Anno 81.
C  Placcaet der Staten van Hollandt, aengaende de Contributie, rc. Tot   Delft ghedruckt Anno 84.
D  Pacificatie van Ghent. Tot Delft ghedruckt Anno 76.
E  Resolutie der Staten van Hollandt, op’t vertoogh der Predicanten, tot   Delft 87.
F  Zendt-brief of Supplicatie aen den Coningh van den Prince ende    Staeten, rc. Tot Dordrecht 83.
G  Remonstrantie van Leyden aen de Staten 82.
H  Placcaet opte Boecken, rc. Delft 89.
J  Justificatie van Leyden 79.
K  Vrede-handel tot Kolen. Ghedruckt tot Leyden 81.
L  Remonstrantie der Delsche Predicanten, teghen Coornh.Brief, door de   proeve des Catechismi, rc. Tot Delft 83.
M  Requeste a son Alteze & Conseil d’Estat, &c. 78.
N  Antwoorde der Predicanten vergadering tot Haerlem. Opte Leydtsche   Remonstrantie. Delft 82.
O  Vertoogh der Kercken in Hollandt, aen de Staten in Hollandt 87.
P  Placcaet opte Boecken, rc. Delft.
Q  Response a un Petit Livret, &c. de Don Jan. Anvers Plantin 78.
R  Satanae Stratagemata Jac. Acontij. Basilae 65.
S  Traicte de l’authorite du Magistrat en la punition des Heretiques. T.   Beza 60. Badius.
T  V. Partis Commentariorum de statu religionis & Reip. in Regno Galliae   1580.
X  Annoteerder opte Keulsche Vrede-handel 81.
Aa.  Beze bekentenisse des Christelijcken geloofs tot Leyden 78.
Ab.  Bekentenisse of belijdenisse des gheloofs, rc. der geloovighen inde   Nederlanden, rc.
Ad.  Calvin declaration pour maintenir la foy, &c. Geneve 54.
Ae.  Kort verhael der Predicanten int Synodo 82.
Af.  Calumniae Nebulonis cujusdam, &c. 1558. Calvini.
Ag.  Ad Sycophantarum quorundam Calumnias, quibus, &c. Bezae 1558.
Ah.  Musculi Dusani loci communes in octavo. Basileae 1567. 
Ai. Ai. 2. Synodus j. Synod. ij.

Merckt Leser:

Al wat mette groosste Letter is gedruckt, dat is van woorde te woorde
ghestelt uyte Boecken J. Lip. Van de Politien: welckx vierde Boeckx
drie Hooftstucken inhoudende zijn, als volght


Aen de
E. Wijse ende Recht-voorzienighe
Burgher-meesteren ende Raden der Stede
LEYDEN.

V Mijne E. Heeren heeft men d’eerste der Steden in Hollandt vernomen voorsichtelijck vermerckt te hebben eeniger staet-suchtiger Ministren voornemen tot de nieuwe Conscientie-dwangh-alhier: die heeft oock, voor yemandt anders, soodanige vernieuwde tyrannye, niet uyt Romen, maer van Geneven herwaerts komende, so wijslijck als vromelijck wedersproken: derhalve oock uwe op-
rechtigheydt door sodanigher quader Luyden quaedt voornemenin gheen kleyne ghevaerlijckheydt en was ghebracht, om ’t ghe-heele Landts ghevaerlijckheydt voorhoedt te hebben: Ende dit voorneemlijck overmidts zy saghen uwer E. groot mishaghen aen’t vervolghen om ’t gheloove, ende desselvens wel-behaghen
aen der Landtsaten soo dier ghekochte Vryheydt der Conscien-tien. Die werdt onwijslijck aenghevochten, om haer te ver-dryven, ende in haer plaets in te leyden een nieuwe Dwangh in de Conscientie. Tot aenwijsinghe sodanigher verderflijcker
smoock-voncken onder onachtsaemheydts assche noch schuy-lende: Dit gheschrift toe-ghe-eyghent wordt u E. E. op dat de selve die anderwerf soude moghen blusschen: daer toe nieuwe ernst, manlijcke standtvastigheydt ende Godlijcke wijsheydt wort toeghewenscht van u E. E.

D.V. Coornhert.


wt
Het Boeck van der Politien oft
Burgherlijcke Leeringh, Anno 1589.
tot Leyden ghedruckt.

Vierde Boeck. ij. Hooft-stuck.

Alle wijsheyt die ick van eenen Prince 1 1 Burgherlijcke wijsheyt.vereyssche, is tweederley: Borgerlijcke ende des Krijghs. D’eerste verstae ick te zijn die men inde daghelijcksche bestieringhe ende vreedsame saecken: maer d’ander die men in der Oorloghen ende ontstelde saecken gebruyckt. 2 2 Krijgsche Des eerstens stof is tweevoudigh: Godlijcke ende Menschlijcke saken. 3 3 Wijsheyt in Godlijcke saken.Die wijsheyt segh ick de Godlijcke dinghen te handelen, welcke de Kerck ende Godsdienst aengaet ende bestiert, voor so veel nochtans als die sorghe den Prince toe staet, rechtvaerdelijck end bequamelijck soo bepael icx. Want de Prince gheen vry ghebieden over de kercke en heeft. Dat zy verre, maer eenderhande inzien, ende dat meen om te beschermen dan te oordeelen.
2 Voorwaer in alle ghemeen-beste, 4 4 Int gemeen best ist voor neemst de Godsdienst. is de besorginghe der Godtlijcker dinghen ’t voorneemste.
3 Maer wien behoort die meer toe dan den Prince? 5 5 die Prins moet besorgen om welstaens. want het betaemt dat het alderbeste van d’alderbeste, ende de ghebieder vande ghebiedende gheeert wort.
4 Ten betaemt niet alleen, maer ’t is oock nut: 6 6 om beschermings. Eerst, om u bescherminginghs wille: want seer waerachtelijck redeneerde Cyrus: soo alle de huysgenooten (immers oock d’ondersaten) Godvreesende waren, zy souden des te minder yet ongheoorlofs onderlinghe of teghen hem bedrijven.
5 Oock tot vermeerderinge des rijcx. 7 7 om vermeerderings. Want weet dat de Goden meest zijn gheneghen tot de ghene die heur meest eeren.
6 Tullius dorste roemen, dat de Romeynen niet met loosheyt of kracht, maer met Godsvruchtigheydt ende Godsdienst alle volckeren t’onder ghebracht hadden.
7 Maer hoe souden wy nu in’t ghemeyn behouden 8 8 om tgemeen bestens wille. konnen blijven indien zy (Religie) niet behouden en blijve? de dienst ende vreese Gods ist eenighe dat der Menschen ghemeynschap onderling bewaert.
8 Neemt wech desen bandt: der Menschen leven sal worden vol zotheydt, schelmerye, ende grouwelijckheyt.
9 So mede indien ghyse vermengt. 9 9 Eene alderbest. Noch men sal niet hooren nae der Egyptier Koninghen, die verscheydene ende ghemenghde Religie ingevoert hebben, om ( so zy meyndē) heur Rijck te vesten: en dat alle de Egyptiers nimmermeer t’samen muyten en souden.
10 O zotten, die eene is eenheyts oorsaecke, ende de ghemenghde altijt van beroerten. Hoe veel beter wast vermaen van der Musen Vader tot Augustum dat noch voorhanden is: in alderwijsen, ende tot allen tijden eert selve Godt nae de Vaderlandtsche Wetten, ende
maeckt dat andere hem Eeren.
11 Hy zeyt noch: maer haetse ende bedwingtse die in de Godlijcke dinghen yet vernieuwen: 10 10 Diese veranderen moet men straffen. niet alleen om der Goden wille (des niet te min oock diese veracht, al dede hy schoon anders niet sonderlinghs) maer om dat dese sodanighe eenighe nieuwe Goden invoerende, veelen aenporren tot de dingen veranderingh. Waer uyt ontstaen t’samen-sweeringhen, oproeren, heymelijcke vergaederinghen, voorwaer die de heerschappije gheensins nut en zijn.
12 O zeer Godlijcke woorden van een Godloos tot een Godloos. Dit is waere wijsheyt: ende en sal een Prins die wijs is, gheen ander Religie noch vereeringe houden, dan des eenighen Godes.
13 Ende hy salse houden na ’t oude gebruyck: 11 11 Een goede ende oude zede moetmen houdē, der voor-ouderen inzettinghen te beschermen, ende de heylighe Ceremonien te onderhouden is ’t werck eens wijzens.
14 Ende wort by alle volcken voor misdaedt ghehouden datmen de Vaderlantsche gebruycken verstoote of schende.
15 Daeromme straft zose yemant verstoort. 12 12 Voorstaen, Mer recht wordt hy gheacht den Goden naest te wesen, door den welcken der Goden hooghwaerdigheyt voorgestaen wert.
16 Ernstelijck, 13 13 Ende met alder gewelt beschermen. jae ernstelijck neemt ter herten: dat onder de Menschelijcke dinghen niet waerdigher en is dan de Religie, ende dat die met hooghster ghewelt moet beschermt worden.

Vierde Boeck. iij. Hooft-stuck.
1.
Daeromme is dit vastelijck ons ghevoelen, datter maer eenderley Religie in een rijck onderhouden moet werden:. Nochtans moghten twee dinghen gevraeght werden: Of men altijt sal straffen die anders gevoelen, ende alle t’samen? Omme waer af te spreecken, en port my niet curieusheydt, maer ’t ghemeyn nut, ende den jeghenwoordigen staet Europe, 14 14 D’ellende van Europa komt van religionstwist. dien ick niet sonder traenen en mach aenschouwen. O beste deel des Wereldts, wat fackelen des tweedrachts heeft u de Religie aenghesteken? Die Hoofden des Christelijcken ghemeenbestens werden onderlinghe ghemortert. Sommighe duysent Menschen zijn ende worden noch vernielt onder den schijn van Godtsaligheydt. Wie sal hier swijghen? Ick niet. Hoe wel ick met Platone weet, dat sulcx Jan allemans valsch-wroeghen onder-worpen is.
2 Noch hier en wort gheen dingh, 15 15 Wil yemant ghenezen die wert gevalswroeght. soo wel of voorzichtelijck ghezeydt: dat de quaet-willigheyt niet en soude konnen misduyden.


Nochtans sal ick dese ghevaerlijcheyt aengaen, 1 1 Maer wy sullent bestaen. ende na mijn vermoghen water storten in desen hellighen brandt. Des te verschoonlijcker, dat ick raet en gheen decreten voortbrnghe, noch yet zekers besluyte maer voorgheve. Ghy diet leest, weet dat het voortkompt uyt een lief hebbende ende zuyver ghemoet: ende of dat anders waer, 2 2 onderworpē zijnde nochtās der vroeden oordeel. zoo wert sulcx van my ghestelt tot kennisse, ende oordeel der gheenre dient eyghentlijck betaemt. Op dat ghy de saecke verstaet, soo maecke ick tweederley aert die teghen de Religie misdoen, openbaerlijck, of heymelijck. 3 3 Verstoorders. Openbaerlijck seg ick te mis-doen de ghene die selve van God ende d’aenghenomen Godsdienst qualijck ghevoelen, ende andere te gevoelen aenporren: maer heymelijck die insghelijcks qualijck gevoelen, maer voor sich selve. 4 4 Doolders. Eerst wort vande eerste gevraecht: oft soodanigen ongestraft behoort te vergaen? Ick ontkent. Laetse van dy ghestraft worden, op dat du voor heur niet en wortste ghestraft.
4 Aldermeest indien sy verstooren. 5 5 Altijt moetmen de verstoorders straffen. Tis beter datter een, dan d’eendracht verderve.
5 Der gheschender Religie-straf is op d’eene plaets anders, dan op d’andere, maer over al is eenighe.
6 De goedertierenheydt en hebbe hier gheen plaetse. Brant, snijdt, op dat liever eenige der leden dan’t lichaem verderve. Cic. Phill. viij.
7 Want de misdaet, die teghen de Godsdienst wert bedreven, streckt tot aller menschen veronghelijckinghe.
8 Ende dat hout voor vast ende seker, 6 6 uytgenomen alleen de vreese voor grooter beroerten. so langhe de verstoorders bedwonghen mogen werden sonder grooter beroerte. Maer wat, oft anders gheviel? ende of de tijden soodanigh waren, dat de schielijcke dwangh den gemeenbeste meer soude beschadighen?
9 Want die komen oock: 7 7 onzalige curieusheyt onses tijts. aensiet maer dese onse, inde welcke de nootschickings schurft der verstanden nu soodanigh is, dat yeghelijck liever disputeren wil, dan leven.
10 Over al zijn spitsvondighe ende nieugierighe, die zich bevlijtighen te ondersoecken de dinghen die onder d’aerde ende boven den Hemel zijn.
11 Hoe veel isser deser? soo datmense om beschuldicht te moghen werden met een slaghoorden zoude moeten verwinnen.
12 Daerom twijfele ick hier te recht, 8 8 Somtijts salmense lydē om beter van kant te helpen. of den Prince niet gheoorlooft zy een weynich in te zien den tijdt: maer na zich te voeghen alle politicienen bevelen.
13 Ende oft niet beter en ware d’opghewassene ende krachtighe ghebreken onghemerckt te laten: dan te maken dat elck een kont worde wat boosheden wy onmachtich zijn te dempen. 9 9 Heete dingē schade.
14 Onghemerckt laten segh ick, voor een wyle: want in zieckten is niet ghevaerlijckers dan ontijdighe medecijne.
15 Ende ick weet dat de Medecijn-meesters somtijds meer vorderen door ruste, dan door beweghen ende wercken.
16 Waerlijck dagh ende ruste gheneest ghemeenlijck 10 10 Tijt geneest hele dingen. soodanighen van onzinnigheyt.
17 Sommighe roepen wapen, wapen: maer
zien wy niet inder daet dat d’eene wapenen door d’andere gererght worden?
18 S’menschen ghemoet is van naturen wederspannigh, poghende na het jeghendeel ende t’hooghe
19 Overlegt ghy eenwerf ende anderwerven of het somtijdts niet beter en is ooghluyckinghe te doen, 11 11 De beste genees-konst is matich levē. dan met remedie t’ontijt misdaden te ontsteken.

Vierde boeck. iiij. Hooft-stuck.
1.
De tweede vraghe is over den ghenen die 12 12 Eenvoudighe dolende zijn nauwelijcx te straffen. op zich selve misdoen jeghens de Religie. Ziet daer is smette der dolingen in mij herte, maer ick en besmette niemant, ruste thuys ende swijghe. Is soodagen ooc te straffen? ten schijn niet.
2. Het swijghen zy toeghelaten: men mach gheen minder vryheyt van een Coning begheren.
3. Men hoort hem niet al te nau te ondersoecken: 13 13 noch niet te seer vlijtelijc te ondersoecken. want wien soudet goet zijn? Gheen Koning en mach alsoo over de herten als over de tongh ghebieden. God is der herten Koning.
4 Daeromme suldy door schric dat ten minsten 14 14 dit middel beter nauwelijcks. maken, dat de gene die aldermeest volght, metten ghelate u toestemt.
5 Nemmermeer metter herten: wie sal my noot-saecken te ghelooven dat ick niet en wil, of niet te ghelooven dat ick wil?
6 Niet en is soo vrijwilligh als de Religie, zoo dat zy als t’herte daer af is ghekeert, dan wech ghenomen, dan gheen en is.
7 De handel brengt beveynstheyt inne, 15 15 Sy maeckt geveynsden. daer door ghy wel sult maken eenighe eerders dijns schaerlakens, maer niet Godes.
8 Wel heeft voormaels gheseyt Koning Theodoricus: wy en moghen de Religie niet ghebieden: want niemant wort ghewonghen zijns ondancx te ghelooven.
9 Hoe vele sachter ende veyligher is d’ander 16 16 men moetse eer onderwijsen. wegh van onderwijsen en leydē? ‘tgeloof moet aengheraden, niet aenghedwonghen zijn.
10 Onse verstanden worden, ghelijck als de edele ende moedige paerden, best met een zacht ghebit bestiert.
11 Overloopt met uwe gedachten dit Europen, 17 17 Strengheyt heeft geschadet ende sal schaden. ghy sult steden meer sien verwoest dan ghebetert worden, door die wreede oordeelen.
12 Tis waerlijck so: dese soodanige dingen, die inden zinnen zitten, worden meer door onderwijsen dan ghebieden: door vermaen, dan door dreyghen, wegh ghenomen.
13 Soo daer yet int snaerenspel misluckt, 18 18 Betertse liever dā ghyse wech neēt. dat ruckt ghy door toorn niet af, maer recket alencxkens tot eenstemmigheyt: waerom gheschiet t’selve oock niet int geloove? ende waerom betemt ghy de misdaden zoo niet, datter zijn diet berouwe misdaen te hebben?
14 Ende dese soodanighe zijn dicwils beter, 19 19 De boetvaerdighe tweemael goet. vele vaster is ‘tgheloof dat leetwesen wederbrengt.
15 Dat gheeft ons O goedertierne ende ontfermer God, 20 20 uyt s’herten wensche. want met bidden ende zuchten besluyte ick dese plaetse, ende maeckt dat der gheloovighen menichten herte ende ziele een zy.


Kort inhoudt,

GHemeen nut soude oorsake zijn vant schrijven des schrijvers der Politien. Soo mede vant jeghenschrift Dirich Volckarts Coornhert. 2
om dat J. Lipsi woorden strecken tot het oude brandtbadt. 12
t’welck doling is, die elck des konende behoort aen te wijsen,
ende dat oock na de beschreven rechten selve.
Want J. Lip. Menght twee verscheyden rijcken, 15
welcker onderscheit groot is, 16
oock heurder Hoofden of Koninghen, 17
d’een van een onzichtbaer, d’ander van een zichtbaer rijck ende ondersaten: 18
Heerschappende d’een over de zielen 19
d’ander over de lichaemen, 20
d’een over eyghen goeden 21
maer d’ander over vreemde, 22
die om ‘tvolck is, ooc minder, jae daer onder. 23
ende bestiert d’een met geestelijcke 24
d’ander met waerlijcke wetten. 25
Voorts wort wijsheyt beschreven ende ghetoont 28
dat het tal der onwijse Princen groot is, 29
maer der wijsen kleyn. 29
Welcker onwijse bestieringe niet en is 32
over de religie 34
want zy zulcx niet recht konnen doen, 35
noch bequamelijck, 36
daerom oock gheen Prince,
Welcker macht onvry is inde Religie. 39
ja gheen altoos. 40
Als oock der andere menschen. 41
want God bestuyrt, die, 43
door wien? d’Overheyt? 44
die is meest blint, 44
want die ziet op t’beschermen dan op ’t oordelen, 47
dats meer om wat te doen, dan om zijn doen te verstaen. 48
Sulcke onwijse daet, is quaet. 49
daer door men aenneemt, eer eem valsche, danware Religie, 50
twelck doet een valsch beschermen? 51
dat mishaeght alle Euangelischen. 52
Want na de raedt J. Lip. souden alle Tyrannen wel doen 54
int beschermen vande valsche ende t’vervolghen vande ware Religie,
of van Godes dienst: dat gheen menschen dienst is 56
ende den menscjen niet en roert
om te beschermen, dat God self doet, 57
ende dat den Princen niet beveelt,na dien hy heur miet en gheeft macht, die daer toe noodigh is, 58
noch verstant,
twelck niet en hebben alle Princen, 59
ende mitsdien oock gheen bevel om de religie te beschermen
Wat beschermen is. 62
Religie wort niet
maer Godvreesende 63
of onnosele doelende menschen met wapenen beschermt,
zo mede t’ghevoelen is der H.H. Staten, 64
die hebbens oock ghedaen 69
ende dit qualijck, indien J. Lipsius wel zeyt,
maer de Staeten bewijsen heur nood-weer metten swaerde recht te zijn 70. a
int beschermen der goeden, b
wesende door den Prince verdruckt. d
maer rel. beschermtmē recht met waerhz. 71
sonder Overheyts swaert. a
soo dede Christus, oock zijn Apostelen b
wiens woort men teghen ketters moet bruycken, c
dat raet Satan uyter hant te werpen d
ende t’staelen swaert te bruycken, e
Twelck hy niet en vreest f
om den herders in valsche vrede te stellen, g
ende t’volck heur droomen te verkoopen, h
wee onser dan, i
want dan verwerptmen waerheyt die altijt verwint. k
Diemen in desen hoordt te ghebruycken nae de leere Godes, ende welcke die is.
die wort niet ghekent van die met haer niet vernoeght 72.a
ende sorght dat Christi rijck sal vallen b
tot oneere Christi. c
diens kerck sonder Princen scherm teghen alle ghewelt sal staende blijven. 77
want nadien logen-leer noch vermeert doort gheweldigh aenvechten, 80
hoe veel min vermagh t’ghewelt teghen de waerheyt: 82
O ghy alle vromen hoort niet nader onvromen raet. 82
heeft Gods woort uyt zijn rijc Satan verstoten, het sal hem nu daer wel uyt houwē, 84
Soo wyt Gode toe betrouwen, 85
ende met zijnen woorde strijden. 86. a
want waerheyt moet verwinnen, b
so die met ons is. 87
recht anders bestaet nu J. Lip. 88. a
Ter navolginghe des Konincks ende zijns heervaders, b
teghen der Staten meyninge, c
die daer segghen dat het gheweldigh voorstaen des religions de selve schadelijc is 89. a
end een verkeerde raedt, b
dieze vermindert, c
ja grondelijck vernielt. d
Dat hoortmen te vermyden.
Want de Religie t’best is des ghemeenbestens. Die moetmen meest besorghen. 90
wie t’beste meest besorght, die verkryghet meest, 91
elck voor zich? 93
Neen de Prince behoort dat meest te doen. 94
Wat Prince anders dan Christus 95
in zijn rijck der zielen?
die doet sulcx int wesen meest sonder schijn.
welck meest is byde Hypocryten. 96 
Christus besorghet inden zijnen, niet inden hypocryten: 97
d’aertsche Princen de zyne, niet inde Christenen. 98


Dat laten heur de Predikanten ooc niet toe 99
maer wel het ketterdooden. 100
Hier is J. Lip. tegen de Predikanten, 101
Houdende den Prins beter dan alle zijn ondersaten, 102
daerinne hy mede doolt. 103
Want d’overheyt, zo waerlijck als gheestelijck, selden de beste menschen zijn,
vermits het rijck des bedrogs schole is. 104
oock zijn onder alle soorten van menschen de beste, de minste. 105
Boven dien so bederven pluymstryckers met moetwillige opvoedinge dē Princē meest. 106
Voorts wort gheseydt wie de beste mensche is, 109
Ende dat een goede Prince is gelijck een roose onder den doornen, 112
Maer den dollen steeckt J. Lip. ‘tswaert inde hant, S. 205 114
Makende zorghelijck den Princen heurs volcx zielzorghers, 116
Die zelden de hare wel besorghen.
Of soude dat der Princen Ampt zijn? 117
So seggen de Staeten qualijck datmen den Coning niet moet gehoorsamē tegē Gode. 118
Maer hier staet te mercken wat de Princen voor al behooren te besorgen, 119
wat God heur sal afeyschen en wat niet. 120
Oock dat de misleyde ondersaedt so wel als de verleydende Prince verloren sal  gaen. 21
Daerom oock elck moet gheloven dat elck selve, niet dat de Prince belieft, 122
want de religie op Gode ziet, niet opten Prince, 123
die haer niet min subjeckt is van zijn subjecten 123. a
Oock mede en magh een anders religie niemandt helpen noch hinderen, b
Maer elck moet toezien hoe hy gheloove: c
want niemandt voor andere ghelooven noch saligh worden en magh.
elck gheloove dan soo hy wil of magh.
Daer nae seyt Lip. dat voor al de Religie beschermt moet zijn byden Princen, 124
sonder hem t’oordeel daer af toe te schrijven, volgende Besa, 125
tegen d’opinie der Gereform. in Nederlant.
die uyt hooghster noot anders verklaerden.
Maer sorgelijck zalt vallen zo de Prince de Religie beschermt uyt syns selfs oordeel, 128
Niet min so hyt doet uyt een anders: 129
ende blijckt midts dien dat sulcx heur niet en is bevolen van Gode.
Maer wiens oordeel soude de Prins hier in dan volghen? 131
Is in d’onsekere dingē de rust nz sekerste? 133
Want het gheweldich beschermen vermindert de Religie. Ziet 89. 135
Maer tis meest der Princen decxel om heur eygen rijck te vermeeren, 136
ende en is dan heur Religie geen Godsdienste 138
die Lip. heur leert misbruycken,
Dats verde van God recht te eeren. 139
want hy leert den Princen niet Godes eere, maer heur eygen baet soecken. 142
na een Heydensche exempel, 144
ende d’oude zeden te onderhouden: 147
maer dats geen Religie. 148
Wat de ware zy eyscht verklaring 154
zoo wel als minder saken. 155
Voordts moetmen de Religie behouden of wy gaen verloren, 158
maer diese niet en heeft, vermach dat niet, 159
ende daer een valsche is waer religions twist nutste, 160
want daer mach niet goeds zijn, 161
oock niet daer Rel. is, na des S. seggen. 163
neen de valsche maect twist 165
ende meer toe te laten vrede.
De S. seyt anders, te weten: 166
datmen sulcke raetghevers niet moet horen 170
metten bisschop van Leeuwerden, 171
oock metten Koning ende de Paus, teghen deser landen raden 172
die daer segghen dat toelatinghe van religie ruste maect. 179
Daer teghen is des S. segghen onseker: 185
laet oock zijn Princen in twijfel 186
ende schelt zijn wyser voor zotten, 188
zegghende dat een Rel. eendracht maect, ende dat meer beroerten maken. 190
twelck Dem. onwaer toont te zijn by experientie, 192
oock byder SS. Ghevoelen, 195
den welcken des S. seggē rebellen maect 196
ende den Koning recht gheeft. 197
Wie heeft hem rechter ghemaeckt? 198
na eens godloosen Heydens raet, beveelt hy de Christen Princen der
conscientien dwang. 202
dit willen de Staten niemant doen noch van yemant lyden. 202. a
oock die van leyden niet.
Nu eertmen Gode qualijck met menschen gheboden. 205
dat leert dese S. zijn Princen so te doen, 206
ende dit noch vergheefs, al meynde hy’t na Godes gheboden: 207
want God, gheen mensch, ghebiet over de herten. 209
Zo brenght dese S. een godloosen raet voort, 212
willende datmen die inde religie wat vernieuwen, sal haten ende dwinghen:
Soo heeftmen Christum ende zijn leden gedoot, 214
ende so maecktmen Moysem, Eliam, Confessionisten, Hughenoten ende
Gheref. verstoorders, 215
diemen hoort te haten na des S. raet. 216
Al beter raden der Gereform. Predicanten, 218
prijsende der dolingen berispers, 218
die wil de S. datmen dwinge om niet te vernieuwen d’oude seden, etc. 219
ende straffe als verstoorders 220
om menschen bovē God te doē gehoorsamē.
dits een godlose raet, bequaem om Prins en volck godloos te maken: 221
waer teghen de Staten anders ghevoelen en raden, 222
als wesēnde tyrānige dwāg der conscientien. 223
wat die is, 224
ende wat haer vruchten zijn. 225
namentlijck
Het Pausdom, 226
Grouwelijcke bloedtstortinghe 227. a
Van veel duydenden onnoosele menschen,
Na ‘tsegghen der Gereformeerde,
oock des H. Princen. 228
Van onderling mistrouwen. 229. a.b.c
Van twist ende tweedracht. 230 a.b.c
Van muyterije ende oproer. 231. a.b.
Van oorloghen. 232


Vant verderf der landen. 233
Der Landtzaten, 234
ende vander selver slavernije. 235
dit willen de Staten niet lijden.
is oock schadelijck,
ende doet den ghevreesden vreesen.
So blijckt dese Schrijvers raet quaet, verderflijck  ende verkeert. 236
maer der Statenoprecht, nut en heylsaē, 237
die ‘tvolck rechtvaerdelijck beschermen, a
oorsaeck van d’ander Religie toe te laten. b
Nopende den dwangh over, niet misdoēders maer, weldoenders ofte onnoosele misgheloovers. 238
Daer tegen zeyt de Schrijver vernieuwing inde religie de heerschappije schadelijck te zijn. 239
maer D.C. seydt dat dwang Christi rijck schadelijck is. 240
De S. seydt nutter te zijn, te blijven by het arger oude, dan beter nieu aen te nemen. 241
Want het alles by d’ouden soo goedt is bedacht, dat vernieuwing verarght. 242
Daerom moetmen by t’oude blijven. a
Maer ter noot mach de Prins verandering toelaten, voor een tijt. 243
Soo leert oock Machtafel. 244
zo dede Duc Dalve.
zo leert het rijck bedrogh,
meyneedt,
ende onrechtvaerdigheyt.
Hoe magh de S. zich hier verschoonen? 245
uyter conscientien dwang, niet uyt berispen eens valschen religions, komen de quadē. 249
Soo schijnen de Princen meest heur eyghen dolinghe inden onnooselen te straffen. 250
tis waer, oproer is rechtelijc strafbaer. 250. a
maer niet onnoosele belevers van heur conscientie. 251
dit heeft geen gemeenschap met oproer. 252
Hier raetmen den Princen qualijck a
met gheen goede woorden. 253
Vande godloose komt godloosheyt. 254
De Schrijver Cayphazeert. 254. a
ende hout zijn bloet-raedt voor ware wijsheyt, 255
Die opt onseker int wilde wijst. 256
maer niet tot de H. Schrift, 258
noch tot een God-eeringhe inden gheest
maer tot d’oude ghewoonten. 259
tot ceremonien
ende wil hy niet berispt hebben. 260
soo vantmen de waerheyt,
soo leedtmen int verderven, 261
zoo beschuldightmen van rebellie de Ghereformeerden.
En zo doetmen den Lantzaten gewelt. 262
Maer hier tegen zijn de Staten, de Gereformeerden, ende vromen. 263
Maer met dese Schrijver is de Koning van Sp. teghen de Staten, 265
Willende van ons de Roomsche Religie onderhouden hebben, a
Ende dat alleen. b
Of moeten vertrecken die ander willē. 266
Daer teghen bewijsen de Staten datmen na beschreven rechten, oock Joden ende Turcken niet en mach verjaghen. 267
De Schrijver wil de Vaderlandtsche ghebruycken onderhouden hebben. 268
doch sonder bewijs dat ghelden mach. 269
Hier teghen zijn de Staten met bewijs uitten rechten. a
Men moet de valsche religie verwerpen of
de ware altijdt ontberen, 270
ende niet segghen t’quaedt is goet, 271
noch Gode verachten) a
noch zijn wet breken om menschen insettinghen, b
noch oock menschen ghewoonte voor waerheyt Godes stellen.
waer door de S. quaedt vermoeden op hem maeckt, 272
want hy van sulckx spreekt, a
ende vande ware Godes dienst zwijcht, b
sonder te segghen wat of waer die is, c
die wat anders is dan gewoonte, etc. d
de welcke meest quaet zijn by elck. a
Ende wilder selver verstoorders ghestraft hebben. 273
noch de Ghereformeerden 274. a
ja Christun ende zijn Heylighe. b
want die hebben de landzeden verstoort. c
wat verstooren is. d
boosdaders e
niet heylsame waerheyt sprekers. f
die vallende onder ‘tswaert. g
dat dees moet beschermen. h
Wie opentlijck sondight, 275
zijnt dwinghers tot heur ghevoelen, so zynse strafbaer. 276.a
zijnt aenlockers met woorden, men maeckt Christum metten zynen strafbaer. b
Het zijn, seyt de schrijver, weetsuchtige. 277
maer die doē daer mede niemāt gewelt. 278
Dolen sy, de Schrijver zeydt self dat hy ooc moet dolen. 279
Is onvermydelijcke dolinge strafbaer? a
Strafbaer in allen anderen behalven in de Schrijver? a
Wat ende wie de S. meynt met het woordt Verstoren, 280
ziet oock 291.
namentlijck
Disputeerders 281
maer dat zijn gheen misdadighen, 282
die wil de S. datmen straft, alst sonder beroerte magh zijn: 283
te weten die anderen af locken vande landts religie. a
nauwelijck zalmen straffen die stilswijghende dolen, 284
maer die heur meyninghe uytspreken 285
zoo meyndent oock over xij. jaren zijns gelijcke 286
die belooft hebben vande ketterdwangh te schrijven.
Die om ‘tgheloofdooden, zijn duyvels kinderen 289
ende Machiafellen leerlinghen, 290
oock der wraeck-goden vrunden.
Ende moet de Religie met gewelt beschermt worden, soo de S. seyt. 292
Neen. Valsche religie behoort-men niet, de ware behoeftmen niet beschermen. 293
Des S. leerlinghen kennen de ware niet.
Het stalen swaert mach menschen maer geen ketterye dooden. 294
Bevecht waerheydt des landts religie, soo helpt menschen scherm niet: 296. a
Doet dat de loghen, zy mach de waere niet schaden. b
Des Princen gheweldt vermach oock niet teghen de loghen. c
daerom begheren de Staten ophouding der Placcaten. 296. d
Hier teghen raet de S. 297. a
en doolt oneerlijck na ‘tseggen der Staten.


Vierde boeck.

Cap. Iij. Dist. J.

De S. wil maer een Religie toelaten. 298
Seyt een selve saecke vast en twijfelijck 299
ende leert een valsche religie te onderhouden:
daer teghen is Leyden. 301
ende is des Ss. raet noch mogelijc nut 301
maer schadelijck, als oorzaeck van tyrannie ende oproer. 302
Wie salnu oordeelen of een van al de religien de ware sy ende welck die eene  zy? 303
u Prince? neen. 304
macht is niet daermen niet can oordeelē. 305
Het oordeel moet zeker zijn. a
de kerck oordeelt niet vande verborgen saecken. b
Des Schrijvers vaste raet zou vast ketenen in duysternissen, 307
als niet wel ghemerckt hebbende op dese tijt 309
Twelc hy wil schijnen gedaen te hebbē. 310
Hoewel sulcx niet en is, 312
want hy ziet maer op de teghenwoordighe macht, 313
Maer niet opten ougst van dat saeysels lente. 315
maer als die ougst vruchtbaer is van oproer, leert hy den tijdt verbeyden, 316
ende eedtbreken. a
Dit heeft de Koning ghedaen. b
na Machiafels raet, eerst door de Hertogin van Parma. 317 a
oock door Duc Dalba. b
Soo beschermde oock K. Kaerl de Religie met gantscher macht. 318
die sach doe wel dat hys vermocht. 319
maer niet wat zijn zoon soude vermoghen a
inde ougst van oproer ende verderf. b
Dit verderf-padt bracht den Princen int verderven. 320
Soude des Ss. Prince dat ingaende ontgaen: 321
d’ander souden in heur lenten gheen bloedt hebben ghezaeyt, hadden sy dees verderflijcken ougst voorsien. 322
noch de S. soude niet raden tot sulck bloedt zaeyen, voorsage hy de maeytijdt.  323
De kercke wort ghebouwet niet door wapenen, maer door waerheyt. 324
Wat menschen oprechten, mogen menschen afbreken. a
Christus heeft zijn Kercke niet met gheweldt ghesticht. b
De S. bescheyt zijns raets gevolgh, 329.a
als Xerxes zijns daets ghevolgh. b
Eens schoolmeesters spreeck-woort was Pompei doot, 332.a
maer des Schrijvers spreeck-woort streckt tot veler menschen doot. b
Zulck duyster spreken bruyctmen niet daert halsen kost. 333
Dits sorgelijck gerethorijckt vande S. 335
die eens Heydens woordt van een godlooze quaetdoēder trect op een onnoosel Christē. 336
Die de S. ten brande verwijst. 337
daer in hy navolght niet Christi goedicheyt waer Machiafels bloedicheyt. 338
ooc eenige ministren te wreede vyericheyt. 339
soo dat des Ss. Wreetheyt onverschoonlijck is. 340 
als die alle goedertierenheyt buyten sluyt, dē wedersprekenden van eenig lants religie, 341
ende der Euangelische saecke onrecht, maer des Conincx recht te zijn oordeelt, 342
hoewel dat oordeel niet en staet aen den Princen 343
maer aen de kercke, so Bese seyt ende de S. met hem niet duysterlijck. 344
Soo souden de Lutersche Princen al d’anderen moeten straffen, 345
der Gereform. Princen mede al d’ander, 346
ende de Catholijcke Princen desgelijcks, so die oock doen als van oudts. 347
want elcke kercke soude rechter zijn in haer eyghen saecke. 348.a
O Babelsche moort-werring. b
en beschreyelijcke vrucht van des S. raet. c
want de herders warē wolvē gewordē, 349
de honden schaepbyters, 350.a
ende der wolven boedels. b
welcker Placcaten de Schepenen moesten volghen 351
maer niet oordeelen, 352
en der wolf herderen oordeel uytspreken. 353
dwelck de Princen wilden gheexecuteert hebben. 354
So waren de Schepenē niet dan tuygē, 355
die moesten straffen na des Princen placcaten, 356
of self ghestraft worden, 357
ende dit alles na t’oordeel vande Roomsche Kercke. 358.a
Op dat Schepenen rechters ende de Princen gheen tyrannen, souden schijnen. b
Dus moordelijcke tyrannie vermomt metten schijn van H. justitie. 359
Dit oude verderf-padt leerdt J. L. nu zijn Prince weder wanderen, 360.a
soude die ‘tverderf moghen myden? b
Hier toe port hy den Princen aen, 392
dat hooren de Edeldom ende de voorbarigste niet te ghedooghen: a
de selve Tyrannie veroorsaeckte des Edeldoms requeste. 363.
Waer mede de Staten zich oock ghevoeght behoorden te hebbem 364
int laten vant welcke zy zich besondigden a
aē’tonnosel bloet door Ducd’Alva gestort. b
soo dolende de Princen doort aenblasen vander kercken onseker oordeel, 365
soude sulcke woedighe moorderije den Princen van dese bloetraet niet afschricken? a
niet van misdadighen, maer om ‘tgeloove. a
Dit mishaeght den volcke, maer den straf der quaetdoenders prijst elck. 366
Hier ghebruyckten die Princen heur selfs oordeel,
maer in geloofs saken des kerckenraets: 367
welcker wreetheyts scherp-rechters zy waren, a
als de herders wolven waren gheworden, dat daghelijcks valt. b
sulck een houden de Ghereformeerden den Paus te zijn. 368
J. Lip. gheeft een vooroordeel voor de Koning teghen de Staten. 369
Voortseyt J. Lip. dat de Religie twist maeckt. 370
neen, maer wolf herders die der Princen macht misbruycken 372
morteren den Princen. 373
Dit schijnt Lipsio leet te zijn, die daer toe helpt. 374
Door zijn raet van Religions dwang,


om een alleen nu in te voeren, 375
magh hemde jammer daer uyt komende recht leet zijn?
ist niet om zijn self geworpē twistappel? 376
Al Christelijcker was het leetwesen eeniger Vorsten, vertoonende: 377
dat ghewelt niet en dient tot bekeeringhe der verdoolden, a
maer tot mistrouwen, bloedt-storten, ende verwoestingh. b
daerom de religions dwang uyten rijcke is ghebannen. c
Oock seyt J. L. datter vele ghedoot worden onder schijn van Godts-vrughticheyt. 378
Ten schijnen dan (ick laet zijn achter) gheen quaetdoenders, 379
Maer Christenen of onnoosele dolende int gheloof, 380
die rady te branden, Lipsi, is u dan het volghen uwes radens leet? 
Zijnt ooc misdaders heur geschiet recht. 381
J. Lip. geeft quaet vermoedens oorsaeck. 
Wie zal hier toe (tot die dooden) swijghen? Vraeght J. Lip. 382
die niet en weet met spreken nut te doen, 383
maer u spreken streckt tot ontvoncking, het mijn tot smooring des vernieuden ghemeenen brants. 384
Lipsius bestaet de genesen krancke met het oude fenijn te ghenesen. 386
Wordt weldoen dick vant volck t’onrecht, quaet doen wort altijt vanden  vromen misprepresen. 387
maer quaedt-willigheydt lastert der goeden wel doen. 388
Daer teghen derren de goeden ‘tquaede berispen. 389
Lipsius wil gevaerlijckheyt aengaen. 390
soo plaghmer wel in te vergaen, 391
ten waer dan om ‘tghemeen landts pericule te voorkomen.
maer J. Lipsius is nuyten sorghe,
die willende den brandt blusschen, 392
Olie daer op giet van religions dwang tegen der Staten ghevoelen uyt zijn waen. 393
als die (soo hy zeyt) niet en besluyt. 394
Soo leert hy op’t onseecker, seecker verderf van landen ende luyden, 395
die Academiserende dats twijfelerēde Princen wetten gheeft 396
Wil hy niet bedroghen zijn die sulcke twijfel-raet betrout?
al qaum die ooc uyt een suyver gemoede? 397
want sy is niet vroet, ende daerom oock niet goet, 398
die steldy ten oordeel van dient betaemt. 399
wiens? Alder kercken, welcker oordeelem soo verscheyden zijn? 400
men sondigt segdy openbaerlijck of heymelijck tegen de Religie, 401
der suyghender maghmen niet, der andere swaerlijck weten. 402
want wie sal rechter zijn of des sprekenders ghevoelen quaet zy? 403
Lockt elck ander niet aen tot zijn gevoelen?
dat is anders dan des aenghenomen religions, 404
of tegen des waren religions gevoelen,
segdy t’eerst, soo sondight elck van alle vier religien wesende in ander landen, daer de haere niet is aenghenomen. 405
want elck de zijne waer achtende, lockt anderen daer toe, is hy oprecht van conscientie.
Siet daer menichte van verstoorders die
Lipsius ten brande veroordeelt. 406
neen, d’overheyds aennemē eens Religions, en mach een valscheg heen ware maken. 407
anders soude Lipsi wet verstoorders maken oock vande Ghereformeerde. 408
Ja van Christo self ende zijn Apostelen, die opentlijck gheleert hebben teghen een Religie by een landt aenghenomen zijnde. 409
Hier tegē zijn de gereformeerde hier self, 410
houdende dat haer kercke magh dolen, ende dat die hoort aen te wijsen diese kent.
Maer meynt de S. met dit sondighen, het spreken teghen de ware religie: 411
wie sal rechter zijn? Elck in zijn eygen sake?
of salmen voor quaet ghevoelen oordeelen, datmē niet en kent, en so int wilde straffē? 412
Het werck van aenporren tot een ander ghevoelen, machmen sekerlijck weten, 413
maer hoe salmen ghewis weten dat sulc gevoelen quaet zy? 414
daerom en wil Leyden niet straffen en het tegen spreken, 415
houdende voor tyrannije datmen de gedachten niet vry magh uytspreken. 417
maer dese S. wil datmens altijt straffe. 418
daer met hy sich self, oock de Gereformeerden veroordeelt, 419
en rechtvaerdight des Konincx met der Catholijcken oordeel teghens ons. 421
Al heel anders sprekē de gereformeerde. 422
Insghelijcks mede de stede Leyden.
De S. wil de verstoorders gestraft hebben 423
niet opte rechte wijse 424
maer met ghewelt, 426
sonder rechter ende vol ghehoor 427
anders dan vā partije en aenklager self. 428
daerom men niet recht den verstoorders kent. 430
wert Helias daer niet voor beschuldight, jae Christus self voor een verstoorder gedoot? 431
daer is bloot aensegghen niet ghenoech sonder ware blijck, a
maer die gebreeckter meest gheen aenhetsers tot bloet te storten. b
oock 483. 484.a 485.a.b. 486.a 487.
onder Caiphas momaensicht 432
dat doet op t’onseker dooden 433
uyt meyning van Gode dienst te doen. 434
waert niet beter een schuldighe los te laeten dan onschuldighe te dooden? 435
de Staten behouden ja.
Soo vint Leyden oock geen macht yemant om religion te dooden. 436
wil ooc tot geen religions dwang verstaē. b
dees beleeftheyt maect eendracht c
hier teghen, oock tegen de Staten, ende Reformeerden hout het de S. metten Koning, Paus ende Catholijcken, 437
die wreedelijck d’onnooselen gedoot, 438
d’eendracht verloren,
het oorlogh gewonnen hebben.
Daer tegen seggen de Staten dat religions toelating vrede baert, 439
des Princen achtbaerheyt, 440
ende des volcx eendracht.
soo mede Leyden. 441
maer het niet toelaten maeckt mistrouwen, seggen de Reformeerde. 442
De S. bewijst niet meer brengt eens Heydens sproke voort, 444
ende dat noch qualijck, 445
want menschlijcke wetten gelden niet daermen Goddelijcke heeft. 446


Wy hebben Christi wet, verklarende wie in desen strafbaer zijn, 447
die willen niet des dolendens, maer der dolinghen doot. 448
maer verklaert de straf, 449
dienende tot beteringhe. 450
welcker wetten verwerping, is Gode te verwerpen. 451
Hier ghebreeckt de S. al mede een recht rechter. 452
ende raet daerom sorghelijck 453
of berispinghe te slappen straf is. 454
Waer loghen leeren vry is, daer moet oock waerheyt leeren vry zijn, 455
die beschaemt die straf is hardt genoegh 456
maer men noemt aenwijsers nan dolinghen verstoorders ende lasteraers. 456
daer souden ooc de Ref. niet vry af zijn, 457
want men houdt het vry spreken voor een verderflijcke licentie. 458
Die waerheyt spreeckt is nut, 459
anders brenght de loghen zijn spreker tot schanden: 460
die beschaemtheyt dient tot beteringhe ende
waerschouwen van anderen 461
dits straf na Christi wet,
ende is nut, maer de Roomsche ende Gheneefsche verderflijck.
want gewelt magh niet, waerheyt lichtelijck, loghen te niet te maken. 462
dit hadde oock Leyden gheseyt. 463
dat Columnieerden de Predicanten,
vermits af ende toedoen van ‘tgheen recht was gheschreven. 465
poghende Leyden strijdigh in heur woorte maken. 471
inde wijse, hoe loghen door de waerheyt verdwijnt, 472
als oft sonder middel altijdt gheschiede. 473
t’welc niet was geseyt by die vā Leydē. 474
in welck calumnieren de loghen self te schanden wort. 475
Komende nu weder tot de S. wil die datmē goedertierenheyt gheen plaets geve, 477
ende port mede tot dooden aen om religions saecken. 480
Als de Geneefsche Doctoren, 481
die den barmhertighen van felheyt beschuldighen.
oock. 485
ende zijnt self onder medoghens vachte. 483
prijsende strengheydt.
Derhalven Calvijn zich niet en schaemt te bekennendat hy ooorsaecke was van Servets vanghenisse. 484
ende hetst tot bloedt.
oock Besa. 486
Sulcks en betaemt dese S. niet: 448
maer als self dolende den verdoolden goedertieren te wesen. 489
d’onversochten zijn wreet. a
men hoordt den schaepen niet den wolven te slachten. b
want deught door wreetheyt verduystert,
ende maeckt uyt een Koning een tyran.
daerom de Annoteerder den Princen teghen wreetheyt vermaent.
ooc dat sy de bloet radē niet zullen geloovē, c
soo dese Schrijver doet) 490
die tot branden ende afhouwen raet 492
met quade navolghinge Ciceronis 493
om der saken onghelijckheyts willen, 494
vermits Ciceronis doen heel rechtveerdigh was. 498
maer Lipsij raedt gandts onrechtvaerdigh is tot verderf veler goeden, Ciceronis  tot straf van een d’alder booste man,
daer Ciceronis doen wrochte heyl. 499
J. Lip. verderf.
In doling te volherden, is onwijsheydt. 500
Soo riet Escovedo oock tot branden ende koppen. 508
niet veel anders dede de Paus door zijn Princen. 509
Daer mede stemt Lip. teghen ‘tgebodt van Christi liefde.
want de bloet-raet was de vonck deses elledighen brandts. 510 
daer toe raet J. Lip. nu weder 511

ende komt uyt Antichrists borst, a
maer en was niet ten tijden der vaderen. b
Siet dan J. Lip. niet in wat lant ende stede hy woont? 512
Dat zijn vyericheyt zijnder woonstede nishaghelijck is? 513
Oock den Heeren Staten selve? a
die houdende vervolghing oorsaecke vande meeste quaden, b
waerschouwen voor sulcke aenraders, c
die selfs oproerders zijnde andere daer voor schelden d
onder schijn vā meerder quadē te mijdē, 514
soo Caiaphas dede, 515
verswarende een schijn-misdaedt 516
in welcke bloedige subtijlheyt de Geneefsche doctoren desen J. Lip. noch te boven gaē. 517
mits de hulpe van Joffrou Calumnia. a
die J.L. mede niet onbekent schijnt te zijn b
soo Machiafellizeertmen, 518
maer dats gheen Euangelizeren, 619
maer wel des doots verkondiginge 520
door een anders werck magh niemant argen noch beteren. 521
immers de verkorene mogen niet verdoemelijck verleydt worden, 523
‘twelck de verworpene al zijn nae J. Lip. segghen. 524
So is de ban genoegh tegē d’argernis, 526
voor die in, ooc buyten de kercke zijn, a
maer het dooden soude te recht argeren, 528
oock den genen die buyten de kercke zijn. 530
doort ziē vander kerckē ongerechtigheyt 531
int dooden vande misdeelde, 534
of dolende, 535
die sulcken kerc voor liefdeloos souden moeten houden, 537
voor wolven ende niet voor schapen, 540
ende soude mits dien het ketterdooden boven allen dinghen meest arghernisse gheven. 542
dit leert J. Lip. den Princen, 543
die hier schijnt met voor-raet elck ghewaerschout te hebben voor alle kerckē die met d’Overheyts swaert dooden.
want die misdoen tegen den Gods-dienst en teghen alle kercken. 547 
maer daermen niemant om ‘tgeloof en doot en machmen gheen Christen dooden, 548
ende daermen doodt werden meest de Christenen vande ketteren ghedoodt 549
dat is sondigē tegē God en allē menschē. 550
J. Lip. wil datmen doode, soo langh men mach, sonder beroerte. 551
wie? die verstooren? of die schijnen te verstoren? 552
dese onsekerheyt soude self doen dolen. 553
of weet ghy raet om een rechter in desen?
of kendy den rechten tijt? 554
die is nu niet, 555


ghemerckt de dwangh beroerte maer vryheydt ruste maeckt,
dat is ghelijckheydt. Daer elck zijn wille hefft. 556
dat ander is onghelijckheydt daert d’een al maer d’ander niet en heeft. 557
en voor arger duchten moet. 558
J. Lip. merct hier self dat zijn wreede straf nu t’ontyde soude zijn. 559
Ist niet veronghelijcken niet zekerder dan de veronghelijckte te stillen? 560
dat hebben Keyser Kaerle ende zijn zone bevonden. 563
Soo soude in dese tijt de dwangh schadelijck zijn. 564
dat seyt oock J. Lip self, ende raet nochtans totte dwang,
nochtans en stelpt het bloet storten het bloet niet.
noch wil J.L. disputeerders ghedoot hebben, 565
achtende het disputeren voor turberen, 568
daer hy ende zijns ghelijcken meest oorsake af zijn.
neen, niet dese maer oproerighe zijn doodtschuldighe turbeerders. 569
men disputeert met woorden, men oproert met swaerden. 570
disputeren maghmen recht ghebruycken, oproer maken niet 571
Alle der Evangelischen hoofden hebben teghen eenighe landts Leere ghedisputeert. 572
Het vrysprekens verbodt is tyrannie. 573
De wreedste tyranne liet dat toe,
oock lietens hier de Predicanten noch onlancx toe, 574
of souden hier de saecken zoo haest verandert zijn, 576
J. Lip. seydt dat over al weetghierighe ondersoeckers zijn, 579
vande welcke hy mogelijck buyten zijn weten de minste niet zelf is. 579
maer salmen ondersoeckers dan oock dooden? 580
Of waren zy nutter onderwesen? 581
maer daer zijnder veel. 582
Het verbieden met gewelt vermeertse. a
Hier blijckt al mede dat J. Lip. dat branden spreect, niet van hant-dadige quaet-doenders, maer van die met woorden yet segghen teghen een landts Religie,
sonder te segghen, dats noch gheen bewijsen, dat die de ware is. 583
maer hy twijfelt dat de Prince zich nae den tijt schickte. 584
waerom raedt hy dan tot branden? 585
of is der ketteren tal nu kleyn?
Onse twee laetste Princen en hebben zigh niet gheschickt naden tijdt. 587
doch min de Schrijvere hier voor iiij. iij 8.6. 588
nu twijfelt hy,
maer dat om naemaels met woecker te verghelden. 589
zoo dede Duc d’Alva.
Dees Machiafels konste kendtmen nu 590
ende is ‘tgheloof quijt:
dats valscheydts ghewinne.
beter niet bestaen dan niet te konnen uytvoeren. 591
Die niet en wil als hy wel mach en mach dickmael niet als hy wel sou willen. 592
Het verbieden lockt aen, 593
Vermits der Tyrannen verbodt meest is te-
ghen der ondersaeten nut. 594
Dat bleec voormaels inder boecken verbot, 595
die des te meer waren ghezeght ende verkocht, 596
want veel wetten veel overtredingen. 597
recht alst blasen den brandt niet en bluscht, maer te meer onsteeckt, 598
Soo blaest nu de schrijver met zijn dwanghwet inden brandt van Europa, 599
maer t’is oly int vyer, die bluscht niet.
dats niet onghemerckt laten daer toe ghy nu wilt schijnen te raden, 600
maer totten vernieuden brandt te stoken. 601
En met dootlijc venijn te willē genesen. 602
Nemmermeer ist tijt om onnoosel bloedt te storten. 603
Tot branden te porren en is ooc geen brant blusschen. 604
Ghy leert u Princen beloven zonder meyning van houwen.
Om t’volck te ontwapenen. 905
Maer dickmael eedtbreken keelt het betrouwen. 606
Rust helpt by wylen meer dan werckē. 607
Rust in onbekende saecken is altijt goet 608
sulck doen is meest quaet: hier toe raet ghy.
Sulck-raden heeft Christum ghedoot.
De rust mocht gheen quaet, 609
en het wercken gheen goedt doen.
Hier pordy nochtans
namentlijck den Princen te branden, 610
ende dat noch de beste menschen,
dat is porren tot tyrannye. 611
Voorts seyt hy dat de tijdt vele geneest. 612
Dat zegghen is zoo waer, alst den Schrijver qualijck past, 613
Die doorgaens anders heeft geschreven. 615
Een druppelken honings en versoet geen stope gals. 616 
Het eene wapen terght het ander, seydt de Schrijver, 617
en roept self alarme. 618
delvende metten swaert-tonge na t’begraven vyer. a
Na sulcke moet niet horen de Prins die rust begheert. b
Met leifde, niet met bleot bouwetmen Christi huys. c
Quaet wort niet met quaet, maer met goet verwonnen. d
dat is ooc der Heeren Staten gevoelen. e
maer de Schrijver seyt den mensche wederspannigh te zijn van naturen. 619
dits niet soo, maer hy is van naturen vrygherigh. 620
hier dooldy uyt onkonde der naturen
ende smeeckt daer ghy hier voor steeckt 621
goedertieren schijnende,
maer onstadigh blijckende, 622
oock hier. 623
want voor stoockt ghy met ernst, 624
ende verkoelt hier inden schijn. 625
De Schrijver vraegt voort ofmen sal straffen die heymelijc misdoen tegen de religie: 626
‘twelck een onnutte vraghe is, 627
anders dan dat die behelst dwang inden conscientien. 628 
want die Christi wet na wil volghen 629
moet zijnen naesten zijn dolingh aenwijsen daer hy kan of magh, a
oock den rechten wech. b
Doolt dan des lants religie. 630
soo misdoet hy daer teghen opentlijck, 631


ende wort sulck dienaer Christi, als een verstoorder ten brande veroordeeldt door dezen Shrijver. 632
soo dootmen dan Christenen 633
of laetmens, men veroorsaeckt verachtinge der wetten des lants.
maer de swacke Christenen, moeten Chrsitum versaeken of haer leven, 635
dit is nootkeur en dwang der conscientien. 636
maer men mach, zeydt de Schrijver, swijghen. 637
Wat baet der tongen stomheyt, als het werc luyde spreeckt? 638
Men sal paslijck ondersoecken, schrijft de Schrijver: 639
oock dat de herten vryer zijn dan de tongen.
Zalmen paslijck ondersoecken, zoo salmen dan noch al wat ondersoecken. 640
Dit maeckt hypocrijten.
Door dat d’Overheydt treedt in Godes regeringhe. 641
Hier spreeckt de Schrijver weder anders ende brengt d’inquisitie voort. 643
waer door men die meyningh der oprechte swacken mach weten 644
na der Geneefscher Doctoren konste. 645
Ende seyt de Schrijver self, dat vreese doet schijnen, maer niet wesen. 647
Hier voor beval hyt den Princen dat syt in anderen oock souden doen worden. 648
Nu kent hy dat sulckx gheen Prince en vermach. B 
so blijckt des dwangs schadelijckheydt int maken van vele hypocrijten, die arger zijn dan sondaers.
ende dat ketterye met gheen ghewelt is te weren. soo mede de Staten segghen. 649
van ghelijcken de stede Leyden a
So blijckt des Schrijvers ongestadigheyt. 650
die schrijft nu datmē ‘tgeloove niet en mach dwinghen, 651
met ghelijcke ongestadicheyt 652
te voren de Princen sulcks te doen bevolen hebbende a
‘tghene onmoghelijck ende schadelijck is, b
namentlijck zijn ondersaten tot sondighen te dwinghen. 655
na des Mecenatis raet, 656
Die godtloos is. a
ende J. Lip. nochtans prijst voor godsalig b
al beter raet dan des godloosen Heydens rate, gaf een godsalich Gereformeerde, c
van niemanden te dwinghen, oock niet tot wederroepen, d
dwelck meest des doots vreese uyt perst, e
ende maeckt d’Overheyt hatelijck. f
Tis waer dat vrees en hope de wil in sommighe wel moghen veranderen, g
maer in niemanden het verstant. h
want teghen reden en waerheydt magh niemant, al wilde hy ooc, zijn gevoelen verlaten. i
daer na zeyt J. Lip. dat herteloose Religie gheen en is, 657
‘twelck soo waer is, alst meest al onwaer is, dat hy voorgheschreven heeft. 658
oock zeyt hy nu weder dat dwangh hypocrijten maeckt. 659
‘twelck mede waer is ende een redijt of weerklanck. 660
maer al anders sprak hy voor, 661
Soo mede seyt hy nu datmen den Religie niet en mach ghebieden. 662
noch ‘tgheloof oock niet dwinghen,
‘twelck mede al weer-klancken zijn. 663
Dit ghesonghen liedeken zinght hy noch al weder, 665
Want hy schijt hier zacht te willen schijnen ende zijne ware hardicheyt te verzoeten, 666
Met oock zijn vergheefsche onderscheyt te willen maecken: tusschen het opentlijck ende heymelijck sondighen teghen de religie. 667
Alsoo hy niet kan bewijsen dat een van beyteghen d’overheydt misdoet. 668
ende geen rechte straf mach zijn, noch cleyn noch groot, daer gheen misdaet en blijckt. 669
Soo moest oock eerst des landts Religie de rechte blijcken, zoo de straf recht zoude zijn. 670
Nu magh des landts Religie valsch zijn. 671
sulcke te berispen is recht te doen
is dat strafwaerdigh?
Waer blijft hier deses strafs onderscheydt? 672
Ende dit ofmen dan noch al mochte sekerlijck kennen die heymelijck teghen des landts Religie misdoen? 673
want nae dien men dan niet en behoordt te straffen die opentlijck daer teghen doen: 674
Hoe vele min die heymelijc daer tegen doen?
Nu komt uyt J. Lip. penne weder voort een schijn van der menschen sachte bestieringe, 676
tot betooon zijnre redijten 677
ende zijns onghestadicheydts, 677
sich ghelatende zijn meyninghe te zijn wreede oordeelen verwoesten, 679
ende is mede een weerklanck ende een misklanck van zijne voorgaende sanck,  680
brenghende voort uyt een mondt bitter ende zoet,
ende segghen nu mede dat onderwijs, maer gheen ghebodt, doling verdrijft. 681
dwelck mede een versoetende weerklanck is. 682
Tis oock recht gheseyt,
de Staten houdens oock alsoo.
maer soo en kalt J. Lip. eerst niet,
die hier noch oock alsulcken zoeten naklanck weer laet hooren 683
vande schijn-ghenade.
maer bazuyneerde eerst een wreede straf makende zijn eynde ‘tbegin heel onghelijck.
dat was fel, ’t eynde schijnt goedertierigh, dat roept verderf, dit schijnt van verbetering te luyden,
‘tbegin is ysselijck ’t eynde schijnt prijselijc.
of hem nu dat rouwe beghin wel berouwen zou moghen zijn?
want een ghenesen gheloof, seyt hy nu, dick ’t best te wesen, 684
dat is aen velen ghebleken. 685
maer doort dooden betertmen niemandts gheloof.
Ende besluyt J. Lip. dat zijn geschrift met een ghebedt.
Soo doet mede Dirick Volckarts Coornhert. 687

Merckt Leser: waer men ghestelt vint de S. of de Schrijver, wort beteeckent den naem van I. Lip. de schrijver vande politien of burgherlijcke rechten.


90.3.19. Lipsio.

Ghister sagh ick eerst, achtbare man, uwe Boecken vande Politie. Desselfs 2. ende 3. Hooft-stucken des vierden Boeckx schenen my duyster, of u oordeel self so verduystert, dat ick quam in een groot onvernoeghen, want my dunckt ghy daer metten Swaerde pooght te delven de vryheydt in ’s gheloofs saken: die men hoopte door dit bloedigh krijghen te verkrijghen: ende daer tegen te ontdelven d’oude moordt-vuyren totter Landen bederven. Nu sie ick by u self wel gesien te zijn dat ghy in dese uwe Boecken so kort hebt willen schijnen: dat Lipsius self een glozeerder zijnre eyghen schriften heeft willen worden. Ick behoeve u selfs gloze opte voorsz. twee Hooftstucken. Die sal u believen my te doen hebben by monde, waer toe ick bereydt ben daer te komen: of by wissel-schriften, ende dit voor Paesschen eerstkomende. Of anders denckt daer teghen tot zijns ghewetens vernoeghen opentlijck zijn gevoelen te schrijven, e n bluschwater te gieten in uwen Heylighen brant.
U.L. Dienstwillighen D.V.C.

I. Lipsius. Theod. Coorn-
Hertio. S.D.

Kort heb ick u gheschreven in dat mijn gheschrift: en ‘tis soo. Oock in andere en lieve ick gheen overvloet ende veelheydt der woorden: alderminst in dat, t’welck inhoudt naeckte sententien ende gheboden. Maer ghy zijdt oock inden uwen kort, dat ick lieve. Dan nadien u duyster hebben ghedocht de twee Hooft stucken van de Religie, zoo verstaet kortelijck, nochtans wat duydelijcker mijn ghevoelen. Ick bewere een Religie nut ende heylsaem te zijn in elck rijck, dwelcke, zo verre zy goet a 1 1 a Klaerlijck heb ick zo op de lijst aengheteyckent int hooftstuc ij. De goede ende oude maniere of gebruyck behoortmen tonderhouden. is, ick segge datmen niet en behoort te veranderen, of met eenighe disputatie of aenvechtinge opentlijck te porren. Die sulcks doet (ende besonder door b 2 2 b Soo ist oock opt hooftstuck. iij. aenghetekent. Want den simpelijc dolende en straffe ick niet. oproer ofte verstooringhe) segh ick strafbaer te zijn Tot wat eynde anders is d’Overheyt ‘tswaerdt ghegheven, dan tot ghemeyne rust? Maer ick stelle daer by ende bepale, zoo wie by hem zelven niet mede oft anders ghevoelt, sonder verstooringhe of erghernisse (zoomen ghemeenlijck spreeckt) datmen sulck een niet en behoort c t’ondersoecken noch te straffen, hy staet of valt zijnen Heere. Daer hebdy metten kortsten mijn ghevoelen. Soo verre dat u niet goet en dunckt: ick en verhindere niet dat ghy of yemandt anders, andere beter leert. Smaedt ende bittere woorden ovder den persoone laedt uyt blyven: yeghelyck brenghe zijn ghevoelen vryelyck voort. T’sy verre dat dit myn ghevoelen t’oude vyer weder opgraven soude, maer zoo dat plaets mochte hebben in Europa, dit oorlogh en zoude daer gheen plaets hebben. Vaert wel waerde man. Tot Leyden 23. Mart. 1590.

Aanteeckening

Op’t woordt onder soecken. Anders zegdy in u Boeck. Want daer staet inde lijst errones vix puniendi IV. §. I. De simpele doolders salmen nauwelijcks straffen. De Leser mach dit na zien num. 620.
Soo seghdy mede in u Boeck datmense niet en zal ondersoecken: maer segt datmense niet te seer en sal ondersoecken. iiij. iiij. dist. 2. De Leser mach zien int proces num. 640.

90.3.20. Goude

Ghisteren avont werdt my uwe voordere verklaringhe, die my versekert, dat ick u boeck inde twee hooft-stucken recht hadde verstaen. Derhalven ick die houde, niet alleen onnut, maer oock landt-verderflijck. Lijdt waerheydts tuygnis met hare eyghene, ende onbewimpelde woorden. Ick dencke schamp noch smaedtheydt. Voormaels handelden wy vant vrywilligh, ende nootlijck sondighen by brieven. Dat docht eerst u, my by monde, beter: daer toe ghe ten laetsten noch selve quaemt, doort waer bevinden mijns segghens. Nu hebdy weder, boven t’aengeboden spreken, het schrijven verkoren. Daer inne volghe ock weder, teghen mijn goedt duncken, het uwe. God bestiere onse pennen tot zijn eere, totter menschen, ende der landen nut. Want het voorghenomen stof is wightigh. Nu hebbe ick meer zins te schrijven dan over thien daghen. daerom moet ick in woorden langer zijn, maer meyne inden dinghen zoo kort te wesen: dat u van mijn langheydt met redene niet en sal walghen.
Ghy houdt voor nut ende heylsaem, dat in elck rijck maer een Religie zy. Dits recht, als die goedt, maer onrecht, als die quaedt is. Want soo dit waer, mocht daer onder de twee of meer, een goet zijn: t’welck sulcks niet zijn en mochte, zo dat waer, te weten zo daer maer een waer ende die quaedt. Dan soude oock de veranderinghe eenre quader religien goet zijn, van ghelijckenhet middel daer toe dienende, namentlijck des self wederspreken.
U Boeck seydt mede der Princen ampt te zijn, dat hy de religion bezorghe ende scherme. Hoe? nae zijn selfs, of na eens anders oordeel? oordeel, segghe ick, datmen neemt uyt voorgaende volle kennisse van zaecken. Neen seghdy, dat betaemt den Prince niet, maer sal een inzien hebben opte Religie: ende dat meer om die te beschermen, dan om daer af de kennisse te nemen, soude dat niet wel moghen zijn een blindt ende partijdigh voor oordeel.
De Prince sal dan de Religie beschermen, niet nae sijn selfs, maer nae ander luyder oordeel. Dat mach oprecht zijn, of valsch, wie zal dit vonnissen? die anderen self? of heur partije? of eē derde, die God verstandig, en onpartijdig zy? gheen van d’eerste twee: want dat waer rechter zijn ende klagher. Wie van beyde d’eerste twee (swyghe beyde) sal desen der-


den voor soodanigh oordeelen, ende tot heur beyder Rechter verkiesen? gheen van beyden: als die beyde hem, anders dan zy elck ghevoelende, voor een ketter of verdoolt moeten oordeelen. Noch Prince noch niemandt sal dan vande Religie oordeelen, of sy waer, dan valsch is, soo en sal dan de Prince die niet besorghen nochte beschermen, want dat soude gheblindtpot zijn, so de kinderen speelen, ende op hazaert so groot-wichtighen saecke gewaeght. Soude het volghen van dese u raedt oock nut zijn ende heylsaem?
Maer laet ons sulck u onrecht, voor recht, doch onrechtelijck achten: hoe sal hyse beschermen? 1 1 iiij. iiij. dist. 6. rechtvaerdelijck ende bequamelijck segdy. Waer mede? Met vyer ende met swaerdt leerdy: maer waerheyts onderwijsen doodt, of beschaemt ketterye, laetende de menschen leven. Wat is nutste?
Tot wat eynde sal men dan menschen om geloovens saecken dooden, met branden ende af snijden? tot de ghemeen ruste, seydt u Brief. Dats verlooren vleeschouderye, waer door d’onrust vermeert wordt Daer teghen de rust wort vermeert door’t rusten van sulck onrustelijck dooden. Dit laetste was oock het ghevoelen der Generaele Staten, ende soo is noch het smertelijck ghevoelen des Koninckx ende deser Landen, uyt ondervinden. U raedt is dan verkeert ende landt-verderflijck.
Wel aen, het doodens vrucht zy rust, wy willent soo achten. 2 2 Prov. 17. 15. Salmen quaedt doen, op datter goet uyt kome? quaet doen ist, datmen den Godloosen vry oordeele, ende den rechtvaerdighen verdoeme? Dit mach, jae dit moet vallen, immers het valt meest, daer men desen uwen raet volght: maer ten mach niet vallen, alsmen om gheloofs-saecken niemandt en doot.
Beter verderft, schrijfy (iiij. iij. Dist. 4) een, dan d’eenheyt. Die bestaet in Christo ende zijn leden. Die en mach gheen Mensch breecken, maer wel d’uyterlijcke schijn, van eenheydt der Godtlooser kercken, die is dickmael een t’samen-sweeringhe teghen Christum ende zijn ware eenheyt met zijne leden. Dan verderft oock nutter sulcke verderflijcke eenheydt, dan een eenigh Mensche.
Immers men moet gheen quaedt doen, op datter quaet uyt kome, daer gheen goet uyt en mach komen. Doot men de goeden, men mindertse, die’t lant meest behoeft, dat’s quaedt. Doodt men ketters, men maecktser niet goedt mede: maer men beneemt heur het middel van goet worden: soude dat goet zijn?
Men schrickt anders af. Beter sterft een dan al ’t volck bederft, segghen eenighe met heur ghelijckenisse van’t verrotte Lidt, ende schorfte Schaep. Maer hoe weet u Prince wie sulck is? Men snijt meest af de ghezonde leden, so vallet averrechts. Te meer noch, om dat heur bloedt zaedt is van anderen. Maer dit was Caiphassens raedt, die Christum doode, zijn Apostelen om den hals brachte, ende aller Martelaeren doodts oorsaecke is.
Quaedt doet hy oock die ’t meeste voor’t minste quaedt verkiest, ’t welck comt uyt zotheyt. Het ketter-dooden (ick meen dooden om religions saecke) bandt of verstomt in veelen de heylsame waerheydt, tot verderf van der Landzaten zielen. Het laten hout uyterlijcke vrede, ende en verderft niemanden.
Men ontsteeckt des ghemeen-rusts brant door branden ende af-snijden. Daer toe raet ghy. Dat is loie int vuyr gieten, om blusschen ’t vuyr, ‘twelck des te meer brant. Niet dooden bluscht sulcken brant, dat is met het water van koel zijn, ende doodens ophouden. Soude dese uwe raet, gheboden, of Decreten dan niet zijn verkeert, onnut, ende verderflijck voor luyden ende landen?
Alsmen dan noch soude branden, af-snijden, ende dooden: so soude men dooden die openbaerlijck int ghemeen, of die int heymelijck op sich self alleen, teghen des lants Religie te zondighen wort gheoordeelt. Totte laetste ghelaet ghy u neen te segghen, tot d’eerste ja.
Daer zy een Petrus, Joannes (Act. 5.28.29) of een ander litmaet ende zent-bode Christi. Hy ziet Christ name in des Lants religie lasteren. Desselfs teghen-spreecken verbietmen elck op lijf-straffe. Hy moet Gode, boven u Prince, ghehoorsamen. Daer doot men dan Christum in zijn litmaet, of zent-bode. Dat meyn ick niet dat eenigh recht Christen sal achten te zijn Christelijc, maer wel Heydensch ende tyrannisch, op dat ick met de H. Schrif niet arghers en segghe.
Men verschoont seghdy de laetste, 3 3 a. iiij. iiij. dist. 2. 3. 5. 8. eensaem ende heymelijck zondighende, teghen des lants religie, niet alleen int niet straffen, maer oock, int niet ondersoecken. Ja om dat ghyse niet en mooght straffen, want swijghen zy tegen haer consciëntie van waerheyt te spreecken tot heur Naesten, of waerheyt te lochenen alsmen haer ondersoeckt met vraghen: so en mach oock de Spaensche Inquisitie, in Spangien selve, niet weten wat zy ghelooven of niet: Ende moetse de Prince oock wel zijn ondancx ongestraft laten.
Te weten den Libertijnen ende Godtloose veynsters, 4 4 iiij. iiij. dist. 4. 6. 7. maer niet den Godvreesenden ende oprechten van herten. Want dese moeten sich selve melden metter daedt, of met heur woordt.
Want ghy stelt het woort schandael oock in u Brief, beneffens die verstoorders. Men gheeft erghernis oock metter daedt, als men komt in kerck noch in kluys (so men seyt) om Predicken te hooren, noch Sacramenten te ghenieten. Swijght zijn mont, dit werck spreeckt, dat hy anders ghevoelt dan de Lants leere, ende berispt die soo met zijn daet ende wandel. Moetmen nae u raet hier mede niet branden, af-snyden, ende dooden? Hebben de Roomsche Catholijcken dit bloet-spel niet gespeelt?
Hier is dwang in de Conscientie, daer tegen moet hy waerheyt tot zijn Naesten verswijghen, of metter daet veynsen, dat hy de Lants religie voor goet hout, ende so zijn Conscientie quetsen, om zijn lijf ende goet te verschoonen: of hy moet lijf en goet verliesen, om zijn conscientie te verschoonen. Hier over heeft men geklaeght, des Konings tyrannye beschuldigt ende hem voor sulcks verworpen.
Dese dwang maeckt niemant recht-gheloovigh, maer veel Godtloose Libertijnen ende ware Martelaeren.
Dit laetst is ’t best dat zy doet, maer is dat recht nut, 5 5 iiij. iiij. dist. 5. 8. of heylsaem voor de Landen? so vele zy hier ghestelt op dit voorsz. u ghevoelen, ende kome nu aen u wijse van’t bewijsen selve. Dat neemdy uyt authoriteyt, uyt reden, of uyt beyde.


Ist authorityet, die is Goddelijck of menschelijck. Niet Goddelijck, maer Menschelijc, want dese, niet die, steldy. Tot wat volck, spreeckt u Boeck? niet tot Heydenen, maer die Christi name voeren.
Dese moghen gheen menschen wetten, of rate volghen, sonder Godes te verachten, daer zy Godes wet ende raet af hebben. Het is dan nutter ende heylsamer u, der Heydenen, oock der Vaderen (die al menschen zijn) wetten ende raet te verachten, dan de Goddelijcke wetten ende raet.
Of souden de woorden, 1 1 iiij. ij. dist. 13. die vande goedertieren ende heylighe Godt des Hemels selve komen, wel seer Godloos moghen wesen: ende uwes raedts woort, dat komt van een Godtloos Mensch, tot een Godtloos Tyran ende Christenen moorder wel moghen zijn met allen seer Godtvruchtigh? Voorwaer gheen redelijck Heyden selve.
Dese uwe raet dan ende gheboden en komen niet uyt Gode, ende oock niet uyt de Goddelijcke reden inden mensche (‘twelck het derde lidt was) maer uyt u, uyt den Heydenen ende Vaderen dat menschen zijn, die niet te ghebieden en hebben buyten de Goddelijcke Schrift, daer u raet plat jeghen is, oock teghen de rechte redenen, so nu doorgaens is ghebleecken: Ende hoort by noemant aenghenomen, maer by elck verstooten te werden, niet alleen als ydel ende onnut, maer schadelijck ende verderffelijck voor de Landzaten ende Landen.
Meer hadde ick op die twee uwe Hooftstucken te segghen, maer laet dat nu hier by blyven, vermidts dat een brief, gheen boeck, soude wesen. Mishaeght u dit mijn schryven, Vele menschen mishaeght oock u schrijven: Hebdy dat tot dienst gheschreven van ’t ghemeen beste, soo heb ick mede dit tot desselvens ende uwen besten gheschreven uyt rechter herten, dat weet d’Al-wetende, dien ghy wert bevolen by my, die voorder antwoorde (believet u) hier op wacht.

D.V.C.

Tweede Brief I. Lipsi.

Dapperlijck drijft ghy dese saecke, niet des Vryheyts, maer Licentie. Het dunckt u onbehoorlijck om des Religions wille yemant te dooden. Wat seghdy? Oock den openbaeren Godtloosen ende Godtlasteraer? Want ghy en wilt niet dat d’Overheydt kennisse hebben sal, welck daer zy de waere of valsche Religie. Fijn. Lieve seght, voert ghy in so wichtighen sake? Of wilt ghy de twist-school van over langhe doot ende vergheten, weder op-wecken ende alles in twijfel stellen? Maer ick zie wat ghy voor hebt. Ghy wilt dat ick verclaeren sal welcke de ware (Religie) zy: Ende dat u oock ghegheven werde dese ruymte om te disputeren. Ick en sal’t niet doen. Lieve C. ten is oock nu niet noodigh. Die onse ghemeyne wet blyve vast, dat maer een Religie (ende d’selve goedt) in een rijck behoort onderhouden te worden. Waer toe werpt ghy my voor Joannem of Petrum ende den Martelaeren. Die de ware Religie bevechten, zijn (Godt
wouts) Joannes ende Petrus. Zegt ten ernsten moede wat ghy gevoelt. Ghy wilt dat de Religie van een yeghelijck aenghevochten sal moghen werden. Of ick en zie niet wat ghy bevecht in mijne meyninghe. Die is wreedt, segdy: Hoe so? Want ghy wilt terstont met de menschen aen’t swaert ende vyer. Niet ick: en doolt niet, ende wacht u dat ghy niet en wordt bedroghen door de woorden, Branden ende Snijden. Want ‘tis een ghemeene maniere van spreecken, ghebruyckt in alle scherpe ende harde Medicijne by den ghenen die inde Latijnsche spraecke ervaren zijn. Wy willen dat alle oproerighe ketters (let op mijne woorden) sullen worden ghestraft, maer niet al op eene wijse. Want so de misdaden, so heeft oock de straffe haer sekere trappen. So dat ick de somminghe aen a 2 2 a Wanneer ende hoemen dit sal ghebruycken, verhope ick in mijne aen teyckeningē te verclaren, ’t gelt, d’andere met ballingschap, ende eenighe, doch weynighe, metter door straffe, is in d’oude kercke niet altoos soo ghedaen? Ghewisselijck doen sy haeren adem te verhaelen, ende haer langwijligh onder ghedruckte hooft een weynigh op te neuren begonnen heeft ghehadt. Ist dat ick met exempelen ende achtbaerheden handele, ick verwinne: met redene, een eenighe overwint u, te weten, dat nimmermeer eenighe eendracht of gemeen best bestaen sal, beneffens so onbepaelden vryheit. Hoort lieve man, hy verwoest de Religie, die sodanighen vryheidt der Religie inne voert, daer uyt dan ontstaen werringhe ende versmaetheyt. Maer metter Vaderen achtbaerheyt behoort men niet te handelen, maer mettet naeckte ende suyvere Woordt Godts. Meynt ghy dat met ernst in allen uyterlijcken handel? Ic en weets niet. Nochtans, alst soos oude moeten zijn, vermach ick mijn ooc met dien Schildt te beschermen. Moecenatem beschuldigt ghy swaerlijc, die dat geraden heeft Augusto, een Godloosen Tyran, segdy, en der Christenen vyant. Is hy der Christenē vyant. Die van henluyden noyt en hadde hoorē sprekē? Over-ziet de Jaer-boecken, 3 3 A die sullen u leeren dat Christus het zaedt sijns heylsamen woorts niet dan onder Tiberio gezaeyt en heeft. Daer is noch al meer dat ick in dusdaenighen wijtloopenden handel vermoghen soude, dan spare my selve tot op mijne aenteeckeninghen: die ick (believet Gode) uytgheven sal. Die middelertijt mijn gheschrift zedighlijck ende oprechtelijck lesen sal, die en sal daer inne noch wreetheydt noch slappigheydt bestraffen moghen: ende sal bekennen eenen wegh voor-ghestelt te zijn, die de huydighe rigeerders den menschen ten goede, inne sullen moghen gaen. Ist dat ghy anders ghevoelt, waerom en brenghdy niet liever u ghevoelen voort, dan dat ghy dese dinghen met twist-reden aldus bevecht? Alle vrome mannen, ende oock die’t ghemoet maer een weynigh is verlicht, verschricken sich over sulcken al te grooten onghebondenheyt. Hebdy beter of sachter middel van straffe, schrijft die ick sal onder d’eerste sijn die de selve aennemen sullen. Want ick gheleert heb de waerheyt lief te heben, ende oock knibbelingh te mijden. Belijdende van my selven, ’t gunt dat Telemachus by den Poeet, die ghy selve vertaelt hebt:

Vrunden sullen wy lijckewel blijven.
Sonder malcanders kracht t’ontzien.

Vaert wel, ende draeght my, die vryelijck antwoorde, u, die my vryelijck beroepen hebt.


Bitterheyt voorwaer en is by my niet, ende ben t’uwaerts die ick plach te zijn. Tot Leyden, achten Aprilis.

J. Lipsius.

90.4.7. der Goude.

Met ernst, niet met spot, handele ick, soo gy recht seght, dese saecke van de vryheyt, niet van moetwil, so ghy qualijck seght, u definitions van beyden, moghen ons scheyden. Maer dat yemandt om religions saecke wettelijck mach dooden, seghdy: Ick ontkent, bewijst. Teghen oproerighe misdaders dient d’Overheyts staelen, maer teghen onnoosele misgheloovers het geestelijck swaert van Christi waerheyt. Oock en zijn Godloos ende Lasteraers (d’Apostelen self hielden Christi verrijsenisse voor een spot Luc. 24. 11) gheen quaedt-doenders aen menschen, maer verdoolden voor Gode. Nu en doolt niemandt willens. Daerom ist recht, datmense recht wijse met waerheyt, t’onrecht rechtse de Beudel. Wildy verschoont zijn in u doolinghe, die self zeght dat ghy behoort te doolen: waerom sal by anderen verdoolden de goedertientheyt gheen plaetse hebben? Brant, seghdy, snijt af. Is dat het doen, datmen behoort te doen, onbehoorlijck ende strafbaer? Schrijfdy den Prince macht toe int oordeelen ende ghebieden des Religions: so maeckt ghy al de Ghereformeerden hier, met sampt den heuren, doodtschuldighe rebellen: Maer schroomdy dat, so beneemdy de Prince die voorsz. macht. Zeght ernstlijck (schrijft ghy) of ghy hout dat alle religie van elck mach aen-ghevochten werden. Ick schrijf ernst, ziet ghy ernstlijck toe dat ghy ny niet en beschuldight, met u eyghen schulde van spel of Academiseren. Ick weet wat ick weet, dat affirmeere ick rondelijck: Weet daerom oock wat ick niet en weet, dat beken ick opentlijck, ende weet wat ick swackelijck vermoede, dat segghe ick twijffelijck. Maer ghy handelt in druck van de Religie, sonder te segghen wat een ware zy. Ist onrecht dat ick u sulcks af-eyssche? Ist recht dat ghy wilt ghedoodt hebben diese wederspreken: sonder te verclaeren wat de ware sy? Of wildy datmen oock een valsche niet en moet wederspreecken, om u ghemeen best niet te verstooren? Lieve, maeckt hier oock niet dat u schult de mijne schijne, want dat waer dubbel onrecht. U is noodigh te verclaeren wat de ware Religie zy, so ghy niet opentlijck in dese wichtighe handel en wilt Academizeren, ja Libertinizeren. Dat weygherdy te doen. By wat reden? Dat ick oorsaecke soecke om met u te woordt-twisten. Dit weet ghy niet, dit segdy uyt u argh-dencken my aen. Is dat recht? Daer teghen weet ick dat ghy nier recht daer aen en schrijft. Ghy zijnt de man ooc niet (socht ick menschen lof) daer ick in desen soude meynen te Ridder worden. Neen, dit u boeck heeft my (die meynde te rusten) teghen desselfs verderffelijcke doolinghe de pen inde handt doen nemen. Ghy weyghert, als u onnoodigh, te verclaeren welcke Religie ghy voor de waere hout. Wilt ghy dat niet verklaeren, ick wil niet laten te doen ’t gunt ick moet (niet waen)
behoorlijck te zijn. Voorts wildy schijnen wat treffelijcks te segghen van maer een Religie, rc. Wie soude niet wenschen dat maer een waere Religie inde gantsche Werelt (dat’s meer dan in een Lantschap) onderhouden werde? maer wie ziet niet dat ghy de selve, soo zy u bekent is, uwe Princen die ghy onderwijst, voor al ghewis behoort aen te wijsen, om geen Christenen voor ketters ter doot te verwijsen? Van Joanne ende Petre, vraegdy (so’t schijnt) ghy, niet ick, weet dat, niet ernstlijck, maer spotlijck. Als ick hier af kennis hebbe, sal u gheen antwoorde ontbreecken. Mede vraegdy of ick houde dat alle Religie van elck mach aenghevochtochten werden. Ghy seght neen, dat staet u toe te bewijsen, niet my, die dat ontkenne. Dunckt u al fijn u selfs segghen niet te willen bewijsen als voor: non faciam, ende my met vraghen te antwoorden? Maer wel, neemt onnoodigh bewijs: is de Landts Religie de waere, wie mach die beschamen? alle Religie die om doolingh inden geloove alleenlijck, vyer ende swaert bruyckt, ‘tzy langhsaem of haest, is een felle Dochter des Duyvels, die van begin een moorder was. ’t Ghezont-maeckende woordt is der Zielen Medecijn, u Heydensche Godloose ende Geneefsche, ja ook Roomsche raedt, is der verdoolden lijf ende ziels fenijn. Niet op een wijse segdy. So seyden oock over thien of twaelf Jaeren uwes ghelijcken met heur schoonen onderscheydt aen den Heeren Staten: welcker wijsheyt doe smoorde dese landt-verderffelijcke voncken. Most uwe vyerighe wijsheyt dat ghebluste vyer so heel t´ontijt weder aenblasen? In d´oude kerck, segdy, ist ghedaen. Niet dat het ghedaen, maer dat het wel ghedaen is, most ghy betoonen. Of maeckt outheyt van onrecht, recht? u Strickreden bestrickt u, brengt voort, hebdys macht, een eenighe wettighe authoriteyt, of exempel, of reden, ick ben verwonnen. Ghy seght dat mijn Vryheydt des Religions ´t ghemeen best omstort: maer de Staten Generael, met de versche Exempelen van Duytslandt, Vranckrijck, ja van dese Landen selve, roepen dat Religions dwangh der Landen verderf veroorsaeckt. Teghen de Staeten staen met u, de Paus, Granvelle, oock de Koning van Spangien, dese houden´t met u. Ziet waer, ende tegen wien u boeck-wijsheydt sich stelt. Nimmermeer suldy beswaren dat Princen ghebieden, ende executie hebben over der menschen zielen: sonder niet de waerheyt, ja oock, eerst u self te wederspreken. Daer geldt Godes klare woort alleen, ende gheen menschen, Patrum noch min Heydensch duyster vernuft. Met uwe eyghen woorden schelde ick Augustum, oock zijn raetsman, godloosen, ende der Christenen tyrannen. Hier af ben ick bereyt u breeder bericht te doen, als ghy´t begheeren sult, ende willigh zijn om te bewijsen ´t ghene u betaemt, ende in desen voor al noodigh is. Uwe notulen sa lick met anderen zien, so die mijn korte tijt niet te langhe en beyden. Maer uwe Schriften zijn by my oprechtelijck ghelesen: Ende ´t sal sich bevinden, of die by u soo onrechtelijck zijn gheschreven. Daer inne zie ick onmatighe wreetheyt, gheen slapheydt met allen, noch minder goedertierenheyt: so dat ick (die niet en kan noch wil pluymstrijcken) niet anders en kan mercken, dan dat u behagh van der Heydenen konst-woordekens, u af-gheleyt heeft, of tot heur Godtloosigh, of tot heur fel ghevoelen. Ghy moghet weten. Waer oock u


naeckt segghen by my, soo is by anderen die u ten Hemel draghen, bewijs: so bleeck dese uwe wegh landen ende luyden na ‘tverderven leydende, hoogh nut. Dat is niet, bewijs verwacht ick, u ghevoelen houde ick quaedt, dat wederspreecke ick. Mijn ghevoelen sa lick voortbrenghen alst my nut dunckt: nu zydy schuldighu bewijseloos ghevoelen in druck uytghegheven te bewijsen. Maer of ghy alle goede Menschen ende heur ghevoelen kent, soo uwe woorden met brenghen, en weet ick niet, gheloofs oock niet, waen vermach veel: ende of ghyse oock alleen al voor goede menschen acht die met u dese lijck-zang zinghen, is my mede verholen: maer ghy sult vernemen dat de voorbarichste, en versochtste verstanden mijn (met licentie maer) waere vryheyt der Conscientien voor der landen heyl, ende u vernieude dwang, oock bloetwetten, voor dat verderfzaedt deser landen houden. Dit sal ick doen blijcken, dan salmen zien of alle vrome luyden blint zijn, en ghy alleen met sommige Geneefsche, of Roomsche twist vonckxkens klaer zijnde zijt. Ende dencke dan oock, alst sal gheleghen zijn, een warachtigh ende krachtich middel te toonen, tot minderinghe van ketterijen, meerdinghe van eendracht, ende sterckinghe der landen. Oock bekenne ic dat der menschen eeuwighe Zaligheydt hoogher by my is gheacht, dan tijdtlijcke oock der landen welvaren. Alsoo de landen zijn om de menschen, niet dese om der landen willen, het jeghendeel doet my u schrijven vermoeden u ghevoelen te zijn. Bevinde ick anders, ‘tsal my lief, ende u niet leedt zijn. Mijn ghevoelen van u schrijven (niet van u voornemen of oorsaecken daer toe) heb ick gheschreven met mijn redenen eensdeels, ende dat onbeveynsdelijck, neemdyt wel tis my lief, ist anders niet leedt, want dat is u niet mijn doen. Ghy schrijft op mijn ghevoelen sonder reden, immers tot wat eynde ic sulcks schrijve. Daer tredy te verde uyt ramen. Want ick u dat so niet en hebbe gheschreven, noch ghy weet mijn ghedachten niet: doch quetst my dat niet, schrijft dat, ende zoot u lust, ghy sluyt met dese woorden: & sum in te qui soleo, Dat wondert my ick magh sulcks niet met wearheydt segghen tot u, die ick zie onwilligh om te verklaren dat in desen noodigh is voor al: naemelijck wat de ware Religie is, ende by wie dat oordeel staet. Daerom moet ick nootlijc (oock mijns ondancks) ghevoelen (tot u naeckter verklaringhe toe) dat ghy voedtsel voor vernieuwde vlammen bereydt, door uwe vernieude Pauselijcke dwang, ‘tsy dan wetēs, of onwetens. Daer door hoe wel ik niemant en haete, niet en bevinde tot u (die daer niet aen en is gheleghen) de vorighe jonste in u dienstwillighe.

D.V.C.

A Op die woorden.

Ghy wijst my tot de Jaer-Boecken, ende zeght dat hy der Christenen naeme niet en kende. Ben ick hier zo blint, ende ghy scherpsiende? Christus selve is van aenbeginne, al eer zijn name ghekent was, gedoot in zijne leden.
Christus is met Gode, de godloosen niet. Wie niet met hem en is, is teghen hem. Waer toe dit? Christus heeft van begin ware lidtmaeten ghehadt inde werelt. Daer heerschte Augustus: Heeft die godloos des Godloosen reat-ghevers voortstel willen volghen (nae u schrijven) soo heeft hy wil ghehadt om te dooden of heeft ghedoodt, die yet segghen of doen souden of deden, teghen zijne heylighe Roomsche ende afgodische Vader-landtsche wetten. Dat hebben alle lidtmaeten Christi (niet de name, maer de daedt, maeckt sulcke) ghedaen, of soudent ghedaen hebben, soos y daer waren gheweest, wie twijfelt daer aen? is alle dat geschiet is gheschreven byden Romeynen? de geschiedenisse Christi mede? ende of hy al geen gedoot en hadde, zijn wil was daer, die maect oock een Tyran, al ghebreeckt het werck. Heeft Augustus sulcke godloose wetten van te haten ende te dwinghen die yet vernieuwen inden Godlijcke dinghen, ghemaeckt door ingheven des godloosen raetghevers: soo hebben de wetten Christum selve ghedoodt, of hy schoon Christi naeme niet en kende, oock in Judea self. Want Christus daer teghen de Vader-lantsche Wetten merckelijcke vernieuwinghe inne brachte. Dit heeft oock wel verstaen de
Annoteerder pag. 55.
Die stelt daer uyt Witlingio, dat soo yemandt des kercks beschermer wil zijn, die neme Peters, Pauls, en der anderen Apostelen swaerdt, niet Augusti of Nerons swaerdt) etc. is Augustus daer t’onrecht gestelt om dat hy voor der Christenen tijt is gheweest? neen waerlijck. Want de Keyser Augustus en doode niemandt self met zijn swaert dat aen zijn zijde mocht hanghen, maer metten swaerde zijns monts, dat is met zijne wetten, so meest alle Keyserē doen. Welcke Keyserlijcke wetten dan de wet-houders doen onderhouden ende met straf door den beudel executeren, zoo langhe de wetten in krachte zijn, dat is zoo langhe Augustus noch leefde in sulcke zyne wetten, zoo doode Keyser Kaerle noch menigh duysent menschen om ‘tgheloof, oock langhe na zijnen doode, soo langhe hy noch leefde in zijne bloedighe Placcaten, dat is, zo landie noch kracht hadden, te weten tot Amsterdamme tot ter selver stede atis-factie toe, dat wisten oock de Schepenen voormaels wel, als sy totten onnooselen Euangelischen over ‘tonrecht oordeel klaghende seyden, wy en dooden u niet, maer des Keysers Placcaten dooden u. Soudet dan Lipsio so spottelijck schrijven of men seyde dat Augustus een Christmoorder metten swaerde zijns monts, namentlijck zijn Tyrannige wet hadde gheweest, jae oock van Paulo ende andere Christenen, hoe wel sy self de Christenen noch oock Christi name noyt en hadde hooren noemen?

Summa des Christelycken religions name en is de Christelycke religie self niet (schrijft August. Retract. Lib. I. cap. 10) want het dingh selve, dat nu de Christelycke religie wort ghenoemt, was al by den ouden. Noch ten heeft niet afwesigh gheweest van beghin af des menschelycken gheslachts : totter tijdt toe dat Christus quam inden vleesche, van wien de ware Religie die doe al was, began Christelijck ghenaemt te worden.


Christus is self de waerheyt. Daer die in is, die kent Godt ende Christum, die heeft Godt ende zijn Naesten, ter liefde van Gode, na zijnen ghebode lief. Dat is ware Christen Religie. Sonder Christum te hebben werdt niemant saligh. Abraham met d‘ander oude Vaderen, die saligh ghenoemt werden met waerheyt, hebben dan ghehadt de waerheydt, dat’s Christum. Also waren zy sonder den name van Christo te kennen, soo wel ware Christenen: als nu veel naem-Christenen, die Christum niet en hebben, gheen Christenen en zijn,. Niet Christi name, maer Christum self te hebben maeckt Christenen. Moght dan Augustus gheen Christ-moorder wesen inde wesentlijcke Christenen: al en was hy ’t in gheen naem-Christenen? maer ’t schijnt dat Lipsius dit niet recht en verstaet.

In die twee Hooft-stukken, daer men sich aen de woorden stoot, is dit onse meyninghe: datmen de Ketteren straffen sal, indien sy a 1 1 a Oock indien zy Godlooselijck en godlasterig zijn. rumoersch ende oproerigh zijn. Want dan voorwaer worden sy ghestraft eyghentlijck,
niet om der Religie, 2 2 Maer hoe (want niet terstont met der doodt) staet te bezien. maer om des oproers wille. Wy ontkennen het ghemeen beste of ghemeyne eendracht te moghen bestaen, indien een yeghelijck Hemel-gheest of droomer gheoorloft zy het syne voort te brenghen door oproer. Wat ick oproer noeme, behoude ick tot zijnder tijt te verklaeren. 3 3 Ja recht contrarie. Ick heb den Prince vermaent ende gheleert datmen de sulcke dickwils behoort te lijden, indien zyluyden vele zijn, ende uyt de straffe nieuwe moeyten te verwachten souden zijn. wy en schryvent niet alles dit Hollant of Nederlant alleen, Daer zijn oock andere Rijcken ende provintien, daer dit nut sal mogen zijn, de wijse verstaent. Ick segghe noch meer, datmen den doolenden in religions sake niet en sal ontrusten, even verre zy de ruste niet en verstooren. Woorden of begrijp laet hier gheen plaets hebben. De sake self blijckt. Dat ick oock gheschreven heb, Brand, Snijt, heb ich na der Ouden manier ghedaen. Maer heb juyst daer mede niet te kennen gheven willen datmen b terstondt den verstoorenden ketteren in’t vyer of aen’t swaert brenghen sal. Gheensins. Maer na de gheleghentheyt der misdaet stelle ick oock onderscheyt der straffe, namentlijck ghelt, ballingschap, de doot. De reste in mijn schrift selve is claer ghenoegh den ghenen die’t met een suyver ende claer ghemoedt lesen sal. Die anders sal willen ghevoelen, doe dat. ’t Is hem by my gheoorloft. Dit begheere ick dat valsch wroeghen ende bitterheyt niet en werden ghepleeght, die den vromen ende goeden niet en betamen.

J. Lipsius.


Inleidinghe tot desen Processe,
In plaetse eens Voor-redens.

Dirk V. Coornhert.

Ick mercke, Byemont ende Vrye-mondt uwer beyder verlanghen, nae het weten dese handels daer af ick hadde vermaent, nae-dien ghy comt voor de klocke een daer’t eerst ten twee uyren was gheseyt. Des Secretaris Klerck, die met my ’t Proces soude collationeren, en is noch niet hier, hy sal de stuckn met sich brenghen, dus moet men daer nae wachten. Zit ghy beude soo langhe neder, middeler-tijdt wil ick u openen deses Processens oorsaecke.
Een goedt schutter mist wel, soo ’t spreeckwoort recht seyt. Soo missen wy alle in vele. Nu is het doolen Menscjelijck, maer daerinne te volherden dierlijck, jae arger. Wy hier te Lande houden meest al dat Keyser Kaerle eerst, ende na hem zijn zoone Koning Philips, swaerlijck hebben gedoolt, int dooden des menschen die doolden (jae oock die recht ghinghen) op het padt des hjeloofs. Wie doolt willens? waeren zy eer ontfarmens, dan doodens-waerdigh? waren’t dan oock recht-geloovighe so was sulck doodeng heen Justitie, maer Tyrannye.
Dit was dan een moordelijcke dool-wegh, die de Keyser en Koning bewanderden. Ende een jammerlijc verderf-padt voor luyden ende landen: Daer op wy oock hebben zien wanderen de Fransche Koningen, ende hebben mede als de voorsz. twee Princen deser landen, heur Landen ende Luyden in deerlijck verderven ghebracht. Dat doolen der Princen hebben wy ghesien: Desselvens verderf-vrucht sien ende ghevoelen wy: Doolen zy dan niet groflijck, die daer meynen ’t selve verderf-padt te bewanderen, sonder int selve verderf te gheraecken?
Doolen sy dan oock niet groflijck die sulcks ghesien hebbende, des niet teghenstaende, ongheraedts-vraeght, Keyser, Koninghen, ende Princen nu noch raeden dit bekende verderf-padt inne te treden? Soude ick oock niet schadelijck doolden, so ick sulcx swijgende aen zage, niet teghenstaende God my middel heeft verleen, om met waerheydt sulcken vernieuwden jammer te ontdecken?
’t Is waer, dat waerheyts danck gevaerlijc is by de werelt: Ende dat luttel onderwints veel rusts maeckt: maer wien is hy nut die sich self alleene leeft? die oock anderen tot rust wil nut zijn, moet eyghen onghemack ende schade ghetroost zijn. Nut is hy een ander, die yemants (veel meer des ghemeen bestens) schade hindert of mindert.
Dit voornemen was d’eerste oorsake mijns schrijvens in druck hier te Lande. Want dat pooghden eenighe weder te doen bestieren, opt
voorschreven oude verderf-padt. Dit quaedt voornemen was oock ghemerckt by eenighe Magistraeten, ende door der selver wijse voorsienigheydt, voorkomen, soo dat het niet int werck moght komen.
Dit siende, na vele moeyten, noch kleyn, noch omschadelijck zijnde, oock kosten die daer op volghden sweegh ick voorts: in voornemen om mijn kleyn-durigh restgen tijts van sulcke moeyten te rusten. Maer ’t valt anders. De Mensche maeckt wel een voornemen, maer Godt schicket al nae sijne wijsheyts believen.
Want ziet, in Maerte Anno 90. werden my behandet ses boecken van de Politie, of Burgherlijcke leeringhe, ghedruckt tot Leyden int Jaer voorleden. Daer sagh ick den Princen vermaent te worden tot bewanderinghe des voorghemelden verderf-padts. Dit ontroerde mijn herte, ick schreef aen desselvens schrijvere, ende versocht verklaeringhe vande ij. iij. ende iiij. Hooftstuckē des vierden boecx, want my die grootelijck mishaeghden, met aenbiedinghe oock van tot hem te reysen, om te weten of zijn schrift moghte duyster zijn (so hy hadde willen kort schijnen of wesen) dan of zijn ooghe int schrijven self duyster waer gheweest. Hy schreef, opende zijn meyninge, maer dat in sulcker wijse: dat ick min dan voor vernoeght was, ende daer by oock verstont, dat zijn meyninghe by my te vooren recht was verstaen.
Ick schreef weder, met aenbiedingh van by hem te komen, om malcander recht te verstaen ende daer door voorder moeyten te voorcomen, maer hy bleef onwilligh. Wat moeyten ick noch des niet teghenstaende, soo met reysen als met schrijven aen luyden die hem vrundt zijn, daer nae te dien eynde hebbe ghedaen, weten zy best.
Daerom nam ick voor van zijn uytghegheven boeck voor-ghemelt, oock mijn ghevoelen voor ooghen te stellen den volcke: omme dat rechter te maecken van dese saecke, also de selve voornaemlijck is betreffende allen ghemeynen Landtzaten, niet min dan d’Overheydt selve: ’t welck desselvens Boecks Schrijvere sich niet en mach met reden belghen: Als die door’t uytgheven zijnder schaedelijcke Wetten, my tot aen-bieden deses mijnen heylsaemens Schrijvens selve heeft ghenoodtsaeckt.
De vroomhertighe Gereformeerde en hebben mede gheen oorsaecke, om my hierom te wan-dancken, maer wel om grootelijck te bedancken, immers selve oock de Heeren Staten, ghemerckt hier wort verantwoort heurluyder werck, dat de voorsz. Schrijver doorgaens niet bedecktelijck soo beschrijft: datmen heur soude moeten vermoeden oproersch, heur sake quaet, ende ’t volck metten Heeren Staeten te recht straf-waerdigh. Daer uyt dan oock des


Konincx sake soude schijnen rechtvaerdigh te wesen in der onwijsen ooghen. Hoe voorderlijck zulckx nu zoude zijn tot verstyvinge aller bitterer Catholijcker verkeerden zinne: ende daer teghen tot verslappinghe aller vromer lant-saten recht-zinnigh oordeel ende moet vā-de teghenwoordighe, rechtveerdighe nootweer deser landen, kan de halfverstandighe licht mercken. Daerom dringt my de noot, zulck valsch ende schadelijck vermoeden, dat Lipsij schrijft in eenighe lichtghelovers zoude moeten veroorsaken, te voorkomen of wech te nemen, met vertoon van ontwijffelijcke waerheyt: waer mede meest al den handel over de zyde des volckx ende der Heeren Staten noot ende groot recht te zijn hier wort bewesen, ende Justi Lipsij schrift in wort wedersproken.
Het is een saecke van grooten ghewichte ende geen proces van eens Ezels schaduwe: maer betreft der Landen ende Lantzaten vryheyt, bloet, goet ende ghemoet. Ghy mooght int hooren lesen, met aendacht daer op letten. Hola, daer komt de Klerck met de stucken. Byemont, of ghy Vryemont het uytschrift naemt ende met uwe ooghen des klercx lesen volghde, om zien oft wel is uyt gheschreven.

Byen-mondt.

Gheerne, ghy mooght toe hooren ende oock toezien.

Vryemondt.

Maer zalmen alleenlijck zwygende moeten toe hooren? ick magh immers oock wel by wylen wat daer toe segghen.

Dirick Coornhert.

Ja ghy trouwen: ende Byemont mede. Dat ist daer toe ghy hier zijt bescheyden, want beyde hebdy groote gemeenschappe onder den volcke, ick begheerde wel wat voorsmaeckx van des gemeynen mans oordeel, dat verscheyden is: ten eynde ick, soo ick meest sal moghen, minste verarghere, diens verbeteringhe ick soecke: door’t verbeteren van ’t gheen ghy beyde hier in uyt vermoeden zullen konnen berispen. Want elckerlijcx vermoeden in sulcke saecken vry is, maer voor soo vele mijns schrijvens angaet: en dencke ick niet te stellen uyt simpel vermoeden, maer uyt klare ende ware redene met vast bewijs, doch magh ick, die mede een mensche ben, oock erghens mijns onwetens doolen. De leser magh over al voor sich sien, om niet voort wel verstaen te oordeelen: op dat soo wel Lipsio, als my, gheen onrecht en gheschiede. Het is een proces by gheschrifte, inhoudende niet dan des voorseyde Schrijvers ende myne woorden, met myne byghevoeghde behoeften. Elck uwer sal dan vrymoedelijck zijn ghevoelen daer op segghen. De klerck magh lesens beghinnen.

Klerck.

Proces van’t Ketter-dooden ende dwang
der conscientien.
Tusschen
Iustum Lipsium Eyscher, uyten name van den
Heere, ende Dirick Volckherts Coornhert,
verweerder, uyt des volckx ende des
Ghemeen bestens name.

Vryemondt.

Gheen van beyden handelt zijn eygen sake, behoeftmer gheen volmachten?

Byenmondt.
De Schrijver van de Politien gheeft selve zijne redenen daer af. Hier staet aldus:

I. Lipsius.

2 Om waer af te handelen, my niet en dringht nieugierigheyt, maer’t gemeen nut, ende dese teghenwoordighe ghesteltenisse van Europa, de welcke ick sonder traenen niet en mach aenschouwe. O! beste deel des wereldts, welcke fackelen des tweedrachts heeft u de Religie ontsteecken? De hoofden des Christelijcken gemeen bestens morteren sich onderlingh, ende eenighe duysent Menschen sijn om-ghekomen, ende worden noch om-ghebracht onder schijn van Godsaligheydt. Wie sal hier swijghen? Ick niet. Iiij. iij. Dist. J.

Byenmondt.

3 Daer hoort men dat hy handelt ter liefden des ghemeen bestens nut. Dat behoort elck na zijn vermoghen te helpen voorderen. Sulcks oock

De Stede Leyden.

Dat niemant in een ghemeene brandt sich stil en behoort te houden: die niet van de Ghemeynte, oock tot sijn eyghen verderf trouweloos en wil sijn . G.a.ij.

Immers het is oock gheoorloft by de Heeren

Staten van Hollandt.

Dient van herten lief is, dat bye enen yeghelijcken den welstandt deser Landen toe-gedaen, ende bysonder by den Dienaeren des Godtlijcken VVoorts, henluyden vertoont ende gheopent wordt, ‘tghene tot de voorseyde welstandt noodigh soude moghen wesen. E. a. ij. Verso.

Vryemondt.

4 Gheoorloft is sulcks eenen eyghelijck te doen aen henluyden, dat’s aen den Heeren Staten by schriftelijcke vertooninghe: maer niet aen alle den volcke in ghedruckte boecken.

Byenmondt.

5 Wat’s dan? ’t Is soo te doen gheoorloft. Maer is hier yemandt verboden Landt-nutte saecken in druck te gheven: die hy bereydt is te verantwoorden niet te sijn argerlijcke of


oproerighe? hoort dan wat hier af tuyght de Heere Aggeus Albade; der rechten Doctor self mede zijnde ghweest een vande gecommitteerde opte Keulsche vrede-handel; in zijne annotatien opte selve handel by hem gheschreven , welck zijn tuyghnisse by brenght uyt den beschreven rechten, zijn woorden zijn dese:

Vryemondt.

6 Zijn woorden, maer niet der Staeten woorden. Sijn albaders aentekeninghe of verklaeringhen, ende der Heeren Staeten woorden, met u dan een selve ding?

Byemondt.

7 Neen zy, maer nu zijn’t der Staten van Hollandts eyghen woorden.

Vryemondt.

8 Dat wondert my: by wat reden doch?

Byemondt.

9 De Heeren Staten van Hollant die annotatie prijsende, ende ratificerende, maken die heur eyghen woorden in ’t privilegie desselven vrede-handels, want daer geseyt wort by den

Heeren Staten van Hollandt:

Verciert met noodtlijcke ende seer vruchtbare annotatien ende verklaringen, dienende tot naerder ende volkomener onderrichtinge van der saecken, ende beleydt desselfs vredehandels.

D.V. Coornhert

10 Daer mede vernoeght my, die een ander meynde te vertoonen, ’t welck nu onnoodigh is, vermidts J. Lipsij volmacht, oock de mijne nu is. Want ick mede niet en handele mijne, maer ’t ghemeen-bestens, dat is, soo wel des volcks als des Overheyts saecke, in desselvens beschermen teghen Justi Lipsij voorstel voor den Heere, (streckende tot het oude brandt-padt) ende dat niet om mijn eyghen baet, dat’s om loon noch om eere, maer uyt rechter liefden.

Vryemondt.

11 Wat ander volnacht soudy doch hebben moghen toonen?

Dirick V. Coornhert.

12 Der natueren wet, vermelt in de Godtlijcke Schrift: Alle wat ghy wilt dat de menschen u doen, dat doet oock heur. Want dit is de Wet ende Propheten. Mat. 7.12.
b Du sulste dijn Naesten, als dy selve lieven. Mat. 22.39.
c Elck spreke waerheyt tot zijnen naesten. Zach. 8.16.
d Want wy zijn onderlinghe lidtmaeten. Ephef. 4.25.
e Verlostse die ter doodt worden gheleedet: ende en houdt niet op die ten verderven wor-
den getrockē. Pr. 24.11. So verloste Abram Loth vander doodt. Genes. 14. So verloste ’t volck Jonatam van der doodt. 1 Reg. 14.44.45.46. So brack Job de back-tanden des onrechtvaerdighen, ende trock den roof uyt zijnen tanden. Job 29.17. En so verloste Daniel vander doodt Sufannam, die men leyde om gesteenight te worden. Dan. 13.45.
f Daer is mijn volmacht die ick mach tonen, niet van menschē, maer van den Schepper alder menschen. Nu sach ick Justi Lipsij woorden mede brenghen een bereydinghe des ouden brandt-padts, omme ter doodt te leyden menighten van onnoosele landtsaten: ende dat onder een schijne van Godtvruchtigheyt. Soude ick daer toe swijghen? Dit weet ick een sorghlijcke ende haet-waerdige dolinghe te zijn. Die zie ick te mogen dienen tot in-voeringhe van de Oude Roomsche of nieuwe Geneefsche vervolginghe om geloofs-saken in dese lants-kercke:

Gereformeerde PP.
In de welcke, so yemant onsuyverheydt bevint hy onverbeurt, de selve mach ende behoort aen te wysen. L. 9.
Sulcx te doen is nu mijn voornemen, int doen van datmen behoort te doen, immers dat God selve elck mensch ghebiedt te doen, en mach niemant qualijck doen.

Byemondt.
13 Sonder dat so doet sulck een; oock nae den beschreven rechten selve; ’t gheen recht ende behoorlijck is, na’t getuyghnisse oock zelf vande Heeren Staten (X. 123) seggende:
a Dat oock sulcke bescherminghe particuliere persoonen toe behoort, uyt kracht vande natuerlijcke bescherminghe. ’t Selve komt ten eersten van het Goddelijcke recht, als S. Jan Euangeliste seydt in sijnen eersten brief: die zijnen broeder dien hy ziet, niet en bemint, hoe sal hy Godt lief hebben dien hy niet en ziet? Ende om dat ons by het tweede vande thien gheboden bevolen werdt, dat wy ons naesten, ghelijck ons selven, souden beminnen: 1 1 b in voegen dat wy ons naesten moeten beschermen, gelijck wy ons selven souden beschermen, volghende dit ghebodt Godes: dat ghy niet en wilt dat u gheschiede, en doet dat een ander niet: Ende ‘tgene ghy wilt dat u geschiede, doet dat een ander: Ende ghelijck ghy soudt willen datmen u bystant dede als als ghy in perijckel waert, of onghelijck lijdende, also werdt u bevolen dat ghy andere sult helpen: ende onder dese woorden, 2 2 c dat ghy niet en wilt dat u geschiede, en doet dat een ander niet, wordt oock begreepen datmen goedt sal doen. 3 3 gl. In facto ff. de cond. et de monst. num. di. uxor. Instit. de nupt. notant in specie Cagnolus et Decius i. l. id quod nostrum ff. de reg. jur. arg. d. l. nt vim cum simil. Ten tweeden, soo verstaet, dat wy tot sulcke bescherminghe van weghen het natuerlijck recht ghehouden zijn, waer af Ovidius aldus heeft geschreven: a Sonder hulpe vindt hy hem saen, die gheen bystant en heeft gedaen: Ende ghelijck hy een ander heeft verlaten, moet hy oock verlaten zijn, hy heeft hem selven een wet gestelt. Ende Cicero seyt oock Offic. Lib. I. De menschen zijn om der menschen wille ghebooren: om dat zy onder malcander d’een d’ander souden mogen behulpelijc zijn, ende voorderen. Wederomme 3. Lib. Offic. Hy seyt: dit ordonneert de natuere, dat d’een mensche d’ander sal Deught gonnen, alleene om der oorsaecken dat het een mensche is.


Ick hebbe van desen hier na breeder geschre- int naestvolgende boeck. 1 1 e In materia preschripta. Par.1.q.4.precep. et seq. Waer dat wy volkomelijck sullen bewijsen dat het een onghedienstigh mensche is, ende niet weerdigh en is mensche te heeten of geacht te werden, die sulcke bescherminghe niet en doet. Ten derden soo verstaet, dattet selve is van weghen ’t gheschreven gheestelijcke recht nae Cagnolus opinie, affirmerende de plaetse als voren: 2 2 f dat dese de ghemeyne opinie is. Ten vierden zoo verstaet, dattet selve is van wegen het beschreven wereltlijcke recht, na d’opinien vanden selven aldaer. Ten vijfden zoo verstaet die, ist datter eenigh perijckel, hoedanigh dat zy is nakende is. Volghende den selven. Ten sestē so verstaet, dat tselve geoorloft is, alst blijckt byde voorzeyde Wetten en passagien voren gheallegeert. Ten sevensten soo verstaet, dat niet alleene gheoorloft is, maer oock van noode ende een schult. ut.d.d. 3 3 g juribus et plene per de Cagnol. Ten achsten zo verstaet, als wy daer toe versocht zijn byde gene die ongelijck was lydende, ghelijck in de voorseyde passagien staet. 4 4 h Ten neghensten zoo ist selve al en zijn wy daer niet toe verzocht, want wy moghen dat van selfs doen. Ten laetsten, zo verstaet dat hy mach voorts varen, ja tegen den danc en wille van de gene die in lyden is. 5 5 Cagnolus Detius in l. inuito. ff. de reg. jur. Volgende de selve saecken. ist dat ick ongelijck lyde van mijn mede borger, zo behoort my de Magistraet te beschermen. Maer ist dat die absent zijn of belet hebbē of niet en konnen, of datter int vertoevē perijkel is ghelegen, zo competeert de bescherminge een yeghelijck vanden volcke ende veel rechtvaerdiger, ist dattet onghelijck by de Magistraet ghedaen worden.

f Daeromme indien notoir is dat zy hem, die onschuldigh is, ter doot verwesen heeft, of tot afhouwinghe van eenich lidt, of tot eenighe der ghelijcke pene, die niet reparabel en is, en d’appellatie niet en heeft willen ontfangen, of datmen daer af niet en magh appelleren, so competeert d’ander mede borgers de bescherminghe van dien ontschuldighen man, wel verstaende ist dat sy van hem daer toe versocht zijn. Ten tweeden, al waert oock dat de selve sweghe. Ten derden, al waert oock dat hyt expresselijck verboden, ende liever te sterven hadde. Ten vierden, dat vremdelinghen het selve recht hebben, argu. supra dictorum &c.

14 Vande volmacht valt nu meer geen geschille. Ick lese nu J. Lip. segghen, staende int begin des tweeden Hooftstucx vant tweede boeck, zijns voorghemelden schrifts vander Politien.

Justus Lipsius.

15 Alle wysheyt, die ic van eenen Prince vereyssche, is tweederley, Borgerlijck ende des Krijghs. D’eerste versta ick te zijn diemen in tyden van rust ende vrede ghebruyckt ende onderhout. Dese byder hant tenomen wort in tyde van oorlogh ende onvrede. De stoffe van d’eerste
is tweederley, namentlyck Goddelycke ende menschelycke saecken ofte dingen. In Goddelycje seg ick gheleghen te zyn des Princen wijsheyt die den religie of den Godsdiēst raeckt ende beschickt, voor zoo veel nochtans alleen, als den Prince den sorghe van dien aengaet. Te recht ende betamelyck onderscheyde ick die alzoo, vermits der Prince gheen vry recht ofte ghebiet inden Godsdienst toe en komt (dat verre zijn moet) maer alleenlyck eenderley toezight; meer om die te beschermen, dan daer van te oordeelen.

D.V. Coornhert.

Daer is deser dolinghen grondt. J. Lips. Spreeckt van regeringe der Goddelijcke ende menschelycke dinghen. Die beyde mengt hy onder malkander en schrijft die toe een aerdtsche Prince, als of die ‘tghebieden hadde over beyde. Dats niet zoo. Want zy zijn als Hemel en aerde verscheyden. Het betaemde Justum L. zijn voortstel te bewysen. Dat doet hy daer niet. Des niet te min, sal ick mijn ontkennen (dat my onnoodigh was) bewijsen, ende dit met ‘tghene de Staten segghen door den

Annoteerder:

Hy is qualijck gheleert ende onderwesen, die hem heeft laten wijs maken, dat het geestelijcke rijcke onses Heeren Jesu Christi, ende het wereltlijck politijck rijcke, die wel beyde in dese werelt zijn, maer dat eyghelijck in zijn oorden zijn eyghen loop heeft, een rijcke zoude zijn: daer die nochtans van malkander verder verschillen, van de Hemel en aerde, gheest ende vleesch, leven ende doodt, eeuwigh ende tijdtlijck. X. 190.

Elck rijck heeft zijn bysondere Koning, gheen twee Coninghen maer een, nae ‘tsegghen oock vande Heeren Staten door den

Annooteerder:

a Ten eersten staet neerstigh te aenmercken datter zyn twee geslachten van Adams kinderen: waer af het eene den rycke Godes toe behoort, onder ‘thooft Christus: het ander behoort toe het wereltlijcke rijck, onder den Magistraet. X. 167.

b Christus selve heeft dit al onderscheyden ende in eenen bont ‘tsamen gebonden, Mat. 22. seggende: Geeft den Keyser dat den Keyser behoort, en Gode, dat Gode toebehoort. Ist dat des Keysers macht zigh streckte tot int rijcke ende macht Godes, ende van zijn macht niet en ware verscheyden: wat noodt wast het onderscheyt vā desen te stellē? X. 170

18 Waer af het een is onzightbaer en niet vande wereldt, maer ‘tander zightbaer ende vande werelt: zo mede zijn, niet alleen de rijcken, maer oock der Koninghen ondersaten.


Annoteerder.

a De Magistraet is qualijck gheleert, onderwesen ende verleyt: dat hy als een wereltlijck Magistraet met sijn officie, ‘twelck dese werelt aengaet, ende van deser werelt is ende oordeelt, het rijcke Christi, dat van deser wereldt niet en is, heeft willen regheeren ende gouverneren. Daer teghen spreeckt Christus als hy seyt: Mijn rijck en is van deser wereldt niet, andersins souden mijn Dienaers voor my strijden: om dat ick inder Joden handen niet en soude worden ghelevert. Joan. 18.36. X. 196.

De Annoteerder.

b Maer het eeuwigh, gheestelijck ende hemelsche rijcke Christi, ‘twelck hier in dese werelt, by den kinderen Godes, zijn beginsel, voortganck ende wat int geloove heeft, ende daer ten laetsten in alle volmaecktheydt, sal beginnen, ende nimmermeer eynde hebben. Dat regheert onsen Heere Christus Jesus, de Heere der Heeren, ende Koningh der Koninghen ende Overigheyden (wien Godt de Vader alle macht heeft ghegheven, ende aen zijne rechte zijde ghestelt heeft) alleene, ende door hem selven, ende sijnen Heyligen Geest. X 197.

c Het wereltlijcke rijck heeft de wetten, den welcken die lichaemen ende goeden der menschen zijn onderworpen. Behalven dese, en hevet gheen recht noch macht. X. 167.v.

19 Heerschappende ofte machtelijck gebiedende de onzienlijcke Koning over de onsienlijcke zielen ende conscientien, so oock schrijft

D’Annoteerder.

a Dat niemandt en behoort noch en mach de zielen yet ghebieden: die haer niet en weet den wegh te wijsen die totten Hemel leydet. Dat en can niemandt doen dan God alleene: daerom en moet in dese saken, die de ziele aen gaen, niet gheleert noch aenvaertworden: dan het reyn ende eeuwigh Woordt Godes. X.167.v.
b Ick meyne dat by dese woorden genoegh blijckt, dat de ziele bevrijt is voor de menschelijcke macht ende wereltlijcke Overheyt, ende datse Godes Heerschappye alleen ghelaten is. X. 168.
20 Die zienlijcke Koning heerschapt over der zienlijcker ondersaeten onsichtbare zielen niet, maer alleen over haer lichaem ende goederen.
a Daer en boven, hoe bot ende plomp dat zy zijn, nochtans moeten zy kennen, dat hem gheen recht en is ghegheven aen de zielen, want gheen mensche en kan de diele dooden, weder levendigh maecke: in den Hemel optrecken, oft in der Hellen werpen. ’t Welck Christus bevestight Mat. 10. segghende: En vreest niet den genen die ’t lichaem dooden, aenghesien dat zy de ziele niet en mogen dooden: maer ontziet meer den ghenen die ziele ende lichaem in d’eeuwighe pijne mach werpen. X. 167.
b Want de ziele en is niet gestelt onder des Keysers macht, want hy en can haer niet
leeren noch leyden: noch dooden, noch levendigh maken: noch binden noch ontbinden: noch verwijsen noch ontslaen: noch vast houden noch laten gaen. Welcke saecken nochtans behoorden te gheschieden, so verre als hem macht ware ghegheven om te ghebieden.
c Ende alle dese saecken heeft David over veele hondert jaeren met korte woorden t’samen begreepen inden 113. Psalm, daer hy seyt: De Hemel heeft hy ghegheven den Heere vanden Hemel, maer d’Aerde den kinderen der menschen: dat is te seggen, den mensche is van Gode macht ghegheven over aerdsche saken, ende alle wat den aerdschen rijcke toe-behoort: maer over Hemelsche saken, en al wat het opperste Rijcke toebehoort, heeft alleene de Hemelsche Koning Heerschappye.
21 D’onzienlijcke Koning gebiet als over zijn eyghendom ende schepsel, so oock seggen
De Staten Generael:

a Mitsdien dat wy in dese groote benautheyden wel hebben geleert, dat het regiment van der zielen ende conscientien Gode alleen aengaet: ende dat hy de waerachtighe wreker ende straffer is van der ghequetste of geschende religie. K. 57.
b Maer van weghen dat deel, met dwelcke wy Gode ghelooven, ende tot zijnen Rijcke gheroepen worden, ende moeten wy gheenen mensche onderworpen zijn, de in ons soude willen ’t selfde te niete doen, dat Godt totten eeuwighen leven hem ghewaerdight heeft te schencken. X. 38. Ex Augustino.
c Chrisost. op’t woort Mat. 22. geeft den Keyser dat dē Keyser, en God dat Gode toe behoort. De penning of munte vanden Keyser is goudt, de penningh Godes is de mensche. Inde ghemunte penninghen wordt de Keyser ghezien, maer inde mensche wordt God ghekent. Daeromme gheeft u rijckdommen den Keyser, ende bewaert Gode alleen de memorie vande conscientie. X. 38.
22 Maer de zienlijcke Koning heerschapt niet over sijn eyghendomme of slaven, maer over vreemde goederen. Dit verklaeren oock de Generale Staten, segghende:
a Dat de Princen ghemaeckt ende in-ghestelt sijn, om de ondersaeten, maer d’ondersaten niet om de Princen. K. 166.
b Want als ’t ghemeyne volck hen-lieden (den Koninghen) zijn heerschappye heeft gegeven, ende dat zy na de wetten leven: so is openbaer dat zy niet haer eyghen, maer vreemde macht bedienen: Ende dat zy soo seere niet en zijn Heeren vanden volcken, als Dienaers Godes, ende van de Ghemeynte. X. 144
c Het is ongelijc anders in de gene die eens anders saken uoet, of die eens anders profijt aengaen, sodanigh als de Prince is: die s oseer niet en heeft heerschappye vanden volcke als hy’t gouvernement doet. X. 164.

Immers Justus Lipsius seyt self [?] 3. totten Princen:

d Ghy sijt, niet alleen gheen Heeren ende vrye ghebieders der dinghen, maer ghy sijt beschermers ende dienaeren.


Oock seggen de Staten:
e Dat d’ondersaten niet en zijngheschapen om den Prince als slaven te dienen. B. a. ij.

23 Want het volck en is niet om des A Konings, maer de Koning om des volcx wille. Zo dat het volk B beter bovē C en meer dā de Koning is. Ende daerom niet ghehouden hem in al zijn ghebieden te ghehoorsaemen. Daerom segghen oock met goede redenen

De Staten:

a Dat een Prince van den Lande van Gode ghestelt is, hooft over zijne ondersaeten: om de selve te bewaeren van alle onghelijck, overlast ende ghewelt: ghelijck een Herder tot bewaernis van de Schaepen: ende dat d’ondersaten niet en zijn van Gode gheschapen tot behoef van den Prince: om hem in alles wat hy beveelt, weder het Goddelijck of ongoddelijck is, onderdanigh te wesen. B. a. ij.
b Waer uyt volght dat het volck niet en is ghemaeckt om des MAgistraets wille, maer ter contrarien de Magistraet om des volcks wille. Gelijck een Momboir om de Weeze, ende niet de weeze om des momboirs wille gestelt wort: Ende gelijck een Herder om de kudde, maer niet de kudde om den Herder gheordonnert is X 167.

De Staten.

c Maer de Prince is om der ondersaeten 1 1 A wille, sonder welcke hy gheen Prince en is. B. a.ij.
d Voort soo blijckt dat de Koningh om het volckx wille gheordonneert is. Want ghy en kont niet segghen dat alle menschen eer souden gheschapen ende gemaeckt zijn om hondert, ‘tzy meer of minder, persoonen, die gemeynlijck niet beter en zijn, dan dat dese om henlieder wille souden zijn gheschapen, maer de reden eyscht, dat de ghene, om wiens willeeen ander is, 2 2 B beter dan de selve ghehouden zy. X. 10.
e Daer en boven so levender seer veel natien sonder Koning: maer sonder ghemeyn volck en soudt ghy gheenen Koning in u verstandt konnen begrijpen. X. 101.
f De Overigheyt, seyt Aristoteles, is om het profijts wille vanden ondersaten. X. 167.
g Aenghezien dan dat een Koningh door’t volck, ende om het volck ghemaeckt is, ende sonder het volck ghemaeckt is, ende sonder het volck niet en soude moghen wonder gheven dat wy concluderen dat het volck boven den Koning is? 3 3 C Daer na voeght hy daer by (Junius Brutus q. 11.) ‘tgene wy van de gheheele Gemeynte seggen, willen wy oock gezeyt hebben vande gene die in alle rijcke of Stadt alle het volck representeren. De rest mooghdy in hem lesen. X. 101.
24 Ende bestiert d’onzienlijcke Koningh zijn onzienlijcke ondersaten met gheestelijcke wetten.
a Dese Coning regeert metten woorde van zijnder ghenade, met zijn heyligh Euangelie de zielen ende conscientien. X 197.
b Liever segt nu, hoe veel redens ende wijsheyts in hem is: die wetten ghemaeckt heeft
teghen de ghene daer over hy gheen ghewelt en heeft. X. 168.
c Want dat de ziele zoude met wereltlijcke wetten bedwonghen worde, dat en wil God niet, noch hy en kan dan niet lijden, die alleen recht ende heerschappye over haer heeft. X. 167.b.
25 Daer teghen bestiert de sichtbaere Koning zijne sichtbaere ondersaeten met waerlijcke wetten.
a Daerom als de Wereltlijcke Overheydt dwaselijck bestaet den zielen wet te gheven: so slaet zy haer handen op Godes erve, om datse de zielen verleyden ende viernielen soude. X.167.b.
b Het wereltlijck Rijck heeft die wetten, de welcke der menschen lichaemen ende goeden zijn onderworpen. X.167.b.
c Daeromme is de Magistraet quaelijck gheleert ende onderwesen: dat zy heur hebben laten stellen van weghen heur Officie in de plaetse Godes, ende in’t Rijcke der genaden Christi, omme daer inne te regeeren, gouverneren, gebieden ende verbieden. X.195.
Annoteerder.
26 Daer hebt ghy nu het onderscheydt van het geestelijcke ende wereltlijcke rijcke, van de gheestelijcke ende wereldlijcke Magistraet, van heurlieder officiers ende dienaers welcker te samen-voeghinghe ende onder een menghen heeft in desen laetsten tijt, ghelijck oock eertijts, alle ellende ende droefheydt opgebracht. Want daer door is de regheerende Koningh Christus, onse Heere, verstooten, ende uyt zijn geestelijck rijck verworpen geweest ende smaetheyt aenghedaen, ja hem is zijn eyghen ende behoorlijcke glorie glorie ende macht benomen geweest ende omgestort, rc.
27 Laet ons nu wat roeren van de religie met desselfs bestier ende besorgh, voor so veel Justus Lipsius, die seydt zijnen Prince te roeren ende aen te gaen. Maer want hy dese zijnen handel des Princen begint met wijsheyt, die hy zijnen Prince toe-schrijft, soo is eerst noodigh te weten wat hy meynt met die name wijsheyt.

J.Lipsius.

28 Een verstandt ende deylinghe der dinghen die in’t publijck ende bysonder sijn te vlieden ende te begheeren. j.vij.Dist.2.

D.V. Coornhert.
29 U Prince sal wijs zijn of onwijs. Sonder hier in onderscheyt te maecken, gheefdy alle Princen macht om de religie te bestieren ende te besorghen. Daer voor waer angstelijck te sorghen, want der onwijser Princen religions besorginghe en soude waerlijc niet loflijck vallen. Of houdy dat der wijse Princen veele zijn?

J. Lipsius.

30 Hoe weynigh sijnder van allen ouden tyden ghevonden die loflijck dien dienst bedient hebben? 2. Verso.


Dirick Coornhert.

31 Der wijsen Princen zijn dan weynigh, immers gheen altoos, soo de wijsheyt Godes self betuyght (1 Cor. 2.8.) der onwijser menighvuldigh. Daer mercktmen de groote ghevaerlijckheyt, waer inne u onderwijs het scheepken des religions is stellende. Als die soude willen, dat het selden van kondighe stuurluyden inde haven, maer meest altijdt van onkondighe stuurluyden onwijslijck aen verderflijcke klippen ghestuurt soude worden. Want d’onwijsen en hebben niet, als de wijsen, ’t verstandt der dinghen, die daer zijn te vlieden ende te begheeren.

Byenmondt.

32 Hy en schrijft den Princen die bestieringhe ende besorginghe niet int wilde toe, na heur beleieven. Neen.

Justus Lipsius.

33 Ick bepaelt also, rechtvaerdelijc ende bequamelijck.

D.V. Coornhert.

34 Is de Prince wijs, soo weet hy’t quade te vlieden, ende vliet dat. Hy weet dan oock voor hem quaedt te zijn, dat hy de bestieringhe ende besorginghe van eens anders rijck, namentlijck Christi, aen sich soude trecken: int maken van wetten, ende int gebieden over der Menschen zielen ende conscientien, want dat is onrechtvaerdigheyt: So nu int langhe is aen-ghewesen ende bewesen. De wijse Prince en neemt sich dan niet aen sulcke bestienghe of besorginghe des religions over zijne ondersaten.
35 Nemen sich d’onwijse des aen, hoe moghen zy dat rechtvaerdelijc doen, nadien zy in dat aennemen self onrechtvaerdelijc doen? die self niet rechtvaerdigh en is, en mach niet altoos rechtvaerdelijcx doen. Nu is alle onwijse onrechtvaerdigh. Ende soo van de wijse niet quaets, so wert vande onwijse niet goets verkooren. So en verkiest dan d’onwijse Prince de rechtvaerdigheydt niet, want die is goedt. Dat men niet en verkiest en begheertmen niet, benaerstightmen niet, verkrijghtmen niet, en heeftmen niet, ende en mach men daerom oock niet ghebruycken, noch hanteren.
36 D’onwijse Princen en connen dan oock niet rechtvaerdelijck, ende mitsdien oock niet bequamelijck de Religion bestieren noch besorghen. De wijse Prince en onderwint sich dat niet. Soo en doet het dan gheen Prince wel. Dese uwe onderwijsinghe eens Princen is dan vergheefs, ghemerckt het onmoghelijck blijckt by eenigh Aerdsche of Menschelijck Prince, so ghy heur dat voor hout, ghedaen te worden.

Vryemondt.

37 Sou Justus Lipsius al dwaeslijc gedaen hebben, so hy hem selve eerst daedelijck hadde laten onderwijsen van Gode: hoe de Hemel-Koning in zijnre ondersaten zielen de
ware religie bestiertende besorght: al eer hy sich onderwonden hadde den Princen, ‘tgene hy self niet seecker en is te leeren, namentlijc der ondersaten Religie te bestieren ende te besorghen?

Byemondt.

38 Soudt ghy Vryemondt niet wijslijcker ghedaen hebben, so ghy voor’t lesen van ‘tgene terstondt volght, met u voorooordeel niet so en haddet ghehaest tot het beschuldighen? Of weet ghy niet dat hy na ’t spaede berouwen haest, die sich vermetelijck int oordeelen haest? Leest den man eerst met opmercken, voor dat ghy hem berecht. ’t Is eenmael geroert, maer weynich by u gemerckt so ick nu mercke: ghy moghet hier lesen, ten is niet langhe.

J. Lipsius.

39 Want ick en laet den Prince gheen vrye macht toe inden Godlijcken saken.

D.V. Coornhert.

40 Hy heeft dan, na u seggen, wat machts of ghebiedens daer inne, beneven een ander, dat is Godt of mensche. Onder wat menschen de ware religie is, daer is oock Godes rijck, daer inne God door Christum gebiet. Nu is bewesen (20.a.b.c.) dat Godt in zijn rijck niemants ghebiedt noch macht neven hem wil lijden. Soo en heeft dan u Prince gheen macht, recht, of ghebieden inde Religie, in ’t kleyn noch in ’t groot, over ander menschen.
41 Insghelijcks niet mede eenighe andere menschen beneven hem, het zy dan Paus, Minister, of wiet oock zy, anders dan in ende metten gheschreven Woorde Godes: ’t welck recht verstaen zijnde, alleen de wetten zijn, waer nae alleen bestiert ende gheregeert moeten worden: die noch niet van Gode self gheleert en zijn, ende in een ontwijffelijcke sichtbare Gem. Godes zijn. Daerom soo langhe de selve niet en is voor handen, heeft noch u Prince, noch oock gheen andere menschen eenighe macht, recht, of gebieden, in saken vande religie, omme diete besorgen ende te bestieren.
42 Een groote injurie soude den Heere gheschieden, soo wy hem vermoeden te slapen, recht of hy sijns volcx gheen sorghe met allen en droegh, schrijft Jacobus Acontius. 95.

Vryemondt.

43 Is des Heeren liefde tot sijn volck nu dan soo verkout, dat wy hem nu minder dan voormaels ter herten gaen? of wort hy nu door outheydt soo versuft, dat hy nu min dan voormaels, sijn volck wel can bestieren? Of magh hy nu niet soo wel als voormaels over al self int midden vande sijne wesen, soo dat hy nu niet meer self mach, maer door stedehouders zijn rijck moet regeren? of is zijn almoghende arm nu te swack gheworden, so dat hy nu voorts aen door des vleeschens armen zijn rijck moet beschermen?



Byemondt.

44 Onwijse man. Godt besorght noch uyt liefde, bestiert noch met zijn wijsheydt, regeert noch met zijn tegenwoordigheyt, ende beschermt noch met zijn stercke arm soo wel als voormaels zijn kercke, maer dat door middelen, namentlijck door Overheydt die sulcx besorghen ende bestieren.

Vryemondt.

45 Justus Lipsius, onderwijsende alle Princen, schrijft haer toe dat werck van de religie te bestieren. Dat de meeste Princen Godloosen zijn, ende mitsdien blindt in Religions saken, tuyghen alle Historien, oock het ondervinden selve. So wil Just Lipsius ooc dat de blinde Princen, by hem, als heur schoolmeester aen des religions stuer gestelt zijnde, de selve oock sullen bestieren. Soude nu nae zijn oordeel een blinde bequaem zijn tot een stuurman? Ziet voor 37.

Byemondt.

46 Hy seydt niet dat zijn Prince gantsch blindt sal zijn (so ghy’t kalt) in religions sake. Neen voorwaer. Ziet daer zijn woorden self:

J. Lipsius.

47 Maer hy heefter eenrehande insien op, e n dat meer om te beschermen, dan om daer van te oordeelen.

D.V. Coornhert.

48.a Daer steldy driereleye wercken, namelijck, inzien, beschermen, ende oordeelen: het eerste om d’ander twee willen, ende van dese meer om t’eerste, dan om ’t laetste: dat is u Prince soude meer inziens hebben om de religie te beschermen, dan om te verstaen of hy een ware, dan een valsche religie beschermde. Wat ding: is nu meer gheleghen aen yet te doen, dan aen’t verstaen ofmens wel dan qualijck doet? waer’t niet beter niet, dan quaedt gedaen? Eerst ghedaen, ende nae verstaen, is selden wel vergaen.
b So rieden oock de Cardinalen ende Bisschoppen den Koningh Ludovico de xij. in Vranckrijck, te weten sonder kennisse van saken te nemen, alleen op heur aen-gheven, den Merindolaners om te brenghen, de selve seer valschelijck van veele Ketteryen beschuldighende. De Koning vernoeghde niet met het inzien op heur segghen, hoewel zy Cardinalen ende Bisschoppen waren, maer antwoorde: waer’t dat ick een oorlogh most aennemen teghen den Turck of den Duyvel, nochtans soude ickse eerst willen hooren. Hy zant daer Legaten, dede ondersoeck vande saecke: die hy anders vant, immers so oprecht in heur handel, wandel, ende kerckendiensten, dat hy uyt-varende met een Eede sprack: Die Mannen sijn beter dan ick met mynen Catholycken volcke. X. 39. Leest daer lust u meer.
49 Macht mach niemant recht ghebruycken, sonder een recht oordeel. Hier eyscht ghy van u Prince meer practijckx dan theorijcx, dat’s in desen meer quaedt doens dan weldoens. Daer een goedt oordeel den voorgang heeft, mach gheen quaet werck uyt volghen: Daert werck voor’t oordeel gaet, mach geen goet werck uyt volghen.
50 Heeft u Prince dan oock soo ghedaen int aennemen eender religien: so dat hy meer inziens heeft ghehadt op het toe-stemmen, dan op het oordeel, oft een ware, dan valsche was die hy toestemde: so moet hy eer toeghestemt hebben een valsche, dan een waere Religie, want der valschen zijn veele, ende daer is maer een ware religie.
51 Is dit so: hoe sal hy de ware, die hy valsch waent, beschermen? Moet hy niet noodtlijck de valsche, die hy waer te sijn waent, beschermen? so maecktmen inziens eynde alleen het beschermen, maer niet het wel beschermen. Recht oft alleens waere, of een Prince beschermt, een waere of een valsche religie, als hy maer eē religie beschermt.
52 Wat Evangelischen, ‘tsy Gereformeerde, Lutersche, of Doopersche, sullen u hier inne toestemmen? alle dese houden de Roomsche voor de valsche, ende elck der selver de hare voor de ware religie.
53 De Keyser Kaerle, met oock zijn zoone Koning Philips, hebben meer inziens ghehadt op het beschermen van de Roomsche religie, dan om daer van te oordeelen. Dit hebben zy niet, maer dat al te getrouwelijck, jae al te grouwelijck gedaen.
54 Die twee Princen hebben nae J. Lip. onderwijs dan wijselijc ende prijselijck gedaen. Sy hebben dan wel ghedaen in sulck heur bloedigh beschermen eender Religien die zy niet en kenden, voor dat zy daer recht af hadden gheoordeelt. Is dit waer, ’t welck uyt dit zijn onderwijs noodtlijck volght: soo moet oock waer zijn dat alle de gedoode, ter saecken van alle de drie voornoemde religien, oock te recht ghedoodt, ende gheen Martelaers, maer oproerighe ende misdaders te noemen zijn. Hier stel ick heur alder oordeel teghen Justi. Lipsij.
55 Want elck der voorsz. drie Ghemeenten segghen dat die twee Princen Tyrannen syn te noemen: dat zy gedoodt hebben voor’t oordeelen vande religie: Ende dat zy onwijslijck Christum in zijne ledē om des religions wille, vervolght hebben door onkunde der waerheydt, die Christus self is. ’t Welck zy nimmermeer en souden hebben ghedaen, soo zy den Heere der glorien hadden ghekent. 1 Corinth. 2.8.
56 Men moet immers bekennen dat de ware Religion is een Godtsdienst. Is dat, soo en ist ghen Princen dienst, want men daer mede dient niet Menschen, maer Gode alleen: Ende dit oock in Godes Rijck. Wat gebiet hebben (o Lipsi) uwe Aerdsche Princen daer? gheen altoos, maer Godt door zynen woorde, Christum, alleen so voor is betoont. (19. tot 24. incluys.)
57 God self beschermt zijn religie door zijn woort der waerheyt, ende niet eenigh Prince met sijnen staelen swaerde. Heeft dan Godt uwen Prince zijns religions bescherminghe niet bevolen, wie sal niet moeten segghen dat u Prince qualijck doet, van dat hy sulcx uyt u Leeringhs goedt-duncken van selfs sich


onderwindt? Maer heeft Godt hem dat te doen bevolen, waerom doedy dat niet blijcken? maer dat sy sulcke volmacht van Gode niet en hebben, blijckt opentlijcken hier aen.
58 Godt is rechtvaerdigh, doet altijt rechtvaerdelijck, ende en beveelt daerom oock niemant uyt zijnen name yet ontrechtvaerdelijcx te doen, al ist so dat hy der onrechtvaerdiger Princen quaedt doen altijdt ten alderbesten eynde rechtvaerdelijck bestuert buyten heur voornemen ende weten. Alle die Godt dan beveelt zijn religie te beschermen, die gheeft hy niet alleen macht daer toe, maer oock kennisse: soo dat hy weet welck de religie Godes is, die Godt van heur beschermt wil hebben: op datse, in plaets van die te beschermen, door onkunde desselfs, die niet en vervolghen.
59 So nu alle Princen, gheene uytghenomen, kennis hadden welck de waere Religie Godes is, men soude moghen gelooven, dat alle Princen heurs ampts halven bevel hebben om Godes religie te beschermen. Sal dit oock yemandt sich vermeten te segghen? die soude oock moeten segghen dat noyt eenigh Prince valsche religie beschermt, ende de ware vervolght heeft ghehadt. Maer of dat noch yemant, so onschamelijck als onwaerachtelijck dorste segghen, wie sal hem daer inne ghelooven? Men moet dan weten dat niet alle Princen last hebben om de Religie te beschermen.
60 Dit soude ick hier op voor ghenoeghsaem achten, op dat woordt J. Lip. van’t beschermen, so hy’t daer by oock hadde laten blijven. Maer want hy hier na ’t selve noch meer verhaelt, hoewel met ander woorden soo hebbe ick ’t selve met een oock willen beantwoorden ten vollen, om daer komende, hier maer aen te wijsen.

Van’t beschermen. Wat het zy, wie
dat werck wettelijck mach doen,
wat beschermt wort, tot wat
eynde, ende hoe.

61 Hier voor (num. 13.) is wat ghehandelt van’t beschermen, daer elck mensch bysonder toe is verbonden: Maer nu staet my te segghen van’t beschermen der Princen voorneemlijck, ende dat van de religie met des daer aen kleeft.
62 Beschermen is een behoorlijcke af-weer van onrechte aenvechtinge. Men beschermt de religie self, of menschen om haer religions wille aenghevochten zijnde: ende dat met gewelt, of alleen met woorden. Nopende de religion self, is gheestelijck ende onzienlijck: Ende mach daerom oock niet met vleeschelijcke of zichtbaere wapenen aenghevochten noch eenigh ghewelt aenghedaen werden: maer wel de sichtbaere aenhanghselen, daer inne haer uytwendighe oeffeninghen worden gehanteert: als kerken, predickstoelen, doopvaten, ende desghelijcken meer: Ende daerom oock van d’Overheyt met gewelt mach af-geweert worden.
63 Mach de Prince de steenen Tempelen rechtelijck teghen yemants ghewelt beschermen: met meerder recht mach, immers behoort, hy te beschermen, den levendighen Tempele Godes: pf oock de menschen, uyt onwijse yver erghens in doolende, ende nie-
mandt metter daedt onrecht doende, die uyt verdoolde Schapen noch levende Tempelen Godes moghen worden.
64 Dit stelle ick hier niet simpelijck als mijn ghevoelen, oock niet blootelijck sonder alle bewijs, soo Justus Lip. door-gaens, of uyt zijn eyghen, of eenigher Heydenen, oock Vaderen gevoelen, voort-brengt, sonder alle bewijs, ja oock sonder redene.

Vryemondt.

65 Soude hy wel hebben willen kort zijn, om niet te disputeren?

Byemondt.

66 Dat heeft hy self voort gheseyt (6.7) dat hy sich tot het disputeren niet en heeft uytghespreydet: dat hy maer eenighe ghemeyne leeringhen heeft ghegheven, als decreten: want een wet moet kort wesen (soo Seneca seyt) als die daer ghebiedt, niet disputeert, ende dat hy so heeft ghedaen. ^.7.

Vryemondt.

67 Maer hy is noch gheen Seneca, die sprak wel kort, doch enckel reden, self bewijs met-brengende. Maer wat behoeftmen noch menschelijcke wetten die schadelijc sijn? Van sodanige wet-gevers seyt de Propheet: VVee den Schrift-gheleerden die onrechte wetten maken, ende die onrechte oordeelen schryven, op dat zy der armen sake buyghen, ende ghewelt ghebruycken in der ellendighen rechte onder mynen volcke. Isa. 10.1.2.

D.V. Coornhert.

68 Maer ick bevestige al mijn seggen meest met het bewijs vanden Heeren Staten selve, ende oock van eenighe vermaerde Rechtsgheleerden.
69 Also sulckx mede dient tot verantwoordinghe van der Heeren Staten werck, nopende de noodt-weer deser Landen, teghen des Konings geweldighe aenvechtinghe, tot bescherminghe van de Roomsche Religie. Daerom soude de Koning behoorlijck, ende de Staten inde teghenweer onrecht doen: na de onderwijsinghe van Justo Lipsio, indien die recht waer (als neen) so hier voor (tal. 54) is aengheroert. Alsoo segghen tot verantwoordinghe van heur rechtvaerdighe noodtweer, teghen de gheweldighe aenvechtingh metten swaerde des Konings

De Generale Staten also:

70 Die nu eens wel overleyde wat in allen desen blijckelijck door gantsch Nederlant bedreven is van des Koninghs Gouverneurs ende bevelsluyden: die sal wel merckelijck connen bevinden, doen de Koningh ter menigherley supplicatie van de Staten, gheen remedie tot dese onbillickheyden en dede: dat zy rechtvaerdelijck ende Wettelijck hebben ghedaen, nae de alghemeyne sententie vande Theologanten ende Juristen: dat zy de Wapenen hebben aenghenomen tegen dese Gouverneurs ende bevels-luyden, om te beschermen haere ende haerluyden aller lichaemen goeden ende rechten. K. 122.


Annoteerder.

b Aengaende de religie, beschermt de Godsvruchtighe teghen de injurie van andere, dat is u luyder ampt. X. 104.

d Item dese materie wort ghetracteert van Domenicus de Soto, de Ius. & Jure Lib. 5.q.I.art.3. ende van Fernando Vasqui. D. Lib.I.cap.8.num.33. onder andere saken so schrijft d’eerst aldus, twelck d’ander volght ende voor goet houdt. Jst dat een ghemeente, die van heur Prince verdruckt wort, of van zynen Stadthouder (ghelijck hier) een over-Heere heeft, tot dien salt gaen om van hem bystant te hebben. Maer is dat het gheen en heeft, zoo mach die tegen hem de wapenen aentrecken. Maer is dat zy de macht niet en heeft, zoo moetse Gode bidden, in wiens handen het herte vanden Prince, ende die oock om de sonde vanden volcke somtijds de gheveynsde laet regneren, aengaende dit leste, zoo meynt Vasqui, dat d’ondersaten niet alleene dese remedie en hebben, dat zy Godt souden bidden, dat de Prince hem zoude beteren: maer dat alle Princen vande werelt, van weghen het natuerlijck recht, schuldigh ende ghehouden zyn, hulpe ende bystandt te doene, den volcke dat verdruckt wort. C.22.num.6.

e Op Ferd. Vas. illust. contr. Lib.I.cap.41.numer.19. Om dat de gheboden vander wet zyn, eerlijck te leven, een ander niet beschadighen, een yeghelyck zyn recht te gheven a 1 1 a L. Inst. ff. de Iust. et. Jur. so vele als aengaet dit gebodt: een ander niet te beschadighen, soo magh t’beschermen ende helpen vande menschen tot dese sake, by een van beyde de manieren gheschieden, of door kracht van jurisdictie, of door kracht van b 2 2 b L. 1. num. huius. ff. de Just. et. Jur. natuerlycke bescherminghe, jurisdictie is inde Magistraten: natuerlycke bescherminghe is zoo wel inde zelve, als in alle andere menschen. Inde selve Magistraten is die van weghen het Goddelycke, natuerlycke ende ghestelt recht. Van’t Godlyck recht blyct uytten brief van S. Paulus, die aldus luydt: Die gheen sorghe en draeght; principalyck voor zyn huysghenooten, die is ongheloovich en ergher dan een die ongheloovigh is. Ten tweeden zoo verstaet het zelve van het natuerlyck recht. VVant op dese conditi ende verdragh wort verstaen, dat de Magistraet gegeven ende ontfanghen is; dat zy sulcke zorghes oude draghen, ende sulcke dienst. c 3 3 c L. nullum crim. L. culpa caret. et ibi Dec. et Cagnolus ff. de reg. jur. Ten derden zoo is t’selve te verstaen van het ghestelt recht. d 4 4 d. l. culpa caret a contrario sensu ad. ad. d. nu. huius Ten vierden zo verstaet dat ooc, als alzulcke Magistraeten peryckel naket van het leven, ghelijck uyt ghemeyne opinie Hieronymus Cagnola resolveert. e 5 5 m. d. lege de culpa Ende Cicero leert in de Harranghe voor Cajus Rabirius. Een goede Magistraet, zegt hy, als hy ziet dat de hulpen vande gemeynten beginnen swack ende ghebroken te worden, is schuldich den Vaderlande bystandt te doene, ende den ghemeynen welvaerdt ende Vaderlandt te helpen, ja zyn eyghen welvaren min te achten dan de ghemeyne. Ende wederomme inde Harange voor Sextus zeyt hy: de ghene die Magistraten zyn, moeten arbeyden voor de gemeyne profyten, vyantschappen aenveerden, dicwils hem selve in peryckel stellen voor de gemeynte, teghen veel stoute boose menschen, somtijdts oock die machtig zyn te strijden. X.123.
71 Anders doetmen int beschermen van een lands leere, die met onwaerheyt, sonder gheweldt, wierdt aenghevochten, t’sy dan schriftelijck of mondelijck. Want daer moetmen met ghewelt noch swaerden, maer onderwijs met waerheyt ghebruycken. Die, maer met het stalen swaert, verwint ende beschaemt de loghen, ende dat zoo lichtelijck als stichtelijck. Dats oock der Staten segghen door de

Annoteerder:

a De leeringhe vander Theologie en moet met u luyder (Princen) swaert niet gehandelt zijn. Of anderszins, ist dat de Theologanten van u verkrijghen, dat ghy haer leeringhe mette wapenen handelt: soo zullen oock nader hant de medecijns derren versoecken: dat ghy hen mette wapenen wilt beschermen teghen d’opinien van andere Medecijns, ’t selve sal oock een Dialecticus, ‘tselve een Orateur, ende alle andere konsten begheren. Ist dat ghyluyden niet en mooght dese konsten metten swaerde handelen, veel min mooghdy dan de Theologie: als de gene die inden gheest ende inwendich ontfanghen vander herten, gheleghen is. Ist dat een goet Medecijn zijn leeringe met scientie ghenoegh magh beschermen, sonder hulpe vande Magistraet: waeromme en soude niet meer een Theologant ’t selve vermoghen? Christus hevet ghedaen, d’Apostelen hebbent ooc konnen doen, heur navolghers hebbent mede konnen doen. X. 104.105.

b Ende noch. Ist dat ghy wederomme daer teghen segt: de wereltlijcke overheydt en dwinght niemant totten gheloove of Religie, maer draeght sorghe ende verbiedt dat, alleene om dat de luyden niet en souden door quade leeringhe vande waerheyt ghetrocken worden. Hoe souden andersins de Ketters uytghesloten worden? Ick antwoorde, niet de Princen, maer de Bisschoppen, den welcken van God de last is ghegheven, moeten hier inne neerstigh sorghe draghen. Want de Ketters en moghen met gheeen uytwendigh ghewelt ghedwonghen worden, daerom moedtmen op een ander maniere, dan metten swaerde, met henluyden handelen. De sake moet hier metten woorde Godes te wercke gaen, ist dat ghy daer mede niet en voordert, te vergheefs wort alle wereltlijcke kracht ghebesight, al waert oock dat ghy’t al met bloedt vulde. Ketterye is een geestelijcke zaecke, die met gheen yzer en magh vernielt worden, noch van gheen vyer verteert zijn, noch met gheen wereltlijck waeter uytghewasschen of verdroncken worden. Metten woorde Gods alleene mach die van een ghesneden, verbrandt ende verdroncken worden. X 171.

d J. Acontius. Daerom, indien daer zijn die daghelijcks met nieuwe questien voordtkomē, die nieuwe twisten sayen, die den harders aenbassen, ende moeyelijck vallen: soo laet u eens inden zinne komen te dencken aso: wat meyndt Satanas hier mede? te weten dat hy d’Euangelie-waerheydt komt aenvechten, ende en is dat noch niet alleen? watte, of hy dat voor hadde, ende noch oock wat grooters? te weten dat hy nieuwe funda-


menten wilde legghen (ende dat noch door mijn hulpe) van nieuwe tyrannye: om die noch naemaels teghen de Godvrughtighen dienaren Godes te moghen hanteren? ende alsoo het Euangelium verduystert hebbende, van nieus meester van’t spel mocht worden? seght nu, wat zuldy hier doen, ghy die u roemt Godes eere te soecken? die zoo veel schijnt te houdē vande Euangelie-waerheyt? die wilt gheacht zijn u selve gantselijck te besteden tot nut vande kercke? wat suldy (segghe ick) hier in doen? suldy hene gaen, ende uwe krachten met Satana ‘tsamen voegen? suldy hem u hulpe verhuyren? hem ‘tghereetschap, kalck ende steen, toe brenghen? sal u arbeydt met Satans slaven ghemeen zyn? suldy zeker alsoo, om een ooghenlicx moeyten te myden, een hulper worden int legghen der fundamenten van zoo grooten quaet? 1 1 d watte: of hy dat oock benaersighde, op dat hy de wapenen; daer voor hy alder meest vreest; uyt uwe handen wrong, ende tot die aenwees die hy niet altoos en acht? immers die hy gantschelijck veracht? 2 2 e seker hy en acht niet een boon op yzer ende dierghelycke dreyghementen: 3 3 f maer daer en is niet dat hy meer ontziet, ende dat hy min magh weder staen, dan Godes Woordt. Daerom zoo de Pastoren dat een mael mochten verwerven: 4 4 g dat zo wie teghen heur dorste hoesten, dat terstont de beudel ghehaelt zoude worden, die metten swaerde alleen alle de knoopen ofte questien zoude ontbindē: wat zal daer na doch vele vā noode zijn, de studeringe des Euangeliums? Zy zullen zeker wel mercken dat zijs niet seer en hoeven. 5 5 h Want al wat zy dromen, sullen sy het ellendige volcxken voorbrocken: en des niet te min heur grootachtbaerheydt behoudē. 6 6 i Wee onser, wee onser nacomelingen: indiē wy die wapeninge, daer mede alleen ons geoorloft is te strijden, ende waer mede wy altijt moghen verwinnen; 7 7 k uytter hant werpen. Maer zeghdy, zommigher onschaemelheydt ende oock kijflust is zoo stout, ende onlydelijc: dat het noodigh is met andere wapenen, dan des Woorts alleen, te bedwingen. Wildy hooren wat hier af is? voorwaer niet anders dan of eenigh Krijghs-man; ende dat noch zulck Krijghs-man, die zigh liet duncken dat hy in krijghs-handel allen anderen te boven ghing, zeyde alsoo: mijn vyandt strijdt soo dapperlijck ende vromelijck, dat my van noode is mijn gheweer van my te werpen, ende hem ghehoorsaem te wesen. O uytghelesen Krijghs-man, etc. 96.97. ende segghen:

De Staten generael.

Dit aenmerckende ende datse by experientie waraghtighe bevonden hebben, 8 8 l dat ghewelt ende wapen luttel helpen tot verbreydingh ende behoudenisse der Religien: ende ghelijck zy niet en willen datmen haer conscientien ghewelt doe: dat het oock alsoo niet wel en accordeert mette Wet Godes, dat zy eenich ghewelt doen den conscientienvan andere menschen. K.38. (ende inde lijst) dat ghy niet en wilt dat u gheschiede, dat en doet een ander niet.

m maer wat redene of verwe isser doch, om te segghen, dat Don Jan zoude willen beschermen of handthouden de Roomsche
Catholijcke religie mette wapenen, die hy heeft ter handt ghenomen? Hoe sal hy’t doen? salhy doen dooden al de ghene, die de religie niet en willen toestemmen? gaet hy die wech inne, zoo zijn wy wederomme verzoncken in een afgrondt van inlandtsche oorloghen Q.18.

n (Want de wapenen diemen in desen moet ghebruycken, sijn dese) de rechtvaerdigheydt 2 Cor. 6.7. etc. Godes Woordt Hebr. 4.12. Isa.49.2/11.4/2 Thes. 2.8.9. Wijsheyt Luc. 21.15. die beter is dan Krijghs-wapenen Ecls. 9.18. Sap. 6.7. Ecls. 12.11. Ende geen wapenen des vleeschs. 1 Cor. 10.3.4.5. Mat. 26.53. Joan. 18.36. Want daer tegen en strijden sy niet. Eph. 6.12.

72 Ende seker, die sich niet en vernoeghen, als zy met gheen ghewelt en werden aenghevochten, mette bescherminghe des almogenden waerheyts: wat salmen anders van heur moghen segghen met waerheydt: 9 9 a dan dat zy de waerheydt over heur zijde niet en hebben, niet en kennen, noch oock niet en betrouwen? 10 10 b Wat anders dan dat sy sorghen dat de kercke Godes soude vallen, so d’Overheydt die met den staelen swaerde niet en beschermde?

73 Soo zijnder die meynen, by aldien ’t swaert inde scheyde bleef, 11 11 Swinghels raet dat eenighe doops ghesinden in Switserlant waren ghedoot. dat het terstondt ghedaen soude zijn. Dit schamen sich eenige niet te doen in openbaere drucke, seggende: Een raedt, segghe ick (seydt T. Beza) sonder de welcke de kercke nu al verdruckt waren gheweest, van dese Doopersche Booswichten. S. 274. Ende noch:

73.a VVie ist die niet wel en siet, dat by aldien de Magistraet door den vinger siet, ende hem selfs niet en quyt naer eysch vande saecke, dat daer de kercke is in een groot pericule ende merckelijck verderffenis. S. 296.
Ende oock de Predicanten.
b Sonder welcke (Coercio ofte dwang) noyt kercke o Politie bestaen heeft, ende huydensdaeghs te min bestaen heeft, te booser ende moet-willigher, nu de werelt is danse oyt was. N.f.e.ij.

Vryemondt.

74 Ziet hoe looflijc dat zy spreeckende van de Kercke, daer by voeghen de Politie, dat een ander is, ende ander wetten heeft dan de kercke. Wat betoonen zy doch anders daer mede, dan dat zy in den sinne hebben der Roomsche oude dwangh in de conscientien, door de nieuwe Geneefsche strengher dwang te vernieuwen?

Byenmondt.

75 Leest daer voort, ende ghy sult vinden dese woorden self:
VVy betuyghen dat ons noyt inden sin gecomen is, eenighe Pauselijcke tyrannye of dwangh der conscientien wederinne te voeren: maer leeren ende predicken veel meer daghelycks daer teghen: ende hopen de ware vryheydt der conscientie voor te staen, tot den laetsten druppel onses bloedts. Dat zijn heur eyghen woorden, bekent nu u doolinghe.


Vryemondt.

76 Ick moet bekennen qualijck gheseydt te hebben, maer sie nu dat heur dubbelheydt mijn eenvout heeft bedroghen. Qualijck hebbe ick gheseydt van de Roomsche oude dwangh der conscientien, dat mercke ick nu. Die segghen sy opentlijck noyt hjedacht te hebben in te voeren. Dat gheloof ick, want sulck invoeren, soude heur selfs uyt jaeghen. Maer segghen sy noyt ghedacht te hebben eenighen dwangh der conscientien in te voeren? dat zy de Geneefsche dwangh niet en dencken inne te voeren? neen zy. Siet die heur schalckheyt was van mijn plompheydt niet ghemerckt.

D.V. Coornhert.

77 Dat die PP. schrijven, dat noyt de kercke zonder dwangh en heeft bestaen, is wat te zeer onbedacht geseyt. Of was Christi kercke, als hy noch inden lichaeme op aerden leefde, gheen kercke? wie beschermde die: Pilatus? of was der Apostelen kercke geen kercke? was die beschermt vanden Pharizeen, of Saulo?

78 Of bestont die niet? daer na als Christus kercke vande Tyran-Keyseren doodtlijck vervolgt, ende by duysenden martelaren waren ghemaeckt, wiens uytterlijcke macht beschermde doe de Kercke: der Keyseren swaerdt, daermede zy ter doot toe vervolghden?
79 Immers wiens staelen swaerdt heeft de Euangelische kercken beschermt onder Karolum de vijfde, ende Koning Philips hier inden Nederlanden selve: als zy by duysenden den gheloovighen deden hangen, verdrincken, onthalsen ende levendigh verbranden? der twee voorsz. Princen niet, zijn daeromme de verscheyden kercken niet staende ghebleven?

80 Dat zullen zy niet segghen, maer des te meer opghewasschen ende toeghenomen. nochtans ontbeerden die kercken doe niet alleen des Overheydts bescherminghe, maer zy hadden daer tegen heur bloedig ende verwoedigh vervolgh.

81 Ende, dat meer is, der Doops-gezinde Kercken, welcker d’ander drie kercken eendrachtelijck oordeelen voor valsche kercken, zijn over langhen tijden boven allen anderen kercken grouwelijck vervolght gheweest: hadden oock niemants beschermingh ghenooten, noch zich self (de Munstersche alleen uytghenomen) geenssins met macht willen beschermen, zoo al d’anderen gedaen hebben: zijn daerom heur kercken vervallen ende te niete ghegaen? gheen dingh minder: maer zijn in menighten al d’ander kercken over ‘thooft ghewassen: zoo dat elck drop bloedts der selver, schijnt een hondertvoudigh zaet te zijn gheweest van ander Doopsghezinden.

82 Ist dan zoo, dat der Doops-ghezinden loghen-leere (na u luyder alder seggen) onbeschermt zijnde van d’Overheydts swaert, jae daer mede boven al d’ander wreedelijck
vervolght zijnde, staende is ghebleven, jae hoopelijck vermeert is: zy moeten voorwaer weynigh kennis van, ende betrouwen op, de waerheydt hebben: die daer zorghen dat heur kercke ende leere, die zy voor de ware achten, sonder beschermen van d’overheydts macht niet en soude moghen staende blijven: zy kennen de waerheydt niet die haer onmachtiger houden dan de loghen.

a Al anders spreken de Staten van de oude oprechte religie door heur

Annoteerder:

De oude onghevalschte regels vande Geestelijckheydt, zijn alle de wreedtheydt vande Placcaten gheheel contrarie. Want zy verbieden dat de Gheestelijcke persoonen om gheen saecke ter werelt, noch oock om ‘tgheloof of ketterye, yemandt zullen ter doodt brenghen. of aen hem handtslaen, ‘tsy by hem selven of by ander persoonen. Jae dat sy noch wille, noch daedt, noch raedt daer toe zullen gheven. Jae dat meer is dat zy anderen, die sulcks doen, sullen oordeelen ende straffen. X. 182.

83 Ghy vroomhertighe ende recht-Godmeynende Ghereformeerde, gheeft gheen ghehoor, mistrout het aenblaesen sommiger God-mistrouwende stoocke-branden der oude ghebluschte Bloet-vlammen, oock niet den onwijsen raedt van sulcken onwijsen onderwyser der Princen, die heur tot bernen ende afsnijden; onwijslijck aenwysen, maer ghedenckt uyt ondervondene waerheyt alsoo:

84 Nadien Satans bedrieghlijckheyden aller dinghen meester waren, ende Satan self alles onder zijn ghewelt hadde: des niet yeghenstaende het woort Godes zoo machtigh was, dat het Satan uyt zijn aldermachtighste ende stercste rijck heeft moghen verstoten soude het nu gheen macht met allen hebben, om het Rijcke Christi te moghen beschermen teghen Satans pijlen, die nu plomp geworden jae aen stucken zijn ghebroken? zoude Godes Woordt nu daer teghen krachteloos wesen?

85 weest goedts moedts, de Heere en slaept niet maer hy waeckt. Jacob. Acont.f.95.

86 Ist maer dat wy met zijnen woorde strijden: ist dat wy met zijnen gheest (die met stadighe ghebeden te verwerven is) naerstelijck vechten: ist dat wy voorzightelijck Satans bedrieghlijckheyden vermyden: zoo en sullen wy niet altoos behoeven te vreesen voor den ketteren. Laet de waerheydt omzichtelijck den kampe aengaen teghen de loghen: zy sal ten laetsten nootsaeckelijc moeten ‘tveldt behouden. Jacobus Acont.95.96 Daer mede stemt oock over een der Heeren Staten segghen vande ware dienaren Christi, die heur Heere vast betrouwen door

Annoteerder.

87 Sy en hebben geen uytwendich swaert, zy en aenroepen oock niet de wereltlijcke


Magistraet, tot haerder bewaringhe ende bescherminge. Maer zy gebruycken ‘tswaert des geests, ‘twelck is het levende woort Godes. Daer mede beschermen zy sich: ende maken te niet alle raedslaghen, die zigh verheffen tegen de kennisse Christi ende Godes, met het welcke zy oock den onghehoorsaemen uyt sluyten, ende nooden tot heur selfs beteringhe. 198.199.

88 Recht anders deden hier eenighe twistvoncken 1 1 a over thien of elf jaeren, ende oock nu Justus Lipsius met zijn onwijs onderwijs der Pincen van heur beschermen der Religie met zijn branden ende afsnijden sonder alle bermhertigheydt. Soodanighen onderwijser hadde ooc voormaels Keyser Kaerle, ende heeft nu noch zijn Roboam Koninck Philips aenden Paus van Roomen: 2 2 b met welcks raet Justus Lipsius over een stemt: maer gheenssins metten raedt der Staeten Generael. Want die uyt versochtheyt den voorsz. raet Lipsij segghen eenen verkeerden uytgang te hebben, 3 3 c dan de meyninghe was, namentlijck het beschermen vande Religie. Want

De Staeten Generael

89.a Segghen ghemerckt te hebben dat de conditie ende macht vande ghene, die de Koning bysonder wilde behouden ende beschermen, van daghe te daghe argher ende minder is gheworden. K.52. ende noch.

b Hoe dat het valt, sonder eenighe twijfel alle de handelinghen toonen ten uytganghe zeer merckelijck: dat de middelen, die de Koning teghen ons gebruyct, niet ten dien eynde, daer hyse toe heeft gheschickt, maer zijn gantselijc contrarie werckende: daerom moeten zy ghehouden worden voor quaedt ende niet voor goet. K. 53. ende noch recht daer voor.

c Nopende dit, begheeren wy datmen eerst aenmerckt: hoe dat wy daghelijcks zien ende bevinden: dat zoo den menschen meer ghewelts wort aenghedaen ter saecken vande religie: zo de staet der Catholijcke Roomsche kercke meer vermindert. K.51. Ende oock noch erghens.

d Ende nochtans, waert soo dat door dien middel (van dooden) de Roomsche Catholijcke religie worde beschermt, daer soude eenighe reden wesen. Maer men ziet voor ooghen, datse die veel eer van grondt oppe vernielt. Want d’experientie betoont opentlijck, dat geen ding meer contrarie en is tot desselfs bescherminghe, dan de macht van wapenen ende ‘tghewelt der vervolginghen: ende dat heur haetelijcker maeckt, ende volghens dien de gantse kerckelijcke staet meer in vernielings pericule stelt. O.20.

Daer zietmen de vrucht na der Staeten oordeel; voortkomende uyt ondervindinghe, vant verkeert beschermen eender Religie met der Princen macht: daer Justus Lipsius zijn leerlinghen meer toe aenport, dan tot kennisse der selver te nemen. Waer inne ic dus langhe met voorraet ben ghebleven, vermits het de gront is: daer op zijn voorder
schrijven, der religie beroerende, is ghebouwen. Men magh nu, daer af scheydende, komen op’t ghene daer aen volght.

Iustus Lipsius.

90 Voorwaer, in alle ghemeenbeste is het voorneemste der Godlycker dinghen besorging.

D.V. Coornhert.

91 Alsoo. Want alsoo Godt beter is, dan de menschen: soo zijn oock de Godlijcke dinghen, beter dan de menschelijcke. Soo is hy oock de beste, die de beste dinghen meest besorght. Want die dat meest doet heeftse meest lief, benaerstight die meest, ende verkrijghtse meest. Dit beval onse recht wyse meester zynen jongheren, segghende: soeckt eerst het rijcke Godes etc. Mat. 6.33.

Vryemondt.

91 Nadien wy Christenen die Leere Christi by ons hadden, wat noodt wast Justo Lipsio, die buyten by een Heyden te gaen soecken?

Byenmondt.

92 Duncket u qualijck gedaen, of hy hadde willen daer by te verstaen geven die gaefrijcke mildtheydt Godes, die oock onder den Heydens zijn waerheyds kennisse overvloedelijcken uytstort? waerheydt is waerheydt, van wie die oock wort gheseyt.

Dirick V. Coornhert.

93 Maer, seydt Aristoteles daer, dat de Prince zijnre Ondersaeten zielen na zijn, teghen heur, goedtduncken sal besorghen ende bestieren? dat hy meer haere zielen moet bestieren ende besorghen, dan zy de zyne?

I. Lipsius

94 Maer wien behoort die (besorghinghe) meer toe dan den Prince?

Dirick V. Coornhert.

95 Dats een vrage. Ick vraghe oock wien behoort die besorgeinghe der Godlijcker dinghen meer toe, dan Christo, dan Prince der zielen? dit is immers zijn, ende niet der aertschen Princen, rijck. Worden inde zielen de Godlycke dinghen niet gheoeffent? nu en is de schijn, de waerheyt niet, ghelijck de religie inden lichaeme mach schijnen, sonder inde ziele te wesen, dat oock meest gheschiet: zoo mach zy wederom inde ziele wesen, sonder inden lichame te schijnen, twelck mede meest gheschiet.
96 Soo schijnen voor des werelts ooghen de hypocrijten vol religie, ende zijn daer af ydel: maer de ware Christenen schijnen ydel van, ende zijn vol religie. De hypocrijten worden geacht, de ware Christenen veracht: ende die zijn byde wereldt groot, dees vervolghtse totter doodt.


De herte kenner Christus, niet d’aertsche Princen, weet d’een uyt d’ander te onderscheyden. Sijnder Heylighen zielen, als wesende zijn, niet der aertschen Princen rijc, besorgt hy: en daer inne oock de ware religie, want zy zyn gheestelijck als ook Christus haer Koning: maer der Hypocryten zielen, die vleeschelijck zijn, end heur schijn-religie en besorght hy niet, want zy en zijn van zijnen rijcke niet.

98 Over sulcke vleeschelijcke hypocryten heerschappen oock meest vleeschelijcke Princen. Zoo ’t volc is, soo is de Prince: d’een hypocryt heerscht over d’ander. Maer over der Heylighen zielen heerschapt alleen Christus, die in dat zijn rijck self, niet de aerdsche Prince, de ware religie besorght: dien sulcks dan oock niet toe en behoort, so ghy qualijck hebt gheseyt.

99 Maer oft dan noch alsoo mochte zijn, als neen, dat menschen de religie souden besorghen: so vrage ick dan noch of den Prince sulcke besorginghe meer toe behoordt dan de kerckelijcke overheyt? hebdy (Lipsi) die hier al op ghehoort? hebben zy daer al jae toegheseydt? laten zy den Princen toe het oordeelen vande leere? Predicanten na heure goetduncken te stellen? wat gheldet neen?

100 Wat gheldet zy sullen recht anders spreken dan ghy hier schrijft? zy zullen seggen niemant en behoort des religions besorginghe meer toe, dan diese best kennen: dat zijn de Theologanten, en niet Princen. Die laten wy wel toe d’executions besorging vande religie ende persoonen int vernielen der ketterijen ende ketteren, die wy voor sodanig oordeelen: maer gheenssins de besorghinghe dat d’ondersaeten een goede religie, dese of die hebben. Want dat verstaen de Princen niet, maer wy. Wy verstaen dat meest: daerom behoordt ons meest toe des religions besorginghe.

101 Alsoo soude Justus Lipsius noch in allen ghevalle qualijck seggen ende strydigh zijn teghen den Predikanten. Maer laet ons hooren, de redene waerom Justus Lipsius zijn Prince, meer dan yemanden anders, des religions besorginghe heeft willen toe schrijven.

Justus Lipsius.

102 T’gheen het alderbeste is, behoort vanden alderbesten bedient te worden: ende datter ghebiet vanden ghebiedere.

Dirick V. Coornhert.

103 Wat Princen, waerlijck of geestelijck, zijn de beste menschen, of beyde? zijn alle Keyseren ende Koningen de beste menschen? zijn alle Pausen de beste menschen? of welcke van beyden? altijdt, of ghemeenlijck? voorwaer gheen van beyden. Immers het zijn beyde selden de beste menschen. Worden de Princen beter dan alle andere menschen gheboren, of worden zy beter gheleerdt?
t’eerste suldy niet segghen: maer t’ander segdy self.

I. Lipsius.

104 Al waert dat heur niemand des bedroghs ende der boosheyden weghen en leerde, het rijck soud’se heur leeren. (Want) het rijck is een schole der bedrieghlijckheden. F: 219.

D.V. Coornhert.

105 Wat tuyght ooc hier af d’experientie, ende desselfs oprechte spieghelen, ick meyn de Historien of tijdt-boecken? onder thien ackerluyden salmer licht een goedt vinden, so mede onder tien ambachts-luydē een vroom, onder tien koopluyden een redelijck. Maer soeckt in alle Historien, of ghy onder hondert Princen, soo geestelijc als waerlijck, een sult vinden die lijdelijck zy. Men lese de Bybel self daer salmen vinden weynigh vrome Koninghen in Juda, maer veel Tyrannen ende booswighten: ende onder alle de Koninghen van Israel, die sessendertigh waren, niet een goede Koning. Ende dit souden met Lipsio de beste menschen zijn, ende daerom de bequaemste om ‘tbeste int gemeen-beste, te weten de religie te besorghen? is dat een vaste bewijsinghe?

Vryemondt.

106 Nent. Maer wel een middel om van zotte, dolle Princen te maken. Die zijn door moedt-willighe opvoedinghe meest quaedt, ende willen meest goedt gheacht zijn. Rijckdom, maght, weelde ende vermaerdtheydt achten zy voor goedt. Die dinghen zijn meest by haer, daerom wanen zy van self dat zy beter zijn dan ander menschen: om dat zy die schijn-goeden meer hebben dan andere. Des syn zy zotter dan andere, mits haer verwaētheyt. Als dan noch daer by komt der pluymstryckeren inblaesen, dat de Princen zijn niet alleen beter dan ander menschen, maer oock de alderbeste menschen: wat magh dit anders wercken dan van dwasen Tyrannen te maken? wie van soodanighe en ghelooft niet liever anderen, van sigh self, dan hem self, alsmen hem prijst?

Byenmondt.

107 Hoe averechts neemdy dat, behoordt een Prince de best niet te wesen?

Vryemondt.

108 Het geschiet minst dat meest behoort.

Byenmondt.

109 Het is de beste mensche, die de meeste menschen nut is ende niemandt schadelijck.

Vryemondt.

110 Verre het meerdeel der Princen zijn meest niemant nut, maer de meeste menschen schadelijck.


Byemondt.

111 Sijn zy niet alle d’ondersaten nut ende niemant schaedelijck, als zy van binnen heur volck rechtvaerdelijck oordeelende, ende van buyten heur vyanden vromelijck afwerende, heur ondersaeten in vreden beschermen/

Vryemondt.

112 Sy zijn, Maer wie is dese, ende wy zullen hem prijsen? een eensaeme roose onder den doornen. Neent Diogenis lantaene ende soeckt hem vergeefs by middaeghsche sonneschijn. selden sal u zulcke Prince ontmoeten, maer by dosijnen de Tyrannen, die de justicie van binnen verkoopen, van buyten t’een oorlogh aen t’ander knoopen, ende heur volck niet en scheren, maer t’vel afstroopen?

113 Soo leestmen dat de Keyser Fredericus, Maximiliam Vader, zittende half slaperigh in een predicatie, heel wacker werdt ghemaeckt, door ’t handt-klappen eender Monincx vuyrigheydt, die veel ghesproken hebbende vander Princen oorloghen, schatten ende scheren, ten laetstem vraeghde also: sullen Keyseren ende Koningen dan ooc, zoo wel als ander menschen nae desen leven, Saligh worden? ende hem self antwoordende seyde hy, ontwijfelijc sullen zy saligh worden, als zy maer jongh zybde sterven inde wieghe.

114 Somma, niemandt mach ontkennen dat der Princen meeste menichte, niet Koningen, maer Tyrannen zijn: niet goet (swyghe de beste) maer quaet: niet zot, maer dol zijn. Doolt hier dan Justus Lipsius niet schaedelijck, dat hy, beneven de seltsame wyse Princen, ooc den grooten hoop dolle Princen des Religions besorginghe (die God alleen toekomt, soo voor is ghelesen ende bewesen) bevelende, daer toe het swaerdt noch inde handt gheeft, om den menschen ter saecken vande religie te branden ende af te snijden sonder bermhertigheydt? wat wast noodigh om Leeuwen ende Wolven, Aarnden ende Valcken, Slanghen, ende Draecken, noch feller ende venynigher, dan zy zijn, te maecken?

Byemondt.

115 Waerlijck my dunckt dat het onnoodigh is u noch mondt-vryer dan ghy zijt, te maecken.

D.V. Coornhert.

116 Voorwaer niet altoos, maer zijn segghen verlaetende, weet ick niet waer toe het noodigh was, soo int al ghemeen den Princen heurder ondersaten ziel-besorgers te maken? zy besorghen meest al haer eyghen Zielen met allen qualijck. Elck heeft sich zelf liever, of ten minsten soo lief, als een ander. Ist dan oock ghelooflijck dat Princen, die heur selve qualijck besorghen inden Godlijcken dinghen ende inde ware Religie, heur ondersaeten daer van wel souden besorgen?
117 Of weet ons Justus Lipsius te verzekeren dat onder alle menschen, altijt de Princen de alderbeste zijn? dat allen Princen, ampts halven, de besorginghe des Religions toe behoort? of dat God allen Princen die sorghe heeft bevolen? magh hy dat niet, ten minsten wat Princen God dat heeft bevolen, (anders blijckt hier voor) op dat wy die kennende in al dat zy ons bevelen, al waerdt oock teghen Godes ghebodt, souden mogen ghehoorsamen.

118 Soo hy dit vermagh den menschen vroet te maecken, den ondersaeten meyne ick, ende niet de ghebiedende Princen (zy zijn dan waerlijck, gheestelijck, of beyde, die gaerne zulcken macht aen zigh nemen) dan zullen zy moeten ghelooven qualijck gheseydt te zijn by de

Heeren Staten:

a Dat d’ondersaeten niet gehouden en zijn, heur Princen an alle dat zy bevelen, oft recht dan onrecht is, onderdanig te wesen. B.a.ij.

b Immers d’ondersaeten souden dan moeten ghelooven Justum Lipsium boven d’Apostelen, als die souden moeten hebben ghedoolt doe zy seyden: men moet Gode meer onderdanich zijn dan de menschen (Act. 5.29) maer dit sal Justus Lip. niet derren bestaen te bewijsen, ten waer hy zigh selve gandts Godloos te zijn wilde bewijsen, int willen verachten vande Godlijcke Schrift, ende om de selve ghevolght te hebben, misprysen, het God-saligh voornemen des Heeren Princen van Orangien hoogh L. ghedachtenissen: die onwilligh zijnde om onnoosel bloet te storten opentlijck schrijft in zijne Apologie pag. 80.

Prince &c.

c Dat de Koning scheydende uyt Zeelant, my belaste te doen dooden veel goede luyden, suspect zijnde vande Religie. ‘tWeclk ick niet en wilde doen, maer waerschoudese self, wel wetende dat icx niet en mochte doen met goeder conscientien, e n datmen meer moeste Gode ghehoorsaemen, dan de menschen.

d De Princen ende gheestelijcke overheydt zijn mede menschen. Hier is naeckt ghebodt, datmen dese niet altijdt en moet ghehoorsaemen: te weten somtijdts, ende somtijdts niet. Men moetse ghehoorsamen als zy zitten opten Stoel Christi, dats der H. Schrifturen, ende t’gheen daer staet gheschreven, ghebieden. Maer men is heur niet schuldigh te gehoorsaemen als zy yet ghebieden in Godlijcken zaken, dat daer buyten is. Want dan en zitten zy niet opten stoel Moysi, veel min Christi, noch veel min als zy yet ghebieden dat teghen Gode is. Gemerckt zy dan zitten niet opten stoel Christi, maer opten stoel Antichristi.

e Hier moetmen zegghen gants vergheefs van Gode ghegheven te zijn dit ghebodt, van Gode meer te ghehoorsaemen, dan den menschen: of men moet bekennen waer te zijn (zooicx oock houde) t’ghene wel is ghezeyt by


Ioannem Calvinum.

God stelt den menschē over ons met macht: zoo nochtans dat elck zijn recht volkomentlyvk behoude. VVant die over ons zijn ghestelt moetmen ghehoorsamen zoo verde, dat Gods ghebodt daer door niet en werde overtreden. Ende noch: Maer als zy ons afleyden van Godes ghehoorsaemheydt, dan, vermits zy met een kerck-roversche stoutheyt tegen Gode stryden, moetmenze niet achten: op dat God met zyn autoriteyt d’overhandt behoude. Apud exposit. Eccles. Marlor. in.act. cap.5.29.

f Dat is, byden ondersaeten ende by elc der selver, staet dan het oordeel: of hy in de gheboden van gheloofs saecken zyne waerlijcke of gheestelijcke overheyt schuldigh is te ghehoorsamen of niet. Dit mach elck weten vermits het God-vruchtigh ondersoeck inde H.Schrift, of die sulcks houdt, of niet, dan of zijt verbiet. Laet ons die bewijsen ende met een oock verklaeren, in weynigh Bybelsche ende andere gheschiedenissen.

g Jeroboam rechte twee kalveren op Samarien, ende was oorsake dat Israel die aenbaden. Sulcks was van Gode verboden. Soo daer elck mensch in Israel op sigh self niet macht, ja bevel van Gode en hadde omme te oordeelen of zy Gode, ende niet den Koning Jeroboam: dan Jeroboam, ende niet Gode te ghehoorsaemen behoorden, maer, sonder self daer af te oordeelen, den Koning in alles te volghen: wie sal niet moeten seggen dat het afgodische Israel, niet alleen in sulcke afgoderen niet en sondighde: maer dat zy oock in sulck heur naevolghen of ghehoorsaemen heurs konincx wel deden?

h Heeft elck ondersaet bysonder, oock altsamen, gheen macht om te oordeelen van heur Overheydts gheboden in des gheloofs of religions saecken: maer behooren zy daer in, sonder heur selfs oordeel, of die geboden zijn van, sonder, of teghen Gode, te ghehoorsaemen: salmen niet noodtlijck moeten segghen dat Sydragh, Misach ende Abdenago qualijck ghedaen ende ghesondight hebben: tegen God, van dat zy den Koning ongehoorsaem waren, int niet aenbeden vanden gouden beelde? Dan. 2.12.

f Waren d’Apostelen d’Overheydts ghebodt, van Jesus Name niet meer te verkondighen onderdanich? neen. Moetmen d’overheydt dan sonder onderscheydt ghehoorsaemen, wie magh zegghen dat zy niet sondighden teghen Gode ende recht strafbaer waren? verachteden zy niet des Overheyts ghebodt, leerende opentlijck tegen des landts aenghenomen leere, ja oude ghebruycken, ende teghen Moyses Wet (zoot d’verheydt hieldt) selve?

k Sijn alle Martelaren den Tyrannen onderdanigh gheweest? gheenssins. Sy waren dan door heur vermetel oordeelen van d’Overheyds gheboden, twelck heur niet en betaemde, recht schuldigh: of men moet seggen dat elc hoort te oordeelen van des Overheyts gheboden: ende die, bevindende buyten of te-
ghen Godes gheboden te wesen, d’overheydt daer inne niet, maer Gode gehoorsaemheydt schuldigh te zijn.

l Of anders, indien alle ondersaet zijn Overheydts ghebieden, nae des landts Religie, oude ghewoonten, vaderlijcke inzettinghen, etc. (zoot J. Lip. hier belieft heeft te schrijven) schuldigh is te ghehoorsamen: zoo moetmen immers zegghen dat de Catholycken wel doen als sy heur Overheydt, daer onder zy woonen, ghehoorsamen: ende alsoo niet alleen Catholijcken, maer ooc Lutersche, Gereformeerde, ja ooc Machomeetsche of Heydensche Overheyds gheboden, onderdanigh zijn: zoo mede de Lutersche d’overheydt daer sy woonen, al waer die Ghereformeert, Catholijck, jae Turcx of Heydens: ende zo oock de Gereformeerde onder Lutersche, Catholijcxsche, Turcxsche, of Heydensche Overheydt woonende.

m Dit waer gheseyt dat d’een Religie niet beter is dan d’ander, en datmen in alle Religien, hoe valsch ende afgodisch die oock zy, saligh wort. Ende dit waer volmaeckte Libertinerie ende een schoe te pas ghemaeckt, tot alle mans Voet. Wil Justus Lipsius dit niet segghen, zoo moet hy, oock zijns ondancx bekennen? dat d’ondersaeten niet schuldigh en zijn d’Overheydt in al zijn gheboden te ghehoorsamen: maer dat elck schuldigh is zijn, teghen Godes gheboden, te overwegen, daer van te oordeelen, ende meer Gode dan menschen te ghehoorsamen.

119 Maer dat alle Princen, als oock menschen wesende, voor al hebben te besorghen wat religie sy self behooren te volgen, is warachtigh. So ist mede, dat zy, uyt kracht vā d’alghemeyne wet der naturen? sorge behooren te draeghen voor heur even mensche: dat sy een waere religie volghen, ende heur vermoghen daer toe doen met raedt ende onderwijs, is mede behoorlijck: maer wat reden hevet, dat sy met macht yemandt van heure ondersaeten souden ghebieden dese of die religie te volghen?

120 Is heur dat ergens bevolen van Gode? of sullen heur, heurder ondersaeten zielen al gheeyscht worden van Gode? dat leestmen wel vanden ontrouwen Propheten, maer nergens vanden Princen. Die wort af gheeyscht bescherminghe der Goeden, van weduwen ende wesen, oprechte justitie ende straf over den quaet-doenders: maer nergens straf vanden dolenden inde saecken des gheloofs, noch vele min uytroedinghe vant onkruydt op des Heeren acker. Die heeft dat heur onwijsheydt niet betrout, op dat zy uytroeden zynen Enghelen, die hy daer toe sal senden. Mat. 13.

121 Waert och zaeck dat d’onderzaeten, door een verleyde Prince mede verleydt zijnde, in een valsche Religie, niet zy, maer de Prince alleen voor heur allen soude ghestraft worden met d’eeuwighe verdoemenisse: het soude noch eenighsins lydelijck zijn, dat hy de besorger, bestierder, ende regeerder waer van zijnre ondersaten religie.


Maer ofschoon de Prince, met oock de gheestelijcke overheyt, om der ondersaten valsche religie beyde ghestraft zouden worden, oock hare zielen van heuren handen gheeyscht (‘twelck men leest niet vanden Princē, maer vanden ontrouwen Propheten) wat soude dat d’ondersaeten verschoonen: nadien heure Zielen selve mede verloren sullen gaen eeuwelijck. Om een valsche Godsdienst ghevolght te hebben? ist dan niet billick dat elck selve vrye keure ende macht hebbe om soodanighen Religie als heur, niet alst den Princen belieft, aen te nemen ende te beleven? maer al beter hebben hier inne gheoordeelt

De Staten Generael

123 Segghende: Het articule den Religie aengaende is het swaerste van allen: midts dat die Religie niet den menschen, maer Gode aengaet: ende en moet niet den menschen, maer Gode worden bewesen. Ende der selver is de Koning soo wel subject ende onderworpen, als ‘tvolck: ende d’onderhoudinghe van dien is de Koninck ende den volcke al van gelijcke bevolen. Van gelijcken oock hopen ende vreesen beyde, of het eeuwigh leven, of de eeuwighe doodt: ist dat sy wel of qualijck inde Religie gheleeft hebben. Alsoo begeeren zy ooc beyde, te weten de Koninc ende het volck (als wy ‘tvolck segghen, zoo meynen wy oock mede eenen yeghelijcken insonderheydt) Gode te dienen, nae haere conscientien. K. 38.

De Annoteerder:

b Tertulliaen een seer out ende gheleerdt Theologien, schrijvende aenden Gouverneur van Cartago, Scapula, seyt: Van ghemeyn ende natuerlijck recht weghen, magh een yegelijc dienen ende eeren dat hem goet dunct. Want een ander Religie en helpt noch en lettet een ander niet. Maer ten behoort de religie niet toe de Religie te dwingen, de welcke van selfs moet aengenomen worden, ende niet met ghewelt. Ghemerckt dat d’offerhanden van een ghewilligh herte begheert worden. X.50. Ende noch.

Nu is een yeghelijcks perijckele ende dangier hier inne gheleghen, hoe hy sal moeten ghelooven. Hy moet toezien dat hy wel gheloove. Want ghelijck niemandt en magh voor u, of inden Hemele, of inde Helle komē: alsoo en magh oock niemandt voor u ghelooven of niet ghelooven. Ende ghelijck in niemandts macht is u den Hemel ende Helle te sluyten of te openen: alsoo en kan u niemandt tot gheloove of ongheloove dwingen. Daerom nadien dan een yegelijck in zijn conscientie ghestelt is, hoe hy sal moeten ghelooven of niet geloovē: om dat de wereltlijcke macht niet en soude benomen worden: so moet die te vreden gestelt zijn ende voor haer saken sorge draghen, ende eenen yegelijcken gedoogen: dat hy gheloove, zoo hy wil of magh, ende niemant dwingen om te ghelooven. X. 168.

Iustus Lipsius.

124 Ten betaemt niet alleenlyck maer tis nut. Eerst om u bescherme-
nis wille: Want zeer waerachtelyck redeneerde Cyrus, zoo alle de huys-ghenooten (immers ende oock ondersaeten) God-vreesende waren: sy zouden des te minder yet ongheoorlofts, of onder of teghen hem bedrijven.

Dirick V. Coornhert.

125 Ghy schrijft den Prince self het oordeel vande religie, of die waer dan valsch zy, niet toe: ende volghens oock niet van ketterije. Soo doet mede niet Beza, want inden eersten moeten zy zorghvuldelyck acht nemen, dat zy niet en treden over die palen ende Limiten van haer machte, te weten dat zy hen niet en onderwinden te oordeelen of eenighe leere ketterye is dan niet, ghemerct die kennisse van dien toekomt de Kerck ende niet den Princen. S. 422.

Anders doen de Ghereformeerde in heur vermaninghe Anno 1566. tot d’overheydt met dese woorden: VVy belyden dat d’overheydt moet de kennisse hebben der ketteryen. de welcke wy toestaen te zyne verstooringhen onder het ghemeyn volck: zo verre dat onder dit dexcel d’onnooselheydt niet verdruckt en worde, door het aenbrenghen van zyne vyanden, zonder gehoort ende verstaen te worden. Maer dat de Overheyt dencke op het ghene dat de wyse man zeyt: wie dē Godloosen recht seyt te wesen, ende den gherechten verdoemt, die zyn beyde den Heere een grouwel (Pro. 17.15.) waer by het van noode is, dat de Rechter van hem selve bekenne, e n versekert zy vande ongherechtigheyt ende ketterye, door den woorde Godes overwonnen, eer hy de hant uyt steeckt, om den beschuldighden te overvallen. A.b.35.verso ende 36.

Vryemondt.

126 Daer is nu Justus Lipsius gants eens mette Geneefsche: maer pladt strijdigh teghen het eendrachtigh ghevoelen der gheloovigen inden Nederlanden, als sy verstroyt waren. Maer
 so ootmoedigh was heur ghedacht,
 alst noch onder t’cruys lach sonder macht.
Merckt ghy’t Coornhert?

D.V. Coornhert.

127 Neen. Een judas en maeckte d’ander elf geen verraders. Ick vermoede datter veel vrome herten onder zyn gheweest. die bevonden des Konincx amptlieden boven maten tyrannigh, soo dat sy nerghens tot gehoor en mochten komen. Ende hier gheen troost altoos verhopende schijnen zy noch zo veel zijn goedertierenheyt toebetrout te hebben: dat sy versachting hopen souden mogen: zo sy maer hadden verhoort moghen worden by hen self. Om ‘twelck te beter te bekomen hebben zy so heur saecke zijn oordeel onderworpen, twelck zy nu niet en souden willen doen: eensdeels om dat zy nu uyter wolven kake zijn, ende oock eensdeels om dat sy hem niet zoo goedertien achten, als zy doe ter tijt deden. Hoe dat het sy, weet God. Ick


laet dat daer, stelle dese teghen die, ende segghe opt schrijven voor verhaelt, alzoo:


128 Beschermt u Prince de religie, dat sal zijn na zijn eyghen of na eens anders oordeel. Ghy self en schrijft hem niet toe het oordeel vande religie, zoo sal hy soo licht een valsche dan een ware beschermen. Want daer is maer een ware, en veele valsche. Oock zijn der zotte Princen veel ende ghemeen, maer der wyse weynich ende zeltsaem. Mrect in wat avontuerlijcker haes-aert ghy stelt zoo grootwigtighen saecke, diemen voor allen anderen behoort versekert bewesen.

129 Maer sal de Prince de religie beschermen na eens anders oordeel, de perijckel zal niet minder zijn. Wie merckt dan oock niet dat God hem die bescherminghe zo weynich heeft bevolen: als den blinden Leeraren om anderen met zigh inde gracht te doen vallen. maer dit is hem niet bevolen als voren is gesien 58.

131 Heeft, Lipsi, u Prince die kennisse niet, zoo ist hem niet moghelijck om weten in wie die is, ende wiens oordeel hy daer inne zal volghen. Beschermt hy dan de religie nae t’oordeel vande oude Pausen, soo de Princen meest tot noch toe ghedaen hebben: zoo zal hy een valsche beschermen, de ware bevechten: den schapen dooden, ende de wolven voeden: sullen dat oock toestemmen eenighe van alle vroomhertighe Euangelische?

132 Hy sal dan de Religie beschermen nae het oordeel vande Leeraren der Lutersche, Zwingehelsche, Gereformeerde of Doopersche kercken. Hoe sal hy ontwijfelijck weten welck van allen, ja oock yemant van allen, de ware Religie heeft? welcke van alle waere Herders of wolven zijn?

133 Waert hier voor u Prince niet seeckerder eerst de waerheydt te weten of van sulck waen-scherm te rusten? beschermen segghe ick van een onbekende Religie, niet van bekende onnoosele menschen, of zy schoon doolden? want desen is heur het beschermen bevolen, maer het beschermen met gheweldt vande waere religie niet. Dat doet God self in zijn rijc: ende en wilt van d’aertsche Princen niet ghedaen hebben: zoo ick voor klaerlijck ende waerlijck hebbe bewesen (71.71.73) in dit rusten magh hy niet qualijc doen: maer in sulck blindt ende onbevolen beschermen en magh hy niet wel doen. Waer toe soude sulck Madianizeren doch nut zijn? nopende het beschermen segghen oock aldus de Staten door den

Annooteerder:

133.a. Deser werelts Princen en derven zigh niet beroemen dat zy beschermers zijn vande Christen kercke. Want de kercke en magh met gheen wapenen beschermt zijn, Om dat Christus rijck niet van dese wereldt is (Joan. 18) ist dat yemant beschermer wil zijn vande kercke, hy neme t’swaert Peters ende Paulus, ende niet Augusti ofte Nerons. Want de Keysers beschermen met heur uytwendigh swaert, Steden ende Dorpen. Maer d’Apostelen beschermen de Kerc-
ke metten geestelijcken swaerde, dat is, metten woorde des Euangeliums, ende met heur lyden, waer mede zy den woorde ghetuyghenisse gheven. X.42.

I. Lipsius.

134 Oock tot des Rijcks vermeeringhe.

Dirick V. Coornhert.

135 Vande Religie, of van uwes Princen rijc? niet vande religie, want die vermindert daer door, soo voor is gebleken 89.a.b.c.d. Maer zoude dan u Prince dit blinde werck doen tot zijns selfs Rijcks vermeeringhe: zoo en is de Religie hem geen dienste Godes, en mits dien oock gheen religie: maer een dienst die hy zigh selve doet, als die niet en soect dat Godes is, maer t’syne.

136 Ende dit, ‘twelck noch argher is, onder het valsche mom-aenzicht des onschuldighen Religions: Zoo doet Justus Lip. misbruycken t’alderbeste (zoo hy dat self seyt te wezen, iiij.ij.Dist.3.) Om te komen tot het snootste, d’aertsche heerschappijen grootheyt, ‘twelc sulcke zijn onwijse Prince voort alderbeste verkiest. Soude sulck bejagher der aertsche dingen de Hemelsche verkryghen?

J. Lipsius.

137 De Goden zyn meest gheneghen, tot die heur meest eeren, of dienen.

D.V. Coornhert.

138 Om wiens wille yemant wat doet, die dient hy in sulc zijn doen: dient hy Gode om Godes wille, hy dient Gode: maer dient hy Gode om zijn selfs nuts willen, zoo dient hy niet Gode, maer zigh selfs. Ghy leert u Princen Gode niet dienen. Want ghy leertse niet soecken de vermeerderinghe van Godes rijcke, int verbeteren van zijnre ondersaeten zielen: maer de vermeerderinge van heur selfs rijcke, ende maectse also heur selfs Afgoden. zoude dat een Gods-dienst of ware Religie wesen?

129 Hoe magh hy Gode ooc recht eerē, die de eere Godes niet en verstaet? hoe mach hy die verstaen, die noch niet en verstaet hoe of warom Gode by den menschen zijn eere zoeckt? God was al van eeuwigheydt volkomen, ende mits-dien gheender eeren behoeftigh. Om der menschen heyl zoeckt hy zyn eere, op dat wy tot hem souden komen: die alleen wil ende magh salighen. Die eere en wil hy gheen ander ghegheven hebben, op dat ons wel zoude zijn: maer niet om zijn eer door ons eerloose aerdtwormen meer te vereerlijcken dan die van selfs was, is, ende blijft in eeuwigheydt.

Byemondt.
140 Zeyt Godt niet self? wie my eert, dien wil ic mede eeren? 1. R.2.30. wie magh dan


zegghen quaet te zijn, datmen Gode eert of dient om zijn selfs nuts wille? daerom zeydt Lip. niet qualijck.

J. Lipsius.

141 Tullius dorst roemen dat die van Roomen alle volcken e n natien hadden t’onder ghebracht, niet met list oft kracht, maer met Gods-vrugtigheyt ende religie.

Dirick V. Coornhert.

142 Wat anders is quaet zijn, wat anders goet zijn, wat anders ist middel vant een tot het ander. Begeerte van loon is een middel totter deughden oeffeninghe, ende dese tot goetheyt. Maer zy en zijn selve de deughde niet. Slaven ende huyrlingen vreesen, dienen ende eeren meest, daer af zy het meeste loon verwachten, al waert oock d’alder schandtwaerdighste. Maer vrye recht edele en goede menschen eeren meest, die zy kennen d’alderbeste ende eeren-waerdighst.

143 Eeren uwe Princen Gode om heur eygen baet: zy souden ooc den duyvelen en afgoden eeren, zoo sy daer meest baet af verwachten, ende hem willigh gehoorsamen, die daer zeyde: valt neder ende eert my, ick zal u des werelts gheven. Mat.4.8.9.

144 Soodanighe Goden eerden de Heydensche Romeynen. Soo is nu uwe redene hier zoodanigh. doet oock zoo, ghy Christen Princen, soo suldy mede ander rijcken t’onder brenghende uwe rijcken vermeeren. Want de Goden zijn gheneghenste to die heur eeren. Is dat hier recht gheraeden? zijn raet goet te wesen bewesen?

Vryemondt.

145 Soudet dan J. Lip. oock alleens zijn hoe of op wat wijse ende tot wat eynde men God eert? dat soude vreemdt luyden. Maer waerom wijst hy zijn Princen den waren God ende zijnen rechten dienst niet aen? of ist hem genoegh alsmen God maer eert (niet na Godes wet, die hy noch noemt noch aenwijst maer) na de vaderlantsche Wetten? (iiij. ij. Dist. 10 na t’oude ghebruyck, der voorouderen inzettinghen, ende Heylighe Ceremonien? (iiij. ij. Dist. 13.) na de vaderlantsche Gods-diensten? iiij. ij. Dist. 14.) nae welck van alle? de Roomsche oude, of die nu is? na de Sachense? Zurichsche? of Geneefsche? of ist hem ghenoech dat elcke landtzaet de zijne houde? is dat niet, hy wijse een aen van alleen. Sullen oock eenighe Euangelische Lipsio hier inne toestemmen?

Byemondt.

146 Leest nu daer eens, tis maer een weynich voorder: ende hoort eerst wat hy daer by zeyt, inde lijst.

Justus Lipsius.

147 Een goede ende oude zede moetmen onderhouden.

D.V. Coornhert.
148 Ghy handelt vande Religie. Die is wat anders dan een zede, of die schoon oudt zy dan nieu, goet of quaet.

Byenmondt.

149 Maer hebdy my niet self ghetoont inden eersten brief Lipsij nu aen u, wat hy daer verklaerde, nopende de religie by hem ghemeynt?

Iustus Lipsius.

150 Soo zy goet is.

Byemondt.
151 Ist al recht dat ghy nu zijne woorden, int boeck staende, zoo heel int wilde slaet, sonder die zyne meyningh daer inne voort te brenghen?

D.V. Coornhert.
152 Tis soo recht, dat ick my zoo wensche van anderen ghedaen te worden. Wat leydt aen mijn verschulde beschaemtheyt? meer hanght aent verleyden vant onnoosele volck. die woorden staen int boeck nerghens uyt ghedruckt. Was Justo Lipsio dan so vele gheleghen aen t’kort schrijven, dat hy niet en wilde letten op t’klaer schrijven?

Vryemondt.

153 Soude hem dan zijn kort schrijvens eer zoo lief zijn, dat hy des te minder soude achten opt klaer schrijven, in een zaecke des volcx zaligheyt betreffende?

D.V. Coornhert.
154 Dat weet ghy niet, dat segghe ick niet maer wel dat, het bywoordeken ware religie, zijn redene niet zeer mocht verlanght hebben. maer ten let my noch daer niet. Even zeer zoude t’volck ghetwijfelt hebben, welck van al dese religien de ware zy. hadde hy niet behooren te verklaren welck die is?

155 Dit heeft hy wel ghedaen in minder saken hier voor als vant fato, vant ghebruyck, vande memorie ende anders meer, paginis 9.14.22. nerghens nae zoo noodigh zijnde, als hier was de beschrijvingh des religions. Want hy wil dat zijn Prince die bescherme. Die kentse niet. Moest hy die niet voor al kennen?

Vryemondt.
156 Tis so ick zegghe. Elck hoort die religie na der ouderen inzettingen, nae de vaderlandtsche wetten, na t’oude ghebruyck, etc. te beschermen, soo zijn woorden luyden. Wat behoeft hy dan een waere te beschrijven? of weet niet elck te man zijnde ghekomen, wat zijn vaderlandtsche Wetten zijn? Hier inne kompt Lipsius oock over een met Besa, schrijvende dat Socrates tot Athenen vanden Overheydt rechtelijck was ghedoodt,


om dat hy sprack teghen heur afgodische vaderlantsche wetten, of zeden. S. 337.

Byenmondt.

157 Die definitie heeft Lipsius daer moghelijck niet willen stellen, om niet met elck diet leuste, in twistredenen te komen. Hy soeckt eendracht, gheen twist.

Iustus Lipsius.

258 Maer hoe souden wy nu int gemeyn moghen behouden blyven, indien zy (de Religie) niet behouden en blyve? de dienst ende de vreese Godes ist eenige, dat der menschen ghemeenschap onderlinghen bewaert. iiij.ij. Dist.7. Neemt dese bandt wegh, der menschen leven sal worden vol zotheyt, boosheyt, ende grouwelijckheyt.iiij.ij.7.

D.V. Coornhert.

159 Maer hoe sal die ware religie van yemande behouden worden, diese noch niet en heeft? vele valsche zijnder in verscheyden rijcken. Een isser, of magh daer maer zijn, die ware zy. De Prince de ware niet kennende, hoe sal hy weten oft een ware, dan valsche zy die hy beschermt? is zy valsch, maer waent hyse warachtigh, hoe sal hyse konnen verlaten? verlaet hy de valsche niet, so magh hy de ware niet aennemen, noch min onderhouden.

160 Voort staet te bedencken of nutter is de eendracht ende vrede in een landt, daer een valsche religie aenghenomen is: dan tweedracht met woordt-twist. Voorwaer inde valsche vrede magh niemandt saligh worden. Daermen twist magh yemant de waere religie hebben ende saligh worden. Dese zalighe twist bracht Christus (Mat. 10.35) en de Godloose eendraght der timmerluydē des Babelschen toorns, verstoorde de God des eendrachts selve (Genes. 11.7.8.) Want die was teghen Godē en zijnen Christum (Psal. 2.2.) tweedracht bracht Christus onder den Joden (Joan. 10.14.) als eenighe spraecken, hy heeft den duyvel in: andere, dat is gheen duyvelsch werck. Mach de duyvel der blindē ooghen openen? wie magh segghen dat heure vorige eendracht beter was, dan dese heylzame tweedracht?

161 Wat waere wijsheydt, deughde, ende vrundelijckheydt magh oock onder den landsaten zijn, die eendrachtelijck een valsche religie houden? het moet, daer die Godloose bant vast blijft, al zijn vol zotheydt, boosheydt, ende grouwelijckheyt. Of wildy segghen dat alle religie en vreese Godes, zy zy dan waer of valsch, eendracht maeckt?

Byemondt.

162 Ghy weet self wel beter, want Lipsius schrijft self opentlijck anders, zegghende:

I. Lipsius.

163 Welcke fackelen der tweedraghtigheyden ontsteeckt dy (o beste deel des werelts) de Religie. iiij.iij.Dist.j.

Vryemondt.

164 Welcke onwaere ende strijdighe saken komen hier uyt eenen penne. Hier schrijft hy dat de religie der menschen societeydt onderling mede bewaert: ende een bladeken daer na schrijft hy dat de religie fackelen ontsteect der tweedrachtigheyden.

Dirick V. Coornhert.
165 Doet dat de ware, zoo isser geen goet. het doet dan de valsche. Dient die best behouden? dat suldy niet seggen. Men moet de valsche dan verlaten, of andere daer beneven toelaeten. Segdy t’eerste, so vernieutmen. Dit wildy niet toelatē. iiij. iij. Dist.3. wāt gy seght De Wetten, die eens ghestelt zyn, onderhout stantvastelyck, zonder eenighe der selver te veranderen. Want die in heur staet ende zelve blyven, zyn t’ghemeen beste nochtans nutter, al zynse oock argher, dan de ghene die door vernieuwinghe inghebracht worden, al warense oock beter, lib. iiij.ix. Dist. 24. pag. 137.

Zegdy dan oock t’laetste, van andere toe te laten, zoo heeft elck zijn wil ende is Vrede. Dit sal nu blijcken, ende mits dien oock dat Lipsius self onwijs in desen zijnde, d’Egypsche Koningen, wijslijck hier in handelende, scheldet voor zotten.

Iustis Lipsius

166 Soo mede indien ghyse vermengt. iiij.ij. Dist.

D.V. Coornhert.
Wat?
I. Lipsius.
167 Dat der menschen leven zal worden vol zotheyt, boosheyt, ende grouwelijckheyt?

D.V. Coornhert.

Indien men wat confundeert?

I. Lipsius.
198 Die (religie) en moetmen niet menghen.

D.V. Coornhert.

Vele hoor ick u segghen, maer niet hoor ick u bewijsen. Wat meyndy met dat men


ghen? d’een Religie met d’ander te menghen? of d’een beneven d’ander, elck de zijn onvermengt behouwende, toe te laten?

Justus Lipsius.

170 Noch en zijn oock niet te hooren d’Ægyptier Koninghen, die verscheydene ende ghemenghde religie ingevoerdt hebben. iiij. ij. Dist.9.

Dirick V. Coornhert.
171 Daer nae met een gheroep begint te segghen waeromme ghy Nederlanders zijt ghy dan uwen Catholijcken Prince aldus moeyelijck? waer toe begheert ghylieden toegelaeten te hebben, t’gene dat God hem verbiet te ghedooghen en dat u lieden niet nut en is etc. Daer nae concludeerthy.
b Alsoo moet ooc een Christen Prince niet consenteren, die desen aengaende yet begheeren, ende gheen deel van zijnen volcke of van zijn landt laten ghelijck in Egpten, onder de Landen ende macht vanden Prince der duysterheyt, in Ketterye, maer over al dese zeer quaede melaetscheydt, kancker, ende doodtlijck venijn, ghenesen. X. 340.

172 Met dese Bisschops raedt is Justi Lipsij raet een, voor den Paus ende voor den Koning van Spangnien, teghen der Staten ende Princelijck excellentie H. L. Memorie (Apol. f. 136) raet in desen, die al beter is ende by vele Keyseren niet min Godlijc dan wijslijck tot heurder ondersaeten ende landen nut vghevolght is gheweest, zoo sy segghen door den Annoteerder. 341.

a De Keyser Constantinus begheerde van Athanasio datmen den Arrianen zoude laten hebben de groote Kercke binnen Alexandriē: ‘twelck Athanassius beloofde te consenteren, met sulcke conditie: dat de Keyser derghelijcke weldaet soude in alle steden gheven: den genen die van der Arrianē gemeynte niet en waren. Socrat. in tripart. lib. j. cap. 30.

b De Keyser Constans heeft de Arriaenen laten vergaderen in heur kercken, niet zo seere (als sommighe qualijck meynen) om dat hy heur goedt herte droegh, als om dat hy zijnre ondersaeten vrede socht. Jeroboam de Repub. lib.3. cap. 7. f. 583.

c De Keyser Juliaen heeft de twistighe Bisschoppen der Christenen, met het tweedrachtighe volck, in zijn hof ghekomen zijnde, vermaent dat elck de civile tweedrachten gheslist zijnde, sonder eenigh belet, soude onbevreest zijn religie dienen. Alsoo verhalet Ammonius Marcellinus lib. 22. Sosomenus lib. 5. cap. 4. Theo. lib. 3. cap. 4.

d By dese maniere van heerschappije te regeeren wert de Catholijcke Keyser Valenti
niaen allencxkens vermaert: om dat hy zigh inde midden stelde tusschen de verscheyden Religien: ende niemant moeyelijck en viel, noch en beval, dat dit of dat soude gheoeffent worden: noch ooc zijn ondersaeten en dwang door dreyghende gheboden tot het ghene dat hy wilde, maer liet dese saken ongeroert etc. Dit schrijft Ami Marcel. in. fin. lib. 30.

e De groote Theodosius, Spaengjaerdt, een zeer wijs ende goet Prince, sagh binnen Constantinopelen Arrianen, Novatianen, Macedonianen ende Eunomianen, die van verscheyden opinien waren, ende elck der selver bysonder vergaerden op zigh selve etc. Socrates in Tripat. Historia lib. 9. cap. 36.

f Tertullianus ende Epiphanius rekenen dat ten tijde van Theodosius ten minsten hondert vredelijcke secten warē, om dat d’eene door d’ander gheconserveert wert, ghelijc Joan. Bodim. zeyt lib. 4. cap. 7. fol. 747. Waer hy oock by voeght, dat Dierick der Gotten Koning, die Arriaen was, de conscientien zijnre ondersaeten niet enheeft willen bedwingen. Hy seyde, de Religie en konnen wy niet ghebieden, want niemandt en wort gedwonghen teghen zijn danc te gelooven. Hy allegeert Cassiodorium. X. 341.342.

Ziet daer hebdy veel Keyserlijcke welbedeghen exempelen, des Schrijvers opinie, die der Egyptier Koningen doen wederspreect, ende dat noch blootelijc zonder reden, opentlijcken teghen zijn.

I. Lipsius.
178 Om (zoo zy waenden) heur rijck te vestighen, ende dat alle de Ægyptiers nemmermeer te saemen muyten en zouden. iiij. ij. Dist. 9.

D.V. Coornhert.
179 Dat segghen oock de Heeren Staten. Dat, waer vervolghinghen zijn, daer ist al in roere: maer waer geene en zijn, al zijnder verscheydē religiē, daer zijn alle saken stilder etc. 53. leest daer voort believet u. Immers deselve Heeren Staten seggen uytdruckelijck, dat het niet moghelijck en is middelen te vinden, van eenighen goede ende sekere vrede, dan mits toelatinghen van meer dan een religie. K. 27.28.

Maer ick zie wel dat Justus Lipsius daer seyt tot wat eynde de Koninghen van Egypten verscheyden Religien inbrachten, namentlijck, om vermydinghe van heurder ondersaten ‘tsamen sweringhe dat voornemen was te prijsen. Maer is daer een letter redens ofte bewijsings, dat door sulck heur doen, der menschen leven zal worden vol zotheyt &c niet met allē. Dat moest daer zijn. Of Justus Lipsius en zeydt niet dan uyt zijn twijfelijck goetduncken, is dat al wijsheyt?

Vryemondt.
108 Dat waer zotheytd. Want hy zelve schrijft dat hy maer en proponeert of voor


houdt, maer niet en bevestight of voor ghewis en zeyt iiij. iij. Dist. 3. wie weet dā wat zijn ghevoelen self in desen is? wat hy zijn Prince in desen wil leeren? wat zy zeeckers verstaen moghen uyt hem, die selve Academizeert ende twijfelt int gheen hy den Princen wil leeren? waert hem niet selve zekerder gheweest, hier te weten, of te rusten? van Princen opt onseker aen te wysen in zo hoogwichtighen sake daermen menschen, misghelovers, of oock rechtgheloovers, maer gheen misdoenders wesende, zoude branden ende koppen? ende dat noch sonder goedertierenheydt plaets te gheven? iiij. iij. Dist. 6.

Byenmondt.

181 Het vryspreken gheeft ghy weydelijck plaedts in u vryemont. Assereert of zeydt Lipsius niet altoos voor ghewis? wat beduyden dan die zijne woorden; by u daer verhaelt, van dat daer gheen bermhertigheydt plaetse en heeft? van branden? van snijdē? van na de Egyptsche Koninghen niet te hooren? immers oock van dat die zotten zijn? ende anders meer, soo wy noch terstont uyt hem self sullen hooren. Of acht ghy hem so zot dat hy t’een teghen t’ander soude spreken?

D.V. Coornhert.

182. Het misduyden van yemandts woorden is altijt quaedt ende misprijselijck: zoo is daer tegen het beduyden van yemants woorden ten alderbesten prijselijck: maer dat niet verder dan waerheydt magh lyden: op dat zy niet t’onrecht en werde bekladdet, door yemants onrecht verschoonen.

183 Wyser luyden ende gheleerder, dan Lipsius is, hebben noch wel onwijslijck erghens in soo ghedoolt, dat zy t’een tegen t’ander schreven: daerom en soudet gheen Mirakel zijn, dat sulcks bevonden worde is Justo Lipsio, die van zich selve hier schrijft, dat hy behoort te dolen.‡ 2.

184 Zeker zeydt hy dese dinghen voor gewis: hoe magh hy waerheyt zegghen, daer aen, dat hy niet voor ghewis en zeyt? zeyt hy hier maer, t’ander zijn segghen moet onwaer zijn.

185 In allen ghevalle is waer, dat hy dus doende zijn Princen, die hy wil onderwijsen, self in twijfel steldt, zonder van t’een of t’ander seker te wesen. Dats qualijck zijn leerlinghen onderwesen: ten waer dan zijn voornemen self gheweest te zijn, alle desen handel in twijfel te stellen, ende mitsdien verloren werc te doen.

186 Wilde hy zijn Princen niet in twijfel laten, jae twijfelijck doen een religie, die zy niet en kennen beschermen of wederstaen: waerom heeft hy heur niet gheleert weten wat de ware of valsche religie zy? zijn voornemen weet God ende hy, ick niet. Daer afwil ic niet oordeelen. Maer derf wel ontwijfelijck sluyten uyt zijn eyghen woorden te volghen:

187 Dat hy zijn voortstel maer zeyt, zonder eenigh redelijck (veel min Godtlijck) be-
wijs. Dat hy vermetelijck assereert of voor ghewis voortsteldt, dinghen die hy selve niet en weet, of dat hy Academizerende alles int wild ende op twijfel handelt. Twelck gheen van allen in zoo hooghwichtighen saecke, die ernst ende gheen spel en is, als landen ende luyden betreffende en hoort te gheschieden.

188 Immers noemt Lipsius hier den Egyptier Koninghen zotten, om ghedaen te hebben, ‘tselve dat de wijsheydt deser Nederlanden voor wijsheyt hout. Dat magh ick voor gheen wijsheyt houden.

Byenmondt.

189 Hola D. Coornhert hoet u self voor ‘tgeen ghy in hem straft: bewijst hy der Egyptier Koninghen zotheyt, die hy heur opzeyt, niet met redene? hoort hem self stracks daer aen volghende.

Justus Lipsius.

190 O dwasen. Die Eene is eenheyts oorsake, ende vande gemengde komen altyt beroerten.

Byemondt.

191 Ziet, man, gheeft hy daer gheen reden? ghebreeckt daer noch bewijs?

Dirick V. Coornhert.

192 Miet meer dan voor, ende zoo veeel als voor. Daer gaf Lipsius gheen reden, oock hier niet? daer ghebrack bewijs, hier niet min. Hy zeyt, d’eene baert eendracht, de ghemengde maect altijdt beroerten. Waer Lipsij seggen bewijs, het waer al bewesen. Waer mede bewijst hy silck zijn segghen? oock niet met eender Heyden sententie? neen: daer tegen sal ick bewysen sulck zijn segghen te strijden teghen d’experientie self van dese onze tyden. Dat die een van beyde religions pooghden te vernielen, heur State in pericule hebben ghestelt.

193 Dit heeftmen gezien in Vranckrijcke, alwaer men na veel bloedtstortinghen gheen andere remedie en wiste tot ruste, dan toelatinghe van beyde Godsdiensten. (M. 13.)

194 Dat heeft in Duytslandt oock moeten toelaten Keyser Kaerle, zijn broeder Ferdinandus, ende desselfs zone Keyser Maximiliaen, ende heeft oock zoo goeden effecte, dat zedert noyt een eenighe beroerte en is geweest in Duytslandt. Soo dat de Catholijcke selve nerghens veyliger zijn dan daer, niet teghensatende daer zijn de twee Religien, ende dat oock wel in vele rijcx-steden, ja in een selve kercke. Soomen noch daghelijcx voor oogen ziet, ende alle het voorseyde breeder gelesen magh worden inder Gereformeerder Requeste tot Antwerpen. M. 13.14. Immers zegghen hier af self aldus

De Generaele Staten.

195.a item inde Provintien, Steden, en plaetsen, daer de religie, geheeten de Gereformeerde, de Confessie van Ausborgh of de


Religionsvrede, aebghenomen zijn, daer sullen alle dinghen blijven in haren staet, zo dat gheen van beyde zijden en zal moghen contraventie gheschieden. In welcke zaecken gheen swarigheyt en magh ghemaeckt worden. Want anerssins en ist niet moghelijc te vinden eenighe middelen van eenighen goeden ende zeeckeren vrede, ende van van stilte ende ghemeyne ruste. Ende indien yemant naemaels Woude een ander ordinantie inzetten: dat en zoude nit anders wesen, dan de beroerten wederom beginnen, ende nieuwe jammerlijcheden ende bederfenissen weder by te brenghen etc. K. 27. 28. ende noch:

b Maer datmen hen oock verleene exercitie van haer religie, ten minsten tot dat het anders gheordonneert zal wesen by vryen consentie der Staten. Indien dit anders gheschiedt, zoo ist te besorghen: dat de ontijdighe remedie al quaedt sal verargheren: ende dat dor nieuwe, versche, rouwe beroerte, t’gene verloren zal worden, dat wy door onmoghelijcke conditie zullen verliesen den vrede die wy soecken. K. 132.

D.V. Coornhert.
196 Alle sulcx segghen de generale Staten mette Gereformeerde ende met alle oprechte Lantzaten, de welcke een quade saken soudē hebben, ende openbare rebellen moeten wesen teghen den Koninck van Spangnien (met wiens oordeel Lipsij raedt in desen eenstemmigh is) indien J. Lip. raet ende oordeel hier inne recht waer.

197 Liever, wat verzoeckt de Koning doch anders van dese landen, dan d’onderhouding vande Roomsche Catholijcke Religie? (die gheen ander toelaeten en wil daer beneven, tweclk Justus Lipsius voor wijsheyt houdt iiij. ij. Dist. 10.) met sampt de wederoprechtinghe van zijne authoriteyt? Q. 18. O hoe sorgelijck waert voor dese landen Just.Lipsium te hebben voor een rechter?

198 Gheefdy hier niet, O onbedachte J. Lipsij, het vonnisse niet onghevraeght voor den Koning, den Paus, ende de partijdighe Catholijcken: teghen dese landen, teghen de Staten, teghen de vrome Ghereformeerden ende oprechte Landzaten. Wie heeft u, Lipsi, rechter daer over ghemaeckt? voor welck van beyden is dit u vonnis nut in dese tijden?

Voorwaer, daer ghy d’Egyptier Koninghen noemt zotten, om dat zy meer dan een religie invoerden of toelieten: noemdy den Heeren Staten de Princelijcke excellentie H.L. memorien mede zotten. Hebben die oock ‘tselve niet ghedaen of ghedooght ten selven eynde de Egyptier Koninghen dat toelieten? dit vonnisse Lipsij soude dan moghen nut zijn tot verstijvinghe der vyanden, ende tot verslappinghe der vrunden deser Landen. Maer men hoore voorts segghen:

I. Lipsius.
Hoe vele beter was ‘tvermaen, dat noch voorhanden is (dan der
Ægyptier Koninghen voornemen) van der Muysen Vader tot Augustum: in alder wysen ende tot alle tyden eert self God, ende maeckt oock dat andere hem eeren nae de vaderlantsche wetten.

D.V. Coornhert.

203 Dats dwangh inde conscientie. Die en willen niet lyden De Staten generael. Die, ghelijck zy niet en willen datmen hare conscientien gheweldt doe: dat het alsoo niet wel en accordeert mette Wert Godes: dat zy gewelt doen, de conscientien van andere menschen. K. 38. ende oock

De Stede Leyden.
(Segghende) Sijn daeromme wel rijpelijck gheresolveert ende ghesloten: dat wy tot gheen Religions dwangh int kleyn noch int groot, noch tot eenighe statuyten oft decreten, daer her streckende, aen te nemen souden verstaen willen.

203.a En nopende nu u Vader der Muysen of Konst-goddinnen, dieen is gheen Vader Christi, noch de Muysen ende Poetrye, en zijn gheen Apostelen noch H. Schrifture. Soude dat bewijs zijn in sodanigen landtzake? Lieve, waer mede bewijst Lipsius, dat al de raedt van die Moecenas goedt ende Godlijck is gheweest?

204 Daer mede dat Lipsius hem self stracx daer aen (iiij. ij. Dist. 11) naemt een Godloos? soude in desen wat goets mogen voortkomen uyt een Godloos? nae der Hebreeuwē spreeckwoort, bylo niet; houdende dat van de Godloose goloosigheyt voortkomt, 1. Re. 24 14. Siet hier al weder het oude bewijs, naementlijck het slecht segghen van Lipsio selve, die sulcks een Godzalighe raet derf noemen, wie mach hem daer inne gheloven? Maer laet ons die raet na speuren.

205 Men dient of eert God wel of qualijc. Wel na zijnen, qualijc na menschen, gebodē. De Roomsche Godsdienst of Goderinghe ten tyden Augusti was Afgodisch. Niet nae Godes, maer nae menschen gheboden. Het was dan geen ware, maer een valsche Godsdienst, die doe daer was na heur Vaderlantsche wetten.

206 Na die riedt Mocenas den Keyser Gode te dienen of eeren, ende te maecken dat andere oock zo zouden doen. Die raedt oordeelt J. Lip. zeer Godsaligh te wesen. Zoude dan alle Prins ende volck, welcker vaderlantsche Wetten afgodische ende menschen geboden zijn, niet oock behooren de selve self te onderhouden, ende te maken dat oc anderen, die onderhielden? hadden alle Heydensche Princen dien raedt ghevolght, zoo soude het Christen gheloove niet aengenomen zijn geweest in gheene steden of landen daerse Afgodische Godsdiensten hadden. Ende so waren alle dese landē noch huydendaechs in de Heydensche afgoderie, sonder kennisse Christi gebleven. Dat is een onchristelijcke raet van een Christen, den Christen Princen nu gegeven.


By die raet, gheeft hy noch oock een spottelijcke raet, als vergeefs, ende den Keyser of nu den Princen gandts onmoghelijck. Want ghenomen nu al erghens waere een Godsdienst of God-eeringhe, niet na menschen, maer nae Godes gheboden, alleen, bestaende in zightbaere Ceremonien, en in der selver onzighbaere waerheydt. De welcke gheschieden moet, (sal recht zijn) uyt waren gheloove, ende oprechter herten. Magh de Prince yemant het ware gheloove of een oprecht herte gheven of aendwinghen? neen.

207.a De Christelijcke religie is een groote mysterie. Tot voorderinghe der selver, en ghebruyckt Godt gheen godloose krijghsluyden, nogh boghe, noch swaerdt: maer zynen gheest ende Pastooren of Herders, die van hem worden ghesonden. Dat segghen mijne Heeren de Staten Generael. K. 54. ende schrijft noch

De Annoteerder:
b Christus rijck en is van deser werelt niet, het is gheestelijck niet vleeschelijck. Insghelijcx het woordt Gods, om eyghentlijck te spreken, is een gheest. Het Euangelie is de kracht Godes. De waere dienste Godes des nieuwen Testaments geschiet inden gheest ende is gheestelijck. Alsoo is oock het gheloof een gave des gheests Godes: onverdient ghegheven. Daeromme en macht door den mensche, of metten vleeschelijcke swaerde noch verkreghen, noch ghenomen, noch beschermt, noch bewaert worden. X. 54. ende noch:

c Damscenus leert dat het Euangelium over alle de werelt heeft gepredickt geweest, maer dat met gheen schichten of wapen, of door oorloghen zijn vyanden verwonnen heeft, maer dat van luttel naeckte, arme, ongheleerde ende ghegheesselde mannen, waerdoor de wijse deser wereldt beschaemt zijn gheweest. Want hoe soude de kercke Martelaers hebben, als sy self Martelaeren soude maken?

d Ende noch: de Autheur vande beschrijvinghe hoe men een rijcke etc. Int derde boeck, Als ten tijde datter drie Pauzen waren de Christelijcke ghemeynte in verscheyden partyen ghedeylt was, ende dat d’een teghen d’ander oorloghe voerde, soo was daer een gheschil te debateren tusschen den Koning van Vranckrijck ende den Hartoghe van Bretaignien: zoo dat om de selve saecke een daghvaert binnen Tours ghestelt wert. Sommighe van des Konings raet hebben daer den Hartoghe secretelijck vermaent: dat hy den Koning niet en was gehoorsaem, om dat hy van een ander religie was: en dat eenen Vassal, niet en betaemde dat hy een ander religie zoude volghen dan die van zijnen Koninck. Waer op de Hartoghe wijsselijck heeft gheantwoordt: dat het tselve noch wederspannigheydt noch onghehoorsaemheydt en magh met revhte gheheeten zijn: ende dat hy gheen ander rechter van zijn Conscientie en hadde dan God alleene. Veel Raets-Heeren vanden Koning, maer van de slechtste, bleven staende op dese swarigheydt vande religie. Maer de Hartoghen van Berry ende Bourgoingne seyden
dat de saecke zoo swaer niet en was, datse t’verbondt metten Hartoghe souden moghen beletten. Daerom heeft den Koning, volghende henluyder opinie, metten Hartoghe niet alleen een verbondt ghemaeckt van toekomende vriendtschap: maer heeft oock daer by ghevoeght een naerder verbont, ghevend zijn dochter in houwelijck den zonde van den Hartoghe. Dit exempel behooren de Christen Princen nae te volghen, ende om de diversiteyt vander religie niet twistigh te vallen, maer d’opperste oordeel daer af God opgheven. Noch en zullen oock met wapenen hen ondersaten tot eenige Religie dwinghen: maer men sal zoeter middelen ghebruycken, om de dwalinghen te verklaren. X. 56.

Ende uytten woorde Gods een beter wegh openen, maer principalijck, als zy van gheen ketterye en zijn overtuygt, al ist dat de montsluyters daer toe stoken. Soo en salmen die nochtans nimmermeer met oorloghe of ghewelt dwinghen. X. 57.

e Item: de Magistraet is qualijck gheleert ende onderwesen, dta hy als wereltlijcke Magistraet met zijn officie, zoude de macht hebben, van heerschappije te hebben over het Christen gheloove, met de saecken die daer aen kleven ‘twelcke nochtans een goedertieren ghave Godes is, ende niet een yeghelijcx saecke. het is in zijnre macht noch Ampt Gheenssins ghestelt ‘tgheloove te bevelen of te verbieden: ghelijck hy oock niemant en kan ’t gheloove gheven of nemen. X. 196.

f de selve schrijft noch: Ist dat yemandt zoude willen een mensch met zijne Wetten ende ordonnantien dwinghen, om dit of dat, na zijn goedtduncken, te ghelooven: het is seker dat het Woordt Gods daer niet en is. Ende ist dat ‘tselve daer niet en is, zoo ist zekerder dat het God eer mishaegt dā behaegt: de welcke wil dat ons naeckt ende reyn gheloove alleen op zijnen woorde ghebouwet zy. X. 167.b.

Soo ist den Prins noch, in allen ghevalle, onmoghelijck te maecken dat een eenigh mensche Gode recht dient oft eert. (ziet voor. 123)
208 Want sonder gheloof ist alles zonde, veel min een rechte Godes dienst. Rom. 14. 23. ende sonder herte is alle Godsdienst Hypocrysie, Gode een grouwel, ende gheen Godes dienst. Daer ziedy Lipsium den Princen raden, t’gheen heur om doen onmoghelijck is. Hoort hem nu oock self reden hier af gheven plat teghen zigh self. Lieve seght dogh, is dan J. Lipsij waer gewaende onwaerheyt oock eenvuldigh?

I. Lipsius.

209 Gheen Koning magh alsoo over de herten ghebieden, als over de tonghen. iiij. iiij. Dist. 3.
Der herten Koning is God. Ibidem.

Dirick V. Coornhert.
210 Wel aen, zo ist dan gheen mensch, Koning of Prince. neen. die magh wel yemandt nyt vreesen doen veynsen ende Hypocryten


maken, zo oock heeft moeten bekennen Lipsius selve. Men hoor hem.

Iustus Lipsius.

211.a Daerom suldy door de vreese dat ten minsten moghen maecken, dat de geen die aldermeest diēt met het ghelaet bewillight. iiij. iiij. Dist. 4.

b Maer nimmermeer metter herten. VVant wie zal my dwinghen te ghelooven dat ick niet en wil: of dat ick wil ghelooven, niet te ghelooven? iiij. iiij. Dist. 5

c Niet en isser so vry, als de religie, vande welcke ‘therte af ghekeert zynde, is zy verdwenen ende nu geen Religie. iiij. iiij. Dist. 8.

d Wel zeyde voormaels Koning Theodiricus: wy mogen over de Religie niet ghebieden: Want niemand en wort gedwonghen zyns ondancx te ghelooven. iiij. iiij. Diest. 4.

Ende de Ghereformeerde:

e Want aengaende tgeloof en ‘tgevoelen des ghemoets, dat en kan geen mensche eenen anderen geven, noch hinderē of weeren. L. 11.a Ten laetsten oock

De Stede Leyden.

f Soo konnen wy ons qualijck inbeelden dat met eenigh ghedrangh of toedoen des Overheyts (der welcker authoriteyt men hier in abuseren tot allen tyden ghepooght heeft) gheheel de gheunieerde Provincien souden Christenen gemaeckt mogen worden: maer wel onder den Naeme Christi een werelt vol boose huychelaers etc. G. vij.

212 oock uyt Lipsij eygen woorden selve dat hy eens godloosen raedt, onwijselijck nae volghende, zynen Prince voor goed raet te volgen: ende dat hy hemraet te maken ‘tgeen hy self seyt allen menschen onmoghelijck te zijn om doen. Laet nu hooren de middelen, O Lipsij, die ghy hen aengheeft, waer door u Prince sulcx soude maken.

Justus Lipsius.

Maer den ghenen, die inden Godlycken dingen yet vernieuwen, haet ende bedwingt.

D.V. Coornhert.

213 De Godsdienst was tot Romen in Augusti tijden, oock langhe daer nae, valsch
ende openbaerlijck afgodisch.

Ghenomen of in zynen tyden een waere Propheet uyten Joden, of Christus self, of Paulus waere ghekomen tot Roomen, die afgodē dienst berispt, eenige Romeynen daer af ghetrocken, ende de selve aenden waeren Gods-dienst ghebracht hadde: zoude die daer gheen vernieuwinghe hebben ghemaect inde Vaderlijcke wetten vande Roomsche Godsdienst? men moet segghen ja. Welcke vernieuwinghe, al waerse oock beter, ghy schadelijck houdt, als voren uyt u eyghen woorden is ghebleken 165.

214 Augustus zijn Mecenatus, dats des godloosen mans, raet volghende, soude of den Propheet, of Christum, of Paulum (soo namaels Nero oock met Paulo dede) ghehaet ende ghedoot hebben. Want hy bracht nieuwigheydt inne.
215 Moyses oock in Egypten, Elia in Israel, ja de Confessionisten in Duytschlant, de Hughenoten in Vranckrijck, ende de Geusen in Nederlandt waren altsomen verstoorders, nae desen raet by Lipsium voor Godvruchtigh nu aenghegheven.

215 Soo datse dan altsamen te recht ghenoemt mochten worden met Elia (3. Reg. 18.18.) verstoorders ende mitsdien haetens en straffens waerdigh. Sullen de Confessionisten, Hughenooten ende Ghereformeerden u dit oock toestemmen? voorwaer neen, maer wel de Koning van Spangnien, de paus van Roomen, ende alle bittere Papisten. Want ghy in desen met heur volcomelijck eens zijt.

216 Der menschen quaetheydt te haeten is deughde, maer zonde ist den zondaer te haeten. Immers nae dient een doodtslagher is, die yemanden haet metter herten: hy zalt haest wordē mettē handen, heeft hys macht, zoo de Princen doen. Die wildy dat zodanige vernieuwers sullen haeten. So maecktmē van Coninghen Tyrannen. Weten de vroeden dan niet dat des Conings toorn des doots voorbode is, maer dat de wijse die versoent? Pro. 16.14

217 Verzoendy Lipsij die, met dese uwe ende uwes godloosen mans raedt? niet anders dan oly den vlammen bluscht. Wijslijcker dan ghy, handelden de Ghereformeerde Predikanten, daer sy verfoeyen der Romanisten onzinnigheyt, die teghen heur berispers opstonden, segghende alsoo:

218 Wy bekennen wel geerne dat van outs grove dwalinghen inde Christelijcke kercke inghebroken zijn: ende dat niet min hooghlijck te prijsen is den yver ende ghetrouwigheyt der gheenre, diese bestraftende ghesocht hebben wegh te nemen: als de uytzinnigheyt der ghenen die teghen heur vermaeners zijn opgestaen te verfoeyen. L. 8.

Waert niet nutter te maecken dat de Princen de ketterye hateden, maer den verdoolden ketter lieveden? Ghy begeert in u doling verschoont te worden, wie leert u op ander verdoolden fel te zijn? de wet der natueren, noch Christi niet.


219 Ende bedwinghtse (segdy daer: by: wie? die yet in den Godlycken saken vernieuwen. Wat dat is? anders te leeren in wandel of in Ceremonien, dan de Vaderlantsche Wetten, der Ouderen inzettinghen etc. Dit hebben Christus, zyne Apostelen, ende meest alle martelaren ghedaen met alle d’oude, ende oock nieuwen in Neder-landt, in Enghelandt, Vranck-rijck, Spangnien etc. Men lese het boeck der Martelaren.

220 Alle dese heeftmen dan rechtelijc willen dwinghen sulcks te laten. Dat hebben zy niet willen doen, ende zijn dan oock ghestraft aenden lyve, oock Christus selve, ende dat niet onschuldelijck maer als verstoorders vande uyterlijcke kercken-vrede. Want na u segghen, ende uwes godloosen Mecenatis godloosen raedt, behoorden zy zigh stil ghehouden te hebben: menschen meer dan Gode gehoorsaemt te hebben: t’huycxken naden wint ghehangen ende over beyden zyden ghehinckt te hebben: ende als zy tot Roomen waren, nae de Roomsche zede gheleeft te hebben.

221 Dits gheen Godsalighe raet, by Lipsium wederomme vernieuwt in zijn onderwijs van Keyser, Koninghen ende Princen, bequaem zijnde om den Princen Godtloos te maken, ende mette selve oock d’ondersaten. Want gemeenlijck is ’t volc so de Prince is. Maer wat segghen tot dit verbodt van yet te vernieuwen inde Godlycke dingen, door den Annoteerder

De Staten:

222.a Waer van de tweede is de Wet der Natueren: dat ghy niet en wilt dat u gheschiet en doet een ander niet: Want zy beginnen by eyghen experientie te leeren, hoe swaer dat het is den conscientien eenigh gewelt te doen. X. 129.

Hier teghen segghen eenighe dwangh-gerighe Consistorianten.

b Ten is heen vryheydt der conscientien, te ghevoelen ende te gelooven wat eenen goet dunckt. A. e. 117.

Conscientie vryheydt is een gheestelijck dinck, bestaende in vry-maecking des oordeels ende des eeuwighen doodts door verghevingh der sonden ende aenneminghe totte kindtschap Godes uyt barmhertigheydt in Christo. Etc. A.e.117.118.

Wie zal nu konnen segghen, dat de Geref. Kerck yemandt de vryheydt der conscientien ontnemen heeft, diese eenen yeghelijcken aenprijst. A.e. 119.

D.V. Coornhert.

223 Alle de ghene zullent konnen zegghen met waerheydt, die d’arghelistigheydt hier mercken int vermenghen van twee verscheyden vryheyden, als of die een waren: te weten vryheydt der Christenen ende vryheyt der conscientien.
a Want aengaende de vryheyt der Christenen, blijckt te wesen een verlossinghe wt des duyvels rijc ende oversetting int rijcke Christi oft Godes, t’welck is rechtveerdigheydt, vrede ende blyschap inden Heylighen Geest. 1 1 Rom. 14. 17. In welc rijck ghene Potentaten eenigh ghebiedt hebben. Want desens rijck ghenootens blijschap en magh niemandt heur benemen, soo weynigh als heur rechtvaerdigheyt ende vrede met Gode. Wie mocht eenighe waere martelaren dat beletten of benemen?

b Soo dese Christen vryheyt een selve ding ware met de vryheydt der conscientien (als de Consistorianten qualijck zegghen) soo en is, noch en is noyt gheweest, eenighe dwang in de conscientie: ende hebben dan alle Euangelische ende vervolghde t’onrecht daer over gheklaeght: daer by nu blijckt de verwarringhe der voorschreven luyden hier inne voor ghewent.
224 Maer aengaende nu de rechte dwang inde conscientie, teghen de tweede vryheydt voren verhaelt, diemen yemandt magh benemen, dese bestaet int moeten doen daermen verdoemenis: oft int laten daermen Saligheydt in ghelooft te zijn gheleghen voor de ziele. Dit maghmen zien uyt een eenigh boec in twee exempelen (hoe wel ‘tselve noch gants onnoodigh waer, alsmen maer noch herdenct d’ontallycke exempelen onser tijden.) Daermen t’goude beeldt moest aenbeden of assche worden inden vuyrighen oven (Dan. 3.5.6) want die drie Jonghelinghen waren ghedwonghen afgoderie te doen, of int vyer te gaen. Dese dwang-keur noemtmen te recht dwangh inde conscientie. Want osschoon de stercke Christenen: diet alles in Christo vermoghen, niet en moghen ghedwongen worden Gode te verlaten: zoo werden nochtans daer door veel swacken ghedronghen, dat zy eer onwijslijck verkiesen in haer conscientie, da in haer goet of bloet quets te ghedogen. Dese dwang streckt tot het moeten doen van t’gheen zy onrecht ende zonde geloven te zijn.

225 Maer over d’ander zijde aengaende het laeten, is mede een dwang inder conscientien, van te moeten laten t’gheen men nootlijc ghelooft te moeten ghedaen werden ter saligheydt: als oeffening der Sacramenten, t’horen der Predikanten, ‘tvermanen van heur naesten mondtlijck of by schrift, openbaere gebeden, Godsdiensten etc. of in perijckel van lijf of goet te vallen. Sulcx zaghmen in Daniel, die liever hadde gheworpen te worden inden kuyl der Leeuwen, dan te verlaten het aenbeden Godes op zijn wijse, welck doen op lijfstraf was verboden. Dan. 6.7. etc.

a Met desen dwang accordeerden oock eenighe Predikanten in heur ghedruckte schrift aende stadt van Leyden (pag. 32. N. j. vers.) houdende alsoo: VVant nademael die van Leyden geenssins gezint zyn eenighe andere oeffeninghe van religie dan alleen de Ghereformeerde (immers openbaerlijck) toe te laeten, twelck geen vryheyt maer bedwangh is: zo is immers in desen deele mede een religions dwangh binnen Leyden.
b Welcken dwangh der conscientien of in religions saecke, de baer-moeder is van dese navolgende, met meer andere leylose vruchten, als namentlijck.


Van ’t Pausdom.

Leyden
226 Maer om d’Overheyt aen te porren, als dien behoort den waren Godsdienst met haere macht voor te staen. Niet merckende dat de beginselen des Pausdoms niet gheweest en zijn om een valsche Godsdienst aen te rechten: maer om den selven geloove, soo voor de ghewroeghde afgrijselijckheydt des Pausdoms bekent werde, in alder naerstigheyt in te dringhen. Dan dit bedwang, ende gheen ander dingh, is de rechte Moeder des Pausdoms geweest, waer door hy ghestegen is boven al dat Godt ende Maiesteyt werdt ghenoemt. Ende en is gheen Godsdienst so vervloeckt geweest, dien hy met dese middelen niet en heeft in-voeren ende handthouden moghen, dewijle hy alle hoogheyden onder de voeten hadde: ende niemandt, so lief hem zijn lijf, eere, ende goet was, hem tegen spreken en dorste. G.a.iij. ende verso.

Van grouwelijcke bloed-
stortingh.

De Staten Generael.

227.a Maer veel wondelijcker heeft ons gedocht, dat in dese Articulen noch vermaen ghemaeckt wordt van de Placcaten: door welcke des Koninghs ondersaten tot Religie bedwonghen souden worden. Als of tot noch toe niet bloets ghenoegh gestort en waere ter sake van religie: of het lichamelijcke swaert, in oorlogh ende in vrede, en soude noch moeten domineren int stuck vande religie, teghen alle Godsvruchtigheydt ende rechtvaerdigheyt. K. 173.

Ghereformeerde.

b Ende hoe-wel dat men vlytelijck heeft ghesocht nae alle moghelijcke middelen om heur uyt te roeden, so ist nochtans soo, dat hoe daer meer zijn ghedoodt ende vervolght gheweest, hoe dat het ghetal meer is ghewassen: in sulcker wijsen, dat oock ten tyde des Hertoghen van Alva door des Beudels handen ghedoodt zijn tusschen achtien ende neghentien duysent menschen, rc. m.1.

228 Totmy selve, die dit schrijve, heeft Anno 1566. den eersten Februarij de mondt van zijn P. Excell. H.I. ghedachtenisse, ghesproken: dat hy hadde uyt Schriften uyte registeren der Officieren inden Landen zijnder Excell. Stadthouderschappen, oock van eenighe uyt Brabant, de namen ende by-namen der ghedooden aldaer om de religie, loopende meer dan ses en dertigh duysent menschen. Welcke grouwelijcke moort der onnosele luyden zijn Excell. so hertelijc jammerde dat zijn aengeborene goedertierenheydts medelijden de voornemelijckste oorsaecke wel schijnt te zijn gheweest: dat hy eerstmaels de Wapenen ter handen nam, om dese ellendighe ende verdruckte Lantsaten van sulcke bloedighe tyrannen te verlossen. Immers dit betuyght zijn Excell. selve in zijn Apolo-
gie pag. 52. met dese woorden: Ende ick segghe daer en boven dat my noyt en heeft behaegt de wreede executien van vuyr, swaerdt, ende water, of verdrenckinghen. Oock noch

Van mistrouwen.

Ghereformeerde.

229.a Dat zijn Hoogheyt ende mijn Heeren daer inne souden moghen voorzien: indien zy heur beyde handelende rondelijc, sonder eenigh dissimulatie, aen d’een zyde toeliet den Ghereformeerden vrye exercitie van haer Religie: ghemerckt dat d’eenighe oorsake is die heur in quaet vermoeden brengt, ende maeckt dat eenighe sommighe dinghen bestaen, die heur allen niet aenghenaem en zijn: Ende dat aen d’ander zijde de selve Gereformeerde, door voeghlijcke middelen, de voorsz. van der Ro. Catholijcksche Religie verseeckerden: dat zy gheen ding minder en begheeren, dan de selve Religie met ghewelt uyt te roeden, heur goederen te rooven, ende aen heur te nemen, ende eenighen daedt te bedryven teghent betaemen eens goeden Burghers, etc.

b Ende noch elwaerts: Maer d’ongelijckheydt onder den burgheren hebben de wijse Politicien ghenaemt des eendrachts Pestilentie: ende daer teghen oock de gelijckheydt d’alderseeckerste bandt des ghemeen-bestens eendracht ende vastigheydts. So dan des Religions exercitien vryheydt in eenighen plaetsen den Ghereformeerden werdt benomen: in de welcke die den Catholijcken wert ghegheven: wie en ziet niet dat d’eene partye door dat voordeel sal worden des te moetwilligher, ende d’ander te mistrouwiger: als hy vermoedet, dat hem van d’ander partye, van contrarie religie, pericule te vreesen staet? So sullen wy weder vallen inde jammeren die wy in de voorleden jaeren beproeft hebben, rc. Arennius der Ghereformeerden in Vrancrijck Orator. T. 79.

c Ende hier te Lande: soo was int beginne eenmoedighe wederstandt ghedaen: by alle goede Patriotten ende Liefhebbers des gemeynen bestens, sonder onderscheyt van Religie: tot dan Don Jan, door Jesuiten ende anderen heurs gelijcke, onder ons verspreyde een gront-oorsaecke: die hem goedt dochte te sullen baren ende onderhouden een doodlijcke scheydinghe, zaeyende onderlinghe suspitien ende mistrouwen, vermidts des religions verscheydenheyt. M. 3.4.

Van twist ende tweedracht.

230.a Dit was dan een eygentlijcke gront om bedecktelijck op te bouwen een oneenigheydt ende scheydinghe van gheheele Landtschappen. M.4.

b. Want het is onmoghelijck dat de herten ende willen wel moghen vereenighen ende vergaderen als in een lijf: daer d’een of d’ander gevatet hebben een vooroordeel van argchdencken, rc. M.6.


c Ende in so verre alsse (de Lutersche) in alle manieren sulckes ( de Ghereformeerden te verdoemen) te doen ghezint waren: datse behoorden eerstelijck ende al vooren ons te verhooren in eenighe wettighe vergaederinghe: eer dat zy onder den schoonen name van eendrachtigheyt: zoo grooten vyer van twist ende tweedracht door onser kercken afsondereinghe en verdoemen begonsten te stoocken. Y.a.ij.

Van muyteryen ende
oproer.

De Staten.

231.a ’t Welck ghekomen zijnde ter ooren vande Ghemeynte (dat de Koning int werck wilde stellen d’Inquisitie ende het Trentsche Concilium) hevet met redene oorsake ghegeven van een groote beroerte onder heur, ende een af-treck vande goede affectie, die zy, als goede ondersaten, den voorsz. Koningh van Spangien ende zijnen voorsaeten altijdt toeghedraghen hadden. B.a.iij.verso, ende a.iiij.

Annoteerder.

b Dat wil ick wel allen Princen ende Natien vermaent hebben: dat zy hen wachten voor de oproeren ende muyteryen, die uyt de vervolginghe pleghen te spruyten, ghelijck d’exempelen daer af bewijsen. Ten eersten, rc. X.53.

Van Oorloghen.

Ghereformeerde.

232 Nu zijn door des Hertogen van Alven beleyt, end zijnes gelijcken gevolght groote ende seer sorghelijcke oorloghen, rc. M.2.

Van der landen verderf.

233 Periculoos voor alle de Nederlanden, daer de koophandel seer is vermindert, ende de handt-wercken vervoert ende ghemeen gemaeckt den vreemden Natien: In welcke dinghen nochtans het principael welvaeren bestont der Landen. M.2 Wie ist dan (seyt de Prince van Orangien H.L. gedenckenis in zijn Apologie pag. 137) die sich sal mogen roemen de landen lief te hebben, ende raeden sal, dat men sulcken ghetal volckx sal wegh jaghen: het welcke vertreckende het Lant laten sal woest, arm, ende ellendigh, ende den vreemden bevolcken ende rijck maken?

Van der landsaten verderf.

234 J.L. schrijft self dat der conscientien dwang maeckt Hypocrijten. iiij. iiij. dist. 6. ende menschen, niet Godes Dienaeren. iiij. iiij. Dist.7.

Van slavernye.

Generaele Staten.

235 Souden wy dan niet zien, dat de Landen door dat middel (een vrede sonder toelatingh vande tweede religie) souden worden ghebracht onder de grouwelijckste tyrannye die oyt was? O. 19.20.

b Die (dwang inde conscientie) en willen de Staten anderen niet aen doen, noch oock van anderen niet lijden. Ziet. 71. L.

Leyden.

c Mede niet, segghende: zijn oock daeromme wel ryckelijck gheresolveert ende gheslooten: dat wy tot gheenen religions dwang int kleyn noch in’t groot, ofte decreten daerher streckende, aen te nemen, souden verstaen willen. G.a.iij.verso. Ende noch:

c Ende, by Godes gratie, verhopen in der doodt te volherden, dat wy tot gheen religions dwang (hoe kleyn zy oock zy) verstaen konnen. Ende daeromme konnen wy lijden, dat de gheleerde haer teghen de verdoolde opinien, met schrijven ende spreken na haere wetenschappe gebruycken, rc. G.b.iiij.

VVant het is vergheefs.

c Want het is onmoghelijck, jae oock vergheefs, de religie, ja oock ketterye, te vernielens metten beudels swaerde, so mede wel verstaen de Staten Generael, segghende:
Willen wy ons dan altijdt stooten aen een selve steen? soeckende met des arms kracht te vernielen ’t ghene is verborgen in’t aldersecreetste der zielen, ende niet buyghelijck en is, dan alleen van Gode? O. 19. Ende noch aldaer.

Oock schadelijck.

d Immers men ziet hoe luttel gevoordert heeft Keyser Kaerle van seer hoogher M. door de wapenen, by hem om de selve twist aengevaert, in Hooghduytschlant, ende nu al by drie Koninghen in Vranckrijcke, ende Duc d’Alve met dē Commandeur van Castilien in Hollandt ende Zeelandt, ‘twelck wy met onse groote schade hebben versocht. Ibidem.

Doet den ghevreesden vreesen.

a Ende de Gemeente soude van een werelt der quaet-willighen vervult worden, door welcke men altijdt in sorghe soude moeten staen: dat zyluyden die onse Religie inden gront niet meer respiceren, als wy’t Pausdom ghedaen hebben, ons moghten na poghen te doen, ’t selve wy metten Pauslijcken drang ghedaen hebben. G. b. Ende so self seydt

J.Lipsius.

f In stadigher vreesen sijn, ende tot alle beduchten verschrickt. Lib. vj. Cap. V. Dist. 18.


Met verlies van hulpe.

Leyden.

g Ende die vromer souden zijn, dat zy haer Religie niet veynsen, en nochtans teghen ons niet souden stellen willen, soude wy quijt gaen, ende ons in onse benautheyt van meerder hulp berooft zien moeten. G. b.

236 Ende blijckt hier mede al desen raedt J.Lipsij recht verkeert: sulcks dat daer door recht vernielt de religie self, die men pooght met dwang in den conscientien, door macht van wapenen, staende te houden, so mede self segghen

De Staten Generael:

236.a Hoe dat het zy, alle die handelinghen toonen ten uytganghen seer merckelijck: dat de middelen, die de Koning teghen ons ghebruyckt, niet en dienen tot dien eynde daer hyse toe heeft gheschickt, maer zijn gantschelijck contrarie werckende. Daerom zy moeten ghehouden worden voor quaedt, ende niet voor goet. K. 53. De selve noch:
b Ende nochtans indient so waer, dat door dit middel de Roomsche Catholijcke religie beschermt worde, daer soude noch eenighen grondt zijn. Maer men ziet voor oogen datmense daer door vernielt, van boven tot onderen. Q. 20. Ende so de

Annoteerder:

c Schrijft (129) dat zy mercken dat de religie van d’een partye met gheeen wapenen en mach verdruckt worden: Ende dat haer Religie door bestorming van d’ander meer ende meer in perijckel komt.

237 Maer heylsaem ende nut is de raedt der Heeren Staten, daer teghen Lipsij raedt snoer-recht strijdigh is, vermidts die wettelijck verstonden te behooren, dat zy desen dwang, daer Lipsius zijnen Prince toe raet, wederstonden, segghende

De Staten Generael:

a Maer wie van beyde partyen (de Koning of zy) de beste redene hebben, daer hier af oock ghesproocken wordt: dat hanght aen de rechtvaerdighe bescherminghe ende verweeringhe: die de Staeten tot noch toe hebben ghedaen, ende noch hedensdaeghs noodsaeckelijck doen. K. 99.

Annoteerder.

b In muyterye moeten nootsakelijck twee partyen zijn, de welcke, mits datse gemeynlijck met contrarie opinie strijden: so volght daer uyt dat d’een partye goede, ende d’ander quade sake heeft. Voorwaer het is een rechtvaerdighe saecke, die de wetten beschermt, die ’t gemeyne profijt voorstaet, die het Vaderlandt, sonderlingh met sulcke Autheuren bewaert. Ter contrarie soo ist een quaede oft onrechtvaerdige sake die de wetten breecket, die de violeerders der wetten beschermt, de verdervers van den Vaderlande voor-staet.
Het is een rechtvaerighe sake seyt Bartholus, die een onrechtvaerdigh regiment wil afsetten, 1 1 In tractat. De Guelph. et Gibeli. arg. L.x. nu. cum igitur ff. de vi. et vj. Arm. maer een quade saeck die een rechtvaerdighe wil af-setten: een gheoorlofde sake, die tot ghemeyne profijt, ende een ongeoorlofde, die tot eyghen baete streckt. X. 99.

c Ende noch hier voor (222.) de Staeten. Ende voorts de Annoteerder (129.)

Annoteerder.

d De vierde ende laetste oorsake, waerom men vander religie behoort toe te latē, spruyt uyte vreese vande gramschap Godes. Als zy in heur selve overpeynsen hoe veel duysent Menschen heur ouders seer wreedelijck ghedoodt hebben, jae om gheen ander oorsaecke, dan dat zy henlieder herten voor God wilden inde religie voldoen, op dat, by also verre zy niet op en houden van bloedt te storten in een sake, die met gheen uytwendigh swaerdt en mach gheregheert worden, haer bloedt insgelijcks niet en soude ghestort worden, ende dattet onnoosel ghestort bloedt op henluyden niet en soude gewroken worden. X. 129.

238 So veele zy hier geseyt van de dwang inde conscientie met desselfs vruchten over de ghene, die volghens haerder conscientienb drang der Landen verdorven religie, met waerheyts tuyghnisse, sonder alle ghewelt te vernieuwen ende te verbeteren pogen. Ende waerom soude doch een Prince soodaenighe heylsame ende weldaedighe reformeerders ofte vernieuwers van’t quaede in ’t goede, moeten haten, so Lipsius hem leert ende raet of ghebiet met dese sijne wetten?

Justus Lipsius.

239 Niet alleen om der Goden wille (des niet te min oock diese veracht, al dede hy schoon anders niet sonderlings) maer om dat dese; eenige nieuwe Goden inbrengende; veele aenporren tot veranderinghe der dinghen, waer uyt ontstaen t’samen-sweeringhen, oproeren, heymelijcke vergaederinghen, saecken voorwaer, die gheensins nut en sijn, voor de heerschappyen. iiij. ij. Dist. 11.

D. V. Coornhert.

240 Der Goden versmadenisse, ende schade voor de Herschappye soude dan van sodanighe dwang inder Landtsaten conscientien oorsake zijn, so ic hoore. Wat dese veroorsakt hebdy nu moghen zien, is sulcx nut voor den rijcke Christi? Ist nut datmen veel beveynsde Godloosen maeckt?

Vryemondt.

’t Schijnt dat Lipsius hier niet acht op Christi heerschappye, noch op der ondersaeten zielen eeuwighe saligheyt: maer dat hy’t oock alleen heeft boven al op der Princen bescherminghe, Heerschappyen vermeeringhe


opter Princen, ende onderdanen tijdtlijc ende lijflijck nut.

Byemondt.

Schijnt u dat so: meest alle Politiciens sullen hem hier achten ghesproken te hebben als een Politicus.

Dirick V. Coornhert.

a Men zie hier voor 22.c.X.164. Dat der Heerschappyen natuere is te benaerstighen des volcx, niet des Princen, profijt, ende daer na 165. dat des Princen macht in desen niet soo groot, maer minder is dan des volcks macht.

b Item, noch uyt Ferd. Vasq. dat alle Heer schappyen, Koningrijcken, Keyserrijcken, en wettige Overheyden van wetten ende menschen ghevonden zijn, tot ghemeyn profijt van den borghers, ende niet van den Regeerders, rc. X.166. Ende daer noch:

c En wilt niet meynen dat de werelt, ende daer in de menschen, van Gode ghemaeckt is, om dat zy den Princen souden profijt doen.

d De liefde, die alles datse mach ten besten duydet, is niet blindt, noch zy verblindt den waren lief hebbers so niet, dat zy de grove ghebreecken niet en ziet noch kent: jae dat argher is voor deughden soude prijsen, tot navolgingh ende verderf van anderen, neen. Hier om en mach ick Lipsij, noch zijns, of Augusti raedt-gevers doen, in desen niet verschoonen: van te veele opter Princen Heerschappyen nut, ende te luttel opter ondersaten zielen saligheyt te achten. Lipsius weet selve wat hy oock daer af heeft gheschreven in dit zijn iiij. Boeck, ix. Cap. De 24.227. Dist. Pag. 137.

J. Lipsius.

241 Hoort, Augustum selve, die voormaels sprack totten Senaet also: Onderhoudt de eens ghestelde Wetten stantvastelyck, en verandert der selver gheen. Want al ist dat de dinghen, die in heuren staete alleens (of de selve) blyven, 1 1 Nota. argher sijn: so sijn zy nochtans den ghemeen-beste nutter, dan de ghene, die door vernieuwinghe worden in-ghevoert, of die schoon al beter zyn. iiij. ix. Dist. 24.

De dick verplante boom en wast niet wel. Dist. 25.

Oock wort de Prins ontwaert, die so wanckelt, ende door snoode onstadigheyt het ghebodene verbiedt,
ende ’t verboden ghebiet. Dist.26, pag. 137.

Versmaedt by u die vernieuwers. Die, om wat te schynen van ’t heure voort te brenghen, oock rechte dingen veranderen. Dist. 27. pag. 138.

242 Ende weet dat voormaels beter 2 2 Nota Reform. de Ro. Kerck hevet al beter voorsien. ende oprechtelijcke in alle handelinghen is voorsien: so dat de saecken die omghekeert worden, in argher worden verandert. Ibidem. Dist. 28.

Daeromme oock d’oude ghewoonte onderhouden moet worden, oock inden dinghen daer minste aen is gheleghen. Ibi. Dist. 29, pag. 138

Vryemondt.

Daer toont Lipsius onbedecktelijck dat hem ander ondersaten vermyding vande valsche Godsdienst, ende oeffeninghe van de rechte, aen heur waere goederen der zielen, noch aen heur eeuwighe saligheydt, niet met allen en is gheleghen: maer dat hy boven al ende in allen trachtet nae de Overheydts uyterlijck rijcks vermeeringhe, bestendigheydt ende achtbaerheyt, oock der ondersaten lijflijcke oock tijdtlijcke welvaeren ende ruste: daer toe men de Religie, zy zy dan waer of valsch, moet misbruycken ende buyghen: sonder op Godt of zijn ghebodt te achten, maer alleen op des Lichaems gemack ende ruste.
Het sal my wonder geven, boven wonder, soo de recht-meynende ende vroom-hertighe Ghereformeerde, ick swijghe de Staten van den Lande, sulck zijn schryven konnen toestemmen. Want wat ist anders, daer inne zy van den Koningh van Spangien, van den Paus, ende van allen partydighen Papisten beschuldight worden?
Wat worpen zy meer voor dan de traditien, dan d’oude ghewoonten, dan de Concilien, der Vaderen insettinghen, ende de lantzeden? Hebben de Gereformeerden die niet ghereformeert, so zy selve segghen, ende daer na zy de naeme voeren? d’oude ghebreecken verwerpen, ende met beter vernieut?
Nu seyt hy opentlijck dat den ghemeen bestens nutter is d’oude dinghen, die argher zijn te behouden dan die door beter te vernieuwen. Immers oock dat d’oude alle dinghen so wel voorsien of in-ghestelt hebben, so dat die niet verandert en moghen worden, sonder die te verarghen.
Wat volght daer anders uyte dan dat de Ghereformeerden de Roomsche Religie niet en hebben ghereformeert, 3 3 Nota. maer ghedeformeert, dat’s niet verbetert, maer veraghert, ende dat zy qualijck gedaen hebben, vermits zy d’oude ghewoonten, die oock inden


minsten dingen behoort onderhouden te worden, verworpen hebben.

So behoorden oock de aflaten, bevaerden, beloften, ick swijghe het bidden voorde dooden, ziel-missen, missen, beelden-eeringe ende meer andere sulcke dinghen, die de minste niet en zijn, summa de openbaere afgoderye, onderhouden te worden: om welcker vernieuwinghe dan de Gereformeerden oock de Overheyt te recht van oproer, rebellye, ende ketterye vande Koningh, Paus, ende heuren aenhangh worden ghescholden ende bevochten: Ende door des Keysers ende Koninckx oude inghestelde placcaeten, by duysenden te recht zijn ghedoodt gheweest. Dat is nu wel een seer vermetel oordeel, ghegheven zijnde by eenen die niet gheroepen en is, tot een rechter, die gheen Overheydt, gheen rechtsgeleerde, immers die oock gheen Theologus en is, ende dat noch in soo groot-wichtighen landtsaten, partye onghehoort zijnde, sonder alle reden, swijghe eenigh bewijs, teghen ’t ghevoelen van de versochte ende gheleerde wijsheydt aller Overheyden deser gantscher Nederlanden. Ja dat meer is, teghen een van de oude Doctoren selve, daer Lipsius so vele af houdt, dat hy hem in dese drie Capittelen viermael voorthaelt, namentlijck Lactantium.
b Dese schrijvende (Libro.5.cap.20.) van de afgodische vervolghers der Christen kercken, niet anders dan of hy metter hant aenwees opte Roomsche Afgoderye, doolingen, ende oude insettinghen, seyt also: Maer volhardende in de ghemeyne vroedt-maeckinghe doolen zy gaerne, ende sijn heur dwaesheyd jonstigh. Maer so ghy van heur eyscht redene van haer Vroet-maeckinghe: so en moghen zy gheen redene daer af gheven: Ende nemen heur toevlucht tot haerder voor-ouderen oordeel, segghende, dat die wijs waeren, dat zy’t goedt gheacht hebben, dat dy gheweten hebben alle wat best was: Ende berooven alsoo sich self van heur sinnen, ende bannen heur self van de reden, mits dat zy ander luyder doolinghen gelooven.

Byemondt.

Hebdy dan niet willen of konnen zien wat Lipsius terstont daer aen selve schrijft:

Iustus Lipsius.

243 Maer sal ick, seghdy, nimmermeer veranderen? nimmermeer; ten zy dan dat de hooghste nut of de hoogste noot, sulcx uytperst. Wātic bekenne dat de oude hardigheyt, en alte groote strengheyt schadelijc is, somtyts, als wy’t niet machtigh en sijn. iiij. ix. 30. pag. 138.
Daeromme twyffele ick hier te recht, oft niet den Prince geoorloft zy, een weynigh den tydt in te sien: daer men sich na behoort te voegen so alle Politicienen dat bevelen. Iiij. iij. 12. pag. 110.

D.V. Coornhert.

244 So leert Machiafel, en soo meynde ons eerst die Tyran van Alven; niet tenhalven maer; volkomentlijck een Tyran, met sijn valsche pardoen weder in te peperen: En so dacht ons Don Jan met zijn vossen-huyt te verschalcken, om ons van de wapenen des noodt-weers te ontwapenen (L. pag. iij) dat hebben die ghedaen, wat nu J. Lipsius meynt met sijn schrijven, laet ick anderen bedencken, te weten:

J. Lipsius.

Daer der Leeuwen huyt niet mach vorderen, moet men der Vossen huyt aen naeyen. iiij. xiij. Dist. 22. pag. 204.

Ende so leert het Rijck (als wesende de schole der bedrieghlijcheden) alle weghen des bedroghs, ende der boosheyden. iiij. xiv. dist. 78.

Dit sal ick ten minsten toe laeten, dat de Prince; in seer ellendige ende tegenspoedighe saken; sal volghen, niet die schoon schynen in’t spreecken, maer die noodtlijck sijn. iiij. xiv. Dist. 86.

Dan (segge ick) sal men lichtelijck af-wijcken van de wetten; maer niet dan om sich self te behouden, nimmermeer om te vermeeren. iiij. xiv. Dist. 87.

Hy en is niet schadelijck die niet vrywillens schadelijck en is. iiij. xiv. Dist. 88.

O doode de loflijcke Cæsar oock sommighe door een verborgen middel: die hy niet met een straf-waerdighe ende bewyselijcke middel moght aenklaghen. iiij. xiv. dist. 67.

Immers hy bestelde dat sommige van de sijne, ende die van de selve partye waeren, door laghen in den stryt selve omgebracht werden. iiij. xiv. dist. 68.

Want de noot; die een groote verantwoordinge is des menschelijcken swackheyts; breeckt alle wet iiij. xiv. dist. 87.


Ende meer anders derghelijcken:

Oock mach ick; om myn nuts willen; wetten ende privilegien der ondersaten breken. iiij. xiv. dist. 81.

245 Dan dat sulcx een seer vreemt vermoedē op u, Lipsi, veroorsaeckt, ende al veel schoon waters sult behoeven, om u van die vuyle vlecken schoontges te verschoonen, is licht te mercken inden ommestanden ende int belede van ‘tghene ick nu hebbe verhaelt.
Want my licht soude vallen menigte voort te haelen van vrome Princen die anders van sinne zijn gheweest: onder welcke sijne P. Er H. L. memorie hier ooc tegē schrijft, in zijn P. Ex. Apologie pag. 90. ende 91. aldus:

VVant waer toe is een volc nut privilegiën te hebben op Parckement in een koffer: als die door’t middel van de Staten niet en worden onderhouden, sulckx datmer de vruchten af ghevoelt, &c.

Ende noch aldaer aengaende den Eedt:

VVat salder doch ter wereldt vast ende versekert blyven moghen, indien dat de Eeden so solemnelijck ghedaen, onder sulcken decksel moghen ghebroken worden.

Sat door’t na-volghen van sodanighe raet als desen bandt (des Eedts) wechghenomen is, der menschen leven niet worden vol zotheydt, schelmerye, ende grouwelijckheydt?Immers een onophoudelijcke onderlinghe moorderye ende oorloge, sonder eenighe hope van vrede?

Vryemondt.

246 Hy, Lipsius, prijst oock Machiavels scherp, subtijl, ende vyerigh verstandt, die is in zijn oordeel een man. ‡. 5. verso.

D.V. Coornhert.

247 Dat Machiavelliseren roert meest de wereltlijcke Overheydt ende heur Rijck. Dat laet ick ick hem teghen heurluyden verantwoorden, want het heur meest aengaet. Maer men spreeckt hier nu van vernieuwinghe der verdorven religien, oock van de gene die daer toe aenporren met Schriftuerlijcke vermaninghen, sonder alle misdaedt teghen de wereltlijcke Overheyt.
248 Die heeft so weynigh macht om sulcx te verbieden, als de menschen macht hebben om d’Overheydt teghen Godts ghebodt te ghehoorsamen. Dit is hier voor betoont, oock dat sulckx openbaere dwangh is in de conscientien.

249 Waer uyt, ende niet uyt sulck aenporren totte veranderinghe van een valsche, tot een waere religie, voort-komen, t’saemensweeringhen, oproeren, muyteryen, met alle d’andere verderflijcke quaden, voor Landen en luyden, niet alleen verhaelt staende, rechts
voor dit qualijck seggen Justi Lipsij, maer oock vastelijck bewesen zijnde uyter Staten, uytter Ghereformeerde, jae oock eensdeels uyt Justi Lipsij schriften selve.

250 Oft dan al recht is, dat de Princen heur straffen, om heur eyghen misdaet, te weten om sulcke veranderinghe der quade dingen, als afgoderyen ende valsche religien: om t’samen-sweringhen, oproeren, ende heymelijcke vergaderinghen: daer toe zy heur Godvreesende ondersaeten, door heur tyrannyke conscientie-dwangh self noodtsaken? dit weet ick niet, noch en staedt my hier niet te oordeelen.

251 Maer gheloove wel dat alle t’saemenzweringhen, oproerigheyden, ende conventiculen die gheschieden, teghen des Princen persoone, ende teghen der Landen welvaren om yet gheweldelijcks te bedryven, rechtelijc na de Keyserlijcke rechten met d’Overheyts swaerde strafbaer zijn.

252 Maer wat ghemeenschap heeft sulckx mette religie daer af wy spreecken: daer eenighe Godzoeckende menschen, niet moghende van d’Overheydt opentlijck hebben exercitie van heur religie, heymelijck versaemen: om die te oeffenen, tot niemandts onrust, maer alleenlijck weerloos als schapen, tot rust haerder conscientien? Voorwaer alle die sulcks den Princen heur ondersaten toe te laten ontraeden, onder den valschen schijn van zijns rijcs verderven, verstaen de sake quaelijck: ende schijnen veel eer tot heur selfs nut te soecken den nut der Princen ende heur ryken, dan de eere onses Hemel-Konincx, oock zijns rijcx vermeeringhe ende der landtsaeten zielen zaligheydt. Daer van ick nu scheyde, om hem voort te hooren.

J. Lipsius.

153 O woorden van een Godloose, ende tot een Godloose zeer Godlijck.

D.V. Coornhert.

254 O woorden van een Naem-Christen tot Naem-Christenen, niet met allen Christelijc gheschreven. Is u dan verholen Lipsi, dat na Christi woorden, gheen druyven, van doornen voortkomen, noch van distelen vyghen? Matth. 7.16. maer dat na het Bybelsche spreeckwoort, vanden Codlooze godloozigheyt voortkomt? I. Reg. 24.14. Dat elck vat uyt gheeft dat het in heeft? dit tuyght ons Nederlandtsch spreeck-woort. Warent in uwen zinne Godzalighe woorden die uyten Godloosen Cajaphas voortquamen, ende Christum vermoorden? Joan. 11.50.

Iustus Lipsius.

255 Dits waere wijsheydt, ende sal een Prince die wijs is, gheen ander Religie noch vereeringhe houden dan des eenighen Godes.


Dirick Coornhert.
256 Ist oock ware wijsheydt, dat ghy uwen Prince, dien ghy onderwijst, niet eens aen en wijst, swijghe met waerheyt bewijst, welck van alle dese vier Religien, de waere religie zy? Elck van die vier seyt dat hy de ware religie eens eenigen Godes heeft. Kentse u Prince inder waerheydt, soo is hy van Gode gheleert, ende en behoeft uwer onderwijsinghe niet. Kent hyse niet, waerom wijs dy hem die niet aen? Of bedijdy u Prins, leerling, dier saligmakende kennisse? of kendyse selve niet? Of ist genoegh te segghen metten radeloosen raedt-Heer in raedt zittende. Het best is best ghedaen: gevraeght wat is het best, ‘tselve antwoorde:

257 Licht ist te verstaen, dat de eerendienst eens eenighen Godes best ghedaen soude zijn, ghemerckt dat oock Joden ende Heydenen, ende alle secten wel belijden. Maer weten alle dese welck die Godesdienst des eenighen Godes is? Lieve, seght ons welck die is?

258 Wijs dy ons met u Prince tot de Godlijcke Schrift; ons betuygende dat wy Gode sullen eeren ende dienen; niet na Menschelijcke goedt-duncken, niet nae Menschelijcke inzettinghen, niet nae veel schoone kerckgebruycken of ceremonien, niet nae goedt gewaende oude ghewoonten, maer alleen nae zynen bevelen, dat hy ons beveelt uyt zijnen zoone te hooren? Neen. Die seyt dat Godt wil aengebeden zijn in geest ende waerheyt. Wat segh ick van Christi bevel, leerdy u Princen Gode te eeren, nae Catonis leer, te weten met een reyne gheest, soo Godt selve een geest is? Laet hooren. Wat is de Godsdienst ende religie, die ghy uwen Prince voorstelt ende leert?

J.Lipsius.

259 Ende die (te weten die Religie) sal hy houden nae het oude ghebruyck. Der voor-ouderen insettinghen te beschermen, ende de heylighe Ceremonien te onderhouden, is eens wysen mans werck (inde lijst seydt hy) de goede oude gewoonte.

D.V. Coornhert.

260 Ick hoore daer niet een eenigh woort datmen Godt moet dienen of eeren nae zijn heyligh woordt, nae zijne gheboden, of nae Christi leeringhe, neen. Hier in is Lipsius stom. Die spreeckt niet dan van Vaderlantsche Wetten, van oude zeden, goede oude gewoonten, Ceremonien, ende menschen insettinghen. 1 1 Nota. Hebben alle sulcx niet so wel Turcken, Joden, ende alle Afgod-eerders, als de Roomsche Catholijcken? Sal elck, na Justi Lipsij leere, die zijne beschermen ende onderhouden: wie sal dan aennemen de ware Godsdienst, ons in zijnen woorde self voorgeschreven? Moet niemandt sulcke valsche religie berispen, noch bestaen te verbeteren door

waerheyts tuygnisse op lijfstraf, so Lipsius leert: sal de waerheydt selve daer door niet gebannen blyven uyt alle sulcke landen ende steden?

261 So verderf Amiclas het swijghen, na ’t spreeck-woort: daer verbodt was ghedaen dat niemandt meer moste spreecken vander vyanden aenkomste: ’t welck nu veelmael met onwaerheyt gheseyt was geweest: maer ten laetsten, als de vyanden heur overvielen onversiens, vermidts niemant sulckx om des verbodts wille en hadde derren seggen: zijn zy al t’samen verdorven, door dat onwijs verbodt van der vyanden komst aen te gheven. Maer weder ter saken

262 Soo hadde Radtboldus de Vriessche Koning recht, dat hy by zijn Vaderlijcke zeden ende inzettinghen wilde blijven, ende weygherde sich te laeten Doopen in Christi naem. So doet men den Indiaeneren ghewelt, oock den Catholijcken, die men hier heur oude Religie, Kerc-oeffeningen en Predicatien met waerheyt wederspreeckt, om in beter te veranderen.

263 Hier teghen segghen de Staten, hier teghen leeren de Ghereformeerden, ende hier teghen ghevoelen alle oprechte Patriotten of Vaderlanders. Wie salmen hier ghelooven? Alle dese te saemen uyt langhe versochtheydt uyte Godtlijcke ende Keyserlijcke wetten spreeckende: of een eenigen Lipsio, 2 2 Nota. niet dan uyt de school-boecken, Keyser, Koningen, en Princen, te leeren bestaende.

264 Maer soomen na Lipsij wetten noch moste onderhouden de Vaderlandtsche wetten, d’oude zeden, rc. Mostmen hier oock niet beschermt ende onderhouden hebben de Roomsche inzettinghen, d’oude zeden, ende de gantsche Pauslijcke leere: die ons vanden Koning geboden was te onderhouden op lijfstraf? 3 3 Nota. wie soude dan den Ghereformeerden hier moghen verschoonen van rebellie ende van lijfstraf? Hebbē wy dan na Lipsij wetten dit oorlogh, niet om een quaede sake? Dat moet verde zijn. Der saken wichtigheyt vereyscht hier ghestelt te worden des Koninghs van Spangiens voortstel in de vrede-handel tot Keulen, met oock der Staten antwoorde door der selver Annoteerder, ende eerst des Konings voortstel. pag. 155.

265.a Aengaende de Religie, de welcke allen waerachtighen Christelijcken Princen te recht moet seer gherecommandeert zijn, en mach de Koninck geensins voorby laten, (volghende de voetstappen vande Catholijcke Coninghen zijne voorsaten) uyterlijck te begheeren ende te bevelen, dat in zijne Patrimoniaele Landen blyve, ende onderhouden werde, de Catholijcke Apostolische Roomsche religie van allen oude tyden in de selve ontfanghen, onder welcke oock d’ondersaten van de selve Landen ende Provintien soo voorspoedigh zijn gheweest ende ghefloreert hebben. Ende in de welcke t’eenemael kennelijck is, dat so wel de Koning als andere zijne voorsaten eertijts ghehult door middel van solemnelen eede voor hunne natuerlijcke Princen ontfanghen zijn gheweest: welcke


voorschreven religie, alle andere uytghesloten, sal voortaen vry, vredelijck, ende sonder eenigh belet inde Procintien van de Nederlanden gheleert, gheoeffent, ende gheexerceert worden.

266 Of indien zy niet wederomen komen tot de voorschreven Roomsche, rc. religie: so sullen zy gantschelijck moeten vertrecken uyt de Nederlandtsche Provintien, elders verhuysen ende leven. K. 156.

Annoteerder.

267 Ick moet hier verhaelen ’t ghene dat den ouden Docteur Olradus de Ponte gheconsulteert heeft op de vraghe: oft de Prince soude moghen uyt zijn Landen jaghen de Joden, Sarazijnen, oft andere Heydenen die vredelijck zijn: ten eynde dat ander Raedts-Heeren van de Princen van hem souden moeten leeren, oft niet onghelijck rechtvaerdigher is, datmen ’t ghene dat hy dese ongeloovighe menschen wil ghehouden ende ghedaen hebben, hedensdaeghs oock soude gheven en consenteren ten minsten den ghenen, hoe zy oock ghenoemt zijn, daer af ‘tgeloove ende belijdinghe boven generalijck verklaert is. Annot. 157. Const. 264. Videatur etiam Ferd. Vasqui. Con, Lib. J. Cap. 24.

a De sententie seyt, hy dunckt my meerder schijn van waerheyt te hebben, dat de Prince niet en soude moghen sonder wettighe oorsake de vredelijcke Joden, Sarazijnen, ende andere Heydenen uyt zijn Landen jaeghen. Ten eersten, om dat een natuurlijck ende Goddelijck recht is, dat alle ‘tghene dat een Prince wil dat hem rechtvaerdigh geschiet, ’t selve oock ander Lieden doe, principalijck zijn Dienaers, ende die hem tribuyt gheven, a. ende dat hy ander lieden niet en doe dat hy niet en soude willen dat hem gheschiede b. Maer hy en soude niet willen uyt den rijcke verdreven zijn, dat hy dan ooc ander Lieden niet en verdrijve uyt den rijcke. Hy is ghehouden Joden ende Sarazijnen te beminnen om dat zy van zijnder natueren deelachtigh zijn, niet alleen in ziele, maer oock in lichame gelijck verklaert is. De pænit. dist. ij. Charitas in vers. Non illi & seq. Ibi.

b Ghelijck wy op haerlieder zonden ende periculen dencken, ende also wy begheeren datmen ons te hulpek ome, laet ons oock also henluyden te hulpe komen.
Item, daer na: Daeromme alderliefste zijt met alder liefden so sorghvuldigh, dat ghy uwe naesten oock gonnet ’t goet dat ghy wilt dat u gheschiet.

c Sulcke Lieden dan te verdryven sonder reden, is merckelijck teghen ‘tghebodt der Liefden. Want de liefde tot zijnen Naesten en doet de zonde niet van uyt-drijven, oft eenighe ander. c De liefde en doet oock niet qualijck, d noch de oprechte wille en doet niet quaedts, e ende sulcken Goddelijck ende natuerlijck recht en is niet dispensabel, om dat niet te veranderen en is, f jae niet by den Paus, om dat zijn veranderinghe noodtsaeckelijck de zonde bevanght, g ende verandert een goede natuere, de welcke onmoghelijck is. h

d Hier door komt oock dat wy uyt desen rechte ende liefde schuldigh zijn, in de noodt henluyden te helpen, ende aelmoessen te gheven. i Ten tweeden, den ghevanghen vyant ismen barmhertigheyt schuldigh, sonderlinghe daer de turbatie van den peys niet ghevreest en wort, veel te stercker moet dan alsulcken barmherigheyt een tributaris Dienaer ghedaen werden, op dat hy niet en soude uytghedreven worden. k

e Want de Princen worden vermaent dat zy beminnen souden de ghene die ontzien ende onderdanigh zijn, ende dat zy niet en souden doen uyt begeerte van hinderen, maer alle saken uyt liefde van te raden, niet ydelijck, niet wreedelijck, l ende ’t ghene datter te doene is, moet ghedaen werden niet uyt gramschap, maer uyt liefde. m Ten derden door de selve reden, dat wy niet en behooren de vredelijcke Joden, Heydenen, en Sarazijnen van hun goedt te berooven, door de selve en behooren wy oock heur huysen niet te nemen, noch henlieden uyt den Nederlande te verjaghen daer zy ghebooren zijn. n

f Want ’t ghene dat zy hebben bezitten zy door recht, dat allen natien ghmeyne is, ‘tzy goedt, plaetsen, of Heerlijckheyden, ende als rechtvaerdelijck door gerechtigheyt des wets, ende niet des Hemels. o Ghelijck Innocentius dat klaerlijck zeydt, extra de vot. & vot. redemp. c. quod supra: En dat zy niet en moghen verdreven worden ten sy dtase vervolghers zijn, Facit bene a contrarie sensu. 23. q. 7. Si qui. Ende onnooselheyt behoort den Koninghen aldermeest toe, ende oock mede niemandt quaedt te doene p in alle Christen religie is zachtmoedigheydt ende zoetheyt. Ende wreedtheyt is haer contrarie. q De reste maghmen by hem zien. X. 157. 158.

g Lactantius vander voorouderen inzettinghen sprekende, zeyt alsoo: lib. 2. Cap. 8. Daerom moet elck zigh betrouwen aldermeest in die saecke, die zijns levens wijse aengaet: ende meer op zijn oordeel ende eyghen zinnen steunen, om de waerheydt te ondersoecken ende te overweghen: dan eens anders dolinghen geloovende bedroghen te worden, recht of hy self onredelyck ware. God heeft elcken wijsheyt gegheven, na hy des ontfanckelijck is: daer mede zy ongehoorde dinghen moghen nae speuren, ende de gehoorde overweghen.

h Om dat zy ons in oudtheydt van tijde te boven gaen, dat en maeckt niet dat zy ons te boven gaen in wijsheyt. De welcke, soo zy elckerlijck in ghelijckheydt wort ghegheven, en magh vande voorgaende den naekomers niet ontset worden, zy is onbesmettelijck als het licht ende der zonnen glanse. Want alsoo de sonne der ooghen, alsoo is de wijsheydt des menschelijcken herten lichte.

i Daerom nadien wijs zijn, dat is waerheydt te soecken, allen menschen is aengheboren: zoo beroven sy zigh self de wijsheydt, die zonder eenigh oordeel der voorouderen instellinghen of vindinghen toestemmen: en als dieren van anderen gheledet worden


maer dat bedrieghtse, dat alsmen der voorouderen name hoordt, zy niet moghelijck te zijn wanen: dat zy wijser souden moghen wesen, om dat zy nae-komeren werden ghenaemt: of dat zy onwijs zijn gheweest, vermits zy voor-ouders worden geheeten. Dat schrijft daer Lactantius.

a Cap. humanum dist. 1. b. l. dilecti extra de major & obed. c. ad Rom. 13. d 1 Cor. 13. e inde. Charitas. Instit. de jure nat. dist. sed naturalia dist. vi his ita. g facit quod not. de jure jura. & si Christus in gl. quaedam. h dist. xiij. num. 1. dist. 2. jus natur. i. xlij. dist. qui escamus xvj. q. 1. si cupis lxxxvj. dist. non satis. k 23 q. 1. cap. noli. l 23. q. 5. prodest. m 22. q. 11. fraternitas. n Haec probantur per not. 23. L. q. 7. c. fi de rebus, in glo. per hoc m. o 13. q. 4. cap. quid dicam extra de verbor. Sic c. jus dictum est. p. 23. q. 5. c. non est 6. q. 1. sapiens. q. 23. q. 5. unum olum.

Iustus Lipsius.

268 Ende wordt by allen volcken voor misdaedt ghehouden, dat men de Vaderlandtsche gebruycken verstoote of schende.

D.V. Coornhert.

269 Dat seyt Lipsius uyt een Heydensch, maer niet uyt Godes gheschreven woordt. Wie bewijst dan dat segghen? niemandt. Niemant hoort hem daer inne dan te geloven. Beter bescheyt spreken met bewijs de Statē door heur Annoteerder, pag. 158.

a. Panormitanus in cap. In aliquibus de decem. primit. ablat. in . princ. Ick weet (seyt hy) uyt desen text het argument, dat menginghe vande Christenen, die diversche ceremonien hebben, niet en schijnt by den rechte verboden te wesen: & vers. Ritus, beteeckent de maniere in gheestelijcke dingen. Want op sommighe plaetsen, ghelijck in Candien, ende in Cypers, zijn de Griecken onder de Christenen vermengt. Voorts in sommighe plaetsen worden Armeni, ende Indiaener gevonden: die men oock voor Christenen houdt, maer zy hebben verscheyden ceremonien, en diversche vanden onsen. Hy zeyt voorts: waer tegen nochtans dient, maer ghemerct dat zy ketters zijn, ende dien achtervolgende in den ban, zoo moeten die gheschouwet ende ghestraft zijn, rc. Daer op mach gezeyt worden, prout dicit glo. notabilis 20. dist. cap. I. dat de Paus henluyden lydet in hare ceremonien. Ende noch aldaer:

b C. Ferd. Vasq. Illust. cont. Lib. I. C. 8. nu. 12. T’blijckt dat ons meyninghe staet voor de partie negative, de welcke meynen dat de tytlijcke Princen geen macht en hebben over de zielen van henlieder borghers, ende dien achtervolghende: dat zy de kleyne kinderkens van de Joden, indien dat ondersaten zijn, niet en moghen vanden ouders nemen om te doen doopen, welcke opinie ghehouden hebben, gl. Io. Theuto in c. Judeorum xxvij. q. I. want mochtmen die af nemen, daer en soude op korten tijt niet
een Jode in de werelt zijn, ende alsoo en soude de Prophetie van Esaias 10. ende Ro. 9.

c Te weten dat het overblijfsel van Israel zalig sal wordē, niet mogen vervult wordē. Dese glosse volgt C. Flor. en Marinus in Sicut de jure jur. Om dat niemāt en moet tottē gelove gedwongen wordē. Eodem c. Sicut. En om dat Christus eenen gewilligē Ruyter heeft ghekoren. xv. q. I. c. Non est. Item om dat de ghemeyne rechten willen dat den Joden gheen onghelijck ofte ghewelt en behoort te gheschieden. vt in l. Christianis c. de pag. & sacrifi. cor & in c. fin. c. Judæos de Iudæis q. 1.c. Si quis. Inde dicit Card. in c. de uxore, in fin. princ. de sepultura, dat zoo vele de Sacramenten aengaet, eem slave vry is, etc.

270 Alle volcken, behalven de ware Christenen, hebben valsche vaderlandtsche ghebruycken. Het is dan looflijc die te verwerpen om de waere religie daer voor aen te nemen: of men moet segghen dat de valsche vaderlantsche ghebruycken oock goet zijn, ende dat het alleens is, ofmen waere dan valsche vaderlantsche ghebruycken heeft.

Vryemondt.

Zoude het Laetste wel Lipsij meyninge zijn?

Byemondt.

Waerom laet ghy Lipsij selfs duydinghe achter? spreeckt hy, zigh self verklarende, niet opentlijck van goede ende oude gewoonte diemen moet onderhouden? is een goede ghewoonte quaet?

D.V. Coornhert.

271. Neen, als die inder waerheydt goedt is. Maer men vint oock luyden die t’quaet segghen goet te wesen. Soo noemtmen oock ghemeenlijck vele oude ghewoonten goedt, die inder waerheyt quaetheyt zijn, maer ziet wat hier teghen zeyt.

D’Annoteerder.

a D’eerste (*oorsake der beroerten*) is dat zy (de Princen) behalven de verachtinghe vant ghepresenteerde light, ende vander genade, hebben de menschelycke ordonnantiën ende placcaten vand wereltlijcke wijsheydt teghen de gheboden Godes, ende de Hemelsche wijsheyt, van hun ondersaten willen onderhouden hebben. T. iiij. verso. ibidem inde lijst.

b Cyprianus tot Pompeius: Wat obstinaetheyt ofte wat vermetenheyt is dese, datmen insettinghen van menschen stelt voor d’ordonnantie Godes; ende datmen niet en merckt, dat Godt gram ende ghestoort wort: zoo wanneer men Godes gheboden breeckt, onder het decxel van menschen insettinghe. ibidem inde lijst.


c Ende nochoock aldaer T.T. iij. in de lijst. Cyprianus. De menschelijcke leeringhe en moet niet ghestelt zijn vppr de Ordinantie Godes, noch de cvostuyme van de mensche en moet niet ghevolght zijn, maer de waerheyt Godes. Moet Christus alleen ghehoort zijn, so en moeten wy niet letten op ’t gheen dat yemandt heeft ghemeynt voor ons te doene, maer wat d’eerste, die voor allen is, Christus eerst gedaen heeft.

272.a Maer dat ghy of yemandt met waerheyt Lipsium soudet mogen ontschuldighen, van geen oorsaecke tot sulck quaedt vermoeden op hem self ghegeven te hebben, kan ick qualijck mercken.

b Ghemerckt hy handelende vande religie, doorgaens spreeckt van ghewoonten, inzettinghen, ende desgelijcx: Ende swijght voor al vande Evangelische Godsdienst, sonderoock te verklaeren wat, hoedanigh, of by wat volck die is.

c Dat behoorde hy immers voor al te doen, doe hy wilde spreken vande religie: die wat anders is, dan alleenlijck een inzettinge der voor-ouderen, ceremonien, zeden, of Vaderlandsche gebruycken: so hy’t ter plaetsen, daer wy nu op zijn, noch wel uytdruckelijck naemt.

d Die en zijn immers niet altsaemen, ende by alle volcken goet, maer meestendeel quaet valsch, ende afgodisch.

e Na J. Lipsius oordeel dan hebben recht ghedaende Joden: die niet en hebben willen in beter veranderen Godes Wetten selve, heurder voor-ouderen inzettingh, ende heur Vaderlantsche gebruycken, heylighe Ceremonien, ende goede oude zeden.

f Maer de Joden, als Petrus, Paulus, ende d’ander Apostelen ende Joden, die Christi wet, ceremonien, rc. hebben aenghenomen, ende van de Wet Moysi, Christi Evangelium toe vielen, die en zijn daerom, als J. L. Wijse man seydt (iiij. ij. dist. 13.) niet te prijsen, maer straf-werdig, ende te schelden gheweest.

g Desghelijckx mede huydendaeghs de Gereformeerde selve, ende Lutersche. Hebben dese niet altsaemen verstooten ende gheschent der voor-ouderen, inzettinghen der Pausen, der selver heylighe Ceremonien, de Vanderlandsche ghebruycken, ende de goedtghewaende oude ghewoonten? Die zijn altsamen zot, die zijn vernieuwers, ende die sijn hatens en straffens waerdig, om met vyer ende swaerdt gedoodt te worden, na de wetten: die Lipsius hier Keyser, Koningen ende Princen voorschrijft. Want de inzettinghen en wil Lipsius niet verandert of overtreden hebben. Hoort wat hy selfs daer af zeyt:

I. Lipsius.

273 Daerom straft, so yemant (die)
turbeert (of stoort.) Die wordt van de Goden de naeste (by heur) geacht: door den welcken der Goden Majesteyt ghewroken of voorghestaen wort.

Vryemondt.

Van wat verstooren spreeckt hier Lipsius? heeft die willen duyster zijn, om kort te schijnen, of om Sceptizerende onvattelijc te wesen?

D.V. Coornhert.

274 Men weet dat voormaels de Donatisten, Circuncelliers, ende anderen, oock nu in onsen tyden de Munstersche, de Batenborghers, de Overlantsche Boeren, immers oock, na Lipsij voorstel alhier, metter daedt hebben verstoort de Vanderlandtsche ghebruycken, ende mitsdien oock de Politijcke Republijcken ofte ghemeen-landts-vrede?

b VVant die segghen selve datse sijn wederghekomen tot het gebruyck van dien (haer exercitie) al eer eenighe Overigheyden d’openbaere exercitie toe-ghelaten hebben, jae als zyse noch te vyer ende te water vervolghden, daeromme zy dese possessie den Magistraten (onder correctie) niet konnen danck weten, &c. N.c. iiij. ver.

c So leestmen mede dat in voorleden tijden Elias in Israel, vele Propheten, oock d’Apostelen, ja Christus selve in Jerusalem, daer nae vele Martelaeren in Europa, ende nu, in onsen tyden, vele God-meynende Gereformeerden, Lutherschen, Dooperschen, in Engelant, in Hoogduytschlant, Vranckrijcke, in Oostlant, ende oock hier in Nederlant, der Roomsche Catholijcken uyterlijcke kerken-vrede, Vaderlantsche wetten, heurder voor-ouderen inzettinghen, ende goede oude gewoonten (so zyt noemden) met woorde, ende met waerheydt, maer niet met oproer of gewelt hebben verstoort. Welck van beydē wijse van verstoren, by my verhaelt, wil Lip. met dat woort: verstooren: hier verstaen hebben?

b Die onderscheyt van ‘twoort verstooren: dient waerachtelijck ende klaerlijc geweten. Want soo hy daer by niemandt anders en meynt, dan die metter daedt geweldelijc des gemeen lands-vrede verstooren: wie sal hem daer inne met recht moghen onrecht geven?

e Maer soo hy d’andere daer mede meynt, wie sal hem recht daer in moghen gheven: sonder alle Propheten, Martelaeren, jae Christo self, die der valscher kercken uyterlijcke vrede, door recht berispen verstoort hebben, onrecht, en heur tyrannijcke moorders recht te geven?

f Op dese verklaeringe van Lipsij duystere woorden draegt de spille, van dit geschille: Ende die is daeromme voor alle voorderspreken hoogh-noodigh. Want so wy’t hier inne eens zijn, sal ons geschil in desen niet so groot zijn. Mijn meyningh is eens metten Heeren Staten, ende heur


Annoteerder, segghende:

g Ick en wil hier gheen doodtslaghers of overspeelders ende andere dergelijcke quaetdoenders verantwoorden. Want ick weet dat de Magistraet teghen alsulcke ‘tswaerdt van Godt heeft ontfangen. Maer om ‘tverstant van de passagien van de schrifture, van de welcke noch niet seecker en blijckt (want indien dat bleeck, men soude niet meer disputeren, oock en soude niemant so uytzinnigh zijn, die soude willen sterven, om een sake die seecker waer, te lochenen) ick segghe om de dwalinghen (want wort hier yet misdaen, dat geschiet door misverstant, aengezien dat daer uyt gheen profijt, wellust, ofte eer en volght, maer wel de contrarie) dat hier omme segghe ick soo veel menschen nu ter tijt in onse landen metten swaerde gedoot werden, ende na der handt altijdt over al de werelt ghedoot sullen werden: dat is voorwaer sulcken sake, dat hy gheen menschen herte moet hebben, die dat niet en beklaeght ende beweent, pag. 103.

h Aengaende de religie, beschermt de Godvruchtighe teghen de injurien van anderen, dat is u lieden ampt, de leeringhe vande Theologie en moet met u swaerdt niet ghehandelt zijn. X. 104.

Byenmondt.

Lipsius heeft sich selven ghenoeghsaem daer af verklaert, waert wel verstaen, ende dat oock binnen dese drie Hooft-stucken des vierden boecx selve, meest is gheresen. Ick sal zijn woorden selve lesen.

Justus Lipsius.

275 Opentlijck segge ick te zondigen, die oock self van Gode ende van dē aenghenomen Godsdiensten qualijck gevoelen, ende oock andere te ghevoelen, aenporren. iiij. iij. Dist. 3.

Dirck V. Coornhert.

276 Meyndy met dat woordt: Impellunt, met gewelt tot heur ghevoelen te dwingen: wie sal niet belijden dat sulcke dwinghers self oock met d’overheydts gewelt behooren bedwonghen te worden, ende als gheweldighe quaet-doenders strafbaer zijn?
Maer verstaedy daer by met woorden of schriften alleenlijc anderen, tot een ander gevoelen van Gode ende (so ghy doet ooc met dit selve woordt. v. xx. Dist. 1. ende iiij, iij. Dist. 1. etc.) Godsdienst, die in een Landt aenghenomen is te locken, soo moet ghy niet alleen Christum, Propheten, Apostelen, Martelaren, maer oock alle Gereformeerde ende anderen, die inden Nederlanden een ander ghevoelen hadden van Gode ende zynen dienst, dan het Roomsche gevoelen hier aenghenomen zijnde over veel hondert Jaeren, ende die anderen tot sulck heur ghevoelen met Schriften, of by monde hebben aen-
ghelockt, strafwaerigh ende dootschuldigh maecken.

J.Lipsius.

277 De spits-voudige ende weetzuchtighe, die over al rustelijck ondersoecken de dinghen die onder der Aerden end boven den Hemel sijn. iiij. iij. Dist. 10.

D.V. Coornhert.

278 Onnoodighe dinghen, of oock die ons onbegrijpelijck zijn te ondersoecken, is tijt-verlies, ende moeyte vergheefs gedaen. Maer wie doen zy gewelt? Zy zijn te onderwijsen van heur zotheyt: dat is gheen strafwaerdighe misdaedt, maer berispelijcke dolinghe.

Vryemondt.

279 Immers Lipsius mach sulcke doolders (niet misdoenders) gheensins strafwaerdigh van d’Overheyt oordeelen: sonder eerst sich self voor sulcx te veroordeelen: die van sich selve seydt dat hy behoort te doolen. Maer hoordt men oock yemandt te straffen om ghedaen te hebben ‘tgeen hy behoorde te doen? Meynden sulcke weet-zuchtige ondersoeckers niet, dat het weten dier dingen, heur nut of lustigh waer, zy zouden den hooftbreckende tijdt-quisting van selfs laten varen. Hier af ziet meer achter. iiij. iij. dist. 5.

Byemondt.

Hoe vrymoedelijck duydet Vryemondt Lipsi woort: behoort te doolen. Mogtmen dat niet op beter meyninghe beduyden?

Vryemondt.

Moght dese hoogh-geleerde Lipsius zijn meyninghe niet klaerder uyt-gesproken hebben met eyghentlijcker woorden, daer inne hy doch boven allen anderen wil konstlizeren? zijn schult ist dan, dat zijn woorden ooc Sceptiseren, ende niet mijn schult: dat ick die versta, so hy die schrijft, dats een ey voor een ey, ende niet voor een vijghe. Maer lieve seght doch, ghy die hem jonstigh, oock konstigh zijt, hoe soudy die woorden Lipsij debeo errare: die ick versta, ick behoore te doolen, sonder self mede te doolen, ten goeden beduyden.

Byenmondt.

Mach hy daer mede niet ghemeynt hebben: Ick moet doolen?

Vryemondt

Ja hy wel. Soo heeft hy dan daer oock moeten doolen in dat woort: Behooren: daer hy moeten meynde. Dat is niet wel ghelooflijck is so woort-konstighen man.

Byenmondt.

Een goedt Schutter mist wel, soude men dat beduyden ten arghsten?


Vryemondt.

Ghy self duydet die woorden met u vreemt verstant, noch argher dan die ’t selve na zijn rechte duyding ick duyde. Want moet hy doolen so en vermach hy’t niet te vermyden, soo en ist hem gheen zonde, noch oock geen andere menschen.

Byemondt.

Ghy doolt daer self gronflijck. Het magh zijn dat hy verstaet, dat hem ende alle Menschen van Adam aen ghebooren is, de noodtsakelijckheyt van onvermijdelijck te moeten doolen: gelijck een ghebooren blinde van niet recht, ende een ghebooren kreupel van niet sonder hincken te moghen gaen. Zeght nu of Lipsius onrecht ghezeyt soude hebben, so hy met die woorden behoore te doolen: ghemeynt hadde: moet doolen.

Vryemondt.

Dat raeckt d’erf-zonde. Die questie is my te hoogh, u mede vermoede ick ooc Lipsio selve. Maer dat kan ick wel vastelijck sluyten, uyt het ghene nu verhaelt is: dat Lipsius, moetende do noodtsakelijck doolen, als een gebooren blinde, die sonder leytsman gaet, oock so weynigh met recht te berispen is in zijne doolinghe, als sulck ghebooren blinde: behalven dat Lipsius hadde moghen laten te schrijven van dese saecken, die hy niet seeckerlijck en wiste dat hy recht verstondt. Maer behalven dat, dooo magh niemandt op aerdē Lipsium daer inne met waerheyt ontschuldighen: dat hy selve door sulck zijn seggen: ick behoore te doolen, of ick moet doolen, onschuldt zijns doolens voor-wendt, om daer van niet berispt te worden met woorden: Ende dat hy daer teghen andere Menschen, die uyt goeder meyninghen ende door drang haerder conscientie, heur naesten voor een landts-doolingh waerschouwen, met woorden of Schriften, sonder yemanden gewelt te doen, soo gantsch onbarmhertigh is: dat hy die om heur doolingh (of zy noch al doolden) ghebrandt ende af-gehouden wil hebben, sonder voor sulcke onnoosele doolenden, eenighe plaetse open te willen laten voor de barmhertigheyt. Is die zijn wreedtheydt recht? Of heeft Lipsius alleen, ende niemant anders, privilegie om onghestraft te moghen doolen in so hoogh-wichtigen lants sake: dat hy oock sonder berispen vryelijck mach doen doolen, Keyser, Koningē, Princen, in d’oude lant-verderflijcke dolinge van den menschen te dooden, om gedoolt te hebben in geloovens saken, ende den landt-saken te dwingen in heur conscientie?

Dirick V. Coornhert.

280 Hola, laet ons weder op ’t ghelaeten voorstel komen, daer Lipsius sich self verclaert (na u segghen, Byemondt) dat hy met zijn woordt: verstooren, niet en meynt, luyden die met stille oeffeninghe haerder religien, oock met schrijven of spreken van gheloovens saken, niemanden ghewelt of overdaet en doen: maer dat hy daer by verstaet alleenlijck, die metter daedt bedryven dat
strafbaer is na de politijcke wetten, niet in religions saken, so dat die met d’Overheyts Swaerdt strafbaer zijn, al waer ’t oock schoon dat zy sulcx pooghden te verschoonen mette religie of haer conscientie: so wy in onsen tyden self gezien hebben aen den Munsterschen, Batenborghers, ende anderen, die ick gaerne bekenne strafbaer te zijn met d’overheyts macht: maer d’ander gheensins. Op dit voortstel waeren wy, daer uyt stoorden zy ons. Ghy byemondt mooght andere plaetsen, dan die twee voorgaende (hebdyer meer) tot zijn meyninghs verklaring voortbrenghen.

Iustus Lipsius.

281 Zy willen alle liever disputeren, dan leven, pag. 110.

D.V. Coornhert.

282 Laet het beter zijn (alst is) dat elck naerstigh zy omme te beleven het goede dat hy nu al goedt te zijn verstaet: dan om te disputeren van ’t geen hy noch niet en verstaet, ende hen noch om weten onnoodigh is. Wien doen zy ghewelt of strafbaer overdaedt? Nochtans stelt Lipsius dese mede al onder de verstoorders.

Byenmondt.

Maer rechts daer na stelt hy in twijffele, of de schielijcke dwang van sulcke het gemeenbeste schadelijcker soude moghen zijn. Want dan soude hy’t raeden te laeten. iiij. iij. Dist. 12.

D.V. Coornhert.

Dat’s waer, maer ter selver plaetsen seyt hy oock wat anders, te weten:

Iustus Lipsius.

283 Dat zy vast ende seker, so langhe, als de verstoorders mogen bedwongen worden sonder groote beroerte. iiij. iij. Dist. 8.

D.V. Coornhert.

Sonder dat soude zijn wil zijn datmēse straffe. Wie? de verstoorders. Wat verstoorders? Die liever disputeren, dan beleven. Hoe? met branden, met af-snijden, als een verdorven lidt, sonder barmhertigheydt (iiij. iij. Dist. 6.) dat zijn nu gheen quaedt-doenders metter daedt, maer disputeerders met woorden. Dit sal men noch klaerder zien, somen Lipsium hoort van de andere, die hy af-scheydt van de verstoorders, die hy ter doodt oordeelt: al waer’t oock sonder eenigh quaedt werck, maer alleenlijck om dat zy vryelijck anderen tot haer ghevoelen van de religie aenvoeren, ende van de ghene die hy seyt datmen niet en moet straffen.


Justus Lipsius.

284 De tweede questie is van de ghene die teghen de religie zondighen op sich selve. Ziet der doolinghen smet is in mijn herte, maer ick en besmette niemanden: Ick ruste binnens huys en swyghe. Zal men sulck oock straffen? het schijnt neen (iiij. iiij. Dist. 1.) d’eenvuldighe verdoolden salmē nauwelijcx straffen, iiij. iiij. dist. 1. Het swygen is geoorloft. Over de vryheydt des ghemoets en mach de Koningh soo wel niet straffen als der tonghen. 1 1 iiij. iiij. Dist. a.

D.V. Coornhert.

285 De swijghende dooler en salmen dan noch naulijcx spaeren: maer niet den ghenen die zijn doolinghe uyt-spreeckt tot anderen, ende die niet in zijn herte en verbergt. Want die, al misdoet hy niemandt met wercken, wil Lipsius datmen als verstoorders (alsmense machtigh is) sal straffen.

Vryemondt.

286 Huyst die selve meyninghe was over thien Jaren of twaelf jaren oock by abdere vyerighe aenblasers den Heeren Staten senghegheven voor behoorlijck te zijn, namentlijck, dat des Overheydts ampt is den uyterlijcken mensche met uyterlijcke straffe; dat is den ghenen die den uyterlijcke vrede der kercken verstoooren; met gevangenisse aen den lyve, of ghelt-boeten te straffen. J.H. 2. ver.

Maer der Staeten wijsheydt en gaf in sulcx gheen ghehoor, int straffen van de verstoorders met boecken schrijven of leeren. Want niemandt heur metter daedt of ghewelt verstoort. Also ist doe wel achter ghebleven, dat by Lipsium nu wederomme qualijck werdt aenghegheven.

287 Ende dat, moghelijck, door ingheven van die over acht jaeren al belooft hebben, dat van ’t bedwangh der Ketteren wat soude gheschreven worden. N.e. I. verso: Of door yemant anders machtiger, om met een rijcker Mercedes te verghelden. Wat hier af is magh Lipsius weten: maer ic kende anderen moghen daer af dencken wat wy willen.

D.V. Coornhert.

288 Hola, ’t is weer aen. Ick wil so weynigh u argh-duyden, sonder redene, ghelooven: als Byemonts goedt-duydingh gaerne hooren, maer nochtans niet gelooven, tegen geweten waerheyt.

289 Alle Christen menschen houden voor vaste waerheydt, des waerheydts woorden selve. Die moetē dan voor onwaerheyt houden die woorden by Lipsium inne ghe-
bracht, daer men nu af handelt, te weten: Daerom straft, &c. (iiij. ij. Dist. 15.) die wordt van den Goden, &c. Want recht anders leert ons Christus, van den welcken Duyvels kinderen werden genoemt, die de kinderen Godes dooden wil, also de Duyvel van aenbegin een dootslager was.

290 Dit hebben de Heydensche Princen ghedaen, ende sullen noch u naem-Christen Princen lichtelijck bestaen, die Machiavellen wetten weten, maer niet Christi goedertierenheydt, maer Machiafels felheyt, nae volghen: ende meynen (soo Lipsius mede meynt) datse de Goden naest zijn, iiij. ij. Dist. 15) Gode dienst te doen, int dooden der ledekens Christi (Joan. 16.2) diens Maiesteyt wort sulcx doende ghequetst, ende zijn van zyne goedertienheydt opt alderverste verscheyden: die Lipsius opt naeste stelt by zijne wraeckgoden, die nae der onnooselen bloedt doorsten.

291 Maer wy hebbens nu ghenoegh hier af. Van de turbeerders of verstoorders spreken wy, te weten, wie Lipsius daer voor houdt, naementlijck die daer wederspreken, of met woorden poghen veranderinghe of niewigheydt te maken inde vaderlandtsche wetten, oude ghebruycken, ende der voorouderen inzettingen, al waren die oock valsch, jae afgodisch ende Heydensch.

Vryemondt.

Ja op Heydensche sakē, Heydensche leere, Heydensche afgoderien, Godsdiensten ende ghewoonten, wijst Lipsius zynen Princen meest, ende dat met pronckelijck Heydensch latijn-spreken: liever dan hy God soude noemen, den Goden noemende: op dat het immers al wel soude Heydenizeren of Heydensche religie soude moghen ghelijcken. Niet teghenstaende by Lipsius selve noch onlancx inde lxi. Brief van zijn ij. centuria een gheleert schrijver, Bembo, om de woorden van Goden, onsterflycke Goden, &c. ghebruyckt te hebben, in zijne Schriften strenghelijck berispt. Hoewel nochtans Lipsius ’t selve doet, so gantsch argherlyck in dese wichtige sake. Soude dan dese moet-dooler in zijnen mede-dooler wel so valckelijck ghezien hebben ’t selve dat hy Molliserende niet en heeft willen zien in sich self? of was hem het naespeuren te moeyelijck in zijn rugghe-zack, dat inde voorzack van self voor zijn ooghen hingh?

D.V. Coornhert.

Op hem behoeven wy oock niet seere te zien. Maer laet ons zien op sijn woorden die hy voort sal segghen.

Iustus Lipsius.
292 Ernstlyck, ernstlyc neemt dit ter herten: datter in de menschelijcke dinghen niet waerdigher is dan de Religie, ende dar die met hooghster gewelt hoort beschermt te werden.


Vryemondt.

Ernstlijck houde ick dat Lipsius anders zeydt ende anders denckt. Magh hy de religie boven alle menschelijcke dinghen hooghwaardigh achten: dient alleens is wat religie in een landt zy, als men maer by d’oude blijve? ende waerom? op dat d’uyterlijcke vrede blijve, ende des Princen aerdsche rijck vermeere. Wat leert hy doorgaens zijne leerlinghen anders?

Dirick V. Coornhert.

293 Ghy doolt, O Lipsij, nopende u vermaen van beschermen. maer ist de ware, wat behoeft die der menschen beschermen,? of is de waerheydt self niet almachtigh? of sorghdy dat de loghen d’almogende waerheyt soude noghen verwinnen? of kent ghy self, noch ooc u Prince, de waerheyt niet? u mistrouwen meldt sulckx. Kendy haer niet, so mooghdy, noch oock u leerling-Prince, de ware religie niet kennen. So sal u Prince, veel eer de valsche religie dan de ware beschermen.

294 Voor us nu oock al ontwijffelijck gebleken, dat het in d’Overheydts macht niet en is een religie te beschermen met zijnen swaerde. Dat mach menschen, maer gheen loghen dooden.

295 Dits alleen waerheyts werck, die alle loghen so gantschelijck ende oock lichtelijck mach vernielen, als de middaghsche zon alle duysterheyden.

296 Dus hoort gheen religie met Menschen ghewelt, maer alleen met Goddelijcke waerheyt beschermt te werden. Neen, ‘tis ydel voornemen. Want wort u religie vande waerheyt aenghevochten, wat helpt der menschen scherm daer teghen? Is dan oock de logen uwes religions aenvechter, wat mach die de waerheyt schaden?

297 Maer als d’een loghen d’ander bevecht, wat sal uwes Princen ghewelt daer teghen vermoghen? wanneer men met den swaerde tot hem wil, so rept hy sich niet, hy acht yser als stroo, ende metael als vermolsemt hout, (Job. 41.18.) soo is u ernstlijcke raedt in zijne ooghen spotlijck, ende zotlijck. Soo en is mede soodanighe bescherminghe des religions met hooghster ghewelt niet goedt ghevonden, maer met hooghster ernst wedersproken by den

Staten Generael, segghende:

b Noch wy en willen uwe Doorluchtigheyden ende waerdigheyden, oock geen veroorsaeckers van bloedtstortinghen maecken: maer dat eens alle dese Placcaten gantschelijck te nietes ouden ghedaen worden: Dit ist dat de ghene begheeren, die van een andere religie zijn, voor de welcke zy hier soo wel behooren te spreken als voor d’andere. K. 182.

D. V. Coornhert.
c Wie waren die welcke, daer voor oock
wert ghesproken? namentlijck de Ghereformeerde, de Lutersche, Doopsghesinde, ende meer andere. So dan alle die van des Konincx Placcaten verlost te zijn begheerden, wat reden hevet doch, so elck deser in eenigh lant totte macht quame, dat elck dan mede zijn religie met hooghster gewelt soude willen beschermen, teghen allen anderen: na dese Schoolmeesters raedt, te weten, dat gheen van ander soude lijden yet teghen heur aengenomen landts religie gheleert te worden, met schrijven of spreken, sonder alle oproer, of ghewelt? wie mach ghelooven dat de vervolghde tot nu toe, nu self anderen souden konnen vervolghen, ende uwen twist-raedt volghen, teghen de wet oock der natuuren selve? behooren zy anderen niet te lyden, die noch onlancx van anderen begheerden gheleden te worden?

d Ernstelijck, ernstelijck wil ick u Lipsi, hier nu waerheyt segghen. Die swelght soo ernstelijc in u herte: dat u de recht-schuldige beschaemtheydt van dese uwe moet-willige doolinghe, met sulcken ernst treffe: dat u blinde waen, van dat ghy behoort te doolen (so ghy onschamelijck hebt derren schrijven) gantschelijck mach verdwijnen: door’r middel van u ernstig aenmerckē deser waerheyt, die ick u nu hier voorhoude: niet onmatelijc boven, of onder, maer eenvuldelijck na het rechte middel, soo de sake selve is: sonder die te vergrooten of te verkleynen, dat is: sonder die, na uwe woort-konst, te hyperboliseren.

e Behalven dese uwe aengeklampte woorden: Ernstlyck ernstlyck neemt dit ter hertē: zoo steldy dese: datter in alle menschelycke dinghen niet waerdighers en is dan de religie: ende dat die met hooghster gheweldt hoort beschermt te worden. Op welcke laetste woorden, van dat die (te weten de religie) met hooghster gheweldt behoort beschermt te worden: ick u segghen hebbe t’ghene volght.

f Waert soo, dat ick die voorgemelde laetste woorden Lactantio toegeschreven hadde, als ghy hier hebt ghedaen: soo datmen die in u boeck lesende sonder achterdoght, zoude moeten verstaen Lactantij eyghen woorden ende meyninghe te zijn: ick soudet onmogelijc voor my achten met waerheyts schijne, vele min met haer self; my te ontschuldigen van onbescheyden zotheyt, of van arghelistighe valscheyt. Wat ghy sult vermoghen tot verschooninghe van sulck u leelijck werck, salmen tot zijnre tijt mogen gewaer worden.
g Om welck mijn segghen so klaerlijc als waerlijck te bewijsen, wil ick hier uyten selven Lactantio de saecke een weyningh verder verhalen, namentlijc van desselven capittels beginne: op datmen zie tegē wie hy spreect, wat sy segghen, ende wat hy selve seydt, in welcks verwerring u zotheyt of valscheydt is gheleghen.
h Het xx. cap. des vijfden boecx Lactantij, waer uyt ghy de voorsz, woorden hebt ghehaelt, begint Lactantius teghen den afgoden dienaren ende vervolghers, met dese woorden:


Laet daerom de dooders, soo van heur eyghen, als van ander luyden zielen, leeren verstaen, wat onversoenlijcke boosheydt zy bedryven. Eerst, dat zy sich selven vermoorden, door’t dienen der verlooren geesten, dem welcken God in d’eeuwighe pijne heeft verdoemt: ende voorts dat sy niet en ghedoghen dat Godt van anderen ghe-eert worde: maer poghen den mensche af te keeren tot doodtlijcke Godsdiensten.

Daer ziet men naeckt, dat Lactantius hier spreeckt teghen Afgod-eerders, die anderen van heur Godtsdienst, met gewelt van dooden ende anders, bestaen tot heur eyghen afgoderye aen te voeren.

i Maer bestaen zy dan sulcx (seydt hy een weynig daer na) te doē met woorden, of met eenige voort ghebrachte redene? Gheensins: maer met ghewelt (merckt op dat woordt ghewelt) ende met pijnen. O wonderbaere ende verblinde zotheyt. Soude in den genen, die ’t gheloove bestaen te onderhouden, een quaet, ende in de beudels, een goet, ghemoet te zijn vermoedt worden? Soude een quaedt ghemoet wesen in de ghene, die teghen het menschelijck recht, ende teghen alle behooren van een ghescheurt worden? of veel meer in de gene die doen in der onnooselen lichaemen sulcke dinghen, die oock de alderwreeddtste moorders, noch de vertoornste vyandē, noch de alderselfste Barbarē (Canibalen) noyt gedaen en hebben? Ende noch: Ende nadien zy niet altoos en vermoghen met gheweldt (merckt hier mede op het woort gheweldt) want soo men de religie meerder verdruckt, hoe zy meer wort vermeert. Soo laet haer handelen met redene, ende met vermaninge. Ende noch wat daer nae: Daer en behoeft gheen ghewelt noch overdaedt: want de religie mach niet ghedwoghen worden. Om wille te maken, moet hier gehandelt worden meet met woorden dan met slagen (of moordē). Ziet daer is nu ten derdenmael gebruyct in een kleyne plaetse dat woordt gheweldt. Dat zijn al Lactantij woorden, maer by hem ghesproken van de Afgodische vervolghers der Christenen, so van heur onbehoorlijcken handel, of van datmen behoort te doē. Maer nu in’t midden des Capittels, brengt Lactantius inne de voorsz. vervolghens verantwoordinge seggen, te weten dese:

k Maer, segghen zy, men moet die Godsdienst die publijckelijck is aenghenomen, beschermen. Dat zijn nu heur, niet Lactantij woorden, die de selve wederspreeckende, seyt also: O met wat oneerlycker wille doolen dese ellendighe menschen. Prijst hy daer sulck heur beschermen? Is doolen recht gaen? Ende ten laetsten volghen hier aen de woorden daer ghestelt by Lactantium, behalven alleen de begin-woorden, by u, O Lipsi, als u tegen zijnde, besnoeyt, ende gestuckelt wesende, namelijck, want zy gevoelen. Dit verswijghdy, ende stelt

l Datter inde Menschelijcke dinghen niet waerdighers en is, dan de religie, ende dat die met hooghster ghewelt hoort beschermt te worden.
Dat schrijft Lactantius, merckt nu Lisi op
dit mijn schrijven: want hier uyt suldy moghen zien, wilde uwe ooghen openen, uwe onbescheyden zotheyt, of arghlistighe valsheyt. Want het soude moeten onbescheyden zotheyt zijn, so ghy int lesen van dese plaetse Lactantij, niet en soudet hebben ghemerckt Lactantij voornemen hier te zijn gheweest: den afgodischen tyrannen aen te wijsen heur doolinghe, van te willen met ghewelt heur religie beschermen, ende anderen daer toe geweldelijck te dwingen. Want anders berispt hy meer dan die heur oneerlijcke doorlinghe? Soo is hy dan daer teghen, ende straft sulck ghewelt: Dat’s wel verde, dat hy die meyninghe soude hebben ghehadt.

m Maer of sulcke onbescheyden zotheydt onder het lesen, des redens onderscheydt mogt door slaperigheyt in u benevelt hebben ghehadt, sulckx dat ghy niet en merckte op heurluyder en op Lactantij eygen segghen: soos ouden dan noch ten minsten uwe reden wacker ghemaeckt hebben dese terstont daer aen volghende Lactantij eyghen woorden, opentlijck verklaerende een ander wijse om de religie te beschermen: dan die afgodische Tyrannen bruyckten, die dat met ghewelt deden, te weten, dese Christelijcke wijse van beschermen: want Lactantius nu zijn meynighe hier van noch weder verklaerende, seyt also:

n Maer gelijck als zy bedroghen zijn inde religie self, so zijn zy oock bedroghen inde wijse des beschermens. De religie moetmen beschermen, niet met doodt slaen, maer met vermanen, niet met wreedtheydt, maer met lijdtsaemheyt: niet met boosheydt, maer met gheloof. Dat zijn quaede, dit goede saken. Goedt, niet quaedt, moet men doen in den Godsdienst. Want so ghy met bloedt, met pyniginghen, ende met het quade de Godtsdienst wilt beschermen, soo en sal die niet beschermt, maer besmet ende geschent worden. Ende terstondt daer na: Het is dan de rechte middel datmen de religie bescherme, of met lydtsaemheydt, of metter doot te lijden, etc.
Dat zijn nu de woordē, niet vande afgodische Tyrannen, welcker zaken met heur eyghen woorden van met hooghster gheweldt een religie voor te staen, ghy hier ooc drijft, onder den valschen schijn oft Lactantij woorden warē, de welcke Lactantius nochtans met hooghster ernst, voor tyrannisch, zot ende godloos wedersprekende, strenghelijck berispt.

o Lieve segt doch, hoe mocht Lactantius der Tyrannen meyninghe, van dat de religie met hooghster gheweldt hort beschermt te worden, so zy seyden, niet hy, met gheweldigher woorden ende waerheydt dogh wederspreken ende krachtelijcker beschamen? Ghy laest Lipsij dat Lactantius heur al vant begin des capittels van heur gheweldigh handelen in religions saecken berispt: dat hy dat woort gheweldt, als zotheydt ende felheydt in heur scheldt: dat hy ’t gheweldigh handelen in desen quaedt noemt en beudels werck: en dat hy’t vergheefs, ja schadelijck tot heur voornemen te zijn bewijst, daerom hyt zotheydt noemt. Ende des al niet jegenstaend zoudt ghy zoo onbescheydelijck zot zijn, dae


ghy comende aen dese woorden hier in u boec gestelt: Datmen met hooghster ghewelt, &c. Die selve soudet waenen by die gheleerde man soo zottelijck te zijn ghesproken teghen sich selve voor zijne partyen, die hy daer af berispte, bestrafte, ende beschuldighde? wie mach, u kennende, u sulcke onbescheyden zotheydt toe-schrijven?

p Neen, dat’s onghelooflijck, te meer noch vermidts daer telcken by staet, zy segghen: Immers ghemerckt ghy die woordekens uytghelaten hebt, daer mede nochtans in Lactantij boeck beginnen de woorden hier in u boeck ghestelt, want die beginnen alsoo: want zy seghhhen datter in, &c. die hebdy dan moeten zien, die hebdy dan met voordacht uyt moeten laten, en Lactantij woorden, in eē redē tsamē geknoopt zijnde, besnoeyt, daer mede ghy die so opentlijcken vervalscht: dat ghy daer mede hebt doen schijnen, niet anders dan of de volghende woorden: van met hooghster gheweldt te beschermen: niet en waren der voorsz. Tyrannen, maer Lactantij eyghen woorden ende meyninghe.

q Ende sulcx diende oock met allen wel tot u voornemen van branden, afsnijden, sonder alle goedertienheydt, ende totten dwang in der Lantsaten conscientien. Want dat gaf eenen schijn (maer valsch) als of Latantius mede dier meyning hadde geweest, namentlijck datmen met hooghster gewelt in Religions saken meot handelen. Nadien men nu opentlijck ziet uyt Lactantij woorden self, dat hy op’t hooghste daer tegen was: Wie moet hier niet opentlijck zien dat ghy Lactantium hier opentlijck calumnieert: dat ghy zijne woorden willens en wetens een gants averechtse meyninge op-dicht: ende dat ghy zijne woorden arghelistelijck vervalscht?

r Ick hebbe luyden hooren spreecken (oft was om heur konst, dan om heur Godtloosigheydt te betoonen, en weet ick niet) dat Christus waer geweest een vraet, een wijnsuyper, ende een verleyder: de welcke sulcke heure lasteringhe bestonden te bewijsen met des Evangelists woorden: leestmen niet, seyden zy, by Matheum geschreven te zijn van Christo: ziet dese mensch is een vraet ende wijnsuyper? (Mat. 11.10.) ende ons ghedenckt dat die verleyder, als hy noch leefde, zeyde: dat hy in drie daghen soude verrijsen? (Mat. 27.63) dat zijn d’Evangelists woorden, seyden sy, wie sal die logen-straffen?

s Dit hielt ick doe, so ick noch doe, niet wedersprekens waerdigh, maer voor schandtlijcke calumnie ende Godloose valscheyt den Evangelist op-ghedicht: nadiem zy wel wisten dat de Evangelist sulcx self niet en seyde van Christo: maer verhaelde der Pharizeen segghen, soo dat het heur, niet zijn woorden, waren. Dat Lipsius hier anders handelt met Lactantij schrift, en kan ick niet mercken: wat hy tot verantwoordinghe hier op sal moghen voortbrenghen, magh men metter tijt mercken.

t Maer dat houde ick voor seker, dat Lipsius sich soude wanen verongelijckt te worden, en zijne woorden vervalscht: so yemant, ’t gheen hy uyt anders luyder seggen in zijn Politie heeft gheschreven van ‘t bedrogh
(iiij. xiiij. Dist. 40.41.) van de loghen (iiij. xiiij. Dist. 24.48.) van de nut (IIij. xiv. dist. 75.77.83.) van dootslagh (iiij. xiv. dist. 67.68. 80.) ende van ghewelt (iiij. xiv, dist. 73.74.81): ende dit al dan niet teghenstaende Lipsius, Scepticerende ende Machiavelliserende, alle sulckx heeft meer willen teghen schijnen, dan teghen zijn: soo men klaerlijck can mercken uyt zijn toelaeten van ’t onrecht (iiij. xiv. dist. 86. 87. 88.) ja oock sommigh ondeughdelijck bedrogh, waer toe hy zijne Princen radet, ende veel al der autheuren aen lockelijc heeft gepresen. Wat leser soude niet door sulc doen Lipsii met reden moeten met den eersten vermoeden: dat hy sodaniger autheuren woorden zijn eygene maeckt? hadde hy dan niet behoort sich te ontzien Lactantio so opentlijck als valselijc op te dichten sijnre wedersakeren woorden: die hy so strengelijck wederspreeckt, ende doorgaens daer so opentlijc onrecht te wesen heeft bewesen? Was Lactantij voornemen dan, daer sich self te wederspreken, ende te beschamen?

u Altijt moghen de lesers mits desen vermaent wesen tot opmercken in Lipsij schriften: of hy met gelijcker onbeshceydenheyt of arghlistigheyt (als hier in dese plaetse Lactanti, ende hier nae in Ciceronis woorden van brant, snijt af (492) is bewesen) allegeert of aenwijst andere plaetsen eenigher schrijvers tot zijnre opinien bewijs: Op dat zy niet, desselven mans ontrouwe betrouwende roeckelooselijck en gheraecken te vallen in eenige verderflijcke opinien. Want, so voormaels wel is gheseydt van een oude, die my eens bedrieght, dat is sijn schuldt, om dat hy sich anders veynst dan hy is: maer soo hy my twee-malen bedriegt, dat is mijn schult, om dat ick een bekende bedriegher geloove. So vele zy hier gheseyt op die aenghetoghen, kromgheboghen, ende vervalschte woorden Lactantij.

300 Aengaende nu de Sententie selve, die ghy so vastelijck wilt onderhouden hebben, is niet min onvast, dan u religie selve, die ghy drijft: namelijck, een religie nae ’t oude gebruyck, of zy out Roomsch zy, na u Godloose raet-ghevers raedt, dan nieu Roomsch na des Paus raet; ende in allen ghevalle een Godloose ende valsche Religie. Want sodanighen, ende niet de waere Religie Christi stelt ghy u leerling Prince voor: Ende sodanighen religie beveeldy hem vastelijck in zijnen rijcke te onderhouden.

301 Immers oock van de Gereformeerde religie selve, segghen (diese nochtans voor de rechte houden) die van

Leyden:

VVy hebben ons vindicerende ende ontreckende der Spaenscher wreedigheydt te samen verbonden. Liever, waer toe? Ist om eenighe particuliere religie alleen te soveren, te beweren, ende in vryheyt te besitten? G. a.4.

Daer drucken die van Leyden opentlijck uyt heur voornemen te zijn, dat sy oock andere neven de hare wilden lyden. Is dat niet plat, O Lipsi, teghen u so vast affirmeren?


302 Laet dit u wensch zijn. Hoe suldyt betoonen moghelijck te wesen, oock nut? sal u Prince des volcx aert veranderen? sal hy konnen maecken dat sulcke eene Religie alle mā behaegt? neen hy waerlijc. Dan dwingt men alle d’anderen. Die sullen na de vryheyt trachten, ende die dwangh-maght haten. Hier is het zaedt nu van twist ende oproer.

303 Maer hoedanighe zal die eenighe religie zijn? een valsche of een ware? wie zal hier oordeelen: u Prince die en verstaetse niet (iiij. ij. Dist. 2.) het volck? haer behaeght zelden ‘tbeste. Een weynigh Predicanten? welcke van allen? zoo soude men van nieus die groote sake op een haes-aert aennemen, ende de landtsaeten van nieus weder in haer conscientie dwingen. Soude dit een rustigh eynde vallen? neen, maer het jegendeel, somen nu in Europa mach zien.

304 Maer hoe sal hy vastelijck moghen weten dat het een waere Religie is die hy vint in zijnene rijcke? Laet ghy hem t’oordeel vande religie toe? Neen ghy. iiij. ij. Dist. 1.

Annoteerder.
305 Wat, dat alle macht alleen daer magh ende behoort te wercken, daer zy magh ziē, kennen, oordeelen, vonnis gheven, toedoen ende veranderen? want daer en behoort niet sekerder te wesen dan een oordeel, waer in alle saken moeten klaer versoght, ende van te voren overdacht zijn. De secreten ende heymelijckheden van de Ziele zijn God alleene aenghenaem, die alleene (Actorum 10) een kender der hertē genaemt wort, dwelc de Propheten oock segghen tot veel plaetsen. Waer uyt nu volght dat een dwaze ende opgheblazen sake is, yemandt te ghebieden, of met gewelt te willen dwingen, dat hy aldus ofte alsoo soude moeten ghelooven, ofte houden. Als met ghewelt niet ghevoordert en wert, men moet een ander middel soecken. Ick en kan my van de dwase ongemaniertheyt van dese lieden niet ghenoegh verwonderen, die welcke niet jeghenstaende dat zy alle ghelijck bekennen, dat de kercke niet en oordeelt van verborghen saecken, nochtans arbeyden om zoo verborghen, soo Goddelijcken saecken alst gheloove is, te oordeelen ende ordoneren. X. 168. Idem voren num. 58.

306 Soo hy die vindt beveeldy hem die te onderhouden ende met hooghster macht te beschermen (iiij. ij. Dist. 16.) ende niet te veranderen (iiij. ij. Dist. 11.) maer die sulcks bestaen, te haeten, te bedwinghen ende te straffen. iiij. ij. Dist. 15.

307 Indien u Prince dan een valsche religie vindt in zijnen rijcke, ende zoo hy u raedt volghende, die niet en verandert (is int quade te volharden nu goet geworden?) ende zoo hy oock dese uwe valsche sententie vastelijck houdende, niet meer dan een religie in zijn rijck en wil onderhouden hebben: Wat anders sal het vastelijck onderhouden van dese uwe sententie wercken moghen: dan datse vastelijck ketent ende hout u Prince met zynen ondersaeten, in een eeuwighe duysternisse, blindtheydt, oock heyloose Afgoderie ende valsche Godes-dienst?
308 Maer hoe onvast dese uwe vastghewaende sententie is, van in desen tijden, inde welcke ghy dit nu voortstelt, maer een religie in een rijck te onderhouden: hebdy hier voor moghen sien bewesen, daer toe ick u nu wijse, als hier onnoodigh zijnde meer te bewysen. Siet 172. a.b.c.d.e.f. 179.192.195.

Byemondt.

309 My dunckt waerlijck dat ghy Justi Lipsi schrijven hier niet wel en verstaet. Want stracx aent verklaren van die zyn gevoelen of sententie, toont hy klaerlijc dat hy op dese tijden te recht wel heeft ghemerckt. Ick zal sijn woorden self lesen.

J. Lipsius.

310 Nochtans mochten twee dinghen ghevraeght worden: Ofmense altijt sal straffen, die anders gevoelen: ende oock altsamen? omme waer af te spreken, my niet en port curieusheyt, maer t’ghemeen nut, ende dese teghenwoordighe staet van Europa.

Byenmondt.

311 Hoe mocht hy naeckter verklaren, dat hy wel te recht met aendachtighen ernst gemerckt heeft op desen tijdt? wat magh oock naecktelijcker blijcken, dan hier naecktelijck blyckt, dat ghy hen onghelijck doet?

D.V. Coornhert.

312 Wat nu Byenmondt, arbeyt ghy om naecktelijc te doen blycken, dat ghy ontaerdende van u oude soete aerdt, verandert in een argh duyder? merckt ghy dat noch niet, zoo merckt nu op myne woorden, ende ghy sult haest mercken, dat Lipsij dolinghe u ooc doet dolen. Ic mercke wel dat Lipsius hier seyt in dit selve cap. Dist. 11.12.13.14. vande menighte, vande periculen, vande tijt te verbeyden, vermits men de macht niet en heeft om straffen: maer zie ooc zijn meyninghe wel uytdruckelijck verklaert te zyn inde 8. Dist. aldus:

Iustus Lipsius.

313 Maer dat moet vast zijn ende zeecker, soo langhe men de verstoorders magh betemmen, zonder grooter beroerte. iiij. iij. Dist. 8. pag. 110.
D.V. Coornhert.
314 Soo langh salmenze straffen (iiij. iij. Dist. 3.) ongoedertierelijck als voren iiij. iij. Dist. 9.

Justus Lipsius.
31 Maer wat (zalmen doen) zoot anders is? ende wat, indien zooda-


nighe ryden zyn, dat de schielycke betemminghe t’ghemeen-beste meer schaede soude toebrenghen? iiij. iij. Dist. 8.

Dirick V. Coornhert.

316 Merckt, dan raet hy te doen, als ick recht voor nu heb verhaelt uyte 11. 12. 13. ende 14. Dist. deses selven capittels, den tijt verbeyden tot datmen macht hebbe om also sonder bermhertigheydt te straffen. Soo spreken mede dat Don Jans voornemen sy gheweest,

De Staten Generael:

a Want kennelijck is, hoe luttel op sulcken eedt gheacht wort, in saken betreffende Koningrijcken, landen ende Provincien: ende hoe lichtelijck men daer af verkrijght Pausselijcke dispensatie end absolutie: sonderling zoo verre men pretendeert de Maiesteyt ofte reputatie vande regeringhe vermindert te zijne: of datmen pretendeert de onrechtveerdigheyt vanden accoort met rebelle ondersaten ghemaeckt: ofte oock voortbrenght het dexcel van ketteryen te verdrijven. Ter oorsaecken vanden welcken wy ghezien hebben voor sommighe jaeren dat Vranckrijck, in ruste wesende, onvoorsienlijck met een zeer jammerlijcke massacre verstoort, ende met doode lichaemen vervult is gheworden. K. 243. volght noch:

Ende hoe wel na de publicatie van het eewigh edickt Don Jan van Oostenrijck de Paceficatie van Ghent aenghenomen ende geconfirmeert hadde: wat heeft hy nochtās, by secrete practijcken van Casteelen en Fortressen inne te nemen, ende heymelijcke radē met de Colonellen ende overste vande duytsche knechten, anders ghearbeydt ende ghesoght dan de Pacificatie van Ghent te breken? ende sonder aenschou te nemē op de ghemeyne verbintenisse met de landen ghemaeckt, vrye dominatie over alle Provincien te krijghen.

De Staten Generael noch:

b Ende hadde Don Jan van Oostenrijck zijn gheloove ende trouwe hier inne gebroken ende gevalscht, die hy den Staten hadde versekert: noch de Baner-heer van Selles, des Konings ghesante, neamaels niet verklaert, dat des Konings wille niet en was, dat t’ghene welck daer veraccordeert was, onderhouden zoude worden etc. K. 36. Item.

Soo dat het merckelijc is ende openbaer, dat hy (Duc Dalve) gheene beloften noch eedts verbonden ghezint en is te houden, ten ware voor eenen kleynen tijt, op dat hy des te beter zynē wille van andere mochte krijghen. F. art. 46.
317 Soo raedt mede Lipsij Machiafel, ende soo heeft zijn leerling, de Koning van Spaengnien, zyn raedt doen volghen tot Brussel, eerst anno 1567. Door de Hartoginne van Parma, int wijcken vande me-
nighte (iiij. iij. 11) ende voor een wijle onghestraft te laten (iiij. iij. Dist. 14) want dit is ’t segghen der

Staten.

a Hier door is uwe Ma. Eyndelinghe veroorsaeckt gheweest, om met sachtmoedigheyt ende moderatie van Placcaten daer inne te voorsien, doende expresse verklaringhe, hare meyninghe niet te wesen d’inquisitie in te voeren: het welcke oock by de Hertoginne van Parma, ende de Heeren ende Gouverneurs des Lands, van weghen U. Majesteyts, den steden ende ghemeynten met solemnelicken eede is toe gheseydt ende gelooft gheweest: ende in allen steden seer solemnelijcken met uytghedruckten bevele der Hooghe Overheyt uytgheroepen ende gepubliceert. F. art. 22.

Ende door den bloedttap mede van Alve, leest het segghen der Staten:

b Of schoon sulcx niet en ware, so is nochuyt alle des Hertoghen van Alva wercken ende aenslaghen ghenoegh openbaer: dat hy ons gheenssins en is ghemeynt eenigh gheloove te houden. Want beneven dat hy voortyden openbaerlijck overtreden heeft, den eedt, die de Hertoginne van Parme met alle de Heeren ende Gouverneurs des landts, van weghen uwer Maiesteydt, den steden zoo solemneelijck ghedaen hadde: noch heeft hy in alle steden, die hy in desen laetsten krijgh heeft overkomē, zijne meyneedigheyt ghenoegh bewesen. Te berghen in Henegouwen heeft hy teghen zijnen eedt ende contract, eenen grooten hoop borgheren opghehanghen. Tot Naerden heeft hy oock teghen zijn duydelijcke beloften, eenen soo grouwelijcken moort begaen: als in een zoo cleynen stadt immermeer is ghehoort gheweest. Ende nu tot Haerlem hadde hy, ofte immers Don Frederico in zijnen naem, dan soldaten het leven toegheseght, ende daer toe hadden haer eenighe Heeren als borghe verbonden ende verplight. ende nochtans heeft hyse alle d’een na den anderen, tot aen de jonghe pagien toe, jammerlijcken doen vermoorden, ende heeft haere lichamen heel moedernaeckt, tot grooten schandale van alle vrouwen ende jonghe dochteren, op het schavot eenen dagh ende nacht laten lighen: ende de ghene onder hen, die hem de stadt hadden overghelevert, ende waren van hem opgheschreven ende in dienst wederom aenghenomen, heeft hy op Galeyen doen voeren jae op de fuycke voor Haerlem, doen hy de soldaten het leven hadde belooft, so liet hyse van hongher versmachten, segghende: dat hy hen wel het levenhadde toegheseydt: maer niet het eten: ende oock den borgheren van Haerlem, dien hy het leven toeghezeydt hadde, heeft hy ghedwonghen omme pioniers te werden teghen de Stadt Alckmaer, om aldaer vandē inwoōderen der stadt jammerlijck vermoort te werden, het welcke alle Barbarissche Tyrannigheyt ende wreetheyt te boven gaet, ende is een merckelijcke cavillatie ende uytvlucht, waermede hy zyne meyneedigheyt soeckt een verve aen te trecken. F. art. 45.


318 Maer voor al raedt hy zijnen Prince zijne religie te beschermē met gantser macht. Dat heeft Keyser Kaerle oock trouwelijck ghedaen, niet willende toelaten dan zijn eenighe Roomsche ende vaderlantsche religie, ende doodende by duysenden al die met Religions oeffeninghen, met gheloofs belyden, schriftelijck of mondelijc anderen vermaenden: als verstoorders der vader-lantsche Wetten ende des uyterlijcken Kercken-vredes.

319 Die sagh doe wel dat hyt doe mochte doen, maer niet wat zijne zone namaels soude moeten doen. Hy zaeyde in zijn lenten zijnre ondersaeten onnoosele bloedt: maer voorsagh weynigh dat zijn sone in desen oproerschen ougst dese lant-verderflijcke bloetvrught op die bloedt-acker soude moeten maeyen.

Neemt nu dat Lipsius erghens mede een Prince (als doe de Paus ende Machiafel dē Keyser deden) Vroet maecte, dat hy de macht heeft om zijne ondersaeten, met een religie niet vernoeghende, te bedwinghen, sonder oproer voor als nu te beduchten: zal hy of zijne naesaten (al siet hy nu so verde niet) mede niet onvermydelijck uyt die bloedighe lenten, een verwoedighe oughst moeten verwachten? uyt Tyrannye, oproer? uyter onnooselen doodt, een grouwelijcke bloedtstraf?

320 Dit verderfpadt bewanderde Keyzer Kaerl in Duytslant hertneckelijc, hy bracht het Keyserrijck oock in een jammerlijc verderven: de Fransche Koninghen in Vranckrijck, dat is oock int ellendigh verderven ghekomen: de Keyser self, oock daer na zijn zone, in dese Nederlanden. Moghen wy, diet noch self ghevoelen, ooc ontkennen, dat Nederlandt int deerlijck verderven is ghekomen?

321 Hoe maghmen dan ghelooven dat de Princen, die desen raedt Lipsij sullen ghelooven, ’t selve verderf-padt souden moghen bewandelen: zonder nochtans zijne landen mede doort ketter-dooden ende dwang inder conscientien, om zijn ghe-erfde religie maer alleen te willen toelaeten, tot het selve grontlijcke verderf te doen komen?

322 Die ander Princen zaghen mede eerst wel heur macht om d’eenighe Religie te beschermen: zonder doe ter tijdt te vreesen voor meerder schade des ghemeen-bestens: maer hadden zy konnen voorzien de landt verderflijcke Ougst, van de Lentensche dwangsaedt heurs grouwelijcken bloedtstortens: zy en souden noch nae der Pausen, noch nae Machiafellen bloedtraedt niet gheluystert, maer heurder ondersaeten ende landen verderf voorkomen, meer dan een religion toeghelaeten, ende metten eersten (tgene zy noch naemaels nootsakelijck moesten doen) voorzightelijck ghedaen hebben.

323 Soo Godloos en magh ick Lipsium niet achten, dat hy soude hebben ghegheven sulcken raedt; van gheen ander Religie toe te laeten, maer die eenighe alleen met hoogster macht voor te staen: by aldien hy op
dese tyden wel ghemerckt hadde, te weten op het ellendighe verderfnisse van Europa.

324 Teghen dese onwijse ende vermetele 1 1 Huysboeck deca. V. ser. 1. fo. 214. verderf-leer was H. Bullingher daer hy schreef als volght:

Ghereformeerde.

De alghemeyne ende H. Kercke Godes die d’Apostelen Christi vanden beginne door de verkondiginghe des Euangeliums ghefundeert hebben, wordt door gheen ander middel of wijse noch instrument op gebout, bevestigt ende bewaert, dan door de oprechte ende eenvoudighe leere, de waerheyt ende Godsaligheyt.

324.a. Daerom, wie meynt dat de ghemeynte Godes door practijcken, door listighen raedt, ende bedrogh der menschen kan versamelt worden, ofte wanneer zy versaemelt is kan behouden worden, die is onwijs ende uytsinnigh, het is een ghemeyn en warachtigh woordt, dat het gene dat door menschen wijsheyt is ghebout en opgerecht, wederomme door menschelijcke wijsheyt ghebroken wordt. Boven desen heeft de Heere selve gheweldt ende wapenen van de opbouwinghen der gemeynte verworpen, daer hy het ghebruyck des swaerts zynen Discipulen verbiet, ende tot Petrum zeyde steeckt u swaert in zijn plaetse. Mat. 26.51. Luc. 22.51. ibidem Bullinger.

b Wy lesen ooc niet dat oyt eenige krijghsknechten vanden Heere ghesonden zijn om door ghewapende maght de werelt te dwinghen. Jae de Schriftuere betuyght, dat selfs de groote vyant Godes; de Antechrist, sal door den Gheest des mondts des Heeren ghedoodt werden (2. Thes. 28. daerom is het sonder twyfel, dat het al is Gheestelijck te verstaen, dat allomme by de Propheten en voornemelijc by Zachariam Cap. xij. ghelesen wordt vanden krijgh daer mede Apostelen ende Apostolische mannen, souden alle Heyden bekrijghen. Want de Apostelen strijden na haer wijse als Apostelen, niet met spietse, swaerdt ofte boghe des vleeschelijcken krijghs, maer met de wapenen des Gheestelycken kryghs. Het Apostolische swaert is Gods VVoort. H. Bullin. Huys-Boeck. Dec. 5.sec.1.fo.214.

J. Lipsius.

325 VVelcke (staet van Europa) ic sonder traenen niet en magh aenschouwen.

D.V. Coornhert.

326 Hadde Lipsius die oorsake recht gheaenmerckt, hoe waert hem moghelyck gheweest, totten selven verderf pat zijnen Prince aen te wysen? hoe ist hem moghelijc dat verderf nu met ernst te beschreyen?

Vryemondt.
Onghewaende saecken zietmen oock gheschieden. Soo beschreyde de onwijse Xerxes


het korte leven zijns grootallighen Heyrs, d’welck hy self (maer buyten zijn hope) opter Griecken vleyschbanck voerde.

D.V. Coornhert.

327 Doe Lipsius nu self zijnen Princen riet tot sulcke harde straffen; niet van quaetdoende, maer van onnosele dolende of rechtgaende menschen: zoo betoonde hy wel, dat hy niet en voorsagh den toekomende jammer van Europa, die hy nu schijnt niet te mogen aenschouwen sonder tranen, d’onbewaende vrucht zijns waen-raets van Brant, snydt af, zonder bermhertigheyt hier plaets te laten hebben.

Byemondt.

Heeft Lipsius selve die zijne woorden: Brant, snydt af, niet verklaerdt in zijn tweede zent-brief aen u vanden eersten deser maent? Daer schrijft hy aldus:

I. Lipsius.

328 Hoet u daut u niet en bedriegen dese woorden: van te branden, ende van af te snyden. Want het parœmia, (een spreeckwoordt) werdt by den Latynen ghebruyckt in alle strenghe e n een weynigh onzachte medecynen. Wy willen dat de verstoordsche ketters ghestraft worden (merckt op myne woorden) maer niet altsamen op een wijse. Ghelyck als de misdaeden, also hebben oock de straffe heur trappen: zoo dat ick zommighe met gheldt, anderen met bannen, ende eenighe maer zelden, metter doodt zoude willen ghestraft hebben. Ende wanneer datmen dit zoude doen, hope ick in aenteeckeninghen noch te zeggghen.

D.V. Coornhert.

329 Was dan mijn twijfelijck vraeghen Lipsio de moeite waerdigh sulcke verklaerings beloven te zullen doen, als noodig wesende: en hadde hy zijn verkoren kort schrijven soo lief, dat hyt int schrijven self niet en wilde doen, in zo wightighen sake? of wilde hy daer liever kort scijijnen, dan verstaenlijck wesen? liever ghevaerlijck wesen dan lang schijnen?

Vryemondt.

Hy heeft op een nieuwe wijse en gloseerder op zijn eyghen boecken willen wesen.

Dirick. V. Coornhert.

330 Dat zy so. Daer van wil ick niet segghen, maer ick moet hier wat met redene
segghen dat ny mishaegt. Lipsius of Byemont sullen, indient heur belieft, dat mogen verantwoorden, tweck ick van herten geerne uyt heur sal hooren.

Ende want daer op veel te segghen valt, wil ick, om het verstaen te worden, elck opt zyne, segghen: als eerst van tspreeckwoort, dan vander selver straffings onghelijcheydt: ende daer na vande verstoordersche ketteren. Ende segge vant eerste, eerst:

331 Lipsius waerschout my voort bedrieghen zijnre woorden: van branden e n affsnyden. Daerom wil hy oock aenteeckeningen daer op maken. Hy bekent dan self dat die zijne woordē bedrieghlijc zijn. Dat betaemt niet in hals-wetten diemen Princen voor schrijft.

332 Het is, zeyt Lipsius een spreecwoort: zoo was oock het segghen of de raet van des Egyptier Koninghs School-meester: dat doode honden niet en byten: twelck Pompeium den hals afbeet ende den treflijcken mans leven koste. Dogh was Pompeius niet dan een mensch, maer Lipsij raedt aen den Princen, zoo zy die volghden, soude menigh duysent menschen leven kosten: dat was op eenen tijt by monde gesproken, desen raedt Lipsij is in druck gheschreven, twelck hy self meent eeuwigh te zullen leven: dat op een plaetse, dit over gandts Europa om altijdt ende over al by den onwijsen Princen naeghevoght te werden: ende dit al niet uyt een vonnisse nae volhoor van partyen, maer uyt een lichtvaerdigh spreeckwoort.

333 Ick ben Secretaris gheweest, en heb dickmael ghesien dat Schepenen, twijfelende in heur oordeel, dat quaedtdoenders halsen soude kosten, daer swarigheydt in maeckten: ende inden Haeghe den Rechts-gheleerden, met voorghestelde kennise van saken, raets vraegden.

334 Die stelden dan ooc daer op heur oordeel in gheschrift, niet met lichtvaerdighe spreecwoorden, noch met duyster of bedriegelijcke rethorijcxe figuyrkens of chierlijcke pronckwoordekens: maer met klare naecte ende uytghedruckte texten ende woorden selve, vande beschreven rechten met haer redenen noch daer by.

335 Ende Lipsius hier zoo sprekende en rethorijckende met twijfele, maer chierlijcke woordekens, welcker duysterheyt noch verclaeringhe behoeft, stelt hier in perijckel menigh duysent halsen, niet van misdoenders, maer van dolende, of recht gheloovige menschen, dat is gheen woortspel, maer ernstlijck hals werck, dat voeghde Lipsio niet wel.
336 Aengaende nu van des straffinghs onghelijcheyt of trappen, die ghy nu schijnt te willen versaghten, segdy dat spreecwoort genomen te hebben uyt Cicerone. Zeyde die sulcx van dolende ketteren, ende dat noch zoo hart? neen, maer van een de alder quaetste oproerde rende Heyden Latelijna: ende dat noch al veel sachter dan ghy hier stelt. Hoe komt dan dat Cicerons segghen hier in dese sake te pas?


357 De Heyden Cicero zeyt dat hy mocht lyden, dat een godloose ende gheweldige oproerder ghebrant worde ende afghesneden: daerom hoort een Christen Prince oock te branden ende af te snyden, de ghene die anders ghevoelen (ende anderen daer toe aenporren) dan des landts religie, ende dit als verstoorders, al en hebben zy niemandt in goedt of bloedt beschadight: maer alleenlijck heur ander religie gheoeffent, ende anderen met woorden of schriften daer toe aenghelockt. Wie kan hier met waerheyt uyt sluyten dat sulck u bewijs wijslijc ende vast soude sluyten?

338 Nopende uwe verklaerde verzachtinghe ende trappen, die steldy nu in uwen verholen brief. Was sulcx te voren u meyning: waerom stelde ghy die niet in u openbaer ghedruckte boeck, 1 1 Mē behoeft gheen luys inde pels te zetten. of ten minsten in desselfs notulen? of sorghde ghy dat de Princen eer te goedertieren, dan te wreedt souden wesen.

339 Of is u nu eerst kondt gheworden dat dese trappē ende verscheydenheyt van straf, der geenre die d’uyterlijcke kerckēvrede (niet metter daet, maer met woorden) stooren, al over thien of twaelf jaren by eenighe, al te vuyrighe Ministeren aenghegheven is gheweest den Heeren Staten? (I. h.2.) (A. d.48.) die sloeghen t’selve af, niet min rijpelijck, dan zijt vermetelijck aengaven. Als voren ghezeyt is 286.

340 Dit alles zy zoot wil, noch u versachtinghe: O Lipsij: van Cicerons qualijck te passe gebracht branden ende afsnijden: noch u versoeting van trappen, nu voort gehaelt vander voorsz. Ministers straffen met ghelde, met de gevanghenisse, of aenden lyve, en moghen geenssins verschoonen, dese felheyt in dit ghedruckte Boeck by u onbedecktelijck uytghedruckt zynde.

341 Want ghy daer, niet anders dan of die woorden van branden ende afsnijden u noch te saght waren gheweest, alle goedertierenheyt uyt hebt ghesloten met dese uwe (niet Ciceronis) woorden. Hier en hebbe de goedertierenheydt gheen plaetse. wie anders magh daer dan plaetse hebben dan felheyt? Ende dit noch op verdoolde of recht gheloovighe menschen, die noch gheen misdadighe ketteren en zijn. Dat waren de strafwaerdigheden in uwen brief aen my, ende dat is het derde stuck, daer ick af hadde te zegghen.

342 Van de twee zinnigheyt des woordts verstoren, by u meest gebruyct, is hier voor (274.275. ghenoegh ghesproken tot verclaringhe van desselfs onderscheydt, ende tot bewijs: dat de Gereformeerden, Confessionisten, of Doopsghesinde, welcker voornaemste ende beste heur gheloof, zo in exercitie als belijding, sonder tegen de politique wetten te misdoen, eenvoudelijck belevende, van Lipsio doodts-waerdige verstoorders, ende daer reghen des Konincx van Spanngniens sake ende de Roomsche religie, oprecht te zijn, wordt gheoordeelt.
343 Nadien ooc ghy selve geen Theologus en zijt, noch selve niet en weet inder waerheydt, zoo dit u Boeck, oock u Constantia klaerlijck betuyghen) welck van allen de ware religie zy, ende ghy mitsdien uwe leeringhe Princen sulcx oock niet en kondt met sekerheydt wijs maken: zoo en zal aen uwen Prince niet moghen staen het oordeel vande ketterye ende wie een ketter is.

344 Aen wie dan? aen de Kercke, zo Beza schrijft (S. 412) ende ghy niet duysterlijck te kennen en gheeft met dese uwe woorden: maer hy (de Prince) heefter eenrehande in zien op, ende dat meer om te beschermen dan om te oordelē. iiij. ii. Dist. 1. Dat is gheseyt om te beschermen een religie, die hy niet sekerlijck en weet of zy waer, dan of sy valsch is, ende (zoo Besa schrijft) om een dienaer te wesen van eens anders felheyt. S. 423.

345 Soo souden de Luytersche Vorsten om heur religie in Duytslant ende Oostlant te beschermen teghen de Ghereformeerden of Doopsghesinden, jae Catholijcken, daer anders leerende ende tot haer religie aenporrende, de selve als verstorende ketteren van haer uyterlijcke kerckenvrede nae het oordeel vande Luytersche Kercke moeten straffen (ten alderzachsten genomen), met gelde, met ghevanghenisse, met bannissemente of metter doodt.

346 So zouden d’overheydt tot Geneven in Vranckrijck, in Enghelant of inden Nederlanden oock handelen metten Catholijcken, Luyterschen ende Doopsghesinden, als verstoordersche ketteren, tegen de aengenomen religie der landen leerende.

347 Ende zoo hebben de Princen vande Roomsche Catholijcke Religie oock wel te recht ghedoodt (zoo zy noch doen) in heure rijcken alle d’andere aldaer teghen de Vaderlantsche wetten, aenghe-erfde religie, ende der ouderen inzettinghen leerende.

348 Want elcke kercke soude rechter zijn in zijn eygen zaecke. Wat dunckt u, maghmen oock moordelijcker ende Balbelscher verwerringhen bedencken, dan het volghen van dese uwe raedt zoude maecken, ende nu al heeft voor een deel ghemaeckt van gandts Europa? welcker jammerlijck staet ghy selve hier wilt schijnen te beschreyen, ende klaerlijck uytdruckt door de Religie veroorsaeckt te wesen?

349 De Herders int Paus-dom waeren wolven gheworden, de honden schaepmoorders, ende de schaepen moesten wolvē schijnen inder onwijse grooter honden oogen: om heur onnoosel waerheydts blaten, tweclk der wolfherders uyterlijcke kerckenvrede, dats weeldighe ruste, began te verstoren.

350 De honden en oordeelden niet vande ketterye, maer sy dooden de schaepen, t’onrecht al onverhoordt eerst voor ketters veroordeelt wesende byden ketterschen wolfherderen. Heur werck was t’oordelen, maer het doodt byten wast werck der woedigher


ende bloedigher honden, als beudels en scherm-zwaerden vande gierighe bloetdorst der grooter Papen.

351 Ende dit alles geschiede noch, t’arghste van allen, onder eenen schijn van justitie: daer toe ghy nu oock met dat u onderwijs der onwijsen Princen mede aenwijst: met een schijn van sulcks rechtvaerdelijck te doene.

Want de groote honden, bevalen den cleynen honden, te weten den Schepenen of Leenmannen, te dooden alle die de wolfherders voor ketters hadden veroordeelt, namentlijck, die daer teghen heur inzettingen ende oude gebruyck seyden of schreven: datter gheen vaghevier en waer, dat d’aflaten bedrieghlijcke gheldt-netten waren, dat de misse afgoderie waer, ende meer derghelijcken.

352 Mochten Schepenen of Leen-mannen hier af volle kennisse nemen? mochten zy oordeelen of sulcx Ketterie ware dan niet? of die doodt waerdich waer dan niet? mochten zy den beklaeghden vry wijsen, of heur straf na heur goetduncken matighen?

353 Neen waerlijck. Die macht hadden sy niet, maer alleenlijck een inzien opter wolfherderen oordeel, te weten, of die soodanighen voor ketters hadden gheoordeelt, ende dit alleenlijck om de religie te beschermen. Dat was nu al besloten byden wolfharderen, d’aen-klaghers self, ende bewillight by den grooten honden, om te doen executerē na der wolfharderen wreedtheydt. Gheen goedertienheydt en hadde daer plaetse. Het was, brant, snyt af, straft, op dat ghy selve niet en wort ghestraft.

Tweclk recht verstaen was by de stede Leyden (daer zy zegghen)

b Maer wy hebben ghesustineert, dat de ketteren, ende met namen de wederdooperen ende Sacramenteerders, zoo wy die doe ter tijdt self ghenoemt hebben, niet en behoorden met sulcker manieren, als nae t’advijs der Eccleziastiken, volghende de bloedighe Placcaten, ghetracteert te worden: oock alle beleefde Magistraten beswaerlijck vallende, dat zy moesten executeurs zijn, over heur goede vrunden: die zy uyterlijcken niet te bestraffen en wisten, alleen na t’appetijt der censuren vande ghenaemde gheestelijcken. G.a. iiij.

354 Alsoo spraecken de Schepenen of Leen-mannen uyte, niet heur eyghen, maer der wolfherderen vonnisse: dat Keyser, Koninghen ende Princen wilden ghexecuteert hebben. Wien is dit verborghen? wie heeft niet dickmael der Schepenen treurwoorden tot d’onnoosele slachtschaepen ghehoort? wy en wijsen u niet ter doodt, maer de Placcaten doent.

355 Waert dan niet behoorlijcker geweest den Schepenen ende Leen-mannen te ghe-
bruycken als ghetuyghen, dat zy waren: ende niet als rechters, dat zy niet en waren? Ick meyn dit aldus:

356 De Princen willen in heure Placcaten, dat al wie spreect, of schrijft tegen t’vaghevyer, d’aflaten of missen, of in somma teghen d’oude ende goede Roomsche ghewoonte, levendigh sal verbrandt worden, so hy volhardt, maer soo hy af gaet, de genade sal ghemeten van metten swaerde of baste ghedoodt te worden.

357 De Schout doet den schepenen blijcken dat N. sulckx teghent Placcaet heeft misdaen (misghelooven nae heur segghen, moest al den naem hebben van misdaet) ende dat by tuyghen of uyt zijn selfs bekentenisse. Nadien nu de Placcaten d’aengheklaeghde ter doodt wijsen, wiens misdaedt den Schepenen blijckt, wat noode is daer heur oordeel, dat des Placcaets oordeel int straffen moeste toestemmen, zoo zy self oock niet en wilden ghestraft worden?

358 Wat behoefde daer de schijn vander Schepenen oordeel, die dat oordeel niet en gaven, maer de Roomsche Kercke? Ic wilt u segghen. De Schepenen ende Leen-mannen moesten vorr dē volcke de rechters schijnen, die zy niet en waren: zouden Keyser en Koningheng gheen wreede Tyrannen schijnen, die sy inder waerheydt daer inne waren.

359 Soo was oock in dese Nederlanden die moordelijcke Tyrannye vermomt metten schijn vande Heylighe Justitie: ende dat zoo rechtvaerdelijck ende bequamelijck, dat dese landen daer door gheraeckt zijn in oproer, in oorlogh, ende in verderf. Ende zoude dit, O Lipsij, u bepalinghe wezen, die ghy uwen Prince stelt? te weten rechtvaerdelyck ende bequaemelyck iiij. ij. Dist. 1.

360 Soude in sulck rechtvaerdelijck ende bequamelijck bestieren, besorghen ende beschermen, uwe Prince vande Religie, die hy self niet en verstaet, niet zoo nootsaeckelijck moeten voeren tot het verderf van Landen ende luyden: als de Keyser Kaerle, zyn zone, ende de Koninghen van Vranckrijke, die dat verderf-pat ghewandert hebbende, heur rijcken in verderffenisse hebben ghebracht?

361 Hier leyt ons gheschille meest, Lipsij. Ben ick hier langher dan u goedt dunckt, duydet int beste. Ick hebbe dit jammerlijck branden ende afsnijden langher met ooghen ghezien dan ghy: Daerom my oock die ellendighe jammer langher ghedenckt dan u.


362 Oock en schrijve ick u dit niet alleen (d’ander gheleerden behoeven mijns schrijvens noch min) int welck ick wel zo kort en oock zoo duyster soude konnen zijn: als andere ongheleerden, mijns ghelijcke, waert mijn wille. Maer neen, ick stelle mijn meening hier, opt klaerste my mooghelijck is, zonder gierighe woort-sparing te misbruycken. De woorden moeten den zinne dienen; sonder


linghenin zoo grootwichtighe saecke, als dese is: daer ghy door dit u boeck, den Princen weder op nieus aenport tot vernieuwinghe vande landt-verderflijcke dwangh inde Conscientie, ketterdoodinghe der Godvreesende Christenen of onnoosele verdoolden om t’gheloof, die nu by nae vergheten schenen te wesen. Waer teghen alle die t’ghemeyn profijt zoecken, elck, na zynen state, zigh behoort te stellen.

Annoteerder.

Tot dit zelve dient ooc dat Junius Brutus schrijft int voorseyde Boeck vande sententien. Q. 3. pag. 198. De Koning is d’opperste int regeren van de Ghemeynte. Daer nae d’Edeldom ende principaelste vande Ghemeynte. Daer nae hebben ander oock hen plaetse. Ist dat de Koning t’zyne qualijck laet bedienen, daeromme en zullen dese ander niet volghen, ist dat hy de Ghemeynte wilt laten verloren gaen, dese en zullen door de vinghers niet zien. Want de Ghemeynte is henluyden zo veel als hem bevolen, jae in sulcker voeghen dat zy niet alleene henluyder officie wel zulllen bedienen, maer ooc de Prince t’zyne niet te buytē laten gaen. Metten kortsten ghezeyt: ghelijck de Koning belooft dat hy sal soecken t’profijdt vander ghemeynte, alsoo doen zy oock.

363 De selve Tyrannye over der landtsaten conscientien, was oock d’oorsake vander Edelen requeste aende Hertoginne van Parme: omme daer van, ende vande bloedighe Placcaten, opt stuck vande religie, voor den bedruckten ende verdruckten Nederlanders, verzaghtinghe te moghen verwerven: zoo de Staten selve verklaren. B. a.iiij.

364 Ende uyt die selve oorzake ooc schuldigh de Staten vande landen heur metten Edelen ghevoeght te hebben: om sulcke grouwelijcke Tyrannye over de arme schapen te helpen afweren: de welcke, om sulcks niet gedaen te hebben, vande Schrijver vande Keulsche vredehandel in desselvens voorreden te recht beschuldight worden met dese woorden:

soo is zeer warachtigh: dat de Koningh ende de Staeten met alle Magistraeten zeer swaerlijck teghen Godes Majiesteyt ghesondigt hebben: dat zy zo vele duysent menschen om de religie wille, ende onder het dexel van te beschermen de Roomsche religie, te doodt ghebracht hebbeb. Annot. T. iiij.

b Waer nae, als d Hertoginne was vertrocken, door den bloet-tap des Albaenschen Tyrans; binnen de korte tijt zijns dwangmachts, noch ghestort is het onnoosel bloedt van meer dan achtien duysent menschen: zoo de Ghereformeerde verklaren tot Antwerpen Anno 1578. In heur Requeste aenden Eerdts-Hertogh metten Rade van Staten, (M.1.) als voren verhaelt is.

365 Dat zijn waerlijck groote ende grouwelijcke bloedtstortinghen, bedreven byden Princen door der kercken aenblazen op een onzeecker, immers op een valsch oordeel.
Soude zulcx allen overheyden niet ancxtelijcken afschricken van desen Lipsij fellen ende onmenschelijcken raet ende onderwijs: van zulcke mensch-moorderye: omme daer door niet wederom vānieus te vallē in dier ghelijcken Landt-verderflijcken brandt, of noch argher, zoot moghelijck waer, als wy hebben ghesien ende noch smertelijck gevoelen daer uyt gevolgt te wesen? niet van misdoenders maer (ten quaetsten ghenomen) van misghelovers, dolende onschaedelijcke schaepen?

366 Van mijn jonckheydt hebbe ick gheweten vele menschen ghedoodt te zijn, so om misdaden als om de religie, noyt hoorde ick d’Overheydt om het dooden van moorders, doodtslaghers, straetschenders etc. misprijsen, maer prijsen. Want het volck verstont dat recht tot heur bescherming ende tot ontzigh vande quaeden te wesen. Maer noyt hoorde ick vroom mensche d’Overheyt om yemant om t’gheloof gedoot te hebben prijsen maer hatelijck misprijsen, want zy hieldent onrecht: maer datmen den dolenden hoorde te onderwijsen, nadient goede luyden waren ende niemant schadelijck.

367 Dit quam al door de Kercken-raedt. door welcke na te volghen de lightgheloovighe Princen, Ministeren ofte dienaren van ander luyden wreetheydt waren, in plaetse van te wesen beschermers ende yveraers des Godlycken waerheydts, die zy selve niet en kennen. Soo recht is gheschreven by Beza selve (S. 423.) ‘twelck dan gheschiet, als de harders selve wolven worden, dat oock daghelijcks ghebuert, zoo hy daer mede schrijft.

368 Voor soodanighen wolf achteden de Ghereformeerden den Paus, door wiens raedt de schapen Christi by menighten worden ghedoot, ende de felle wolven beschermt byden Koning van Spangnien, die oock Maer een inzien hadde opte religie om die te beschermen, maer niet om daer af te oordeelen, of de Roomsche, dan de Ghereformeerde, valsch was.

369 Ende dede hy, O Justus Lipsius na u leere, daer aen oprechtelijck, ende niet anders dan hy te doen schuldigh was: als die zyn aenge-erfde Religie in den Nederlandē zyn vaderlandtsche wetten, der voorouderen inzettinghen ende goede oude ghewoonten, zoo elck de zyne noemt, met al zijn macht beschermde: zonder eenighe nieuwigheydt te willen toelaten. Maer daer teghen weten wy nochtans dat de Ghereformeerde deser Neder-landen hier inne u oordeel niet en hebben konnen toestemmen. Siet voor 237.a.

Dus langhe heeft my opghehouden de verklaringe van u brief aen my, daer in ghy scheent te willen versachten die woorden brandt, snyt af, oock van uwe medooghende tranen, met sampt vandn ketteren, ende by wient oordeel vande Ketterie staet. Nu zal ick hooren wat ghy voort sult segghen aende woorden: van niet sonder traenen te aenschouwen.


I. Lipsius.

370 O beste deel des werelts, welcke fackelen der tweedrachtigheden heeft u de religie ontsteken?

371 Is dat u zegghen recht, soo waert beter, gheen religie te hebben. Want dan soude men ooc niet hebben die fackelen der twistigheyden. Wat nu Lipsij: is dan de Religie deser quaden oorsake?

372 Niet de religie, maer zotte yver der onwijse Princen, diese niet kennende misbruycken, ende de valsche raetsluyden, die der Princen onwijsheydt misbruycken tot heur eyghen nut, onder schijn van Godes eer en t’ghemeen bestens rust te soecken. Wt quaede menschen, niet uyt de goede religie, komt quaet. Soo baert niet de goede waerheydt haet, maer der quader schijndeughden beveynstheydt: als die vande waerheydt wordt beschaamt.

373 Der Christenen gemeene bestens hoofden worden onderlingen ghemorteert.

374 Ist u leet, hetstse niet jeghen elckander, maer helpse scheyden ende stillen. Vermooghdy dit niet, bestaet dat niet. wildy dat elck Prince in gants Europa met zijn religie vervoege, ende een ander de zyne laet hebbē, sonder hem totte zijne te willen dwinghen: waerom rady niet dat elck landtschap, jae oock elck huys in een stadt met zijn religie vernoeghe, sonder een ander tot de zijne te willen dringhen?

375 Maer wildy dan oock dat elck ander na zijn pijpe doe danssen, ende zoo in onderlinghe verwerringhen, tweedracht oorlogh, ende verderf komen, ende elc anderen te morteren stooten, doort aenporren van u eenighe religie, nu ter tijt twists oorsaecke zijnde na u selfs segghen: wie mach ghelooven dat u inder waerheydt soude leedt zijn te zien worden, t’gheen men moet ghelooven dat u ghegeven raedt self oorsake af is, of dat ghy int raden u verstant wel ghebruyckt zout hebben?

376 Ist u recht leet, helpt scheyden. Daer toe is d’eenige middel den Princen te bewijsen, dat zy hier treden buyten heur, in Godes ampt: ende dat de religie onbedwinghelijck is. Recht anders bestaedy. Heur, blint in dit oordeel zijnde, schrijfdy elck dwangmaght ende t’behooren toe. Soo hoort elck, niet alleen de zijne te beschermen, maer oock elck anders religie te vernielen. Is dat niet het twistbeen tusschen den honden gheworpen? tusschen de honden die de schapen zouden beschermen teghen den verslinnenden wolven maer selve tot der wolven aes, by menighten doodtbyten?

377 Het was al een Christelijcker medogen, dā Justi Lipsij schrijven mede brengt,
waer door inde Keulsche vredehandel deden vertoonen by heur Ghesanten, de Palsgrave Frederic Keurvorst, Palsgrave Richart, Philips Lantgrave van Hessen, ende Kaerle Marcgrave van Baden, welcker woorden eyghentlijck moghen worden gelesen inde voorschreven vredehandel (181.) ende hier int kort zijn ghestelt uyten.

Annoteerder.

Dat gheweldt, zwaerdt ende galghe het middel niet en zijn tot der dolender bekeeringhe: maer wel tot mistrouwen, bloetstorting end everwoestinghe. Twelck, namentlijck religions dwangh, daer door uyten rijcke is ghebannen: zoo dat, op des rijcks ban niemandt ander totte Paepsche religie en mach dringhen, ende daeromme oock de Stede Keulen selve niet. Den welcken eenighen Jesuiten poghen vroedt te maecken, dat die Stede, als wesende van d’oude religie, onghehouden zoude zijn in heur te lyden d’inghesetene vander Augsburgher Confessio. Wt kraght van des religions vrede die ter contrarien ordonneert etc.

Iustus Lipsius.

378 Ende sommige duysent menschen zynder ende worden (noch) vernielt onder schyn van Godsvrughticheyt.

Dirick V. Coornhert.

379 Godts-vrughticheydt en doet niet quadts, noch oproerigheydt niet goedts. Al wadt Godt-vruchtigheydt schijnt, en magh niet oproersch schijnen Immers niet de oproer, maer de religie, schrijft ghy self oproers oorsaecke te wesen. het is dan om gheloovens saecken dat zoo veel duysent menschen werden omghebracht, volghens uwe eyghen woorden.

380 Het zijn dan onnoosele recht Christen, of verdoolde menschen diemen doodt; niet om dat zy quaet doen, maer om dat zy heur gheloof belevende, yemandt tot heur Religie aenzoecken of den lands Religie berispen. Hier toe raet ghy, Lipsi, self. Is dat goedertieren medooghentheyt?

381 Maer oft noch al oproersche quaedtdoenders waren (als neen) soos oude heur recht gheschieden: zoude u dat leet zyn? soude u leedt zijn dat de quaden tot bescherming der goeden ghestraft worden? daer in magh niet quaedts gheschieden. Maer int dooden der onnooselen, al waert oock dat zy dooldē, en magh niet goets gheschieden. Ziet daer u tranen, ziet daer u raet.

Vryemondt.

In dese zake gheeft Lipsius groote oorsake van quaedt vermoeden op hem. Beter waert hem hier gheweest: te weten of veyligh te rusten.


J. Lipsius.

382 VVie zal hier zwyghen?

D.V. Coornhert.

383 Die een goedt swijghen met spreken niet weet te verbeteren: die niet en weet dat zijn spreken neimandt magh schaden: die niet en weet oft waen is, dan weten, dat hy wil spreken: die weet dat hem t’swijghen noyt, maer t’spreken dickmael is berouwen: ende die weet dat het swijgen van t’onseker goetduncken altijdt veyligh is ende heyligh: ende daer teghen het spreecken van zijn onzeecker goedt-duncken veel-tijdts verderflijck is. Verstady de zake, soo onderricht uwen naesten: of neen. soo sy dijn hant op dijnen monde: op dat du niet ghevanghen en wordtsie in een onbeleeft woordt. Eccli. 5.14. Wel is waer, na t’segghen der

Stede van Leyden:

b Dat in een ghemeene brandt niemant en behoort stille te swijghen, die niet een trouweloos lidt vander ghemeente tot zijn eygen verderf soude willen ghehouden worden (G. a.2.) Maer wat ghingh u. O Lipsij aen: dat ghy dese brandt, die hier volkomelijck ghebluscht was, door u onbedachte penne van nieus weder poochde te ontfoncken ende aen te blasen?

384 Ghy roept brandt, snyt af, laet hier gheen goedertierenheyt plaetse hebben. Ist u dan daer toe gheoorloft te spreken: soude ick swijghen int brandtroepen, om die met anderen te helpen blusschen? soude my dat ongheoorloft zijn van yemande? neen, de vyerighe twistvoncken self soudens hen schapen voor den vroomhertighen Ghereformeerden, die hier (als goede terwen) noch niet weynigh en zijn ondert lichtvaerdighe kaf.

I. Lipsius.

385 Ick niet, hoewel ick met Platone weet: dat zulcx Ian Allemans valsch-wroeghen is onderworpen. wil yemandt ghenesen, die wordt valschelyck beschuldight.

D.V. Coornhert.

386 Ten is niet elckerlijcks, maer een Koninglijc, ding, om weldoen laster te hooren, met ghelijckmoedighe ooren. Maer der onwysen werc ist, prijs te hoopen om misdoē, totter landen verderf streckende.

a Dwang der conscientien ende dooden om t’gheloof, waren het venijn dat de landen bracht in en dootlijcke en smertelijcke ziecte. Des gheloofs vryheydt met zijn aenklevē, was de Thriakel die t’venijn; vant herte dryvende, de landen wat verquickte, ende de
smertighe zieckte nu wat heeft verzacht: en ghy Lipsij, laet u nu duncken de half ghenesen landts zieckte, met dat oude venijn weder te ghenesen? dat u het volck daer voor sal dancken?

387 Zeker hebdy opt behooren te dolen, so behoorde ghy nu te dolē, doe ghy voornaemt zoodanighen doolwegh inne te gaen. Wist ghy dat weldoen des gemeynē volcx valschwroeghen onderworpen is: en wist ghy niet dat qualijck doen der vromen recht misprijzen is onderworpen? Wist ghy niet dat der Koninghen pluymstryckers, des waerheyts beschamende berispen zijn onderworpen? soo hebdy hier niet behoorlijck ghedoolt.

I. Lipsius.

388 Noch hier en wordt gheen digh zoo wel of zoo voorzightelyck ghezeydt: dat de quaedtwilligheydt niet zoude konnen misduyden.

Dirick V. Coornhert.

389 Meynde ghy dan datter ooc aen d’ander zyde niet een eenighe vroomhertighe int landt waer: die sulck u qualijck ende onvoorzightigh zegghen zoude konnen ende dorven met waerheydt wederspreken? zoo waerdy hier in oock zeer verdoolt. Of soudy meynen elck gheoorloft te zijn, fenijn te stroyen inde ghemeyn bornputten: maer niemanden het fenijns fenijn daer teghen aen te wijsen?

Iustus Lipsius.

390 Nochtans sal ick die ghevaerlyckheyt aengaen.

Vryemnondt.

Die ghevaerlijckheydt hadde Lipsius licht te verachten: soo langh hy de ghene verachte, de welcke eens merckende van hem veracht te zijn in zijn gedruckte schriften, zijn waen-achtbaerheydt wat min souden achten.

Byenmondt.

Wie meyndy daer mede?

Vryemondt.

Des volckx voorstanders of Burghermeesteren.


Byemondt:

Zoudē hem die afschricken? Niet met allē. Laet heur die roemen by heur ghemeen volck: hem vernoeght volkomentlyck, alst hier maer de Ridderschap ende den Raet behaegt. Centuria j. 88. eplam.


Vryemondt.

Maer oft hem heel, als die dit zijn doen komen te verstaen, zonder ghevaerlijckheydt sal zijn, laet ick hem voor sorghen.

Dirick V. Coornhert.

391 Wie pericule bemint, die sal daer inne vergaen. Eyghen pericule wijslijck aen te gaen tot anderluyden nut, is prijslijck: ende zo te verderven, is het ware leven te verwerven. Dit bestaen zy, die, ziende schadelijcke dolingen in een aenghenomen Lants religie te zijn, daer tegen dorven spreken. Zodanige luyden leert ghy Lipsi, u Princen branden ende metter doodt straffen, onder t’valsch wroeghens blancketsel, van verstoorders des ghemeenlants vrede te verstoren. Wat pericule is daer inne voor u gheleghen? geen altoos. Want zijn de Princen boos, zoot gemeynlijck ghevalt, na u eyghen zeggen (‡. 2. verso) die hebben zoodanige luyden lief ende waert, als bequaeme wercktuyghen tot stijvinghe van haer dwangh macht. Immers die alder booslijcxt heeft ghedaen, is alder veylighste onder den Tyrannen. Dit weet ghy: want self schrijfdyt. Hoe mooghdy dan te spreken vreesen, t’gheen ghy weet dat heur behaeghlijck is? vj. v. Dist. 6. Maer alle vromen daer teghen spreeckende, stellen heur zelf in pericule. Sijnt dan oock wyse Princen, die en doodē sulcke aenhetsers niet, maer heur onverstandt doen zy dooden door waerheyts onderwijs, latende d’onwyse dolers leven.

Iustus Lipsius.

392 Ende nae myn vermoghen water stortende in desen hellighen brandt.

D.V. Coornhert.

393 Deses helschen brandts oorsake, houdy de religie te zijn (iiij. iij. 1.) u bluschwater waendy te wesen het niet toelaeten, dan een religie (iiij. iij. Dist. 1, iiij. ij. Dist. 10) voor is gebleken dat het niet toelaeten van ander Religie de voncke is en oorsaecke van sulcke brant (Q. 19) dits olye inden vlammen gieten. So leert hiet u wijsheyt recht anders dā der Heeren Staten wijsheyt. Immers oock tegen der steden wijsheyt zelf, daer ghy uwe klercken leert. Want die seyt alsoo:

b Wy hebben ons, met recht vindicerende ende ontreckende der Spaemscher wreedigheyt te samen verbonden. Liever, waer toe? ist om eenighe particuliere religie alleen te soveren, te beweren, ende in vryheidt te bezitten? Alle die int stuck vande regeringe met eenigh aenmercken verkeert hebben, weten, dat het eerste vyer onses ellendigen brandts, met het branden, blaken ende worghen der ketteren aenghesteken is. G. a. iiij.

Iustus Lipsius.
394 Des te verschoonlycker dat ick raet gheve, maer gheen decre-
ten dat ick voor gheve: maer niet zeker en besluyte.

D.V. Coornhert.
395 Wat is Academizeren, of twijfeleren? dats op twijfel leeren, zoot dat niet en is zydyd uwe leere niet zeker, waerom leerdyse, en dat noch geen klercken inde schole, maer Keyser, Koninghen ende Princen in landts bestieringhe? zydyse dan oock zeecker, waerom steldyse in twijfele? Of zijn dit lightvaerdige School-konsten? neen, maer wightighe landt-zaecken, daert lijf ende leven ghelt?
396 Maer hoe seghdy hier sulcx, daer ghy voor hebt gheseyt (* 7.) totten leser: dat ghy eenrehande ghemeente gheboden gheeft, als wetten of ordeninghen? Want, segdy daer, een Wet behoort kort te wesen, seyt onze Roomsche wyse man, Seneca, die ghebiedt, maer disputeert niet, dat hebbe ick onderhouden. of houdy macht aen u selve, om alles weder te ontsegghen alst u gheleghen is, ende nerghens aen uwe woorden ghebonden, dats overal glipperigh, te zijn? wat omzightigh Prins magh dan op sulcken drift-zant bouwen, of zulcken twijfel-leer raet, of ghebodt betrouwen?

a Maer t’best in desen is, dat Justus Lipsius noch niet en is een Carolus Quintus, die met ghewelt mochte zegghen: want het ons alzoo ghelieft.
b Academizerende of Sceptizerende dtas twijfelerende wetten te schrijven: zoude wel dienen om Princen en rechteren te doen int oordeelen dolen. Behooren die sulcke wetten aen te nemen, so behooren sy oock te dolen: so wel als heur wet-schrijver, Lipsius. Tot sulck dolen soude oock voorderen sijn gesochte duysterheyt: door de naghe-aepte kortheyt zijnre wetten, die (so Lipsius oock schrijft pag. 7. voor aen) kort moeten wesent. Tot welcks verschooninghe hy int tweede bladt daer na, oock inbrenght het zegghen Socratis, bevelende zijn lesers Socratum nae te volghen in sulck zijn segghen van Hercliti boeck, luydende aldus: T’gheen ick verstaen hebbe, is goet: t’selve gheloove ick mede van t’gheen ick niet en hebbe verstaen.

Dit diende Lipsio recht wel, om ghelooft te worden in al syn segghen. Maer hy toont wel dat hem niet en diende d’ander woorden van Socrate, al aen een daer aen volghende, ende oock kort wesende, te weten dese: het is diepgrondigh ende wil wel ghelesen zijn om niet in te verdrincken. Want daer mede Socrates gants boectelijck ontdeckte, desselven schrijvers ghesochte duysterheyt.

Is duysterheydt te misprijsen in andere schriften: wie sal die prijsen in wetten over lijf ende goedt? of is het dolen int vonnissen goedt? of behooren daer inne Princen ende rechters te dolen, om dat Lipsius int schrijven zijnre Keyserlijcke, Koninglijcke, en Princelijcke wetten behoort te dolē? of is Lipsius hier in te verschoonen om dat hy goeder meeninghen den Princen voorschrijft zijn wetten, al en versaet hy die selve niet?


I. Lipsius.

397 Du, die leefste, weet dat dit voort-komt uyt een liefhebbende ende suyver ghemoedt.

D.V. Coornhert.

398 Ist oock vroedt? dat kan ick niet gelooven, veel min weten. Een goet herte sonder een Vroet ooghe: een goede meyninghe sonder een recht verstandt, maeckt een willighe ende wnelle gang: maer groote ende verde doolinghen.

Justus Lipsius.

399 Maer of dat anders waer, soo wordt sulckx van my ghestelt ten oordeel, ende op verbeteringhe der gheenre dient eyghentlijck betaemt.

D.V. Coornhert.

400 Inden schijn, of met ernst? onder u leerlinghen oordeel, dat niet en betaemt: of onder t’ghevoelen van elck der ander kercken? of welck van allen ghemerct men weet dat zy verscheyden van oordeel zijn in desen?

Iustus Lipsius.

401 Op dat ghy de sake verstaet, zoo make ick tweederleye aert der gheenre die teghen de Religie misdoen: openbaerlyck of heymelyck. Openbaerlyck zegghe ick te misdoen, die zelve van Gode e n vande aenghenomen Gods-dienst quaelyck ghevoelen, ende anderen te gevoelen aenporren: maer heymelyck, die insghelycks qualyck ghevoelen, maer voor zigh zelve. (d’Eerste zijn) verstoorders (de laetste) doolders.

D.V. Coornhert.

402 Der swijghende dolers dolinghe en maghmen niet weten: van d’anderen vallet nu swaerlijck om weten. Daerom ick die wyse wel uyt u soude willen weten. Want ghy spreeckt niet van quaetdoenders, welcke misdaedt men licht kan weten: maer van qualijck gheloovers, welcker quaelijck ghevoelen of misgeloof nu niet light is om weten. Verstaet mijn woorden.

403 De Gereformeerde Religie is in dese landen aengenomen. Hier woonen noch Catholycken, Confessionisten, ende Doopsgezinden van verscheyden aert. Eenighe deser drie, of van alle de drie religions, doen heur best met woorden of schriften openbaerlijck om zommighe der Gereformeerden te trecken tot heur ghevoelen. Dat seghdy quaet te wesen.
404 Waeromme? alleenlijck om dat heur ghevoelen, daer toe zy anderen aenporren, is teghen d’aenghenomen religie, dat hier is de Gereformeerde, of ist dat het is tegen de ware Christen religie, ons door de gheest der waerheydt inden nieuwen Testamente beschreven?

405 Seghdy t’eerste, zoo zijn niet alleen al de doopsgesinde verstroorders: maer ooc mede al de Confessionisten, ja ooc al de Catholijcke: die heur geloove met goeder conscientie trachten te beleven. Want deser geen en zal moghen laeten de Ghereformeerden, tot welcker beteringhe zy hope zien, aen te locken schriftelijck of woordelijck, tot heur religie: die zy voor de waere, ende van de aenghenomen lants religie, die zy voor een valsche houden, af te trecken.

406 Siet daer nu menighte van verstoorders, die ghy, O Lipsij, sonder goedertierenheyt veroordeelt tot branden ende snijden: ende dit om dat zy teghen den aenghenomen religie gevoelen. Dat segdy quaedt te wesen. Waerom? tis tegen de teligie bydē lande aenghenomen.

407 Dat sluyt qualyck. Maeckt dan het aennemen des landts, een religie goet? zoo zijn alle de voornoemde drie religien goedt. want elck der zelver by eenige landen is aenghenomen. Heeft elck landt niet een eyghen Sanct? zoude dat d’Overheyt, of t’volck de macht hebbē, van een quade religie een goede of van een afgod een God te maken?

408 Maer sullen de Gereformeerde zelve dit u voorstel wel toestaen? zullen zy u toestemmen dat de Ghereformeerde in Overlandt, of in Spaengnien yemanden tot haer religie, met woorden of met boecken aenlockende, daerom verstoorders zyn ende sonder goedertierenheydt, brandens ofte afsnijdens waerdigh? ick houde wel neen, ten waer dan dat zy alle heur Martelaren int martelaers boeck, ende al d’andere, vernaemen wilden, ende van onschuldighe heyligen, rechtschuldighe verstoorders maken.

406 Hebben ooc Christus ende zyne Apostelen selve niet gheleert teghen d’aenghenomen lants religie (Act. 21. 21. 28) ende t’volc beroert, daerom zy ghedoodt zijn gheweest? Luc. 23. 5. Act. 24. 5. Wat maeckt ghy hier vande Heere self, ende den zijnen, met dese uwe leere anders, dan strafwaerdighe verstoorders? want daer die ghedoot zijn, was een aengenomen religie, daer tegen sy opentlyck sondighden. Maer teghen dit u vermetel oordeel schrijven oock self alzo de

Ghereformeerde:

410 Even zoo gaerne belijden wy ooc, dat inde Ghereformeerde kercke zoo wel valsche leere kan in kruypen, alsse inde oude Kercke in ghekropen is. Ende staet over sulcx nu zoo wel, als eertijdts, opte leere te letten. Inde welcke zoo yemant onzuyverheyt bevint, hy onverbeurt, die zelve magh ende behoort aen te wijsen. L. a. iiij. verso. ende b.


Magh dan d’aenghenomen lants Religie hier mede erghens inne dolen, ende behoort men die aen te wysen: zo maghmen ooc anderen onverbeurdt aenporren tot een ander gevoelen. Waer toe dient het aenwijsen van dolinghen doch anders: dan om aen te porren tot een recht, dats tot een ander ghevoelen? behoortmen yemandt te dooden om gedaen te hebben t’gheen dat hy behoort te doen?

411 Maer soudy t’anderen willen zeggen, te weten, dat heur ghevoelen quaedt waer, om dat het strijdt teghen de waere Christen religie, ende recht ghevoelen van Gode etc. soos oude noodigh zijn om te weten, wie de rechter zal zijn, of sulcker aenporders gevoelen van de religie quaet zy? zal elck inden zynen aenklager ende rechter zijn? sullen de Gereformeerde, der Luterschen oordeel oock willen verwachten van hare religions waerheyt of valscheydt? men weet wel neen. (Y. 91.a. ende 18.) de Luyterschen t’oordeel der Ghereformeerde? Geensins. Die beyde der Catholijcken oordeel? noch min. De Catholijcken heur beyder of een der selver oordeel? met allen niet.

412 Zo mede zouden de Doopsghesinden het oordeel van geen heurder drie, noch oock gheen van heur drien der Doopsghesinden, oordeel willen lyden. Lieve onderwijst ons nu hoemen versekertlijck sal mogen weten, welck van alle die Religien de ware zy, als metten Euangelio in als over een stemmende. Vermooghdy dat, men zal ghewisselijck moghen weten, dat alle de andere quaede en valsch religien zijn. Maer vermooghdy dat oock niet, zo ghy, Justi Lipsij, niet en vermooght: wat doedy anders dan te willen straffen de gene, die anderen tot heur quaet ghevoelen aenporren, ende niet te konnen sekerlijck oordeelen, welcx ghevoelen quaet is?

413 Het werck, van anderen tot een ander ghevoelen aen te porren, dan van d’aenghenomen landts religie, maghmen lichtelijck weten. Dit werck mach wel of qualijck gedaen worden. Wel hebbent gedaē Christus, zyne Apostelen, ende alle ware Martelaren, zo alle kercken bekennen. Ooc mede hebbent ghedaen Luter, Zwingel ende vele der Gereformeerde: de welcke selve oock zegghen t’selve welghedaen te zijn, daer de Catholijcken teghen spreken.

414 Nu werdt dit werck alleenlijck dan qualijck ghedaen, als yemandt anderen aenport tot een quaet ghevoelen van Gode. Zo valt hier inne te oordeelen, niet of t’werck is ghedaen, maer, of dat wel dan qualijck is ghedae. Wie zal hier de rechter zijn: of dese aenporders ghevoelen van Gode recht zy, of onrecht? De Phariseen vā Christi werc? de Tyrannen vander Apostelen werck? De Catholijckē van Luters en Zwinglij werc? of de Confessionisten metten Catholijcken vander Ghereformeerden werck? of de Gereformeerden vanden Doopsghesinden ende alle anderen werck van aenporren tot een quaet ghevoelen ende d’aengenomen lants religie? Dat soude een Babelsche warringhe ende een Madianizeren of onderlinghen moordt-krijgh vallen.
Nochtans wil Justus Lipsius die gestraft hebben metten viere of swaerde.

415 Immers schrijven zoo uytdruckelijck als bescheydelijck het rechte jeghen deel van Lipsij onbescheyden wet deses aenporrens met dese woorden die van Leyden.

Dat wy tot gheen religions dwang (hoe kleyn die ooc zy) verstaen konnen, en daerom konnen wy lyden dat de gheleerde haer teghen de verdoolde opinien met schrijven ende spreken, na hare wetenschappe ghebruycken. G. b. iiij.

416 Dats nu opt alder verdste van daer, datmen na Justi Lipsij ghestelde Wet ende zijn veroude nieuwigheydt van t’Pausdom, wederom als een verstoorder zoude met brāden ende met koppen straffen, die tegen een aenghenomen landts religie ghevoelde ende anderen daer toe met woorden of schriften aenporde, segghende

De Sede van Leyden:

Wel vreemt in onsen ooren luydende, dat oock de luyden zoo verde komen: dat zy tot boecken te verbieden voort gaen, en niet dan by gratie ende privilegie (als eertijts de Ketter-meesters plechten) toe laten willen.

417 Een zake wesende, daer over men de Pauslijcke regeringhe alle weghe billicx gescholden heeft. Ende daer wy liberteyt gheroepen hebben, behoorden zyluyden uyte Historien, dier zy ghenoegh ghelesen hebben, wel gheleert te zijn, dat de vryheydt altijdt voorneemlijck in dien bestaen heeft: dat yemant zijn gevoelen vry uytspreken mochte. Ende het is dat eenighe merckteecken van Tyrannye gheweest: alsmen zijn ghedachten niet vry uytspreken moeste. G. b. iiij. verso.

I. Lipsius.

418 Eerst wordt vande eerste ghevraeght, oft soodanighen onghestraft behoort te vergaen? Ick ontkent. Laetse van dy ghestraft worden: op dat du voor heur niet en wortste ghestraft.
Altijdt moetmen de verstoorders straffen( inde lijst.)

D.V. Coornhert.

419 Soudy hier Lipsij, wel een gracht delven voor u selve? merckt: Ghy vint hier een aenghenomen religie, zoodanigh wezende, dat een yeghelijck, die onzuyverheydt daer inne vindt, dezelve onverbeurt magh ende behoort aen te wysen (L.9.) Immers daert niemandt noch en is verboden eenen anderen af te locken vande Ghereformeerde aenghenomen religie, tot de Lutersche, Dopersche, jae tot de Catholijcxe religie. Hier af en is hier noch gheen verbodt.
420 Nu poochdy hier weder inne te brenghen die uytghebraeckte tyrannycke nieuwigheydt, van weder zonder goedertierenheyt strenghelijck te straffen den ghenen die


van Gode ende vande aenghenomen religie qualijck ghevoelen, e n anderen sulcx oock aenporren, sulck u ghevoelen heeft het landt, zigh selfs machtigh zijnde, tot noch toe niet willen aennemen: Ende betoont ghy daer mede, dat ghy qualijck ghevoelt vande aenghenomen religie: tot dat u quaedt ghevoelen pordy, opentlijck in druck, Keyser, Koningen ende Princen aen. So sydy hier self een vernieuwer ende een verstoorder. Wat straf anders dan u eyghen verschuldy hier? daer voor behoede u God.

421 Dat ist noch alleen niet, maer ghy bevestight voor oprecht des Conincx ende der Catholijcken oordeel over de Gereformeerden. Want die dan oock inder waerheydt oproerighe en verstoorders des ghemeynen welvaerts moesten zijn geweest: zo dit u onbedacht oordeel recht ware, als neen: ende u derhalven langsaem hier inne sullen toestemmen, te weten de vromen van herten. d’Oproerighe Consistoriantsche twist-boecken en zijn niet achtens maer wel verachtens waerdigh.

422 Men lese der Ghereformeerder vermaninghe aen d’Overheyt Anno 66. Daer staet alsoo: Ter contrarien, het Euangelium is haer (te weten Godloose Catholijcken) eenen reucke des doodts, als ten naesten der der menschen herten ondersoeckende, haer gheveynstheydt ontdeckende. Ende hierom lasteren zy ons als voor oproerige ende verstoorders des ghemeynen welvaerdts te wesen. (A.b. 37. verso. iij.) ende zegghen die van

Leyden:

Dat heur aller meyninge niet anders geweest is als dat noch den eenen, noch den anderen om zijn religie eenigh leedt aengedaen soude werden. (G. a. iiij. verso) Ziet mede Leyden voor nu. 393. oock nu. 71. d.

Justus Lipsius.

423 Laetse van dy ghestraft worden, op dat ghy voor heur niet en wort ghestraft.

Dirick. V. Coornhert.

324. a Die aenghetoghen woorden hebbe ick in mijnen Cyprianum na gesocht, maer en vinde die niet, immers ooc dē titule niet. Dat Cyprianus die meyninge also geschreven soude hebben, en gheloove ick oock niet. vraegdy waerom? neemt reden Lipsij.

b Uwe bedrieghlijcke vervalschinghe inden woorden Lactantij hier voor bewesen 297. c doen my voor dierghelijck bedrogh vreesen. te meer noch, vermits uwe verdrayinge vāde woorden Ciceronis: ure, seca: die hy van een oproersch schelm ghesproken hebbende, ghy niet en schroomt te trecken mettē haer, op d’alderbeste, of onnoosele (zo veel de politie roert) menschen, zoomen mach zien hier na 492.
c Boven dat, zoomen yemandt van alle de vaderen sulcke aenporrende felheyt tot bloet te storten, om zaken des gheloofs zoude men zulckx doch gheenssins moghen vermoeden op Cyprianum? die sterf self Martelaer, zoude hy hebben willen Martelaren maken, die zigh self, om niet onrechts te doen, laet dooden: zoude die Tyrannen aenhetsen, om onnosele menschen te doen dooden?

d Dat en is niet ghelooflijck, oock strijdt sulcx teghen zijn andere schriften. Maer beter is te ghelooven dat hy die woorden (laetse van dy ghestraft worden: op dat du voor heur niet ghestraft wordeste) gheschreven heeft, niet tot Princen, daer hy niet gewoon was toe te schrijven, maer, tot eenighe zyne mede Bisschoppen, te slap inde Kerckelijcke ban wesende, ende dat om de kercken-tught te onderhouden, daermen straft met woorden, maer niet met moorden. Schaepen en byten gheen wolven. Of soudy oock so gaern van Cypriano, als van Lactantio, een wolf maken met uwe wolf tael?

e Maer oft Cyprianus zo noch al geschreven ende ghemeynt hadde, dat onghlooflijc schijnt, wat zoudet dan noch al zijn? zullen nu, niet Christi, maer, Cypriam woorden de wetten wesen der Christen Princen? salmen dan wederdoopen ende ander zijne dolinghen moeten voor onse Christelijcke wetten hebben? waer is uwe Christelijcke schaemte?

f Om den Christen Princen, onberoepen, wetten voor te schrijven, raept ghy hier een deel brocxkens van sproken by een, uyt twee of drie oude kerckelijcke leeraren, en hoopwerck van heydensche gheraybraecte woorden: die ghy altsamen brockt in eenen rommelpot, makende daer af een volle prodrido, of veel meer een ‘tsamengeschrapt moes, vol bitter doot kruyt: wildy dan oock hier der Propheten kinderen den brandt te doen eten (4. Reg. 4) aen dit u heet venijnigh en wildt onkruyt, uyter heydenscher wildernissen meest by u vergadert zijnde? Dunckt u dat een ghesonde kokerye te wesen?

g Onder alle dien bras en is maer ingeslopen een eenigh kruydeken uyter schriftueren (Act. 4.) Vander Apostelen eendraght, ende dat noch niet als een Wet, maer als een wensch, quantsuys, ende plat strijdigh tegen het gantse voornemen dese uwes raets ende vruchten, ontwijfelijck staende te beduchten, uyt uwe heydensche wetten alhier. Souden de Christen Keyser, Coninghen, ende Princen dan Lipsij heydensche brock-Wetten volghen, plat teghen Christi Wetten wesende, ende Christi Jesu Wetten laeten varen?

h Dese leeren ons bermhertigheydt ende verghevinghe van dolinghen: Lipsij bloedtwetten houden niet van wreedtheydt ende felle straffingen. Wildy hooren, leser, hoe hy wil datmen den oprechten menschen of onnoosele doolders sal straffen? zonder ghedertierenheydt plaedts te gheven, schrijft Lipsius: brandt, snyt af.


i Maer ter saken. So als Lipsius hier nu dreygt, dreyghden ooc deser laetster Princē brant-placcaten te straffen den rechterē self: die de ghenaemde ketteren niet en straffen. O wel salighe gheunieerde Provincien, dat Lipsij vermetele wille, so weynigh machts heeft als weynich goedertienheyts.

k Maer laet hooren, hoe salmen die onnozelen straffen? onvolhoort ende onverwonnen. Want daer af roert Lipsius zoo weynigh als de voorschreven bloedt-Placcaten deden. Hier inne zijn noch al veel billicker, oock barmhertigher (of omzightigher, om niet t’ontijdt ghekent te worden)

425 De Delfsche Atnoldus ende Donderklock, seggende: Namentlijc dat den weder sprekeren ghenoechsaem ghehoort, ende met des Heeren Woort overwonnen zijnde, bevolen werde heur stille te houden. Ende zo zy de suyvere religie niet konnen toestemmen, immers andere menschen in vrede te laten: dien God de ghenaede ghedaen heeft, om de weghen der waerheydt te bekennen. Dit is den rechten middel om den oprechten Gods-dienst in welstandt te houden. L. 13.

D.V. Coornhert.

426 Is dat de rechte middel, zoo is gheen recht, maer een onrecht, middel daer toe, Lipsij bloedt-raedt van vuyr, van swaerdt, ende van met hooghster gheweldt de religie te beschermen, t’welck oock de Staten doorgaens met Schriftuer ende redene zegghen, ja bewijsen een verkeert middel daer toe te wesen.

427 Doch is in der voornoemde Predicanten zeggen noch al een groote manghel, twelc mede is in Justi Lipsij seggen. Want voor wat rechteren sullen die wedersprekeren ghehoordt worden? voor Ghereformeerde rechters? wie zal heur aenklaghen? Ghereformeerde Predicanten? na wiens oordeel sal het vonnise worden ghewesen, of de wedersprekers verwonnen zijn dan niet? na der Predicanten oordeel.

428 Want zo de rechteren der Predicanten leere niet toe en stemden, zy souden hier geen rechters over moghen zijn. Zoo souden de Predicanten self aenklaegers zijn en oock Rechters. Zoude dat recht vonnissen zijn? zouden de Ghereformeerden in Duytslandt of in Spangien zich oock laten duncken, dat heur recht gheschiede, indien Luytersche of Papistighe rechters heur saken oordeelden? wie wach dat vermoeden? nadien dan blyckt dat voor dees tijt, het schijnbaerste middel der Predicante ydel is: wat salmen vā Lipsij middel segghen, dat geen verwe altoos en heeft? maer laet hem voort horen.

I. Lipsius.

429 Aldermeest indien zy verstorē.

D.V. Coornhert.
434 Het verstooren wort aengetegen ware ende oock valsche Leeraren: d’eerste altydt
met onwaerheydt, d’anderen by wylen met waerheydt. Om hier af in waerheydt te oordeelen, is noodigh een rechter die waerheydt recht kent, en daerom recht lief heeft. Waer salmen dese vinden? wie sal hem kennen? betrouwen? ende voor zijn rechter kennen ende toelaten willen? geen van al de vier kercken, ick swijghe alle viere.

431 Was Elias voor Achab niet voor een verstoorder Israels gescholdē? (3 Re. 18.17) Christus self vandē Pharizeen (Luc. 23.5.) ooc vande selve zyne Apostelen? (Act. 21. 28. 29. 20.) is het bloot aensegghen bewijs, wie zal onschuldigh blijven? is d’aenklager rechter, wie magh het vuyr of swaerdt ontkomen? Maer want vant verstooren ende verstoorders hier voor, tal 274. breedt ghenoeg is ge sproken, soo mooghdy, believet u, daer zien. Laet nu horen Lipsij reden vant straffen, sonderlinghen van die verstooren, daer in Lipsij wreetheyt wel over een stemt mette felle Calviniaensche aenhetsinghe, daer J. Calvijn schrijft tot zijn verschooninge in Servets doot alsoo:

a Sullen sy (de Magistraten) ledigh zijn, ende met d’armen over elck ander zitten, als zy sien den duyvel sijn best doē door sijn dienaren: om de H. Religie te vernielen? en voorwaer, der geenre goedertierenheyt, die daer willen datmens den ketteren sal vergheven, is meer dan fel. Want om de wolven te sparen, gheven sy d’arme schaepen tot een roof. Lieve, ist reden dat de Ketters de Zielen vermoorden ende met haer valsche leeringen vergiftighen: ende datmen behinderde het swaerdt, van Gode gheordonneert om heur lichaemen aen te tasten dat Jesus Christi lichaem verscheurt werde, op dat eens verrotten lidts franck daer soude blijven? A d. 35 36. de selve noch een weynigh daer voor 33. 34.

b Heeft de zone Godes uyten Tempel ghejaeghdt met gheweldt de ghene die onder Godsvruchtigheydts decxel d’offerhanden verkochten in des Tempels ingang: ic bidts u, waeromme en zouden de goede Magistraten niet uyter scheydē treckē het swaert, dat heur vanden Hemel is ghegheven: om te onderdrucken d’afvallighen vanden gheloove, die daer opentlijck spelen ende spotten met Gode, ende die daer ontheylighen ende besmetten zijn heylighdom ende de plaetse zyns Maiesteyts, voor heur blasphemien?

Iustus Lipsius.

432 VVant beter ist datter een, een eendraght verderve.

Dirck V. Coornhert.
433 Dats nu eens schriftuerlijck ghesproken, maer heel averechts. Want dat was Cayphas raet. Die doode Christum. So is dese raet nu oock bequaem om Christum in zyne leden te dooden. Dese Christmoorderie gheschiet altijt op’t onseker, so ghy die hier u Prince te doene oock aenraet. Want ghy noch sekere kennisse uwes Princen, noch oprecht rechter aen en wijst. t’Zal dan geschieden uyt gheen ghoedt verstandt maer uyt goede meeninghen.


434 Sydy Lipsij, der H. Schrifturen zo gants onervaren (vermits u Philosopheren) dat ghy noyt hebt ghelesen dese woorden Christi tot zijnen jongheren? Ende zoo wie u zal dooden, die zal meynen Gode eenē dienst te doen. Ende dit zullen zy u doen: om dar zy noch my noch mynen vader niet en hebben ghekent (Ioan. 16.2.3.) oock de woorden Pauli: (I. Cor. 2.8.) de welcke (te weten Godes wysheydt) gheen Overste dezer werelt ghekent en heeft. VVant hadden zy die ghekent: zy en zouden nemmermeer den Heere eerlyckheyt ghekruyst hebben.

435 Wat dunct u nu: soude d’eendragt blyven daer de leden worden vanden lyve ghescheurt.

436 Soudet dan wel gheraeden zyn den Princen, dat zy opt onzeecker wederom den onnooselen, ja Heylighen, menschen souden dooden? wie magh dat zegghen? beter raets luyden in desen zijn de Heeren Staeten segghende den

Annoteerder:

a Want het is beter een schuldighen ongestraft te laeten, dan eenen onschuldighen te straffen. Ghemerckt de werelt vol quaede menschen is, maer niet wel en is voorzien van goede menschen. X. 167.

b Dat seydt daer d’Annoteerder: een groot Jurisperitus boven allen zybeb tijt ghenooten in gheleertheyt versoght ende vermaerdt zijnde, en dat zyn schrijven prijst de wel geoeffende wijsheyt der Heeren Staten, neven al d’ander zijn Annotatien, int privilegie. Ende ontziet zigh Justus Lipsius niet, die noyt in regeringhe gheweest, maer in sulcks gants onversoght is, daer teghen zulcx als voor, te schrijven. Daer door my gedenckt het naevolghende.

Heere Reynoult, van Brederode, Heer tot Vianen etc. Ridder vander oorden van den gulden vliese (in wiens dienst ick langhe jaren ben gheweest) legghende teghen den Franschen Koning te velde met meer andere Heeren vander oorden, hadde in zyn tente eens te gast vier andere oordens Ridderen, ende oock een Commissaris vander Oorloghen, die gheleert was, maer onverzoght, en noch meer school-verstandt, dan versoghte wijsheydt hebbende. Dese het wijntgen int hooft, oock daer door stoutheydt inde mondt kryghende, viel in Heeren Reynoults woorden, die vander Heeren handelinghe, te weten vander oorloghen, waren, ende sprack: Ic soude u mijn Heeren altsamen, in krijgs handel wel te raden konnen gheven, hoe wel ick noyt harnasch aent lijf en hebbe ghehadt. Heere Reynoult ziende zyne met-broeders vander oorden van des menschen vermetelheyt verwonderen, zeyde daer op alsoo: u reden Heer Commissaris, is niet allen ghelooflijck. Want mijn Heere de Prince van Orangien is jong, en nu maer in zijn tweede oorlogh. Zoo hebben mijne Heeren van Berghen, van Molenbais, ende van Bossu noch maer drie of vyer krygen gehanteert, ic self, die hier de outste bē, en hebben tē hoogsten niet dan zes malē het oorlogh versocht:
Maer ghy kont in vier of vijf daghen wel vijftigh oorloghen lesen in uwe boecken: ist dan oock niet reden dat ghy meer vanden krijgh verstaet doort lesen van veel oorloghen inde boecken, dan ic kende mijn medebroeders van weynigh oorloghen te verzoeken? Dit hoorende de Heeren bestonden zoetelijck te lachen, ende de Commissaris beschaemdelijck te swijghen. Moet ooc zoo niet altijdt d’onversoghte geleertheyt, voor t’geoeffent verstant verstommen?

c Zo zietmen hier mede, al vele beter raet; dan Lipsius heeft ghelesen in zijne schoolboecken, voortkomen uyt het ondervindens besoecken vande wijsheydt der Regeerders vande Stede Leyden, segghende:

d Ende wy en vinden gheen macht, waer uyt wy straflijck teghens dien procederen souden: die heur in burgerlijcken handel ende wandel niet anders als eerbaerlijcken hen met ons te draeghen bevonden worden. Wy konnen oock niet anders verstaen, als dat het tot Conservatie der politien beter is: dat een yeghelijck zijn opinie int particulier behoudende wy alle ghelyck vereenight blyven om de ghemeene sake te bevorderen: daer toe dan een yeghelijcken, t’zy met Contributie ofte anders so veel te ghewilligher, en van herten gheneyghder sal bevonden werden, als hy ziet dat het om vryheydt der der conscientien te doen is, dat het hem selfs aengaet, dat hem den beul vanden neck gheweert zal werden: dan dat wy door gedwonghene eenigheydt, met veel nieuwe decreten ende scharpe Placcaten, met schelden en ketteren onse nabueren ende verwanten, ja moghelijck de vrouwen in onse armen, de kinderen van onsen eyghen bloede, wy swijghen de luyden van onse burgherschap, daer over wy als vaderen ghestelt zijn, verbitteren tot onsen haedt verwecken ende afkeerigh van ons maken souden. G.a. iiij. verso.
e Ende noch: zijn oock daeromme wel rypelijcken geresolveert, dat wy tot gheen religions dwang, int kleyn noch int groot, noch tot eenighe statuyten ofte decreten daer her streckende, aen te nemen, souden verstaē willen. Waer door, of wel eenigheyt der liberteyt in eenen waren geloove, gesoght wordt: nochtans wetende dat rechte eenigheydt niet en kan in dwang bestaen: ende versocht hebbende dat door zoodanighe eenigheyt, liberteyt ghevonden is, om de menschen sonder wederspreken te volgen ghenoodight zijnde, in alle Barbarischer onwetenheyt te voeren: werden wy by ervarentheyt bedwongē metten Ezel soo wijs te zijn, dat wy ons voorhoeden, daer wy ons eenmael aen de gevangene liberteyt zoo dootlijc gestooten hebben. Ende ofwel de ghemeente als Ezels ooren hebbende, daer by soude mogē getogen werden nochtans of haerder vele des Enghels swaert tegen Balam uyt ghestrect, in voorleden tijden mogen gezien hebben, des magh een yeder man zijn hart getuygenisse geven, altijt weten wy zo veel wel, dat de gemeente den last inde gedwongene eenigheyt zo hart gedruct heeft, dat wy henlieden inden wegh der (als sy verstaen souden) gevangener vryheyt niet souden te brengen wetē. G.a. iij. v.
f Item oock: maer ten lesten heeft ons die goedertieren God in dese Provincie


vryheyt ghegheven, ende ons ghesterckt dat wy teghen den vyant tot noch toe het landt behouden hebben. Die ons hier toegeholhebben: die haer lijf ende leven by ons ghewaeght hebben: die op onse poorten, vesten, of waert van doen was als muylē gearbeyt ende met Leeuwen harten ghestaen hebben, dat en zijn niet altemael luyden van eender ghezintheydt: maer veel zijn daer onder gheweest, die nu zommighe (de welcke het weynighste by ons opghezet hebben) geerne zouden als schijnt, benaut zien. Ende in dese verscheydenheyt van ghezintheden, zyn wy soo eenigh inder ghemeene saecke ghebleven, dat oock onse nabuyren (overmits de Spaensche vruntschap onse vyanden geworden zijnde) hoe wel zy ten deel contrarie van ons ghezint waren, als doende professie vande Catholijcke Religie, nochtans verwect door onse beleeftheyt, haer met ons vereenight, ende vriendelijck accoort ghemaeckt hebben. waer in dan? naemelijck om landtvrede te houde, ende zonder respect van religie, elckander teghens alle geweldt ende overdaedt der vyanden te helpen, te schutten, ende te beschermen. G. v.

437 Oordeelt nu self, kondy Lipsij, met ende teghen wien dese uwe raedt is. Of, zoudy u self al te jonstigh wesen, ick zal u mijn ghevoelen niet heelen. Volkomentlijck zijn u uytghedruckte woorden hier inne eens met Cayphas, metten Paus, met Calvino, metten Koning van Spaengnien, ende met d’alder bitterste Papisten: ende zijn hier inne opt hooghste strijdigh teghen Christum, teghen syne Apostelen, teghen de Staten, teghen de Stede van Leyden, ende teghen alle oprechte ende goedertieren Ghereformeerden.

438 Daer en boven blijcket hier voor doorgaens dat ghelijcke raedt, als dese uwe is, gheen een, maer; veel duysenden onnoosele menschen heeft doen sterven onder t’Pausdom, ende dat daer door oock d’eenheyt selve is verloren: daer ine jeghendeel het niet dooden van een eenigh mensche, mits toelaetinghe van meer dan een Religie, de eenheyt onverdeylt eendrachtelijc onderhout, in vredsame stilheyt, zoo nu hier stracx voor is bewesen.

a De Annoteerder (102) gheseyt hebbende dat van zoo vele ellenden, tweedraghten ende oorlogen, daer mede huyden de werelt, ende sonderlinghen Nederduytschlandt wort vernielt, onse sonden d’oorsaecke zijn: ende daer y ghevraeght hebbende wat sonden principalijck d’oorsake zijn, antwoort zigh selven zegghende: Ick meyne dat wreetheyt ende strafheyt te wesen. Waerom ickt zoo meyne is dit d’oorsaecke. God heeft gheseyt: Wie menschen bloedt stort, zijn bloedt sal oock ghestort worden. Want de mensch is tot een beelde Godes gheschapen (Gene. 9.6. ende Christus heeft gheseyt: die metten zwaerde slaedt sal metten swaerde vergaen etc. Matt. 26. 52. Ende stelt daer by veel Schriftuerlijcke exempelen, die den Leser daer open staen.

439 De Staten Generael segghen te Kolen, dat des Religions vrede een heylsaeme
middel tot vrede tusschen Princen, Magistraeten ende den volcke tot vele plaetsen is bevonden. X. 52 Daer teghen raet Justus Lipsius.

441 De Stede van Leyden zeydt dat zy inde vryheydt van verscheydene ghesintheyden eendraghtigh bleven, die oock eendraght maeckte met onse nabueren. G. a. iiij. ende iiij. verso. Daer teghen is Justi Lipsij voortstel.

442 Ende de Ghereformeerde segghen dat het niet toelaeten van twee Religien mistrouwen ende tweedraght maect, maer dat sulcke toelatinghe tweedraght wegh neemt, eendraght maeckt ende vrede. M. 8.9. Ende T. 79. Ziet voor oock 229.b. Maer alleen Lipsius raedt, leert, ende schrijft teghen al dese, sonder eenich bewijs, redene ofte exempelen daer teghen voort te brenghen. Wie sal hier de gheloofwaerdighste wesen?

Byenmondt.

443 Zegdy al recht daer aen Coornhert: dat hy bewijs noch redene tot dat zijn segghen voort en brengt? Hy steltse terstont aen dese verhaelde woorden.

Justus Lipsius.

444 Der gheschender Religions straffe is in d’eene plaetse anders dan in d’ander: maer over al is eenighe.

Dirck V. Coornhert.

445 Soude dat reden zijn? tis eens Heydens bloot zeggen. Maer laet het zo zijn, t’bewijs sal dan oock zoodanigh zijn. Niemandt magh, tot wat plaetsen dat het zy, de Afgodische religie onghestraft berispen: daerom en behoort oock niemant in dese landen een valsche religion te berispen sonder straf te lijden. Vraeght om Lipsij, ende verneemt of een eenigh mensche van alle de drie Euangelische ghemeynten u zulcks sal bewillighen.

446 Het waer noch eenighsins lydelijck na menschen goedtduncken in desen yemant te straffen: soo men daer af gheen Godlijcke wetten of gheboden en hadde: maer nu wy die met luttel hebben, eyghentlijck en klaerlijck ons gheboden inden Nieuwen Testamente, der Christenen Wet-boeck selve: wat salmen dit anders moghen noemen, dan een openbare verachtinghe Godes ende onses Helmel-Konincx Jesu Christi.

447 Die en heeft door zigh selve, noch door zynen Apostel, ons niet onvoorsien gelaeten van Wetten, hoe wy ons zullen draghen teghde
A wederstanders der waerheyt. 2. Tim. 2.25.3.6.8.4.15.

B Afvallighe. 1. Tim. 1. 20.


C Versakers der verrijssenisse. 2. Ti.2.18

D Die onbetaemelijck leeren ende andere verkeeren. Tit. 1.11.13.

E Die tweedraght ende argernis maken. Rom. 16.17

F Valsche Prophetē. Mat. 7.15.16.11.12.

G Die ongeschicktelijck wandelen. 2. Thes. 3.6.

H Pharizeeusche Hypocryten, ende schijnDeughden. Luc.12.1.2. Tim.3.5.

I Valsche broederen. 1.Cor.5.11.

K Verkeerde Ketters. Tit. 3.10,

L Lasteraers
   } 1. Cor. 5.11.
M Agodeerders

N Onghekoorsame. 2. Thes. 3.14.

O Ende tegen die hardtneckelijck de kerck verachten. Matth. 18.17.

448 Wat straf wil ons Hemelsche Wetghever ende zijn Apostel zoodanighen ghedaen hebben? ghebiedt hy (zoo Lipsius hier terstont doet) dat wy heur fellijcken en zonder goedertierenheyt eenighe plaetse te gheven sullen branden ende koppen? dat magh allen wolfherderen betaemen, maer gheenszins dat goedertieren Lam Godes, noch zijn jongheren.

449 Die bevelen ons soodanighen

A Met manierlijckheyt te berispen. 2. Timoth. 2.15.

B C Satan over te leveren. 1. Tim. 1.20. 2. Tim. 2.18.

D Ernstelijck berispen. Tit. 1.11. Ende te beschelden. Tit. 1.13.

E F Van te wijcken. Rom. 16.17. 2. Thess. 3.6.2. Joan. d.10.11.

G H Zich voor wachten. Mat. 7.15.

I K M Gheen ghemeenschap mede te hebben. 1. Cor. 5.11

L Schouwen. Tit. 3.10 2 Tim. 3.8.4.15.

N O Voor een heyden ende Publicaen houden. Mat. 18.17.

Ende te mercken (voor zoodanigen.) 2 Thes. 3.14

450 Daer zietmen van alle zoodanighe de wetten ende straffingen Christi, daer tegen inghestelt. Laet ons nu zien tot wat eynde en welcke de vruchtē daer uyt volgende zijn. want God en wil niet (als de wetten Lipsij) der zondaren doodt (Eze. 18.) of dat eenighe zouden verloren gaen, maer langmoedelijck handelende ende goedertierlijck (Rom.2.4.) Is de wille Godes dat zy
Alle tot boete bekeeren. 2 Pet. 3.9/2. Timoth. 2.25.

Van menschen geboden afkeerende. Tit.1 13.

Beschaemt worden. 2. Thes. 3.15

Leeren niet blasphemeren. 1 Tim. 1. 20

(Om door de onderwijzinghe vande ghezonde leere) ghesondt te moghen werden int gheloove. Tit. 1.13.9.

Op dat de Geest behouden blyve. 2. Co.5.5

451 Die nu dese wetten Christi verwerpen, en daer voor eenighe Heydens wet aennemen: wat soudet doch anders zijn, dan onse Heere die ons met zijnen bloede heeft ghekocht, ondanckbaerlijck te verwerpen: ende in zijn plaetse een ander Heere trouweloos aen te nemen? niet meer Christi, maer d’een of d’ander Philosooph te gehoorsamen? Den ghetrouwen Godt des Hemels te verlaten, en bedrieghelijcke menschen aen te hanghen? Ende Christi zoete ende lichte juck vandenhalse te schudden: om ons zelve de ondraghlijcke, harde en moordelycke wetten des verworpen Antichrists, moetwilligh weder te onderwerpen? Dit is hier Lipsij raet.

a Niet min en verachten zy Jesum Christum inder waerheyt, al hevet zoo quaeden schijn niet, die dese klare wetten onses Heeren Christi verwerpende, weder loopen tot de Wetten zijns Dienaers Moysi: en stellen alsoo sulcke uyt ghediente Moysaische gheboden, weder in plaetse van Christi gheboden. So wy noch breeder zullen mogen zien int naevolghende tweede Proces Kerckelijck.

452 Wil Lipsius straffen, hy make dat de straf na Christi, niet nader Heydenen wetten: hy make dat de schuldighe, niet d’onoozele gestraft worden. Dit mach niet geschieden zonder recht oordeel, noch oock dat niet zonder kennisse van zaecken, te weten vande ware leere, vande misdaet daer teghen, ende van desselfs wettelijcke straf. Waer zal ons Lipsius een sodanighen rechter wijsen die onpartijdigh is, die waerheyt kent, ende die van herten lievet? Vermagh hy dit, hy wijse hem met ghewisheyt, men sal diens oordeel betrouwen, of neen (zo het is gebleken) waer aen moghen wy ons beter, dan aen Christi wetten selve houden?

453 Daermen zoo doodet, om gheloovens zaken, moeten vele onnooselen sterven: daerment laet, niet een. Maer wat reden (zwijghe wat Godt) beveelt den Princen dat moorden? Het godloos ende onvernuftige vernuft des Godloosen Mecenatis? (iiij.ij.Dist.12)

Byemondt.

454 Of noch Lipsij straf wat te strengh waer: dunckt u dese straf Christi uyt de H. Schrift, van beschaemtheydt ende vermyding, nu niet wat te slap? want door dese en wordt d’onghebonden licentie van t’vrijspreken of schrijven van Godloose leere niet heel wegh ghenomen.


Vryemondt.

Door’t verbodt ende straf van’t vry spreken, nopende de leere, wert de heylsame noodighe waerheyt wech genomen: Ende door sulcke menschelijcke geboden van tyrannijcke straffen, en werden de valsche leeringhen niet vermindert, als d’experentie heeft betoont.

Byemondt.

Doort vry leeren en worden de ketteryen, secteryen, ende tweedrachtē niet uyt geweert.

Vryemondt.

’t Branden ende af-houwen heeftse noch hopelijcker vermeert: als voren is gebleken, sulcx een verkeerden raedt te zijn. Ooc moetender Secten zijn tot proeve der vroemen. 1 Cor. 11.19.

Byenmondt.

D’arghernissen ende schandalen blyven, daer men’t by’t vermanen alleen, laet blyvē.

Vryemondt.

Die vermeeren daermense met het swaert wil verdryven. ’t Is oock onmogelijck te voorhoeden datter gheen komen. Luc. 17/1. Math. 18/7.

Byenmondt.

De lasteraers sullen niet ophouden heur Godloose gedachten uyt te braken.

Vryemondt.

Dan zijn zy gheneeslijck. Maer dwangh moet ongeneeslijcke ende schandelijckste hypocrijten maken.

Byemondt.

De disputeerders sullen onophoudelijck den kercken-vrede verstooren, ende de Ministeren niet met vrede laten.

Vryemondt.

Dat zy so. Want hier na sal de triumpherende kerck wesen, nu is hier de strijdende. Zijn zy te loy onder heur Coning Christo te strijden, zy werpen ’t rechte gheweer uyter handt (‘twelck zijn woordt is) stellen sich te rusten, ende laten (als voormaels) den beudel voor hen strijden: om veel verdoolde zielen te jaghen ter hellen, ’t landt van nieuw weder in oproer te doen hollen, ’t volck in blinde doolinghe te veteren, waerheydt te bannen, partyschap te voeden, ende alle de grouwelijcke vruchten hier vooren verhaelt (225.226/rc.) weder op onsen halse te haelen, die ons voormaels de tyrannye op hadde ghedronghen. Desen verderflijcken aenwas van Ketteren ende Secterien, met heuren gevolghe, wort veroorsaeckt door d’onbarmhertighe Menschen gheboden, die ons Lipsius hier weder voort haelt. Die quaden altemaele sullen
verminderen ende niet meer toe-nemen: Soo wy naevolghen de goedertieren wetten onses Koninghs Christi, hier vooren vermelt, soo uytdruckelijck gheschreven staet: Zy sullen voorts niet meer toe-nemen, want haerlieder dwaesheydt sal allen menschen openbaer wesen, gelyck de voorseyde oock geweest zijn. 2. Tim. 3.9.

D.V. Coornhert.

455 Lieve, segt doch Mannen, alwaer het schryven ende spreken van de leere vry is, is daer oock niet vry het jeghenschrijven ende teghenspreken? vryelijck. Als dan de waerheyt de loghen, ende mitsdien oock de oghenaer opentlijck te schanden maeckt: dunckt dat Lipsio gheen straf te wesen? hy self sal, meyne ick, het jeghen-deel aen zijn ongebonden schryven in desen bevinden: so hy sijn eere niet al te licht en acht, datmen qualijck van hem kan gelooven.

456 De straf zy demisdaedt ghelijck. Deut. 25.2. Woordelijcke straf verschuldt men woorden: Daedelijcke met daeden. Onbescheydelijcken misbruyct Lipsius in zijn Brief die woorden van oproerder, van lasteraer, ende openbaere Godtloose. Door’t misbruyck van de twee eerste, is Christus self als een oproerder ende Godtslasteraer vermoordt. Luc. 25.5. Math. 26.65.

457 Ende van gelijcken souden nu de Mennonisten, jae de Ghereformeerde self (in der Catholijcken ende Luthersche Landen) als die heur Sacrament een Broodt-Godt namen, voor Godts-lasteraers om’t leven gebracht worden. (Ziet meer ij. Proces/cap. xv. 44.) So subtijl is nu de werelt om bloet te storten, int breedt uyt te recken van sulcke bloedtwetten. Of meynen wy datter nu gheen Pharizeen meer en zijn? gheen Cayphassen meer? gheen Herodessen meer? Daer en ghebraken gheen sodanighe vyerighe noch enrsthaftighe luyden in het aensteken ende aenblaesen van Servets vlammen tot Geneven: Ende souden ons self deerlijck bedroghen vinden, alst te spade waer, so wy meynden dat die hier ghebreck souden wesen.

458 Aengaende de vryheydt van zijn ghevoelen vande leere uyt te spreken, of te schryven (de Politie ongequetst blyvende) de welcke sommighe mannen (die ernstaftigh willen schijnen) niet voor vryheyt, maer voor een verderflijcke Licentie houden (L. 13.) daer af soude oorsake zijn, of de waerheydt, of de loghen.

459 De waerheydt en mach, noch en behoortmen niet, maer zy vermach lichtelijck de loghen te muyl-banden. Ende so yemant loghen leert, daer toe sal hem meest aenporren, of staetsucht, of eersucht, of baetsucht. Als dan d’Almoghende waerheyt de loghen te schanden brenght, soo werdt hy, dat merckende ghenesen: of blijft hy hertneckigh, in der kercken banne ghedaen, ende voor een Heyden ghehouden.

460 Verkiest men hier soodanighe oock in staten van eeren? gheensins. Houtmense voor


eerlijcke luydē? voor eerloose ketters. Loont of onderhoutmense met jaer-gelden? Neen. Daer is zijn gehoopte staet, zijn gewenschte eere, ende zijn gesochte baet nu gantsch verlooren, sonder hope van die nimmermeer te verwerven. So beneemtmen hem zijn opperste goet, dat hy bovē al bemint. Wat straf kanmen hem swaerder op legghen? Wat nutter voor anderen tot waerschouwinghe? Wat heylsamer tot des verdoolders beteringhes elf, dan sulcke beschaemtheyt?

461 Yeman van alle Christenen trede her voort, ende verbetere dese zijns Meesters wet ende gestelde straf der keteren, indien hy’s vermach. Dit heeft Lipsius bestaen, maer niet ghedaen. Want zijn vernieuwde Roomsche, of ontleende Geneefsche straf, die ’t quade soude wech nemen, of ten minsten verminderen, is voor (225, 226. rc.) nu al gebleken oorsake van’t vermeeren daer’t was, namentlijck mistrouwen, twist, Secten, oproer, oorlogh, ende verderf van landen ende luyden.

462 Dat ick hier de waerheydt machtigh ghenoegh achte, omme, als zy wort gehouden teghen de loghen, die van self, dat’s sonder staelen swaerdt, of Menschen handen te doen verdwijnen: soo oock gheschreven staet van den Heere Christo, dat hy den ongherechten sal slaen met den athem zijn mondts (2 Thes. 2.8.) was met andere woorden soo bequaemelijck als waerlijck gheseydt by de Stede van Leyden.

463 Dat wilden des Synodens voorstanders wederlegghen, ende betoonen, dat het niet moeten uytspreken van zijn ghedachten (het roerde de religie ende conscientie) niet altijdt Tyrannye en is, segghende als volght:

a Want nopende het argument, dat zy (de Stede van Leyden) voort ghebruycken, ende vast aldus luydet: de boecken zijn goet, of quaet: zijnse goet, so en behoortmense niet te verbieden om de waerheydt te dempen, die doch soo weynigh als’t Licht ghedronghen kan werden: zijnse quaedt, soo straffen zy genoeghsaem haer self, ende de Liefhebbers der waerheydt en achten de loghenschriften niet, want de loghen van selfs verdwijnen sal, ende by de waerheydt niet hechten mach: daer inne is even so veel grondts, na ons oordeel, als in’t voorgaende. Een yeghelijck merckt, indien dit haer argument goedt is, (op dat wy swijghen, dat also alle valsche saem-roovinghen, loghenen, ende laster-reden, teghen Overigheden ofte Ondersaten, ende samense Libellen, ’t zy met naem, of sonder naem, gheoorloft soude wesen uyt te gheven) dat als dan alle de lasteringhen teghen God, teghen de Schriftuere, rc. Waer van terstondt ghesproken is, soo wel by gheschrifte als by monde sullen moghen aen den dagh gegeven werden. Want de loghen (na haer segghen) sal altijdt van self verdwijnen. N
464 Onvermindert d’achtbaerheydt der vrome ministeren, die ooc mogē zijn geweest inde Haerlemsche vergaederinghe, daer dese
dese antwoorde op de Leydtsche Remonstrantie ghemaeckt is, ende moghelijck die antwoorde niet in allen en hebben toe-ghestemt, so dickwerven gebeurt: en soude hy de waerheyt gheensins te na spreken, die daer seyde, dat de Dienaeren des woordts, soo zy sich noemen) ende Ouderlingen der kercken in Hollandt daer opentlijck, ende oock niet min plompelijck de Magistraet calumnieren] dat op’t duytsch valsch-wroeghen heet) ende dat in twee stucken.

465 Want nopende het eerste, menghen zy daer inne saem-roovinghen, loghenen, ende laster-reden tegen d’Overheyden, met meer andere Politijcke saken, die des Overheydts straf zijn onderworpen, oock Gods lasteringhen, rc. Dit dichten zy uyt heuren hoofde die van Leyden op: Niet anders dan of sulcx mede begreepen waer onder de woorden der Remonstrantien. Dit is valsch, dit wisten zy valsch te zijn, ende des niet te min en schaemden zy heur niet (O Pharizeeusche Consistorianten) teghen heur wel weten soo valschelijck te beschuldighen de Magistraet eender Hooft-steden van Holland: wat souden sulcke sich ontzien te doen een ongheacht Burgher?

466 Wisten zy dan niet sulck heur wroeghen valsch te wesen: die in de selve Remonstrantie dese woorden hadden ghelesen?

De Stede Leyden.

Ende wy en vinden gheen macht, waer uyt wy straffelijck teghen die procederen souden: die heur in heuren Burgherlijcken handel ende wandel, niet anders als eerbaerlijck met ons te dragen bevonden worden. G.a.iiij.verso.

467 Lieve seght nu: is het rooven van yemandts faem, het lieghen ende lasteren teghen de Overheyden, het stroyen van fameuse libellen, Gode te lasteren, ende de Schriftuere, by u luyden dan gheacht voor saken, die in Burgheren, eerbaerlijck handelende ende wandelende, werden bevonden? Souden die schandelijcke stucken wel eerlijc schijnen in den ooghen van u, O ghy Calumnierende Consistorianten, die dese dinghen hebt gheschreven ende toeghestemt?

468 Niet van sulcke schand-vlecken, na de politijcke wetten strafbaer zijnde, maer van eerlijcke burgheren, die eerlijck zijn in handel ende wandel, spreecken die van Leyden. Dit wist ghy, ’t ander dicht ghy heur, tegen u eyghen gheweten, op. Hoe mooghdy u hier inne verantwoorden? Van saken de leere ende des Conscientien Vryheydt aengaende handelt daer de Remonstrantie, ende niet van quaet-doenders, die faem-roovende, lieghende, lasterende, rc. self wel weten dat zy quaedtdoen, ‘tweck inde naest daer aen volghende woorden oock klaerlijck blijckt.

Leyden.

469 Wy en konnen niet anders verstaen, als dat het tot de conservatie der Politien beter is: dat een yeghelijck zijn Opinie int


particulier behoudende, wy alle gelijck vereenight blyven, om de ghemeene sake te bevoorderen: daer toe een eyghelijck, ‘tzy met contributie ofte anders, so veele te willigher ende van herten gheneyghder sal bevonden worden: als hy ziet dat het om de vryheydt der conscientie te doen is, dat het hem self oock aengaet, dat hem de beudel vanden neck geweert sal worden: dan dat wy sulcke door gedwonghene eenigheydt, met veele decreten ende scharpe placcaten, rc. verbitteren, tot onsen haet verwecken, ende afkeerigh van ons maken souden.

470 Wat mach onlochbaerer blijcken, dan dat d’Overheyt van Leyden daer, ende door gaens sprekende vande vryheyt, van opinie, vande conscientie, rc. hier sprekende van de gedachten vry uyt te spreken, niet een woort vermaent en hebben vande strafbaere faemroovers, lasteraers, vande Overheydt, van Gode, rc. welcker straf gheen tyrannye, maer wettelijck is: Ende wederom, dat de voornoemde Consistorianten, sulcx wel wetende, haer onwaerheydt voorsz. valschelijck de Magistraet van Leyden op-gedicht hebben?

471 Niet min naecktelijc blijckt heur tweede calumnie, daer zy, door af-doen der woorden, opsettelijck poghen, Mette hulpe van d’eerste voorsz. Calumnie, des voorsz. Magistraets woorden te bespotten, ende in sich selven strijdigh te maken. De leser zie hier voor der Ministeren ghestelde strick-reden of dilemnia, (so niet by die van Leyden ghestelt) hy sal vinden by den Ministeren uytghelaten te zijn sulcke woorden van krachte: datse des Magistraets segghen volkomentlijck waer, ende daer teghen dit heur eyghen wroeghelijck dichten logen te zijn, opentlijck doen blijcken.

472 Want dese verdrayens, als of die van Leyden hadden gheschreven, dat de loghen, sonder alle toe-doen van teghenspreken of teghenschrijven van selfs soude verdwijnen, en mitsdien oock sonder de waerheydt daer teghen te ghebruycken. Welcke valscheydt, blijckt inde uytlatinghe of af-doeninghe der woorden, die het platte jeghendeel so klaerlijck als de middagh-zonne mede brenghen van self. Want de Remonstrantie seyt also:

473 Ja de waerheyt, als het licht inden duysteren loghen ghezet, schijnt des te klaerder. Merckt, al waer daer oock niet geseyt gheweest, anders dan: de waerheyt sich self teghen de loghen zettende: wie soude niet lichtelijck hebben konnen verstaen, dat de waerheyt niet altijt uyten Hemel roept, maer nae Godes schickinghe meer door haer dienaeren, ende in de selve haer teghen de loghen zet: Ende so door de selve te schande maeckt, ende doet verdwijnen? Soude dan de loghen van self sonder waerheydts toe-doen verdwijnen?

474 Maer nu seyt de Remonstrantie uytdruckelijck: de waerheydt als het licht inden duysteren, by de loghen gheset, &c. Zy moet dan by de loghen ghezet zijn, sal zy de logen beschamen ende doen verdwijnen: so oock de duysterheyt dan moet verdwijnen, als het
Licht daer by komt. Wiens werck is dit waerheyt zetten by de loghen, ander dan (so de Remonstrantie haer self daer recht voor (G.b.iiij.) wel klaerlijck verklaert, de gheleerde, die heur teghen de verdoolde opinien (dat’s oock niet teghen die God of Mensch faem-rooven ende lasterende, maer) met schryven ende spreecken na hare wetenschap gebruycken?

475 Soodaenighe menschen de waerheydt kennende ende hebbende, stellen die teghen de loghen. Die moet dan van selfs, te weten sonder toedeon van menschelijck ghewelt, tsy vyer of swaerdt, maer alleenlijck door de kracht des voorghestelden waerheyts, niet anders verdwijnen: dan de duysternis, sonder slagh of stoot van self door by-komste des lichts, noodtsakelijck moet verdwijnen.

476 So moet hier in de daedt self die Consistoriale duystere logen, ende plompe valsch wroeghen van self te schanden worden ende verdwijnen: vermidts de kracht ende klaerheyt van dese, daer by ghestelde waerheydt: die ic voor waerheyt, ende der Consistorianten Calumnie, voor sulckx bereydt ben noch breeder (ist noodt) teghen hen allen te doen blijcken: ‘twelck gheen Dienaeren der waerheyt, maer wel Leerlinghen vande Geneefsche twee Ministeren zijn: die beyde volmaeckte Doctoren deser wroegh-konst zijn ghebleken. Daerentusschen dese Calumniateurs verlatende, come ick weder tot u voorder schrijven, Lipsij, laet dat nu hooren.

Iustus Lipsius.

477 De goedertierenheyt en hebbe hier gheen plaetse.

Vryemondt.

478 Of dese ongoedertierenheydt voortkomt uyt des grooten wolfherders Roomsche, dan uyter Geneefsche Doctoren, felle schole, moghen andere na-dencken. Maer ick moet dencken datse heur erste oorsprong heeft uyte den wreeden Vader alder bloedtdorstighen: die van aenbegin een doodslager was (Joan. 8.44.) die als een briesschende Leeu soeckt menschen te verslinden (1 Pet. 5.8.) ende die sich met zijn wreede gheest onthoudt by der dooden graven, Mat. 8.28. want daer is zijn lust.

479 Ende om immers meer zielen te moghen vermoorden, zoo verschept hy zich in een Enghel des lichts, 2 Cor. 11.14. Daer dan die roof-gierighe wolf, vermomt zijnde onder het Lams-vel van barmhertigheydt, uyt een gheveynst medoghen, een heylighe wreetheyt (soo noemtmens nu) bruyckt, over Christi Schapen, by hem na zijn loghentael wolven ghenaemt, ende dit door zijn schaepschijnende wolf herders.

Byemondt.

a Dat Lipsius van natueren goedertieren is, geloof ick vastelijck, al schrijft hy so en al spreeckt ghy so. Wie weet van alle Menschen beter, wat in den mensche is, dan elck


mensch self? Elck wordt oock voor oprecht ghehouden, so langhe anders niet en blijckt. Lipsius en kentmen niet voor een logenaer. Men hoort dan hem, van hem selfs ghetuyghende, te ghelooven. Nu schrijft hy in zijne ghedruckte brieven van sich selven, dat hy sachtmoedigh is. Ick hebbe dan reden om te ghelooven dat hy sulcx oock is. Hy is dan niet fel, noch onbarmhertigh, noch ongoedertieren, soo ghy qualijck van hem vermoedt.

Vryemondt.

Een eenigh mensch alleen was ende is de waerheyt, daerom was ende is zijn tuygnis van sich self in allen waer. So ist niet met ander Menschen. Elcks eyghen prijs is laster. Eyghen lof stinckt. Maer naedemael elck voghel zingt so hy ghebeckt is: soo hoortmen licht aen den zang, wat vogel het is. So kentmen de menschē aen heur spraec. Dat wast seggen oock van Socrate tot het knechtgen: spreeckt zoon, op dat ick u mach zien. So zijn Lipsij woorden hier vierigh, wraeck-gierigh, ende gheen dingh min dan goedertierigh. Meynt hy’t anders dan zijn woorden luyden: zo is hy periculooselijck dubbelt van monde: stemt zijn hert met zijn mondt over een, wat mach men wreeders of selders bedencken dan sulck herte?

D.V. Coornhert.

480 Dat veele uwes gelijcken, Vryemont, sulcx sullen vermoeden van Lipsio, ende dat niet heel sonder oorsake by hem self daer toe ghegheven, is niet onwaerschijnlijck. Wat hy is weet Godt, magh hy self weten, maer ick en weets niet. Maer dat sich de twee vernaemste Geneefsche Doctoren so fel in desen hebben getoont: Dat sy des grooten Roomschen Doctoors roem (welcx navolghers zy zijn in wreedheydt, tot bloedt-stortinghe zonder barmhertigheydt) verduystert zouden hebben (zoo zy der Overheydts macht soo ghereedt hadden ghehadt tot heur ghebieden) tuyghen opentlijck dese met vele meer andere dierghelijcke heure hitsige aenhetsinghe, tot bloedt-vergieting om saecken des gheloofs.

481 Want Calvijn, zijn swarte wreetheyt met des barmherigheydts licht vermommende, ende oock met de schoone glantse van d’eere Godes, schrijft, dat de goedertierenheyt int vergheven der ketteren meer dan fel is, segghende: datse om den wolven te sparen den schapen tot een roof gheven, dat men de siel-moorders lichamen hoort aen te tasten, ooc den besmetters van de heylige paletse, rc. So men hier voor 431.a.b. breder heeft moghen zien, ende datmen teghen den ketteren noch grooter strengheydt (dan metten vyere datmen Serveto ontsteken hadde) behoort te gebruycken (A.d. 57.)

482 Wt soodaenighe vermomden glantse vande schijn-eere Godes, schreef Calvijn teghen Castellionem also: ’t gene ghy daerna zeght, en is mijns dinckx niet soos eer om met schrift te wederlegghen, als des Magistraets werck om te wreken met het strenge swaerdt der Rechteren. A.f. 36.

Vryemondt.

Te weten, der wreede Geneefsche Rechteren wreede swaerdt, namentlijck het wreede beest, de nijdt, dat Joseph verslont. Gen. 37.33.

Byenmondt.

Hoe koenlijck beduydt ghy dat.

Dirick V. Coornhert.

483 Voorwaer Calvijns eygen woorden van zijn wreedtheyt, gheblancket zijnde met den schijn van yver tot Godes eere, leestmen tot veele plaetsen soo klaerlijck uytghedruckt: datse niemandts beduydingh en behoeven. Men lese hem (A.d. 49. ende 50.) daer hy Ebioniserende seere prijst des goedertierens Moysis vyerighe bloederigheydt, ende daer op zeyt: dat de Rechters, ziende de Godsdienst om stooten, strengheydt hooren te ghebruycken: soo zy niet en willen Godes toorn op heur verwecken. A.d. 50.

Vryemondt.

Recht of de Geneefsche Godesdienst, de ware Godsdienst waer, of die al bezeghelt laken waer, ende of die in een vry algemeen Concilium eendrachtelijck van al d’ander kercken voor de eenighe oprechte Godsdienst al gheoordeelt ware.


D. V. Coornhert.

484 Dat’s noch al verde te soecken. Maer niet dat Calvijn beschuldight zijnde van eenighe, dat hy d’oorsake soude zijn gheweest, van ’t gheen de rechters hadden gedaen met Serveto. Want hy gheeft opentlijck te kennen dat hy sich niet en schaemde ghedaen te hebben ’t ghene vele van de zijne, heur nu schamende, stoutelijck lochenen gheschiedt te zijne: Als te weten dat servet by zijnen advijs, ende door zijn vervolgh te Geneven was ghevanghen (A.d. 11) dat hy bestelde een aenklagher teghen Servet, ende dat door zijnen rade de sake teghen Servet was aengheleyt, rc. A.d. 54.55.

a Wat redene soudet doch zijn (schrijft Calvijn) dat een Rechter met alle strengheyt de dieverye soude straffen, ende de sacrilegiers toelaeten? dat hy beschermende yedermans recht, den booswichten te voren soude gheven Godes eere om die te schenden? A.d. f. 42.

485 Aengaende nu des tweeden aenhetsen der Overheyden tot bloedt te storten om saken des gheloofs, mach men (meer dan goet is) lesen in Beze handel van des Magistraets macht in der ketteren straf, waer uyt ick mede niet dan weynighe van veels hier wil stellen, ende eerst (S. 131) daer hy schrijft aldus:

a T’sy dan, t’sy, van dese, niet liefde, maer uyterste wreetheydt, die omme te sparen, ick en weet niet hoe vele wolven, de kudde Jesu Christi tot een roof gheven. Ende noch:


b ende oock mede ghy Princen ende Magistraten, soo dick ende menighmael alst des misdaets grootheyt, of ’t blijckelijc pericule sal vereysschen, om Gode wel te dienen, die u ’t swaerdt inder handt heeft ghegheven, om te handtvesten de eere ende glorie zijns Majesteyts: so slaet krachtelijck met dat swaert tot behoudennisse vande kudde, op dese monstren, als menschen vermomt zijnde: Ende volght daer inne het voorbeeldt van Moyse, die anders was een man vande grootste soetigheyt die men moghte vinden. S. 131.

486 Item, Beza schrijft rondt uit, dat de Magistraet dan Gode belijdt: als hy zijn macht totter kercken bescherming bruyckt, ende dan Gode versaeckt, als hy d’eere Godes niet voor en staet, te weten, als hy met zijn macht niet onder en druckt een ketter: ‘twel niet doende, hy den Duyvel verradet het ghemeen beste dat God hem te bewaren hadde ghegheven. S. 307.308.

a Metten kortsten (seydt hy) met wat conscientie sal een Christen Prince mogen procederen teghen de ghene die crimen lese Majestatis hebben bedreven: by aldien hy ghedooght, dat de reyne religie wordt besmet, Godes woordt ghelachtert ende te schanden ghemaect, ende dat de booswichten ende onsalighe leckers, onder eenen ydelen schijne ende beveynst ghelaet van soetigheydt ende zedigheyt, den dienaeren des woordts quellen ende moeyelijck zijn? S. 314.

Vryemondt.

Ja daer wast. Zy willen hier niet moeyelijck strijden, maer hier ende hier na wel lustigh verblyden. Zy hebben de waerheydt niet, de Magistraet heeft het swaerdt wel: daerom moghen zy met het hooft-brekelijck studeren niet, maer de Magistraet door den scherprechter lichtelijck de Religie beschermen, ende heur in rustigher weelden ende ontzichlijcker eeren voorstaen.

D.V. Coornhert.

487 Sebastianus Castellio, die tot Bazel woonde, hadde so krachtelijck wedersproken de Geneefsche doolinghe van de Predestinatie, dat Beza, zijn sake mistrouwende, uytberste, ende hulpe sochte aen de Overheydt tot Bazel, ende den Regenten der hoogher scholen aldaer, roepende: Hoe lange suldy die schandtvleck, die dreck, ende dat monster in uwen schoot voeden? A.g. 146. Sodanigher doodtlijcker aenblasinghen vol onmenschelijcke wreedtheydt, sonder alle barmhertigheydt, teghen al, die anders, dan zy, derven ghevoelen ende leeren, zijn heure Schriften door ende door vol: oock mede heur brieven, als gevleughelde doodts-boden aen Princen ende Vorsten, daer zy hope zien om rechtgheloovighe of onnoosele doolende menschen te doen ombrenghen: Ende dit al onder den schijn van Godes eere, ende der schapen heyl.

Vryemondt.

Zijn dat niet rechte schijn-Enghelen des Lichts, welcker hatelijcke wreedtheyt gheblancket is mette verwe des lieflijcke barm-
hertigheyts? So mach yemandt, die doolen wil, sulcker Enghelen goedertierenheyt erghens gaen soecken, dan in de Geneefsche Consistorie, inde Roomsche kercke, of in de Spaensche Inquisitie: want nerghens minder dan daer, plaetse heeft eenighe menschelijcke, veele min Goddelijcke, barmhertigheyt, die Lipsius hier oock bestaet te bannen uyter Princen herten.

Byemondt.

Ghy en schijnt hier oock gheen Enghel, Vryemondt, in dit u beduyden ten arghsten.

Dirck V. Coornhert.

488 Kondt ghy, Byemondt, dese dingen met eenighen schijn van waerheydt ten goeden beduyden, so laet ons sulcx hooren. Doet ons blijcken teghen Lipsij eyghen woorden, dat hy opten doolenden goedertieren is.

489 Wie betamet oock meer den gevallen ende doolenden menschen met een goedertieren beduydinghe op te helpen, ende te erbarmen: dan Lipsius selve, die self oock zeydt dat hy behoordt te valle ende te doolen, die d’argh-duydende Fenijn-suyghers van zich jaegt, ende den goedertierenen tot sich roept: die self wil goedelijck in zijne doolingen gehandelt wesen? ‡. 2. Ende die selve, niet tot zijn selfs schande, van sich selven schrijft: dat hy van natueren teghen elck goedertieren is? ij. centuria eplā. c. & xxiiij. Maer wie raedt zulcx minste, dan Lipsius self, dient aldermeest betaemde? Van sodanighe onbarmhertighe Rechters teghen den verdoolden, zeydt de Annoteerder uyt Augustino aldus: Dat zy haer wreedtheyt jeghen u bedrijven, die niet en weten met wat arbeydt de waerheyt gevonden wort, ende hoe swaerlijck dat de dwalinghen geschouwet worden. Dat zy teghen u lieden wreedtheyt ghebruycken, die niet en weten hoe seltsaem ende moeyelijc dat is de vleeschelijcke fantasyen, met de ghestadigheydt van een Godtvruchtigh ghemoedt te verwinnen, dat zy teghen u lieden wreedt zijn, die niet en weten hoe swaerlijc dat d’ooghe vanden inwendighen mensche ghenesen wort om te moghen zien in zijn Zonne, niet de ghene die ghylieden inden Hemel ziet met vleeschelijcke ooghen van Menschen ende Beesten blincken ende schijnen, maer de selve waer af geschreven staet by den Prophete: De zonne der rechtvaerdigheydt is ons opgheresen, hy was het rechtvaerdigh licht, dat alle menschen die in dese werelt komen, verlicht: Dat zy hen wreedheyt teghen u lieden gebruycken, die niet en weten met wat suchten ende kermen gheschiedt, dat Godt, hoe weynigh dat is, soude moghen verstaen worden. Ten laetsten, dat die hen wreetheyt teghen u lieden ghebruycken, die met gheen sulcke dwalinghe bedroghen zijn, als zy u lieden bedroghen zien. X. 224.225.

b Ende noch uyt Cypriano: Dese eenvoudigheydt moet inde Kercke gezien worden, dese liefde moet daer verkreghen zijn: dat de broederlijcke liefde de Duyven nae volghe, ende dat de soetigheyt ende sachtmoedigheyt den Lammeren ende Schapen ghelijck zy.


Wat heeft der Wolven wreedtheydt in een Christen herte te doene? of der honden dolheyt? of der slanghen doodtlijck fenijn? of der beesten bloedigheyt? X.††.

Ende de Ghereformeerde totten Koning: O ghenadighste Heere, dat de nakomenheyt u Rijcke niet als bloedigh ende wreedigh en beschrijve. Datmen niet en segghe, dat de eere van uwe Groot-Vaderen,de Hoogheyt van uwen Vader, ende uwe eyghen deughden ende vromigheyden verduystert geweest hebben door een wreedtheyt: wreedtheydt segghe ick, die natuerlijck is den beesten, beneden de waerdigheyt eens menschen: maer seer onwaerdigh, ende als vyandtsch van eenen Prince en Vorst. Van welcke de Hoogheyt, ende sonderlinghe vroomheyt aldermeest in goedertierenheydt en sachtmoedigheyt bestaet, een waer-teecken ende eyghen onderscheydt tusschen eenen waeren Koning ende eenen Tyranne. A.b.5.verso.

Annoteerder.

c O ghy Princen ende Magistraten, soo veele uwer is, doet open uwe ooghen, opent de ooren, vreest Gode, ende peynst dat ghy yen laetsten sult reeckeninghe gheven van uwe wercken. Veele zijn swaerlijck ghestraft geweest om haer wreedtheydt, maer niemandt om goedertierenheyt. Veele sullen int uyterste oordeel verdoemt worden, om dat zy onnoosele menschen gedoodt hebben, maer niemant sal verdoemt werden, om dat hy niemant ter doodt gebracht heeft. hellet liever op de zijde vande genade, ende en wilt niet ghehoorsaem zijn die u lieden niet helpen, als ghy sult reden voor Godt daer van gheven, zy sullen werckx ghenoegh hebben met hun eyghen sake. Ghelooft my, indien Christus hier waere, voorwaer, voorwaer, hy en soude u lieden niet raden dat ghy ter doodt soudt brenghen den ghenen die zijnen naeme openbaerlijck belijden, alwaert oock dat zy in sommighe saken doolden, op dat ick niet en segghe, souden schijnen te dolen. Zijt liever ghehoorsaem die sachtmoedigher zijn, ende u lieden raeden, dat ghy het onkruyt soudt laten staen totten oogst, want de ghene, die ’t selve eer willen uyt trecken, roeyen uyt ’t ghebodt Christi, die beveelt dat men ’t selve daer laeten soude. X. 104. Ende noch:

d Daeromme ghy Princen, en wilt niet ghelooven den genen die u lieden raden bloet te starten, om de Religie, want gelooft my, waer’t dat zy de pijne leden, zy souden eenen anderen raedt gheven, ghelijck oock sommighe van henluyden nu andersins hebben geraden, als zy vervolginghe leden, ende ghelijck alle waerachtighe Christenen altijts raden. Want ghelijck Paulus seydt: Alle de ghene die Godtvruchtigh in Christo willen leven, sullen vervolghinghe lijden, nimmermeer en sullen zy lijden datmen anderen vervolghimghe sal aen doen, niet meer dan Christus ende zijne Apostelen ghedaen hebben. X. 104.

D.V. Coornhert.

490 Lipsius mach lesen wat d’Apostel Jacobus schrijft int derde verset zijns tweeden cap. Oock 4. Reg. 24.4 Ende so ghy in dien Spiegel niet en vint het rechte evenbeeldt zijns herten, by hem self uytghebeelt, met zijne woorden: Laet goedertierenheydt hier gheen plaetse hebben: zo mach hy wel seker wesen dat hy niet wel en kan zien, noch met zijne lijflijcke, noch met zijns hert ooghen.

491 Maer so hy sich selve daer eygentlijck af-ghemaelt te wesen bevindt, ende des oppersten Rechters laetste oordeel recht bezint: hy sal sich voort meer wachten te roepen tot den Princen, over de ghene die recht of onrecht spreecken teghen d’aenghenomen diensten, rc. So hy qualijck roept.

Justus Lipsius.

492 Brandt, snydt, op dat liever eenighe der leden dan ’t gheheele lichaem verderve.

D.V. Coornhert.

493 Of de drucker heeft onwillens, of ghy Lipsi, hebt willens in’t aenwijsen deser plaetsen moeten doolen: want ick, niet inde ix. Philip. die ghy aentekent, maer inde viij. vinde by Cicero gheschreven te zijn ditte:

Ick hebbe ghewilt dat Catilina soude omghebracht worden: soudt ghy, diese al leven wilt laeten, Catilinam, willen laeten leven? dit onderscheyt isser, Calene, tusschen mijn ende dijn ghevoelen: dat ick niet en wil van een Burgher bedreven te worden, daer door men hem metter doodt soude straffen: ghy meynt datmen die sulckx al heeft bedreven noch behoort te laten leven. Soo daer yet soodanighs aen ’t lichaem waer, dat des lichaems reste soude schaden: dat ghedoghen wy ghebrandt ende afghesneden te worden, op dat veel eer een vande leden, dan ’t geheele lichaem bederve: So mede in des gemeenbestens lichaem, dat af-ghesneden worde, watter pstilentiael is, op dat het gantsche lichaem behouden zy. Dits een hart woordt; maer veel harder is dit woort; laet de boose, de schandelijcken, ende Godloosen levendigh blyven: op dat vernielt moghen worden de onnooselen, de eerlijcken, de goeden, ende ’t gantsche ghemeen-beste. Dat zijn Ciceronis woorden.

494 Laet nu teghen elck ander ghezien worden des vromen Heyden, ende deses moet-doolders Christens oordeel van wie ende van wat sake. Cicero spreeckt van een boos, schandelijck, ende Godtloos oproerder: Lipsius van menschen die onschadelijck zijn aen yemants name, bloedt, of goedt.

495 Cicero van een schelm, die om zijn moetwil te verwerven, de beste vande Stadt pooghde te verderven: Lipsius van menschen, die elck gaerne ’t goedt souden doen,


dat zy begheeren dat anderen heur doen: Cicero van een woedigh wolf, Lipsius van onnoosele schapen.

496 Cicero, van den ghenen die hy sekerlijck wiste doodtwaerdigh te zijn: Lipsius van onnoosele menschen, die meest al loonwaerdigh zijn, immers diemen niet seeckerlijck en mach weten of zy doolen, noch min datse straf-waerdigh zijn.

497 Ende Cicero ter noodt om argher te voorhoeden soude sulck branden ende afsnijden eens booswichts gedoghen: maer Lipsius wil sonder noodt van argher te voorhoeden, ja met pericule van beter te beletten, datmen ontallijcke duysenden van goedt-dadighe menschen, om’t Godtvruchtigh beleven haerder conscientien, sal branden ende af-snijden.

498 Wat machmen rechtvaerdighers bedencken dan dit oordeel Ciceronis? Wat mach men oock onrechtvaerdighers verzieren dan dit oordeel Lipsij? Ciceronis ghevoelen streckte, om met eens booswichts verderf een Stadt te behouden: Lipsij voortstel streckt om door’t verderf van vele duysenden der beste menschen, veel Landen ende steden te verderven.

b Wilmen beter noch zien wat sijnder gesel was dese Catilina, men lese Salustinum die de Storie zijnder t’samen-sweeringe begint also:

Lucius Catilina, van Edelen gheslachte ghebooren, was seer sterck van moede ende van lichame, maer van quader ende verkeerder aert. Dese hadde van jonckheydt op lust in burgherlijcke oorloghen, tot doodslagen, tot roof, ende tot burgher-twist, daer inne hy zijne jonckheydt pleeghde. Na den lichame konde hy hongherens, waeckens, ende koudtheyts ghedoghen, meer dan yemandt soude ghelooven. Maer van moede was hy stout, arghlistigh, veranderlijck, een schoontoogh, ende gheveynsde, eens anders goedt begheerende, ‘tzyne door-brenghende van hittigher lust-gierigheydt, welsprekende genoegh; Maer arm van wijsheyt. Zijn overgroote moedt stondt altijdt nae onmatighe, onghelooflijcke al te hooghe dinghen. Dese, na de Heerschappye van Lucio Sylla kreeg seer groote begheerte om ’t ghemeen-beste t’aenvaerden: sonder yet te achten, door wat middelen hy daer toe soude komen, als hy maer het rijck moght verwerven. Zijn fiere moedt was daeghelijcks meer ende meer geprickelt van behoefte, ende van zijnre boosdaden wroeghen: welcke beyde hy vermeerdt hadde, door de Konsten vooren verhaelt, etc.

c Daer ziedy, O Lipsi, uwe, of achtelose, of godlose ende schandelijcke ontrouheyt int voorthaelen van Ciceronis wel gheschreven woorden, die ghy verkeerdelijcken pooght te voeghen tot uwe quade, wreede, ende landtverderflijcke, ook Roomsche, ende Geneefsche opinie van branden ende afsnijden. De leser heeft hier voor num. 296.d.rc. derghelijcken moghen zien by u ghedaen te zijn met Lactantij woorden. Heeft Lipsius dan sich
zelf alreede konnen vroedt maken, dat men al zijn segghen soude houden voor Evangelie? Datter nu meer gheen naspeurende Beroensers en zijn? (Act.17.11.) dat alle andere menschen (behalven hy) soo onbescheyden Niniviters zijn (Jonas 4.11.) datse gheen loghen voor waerheyt en kennen? Soo heeft hy, in zijn behoorlijc doolen, seer onbehoorlijck hier ghedoolt.

499 De heylsaemheydt van Ciceronis oprechte raedt is oock in Romens behoudenisse ghebleecken: Soo is mede de verderflijckheydt van Lipsij verkeerde raedt, al langhe voor zijn raedt-gheven, ontwijffelijc al verkeert, valsch, ende schadelijck ghebleecken in de verderfenisse van Hooghduytschlant, van Vranckrijck, jae oock van dese Nederlanden selve.

500 Ist oock Menschelijck werck, sich self of met opset, of uyt loutere zotheyt altijt weder te stooten tot morteren, aen een selve steen? Esopus houdt sulcke voor geen menschen.

508 Tot sulck onmenschelijck werck riedt mede Esconedo, te weten, om hier alles in vlammen ende bloedt te stellen. O.6. Oock Don Jan, door Esconedo, om den Koning vroedt te maken, dat hy alle dese Landen ten vyere ende ten swaerde soude gheven. O. 7. Ende dit alles uyter Spangiaerden afgrondelijcke gierigheydt onder eenen schijn van Godtvruchtigheyt: of sommige uyt eenen grooten, maer zotten yver tot de Religie ende dienste Godes, soo de Ghereformeerde segghen. M.3.

509 Met soodanigher luyder raedt, met des Paus moordelijcke bloedt-raedt, van branden ende afsnijden, stemt dees wreede raedt Lipsij meesterlijck over een: maer is gants strijdigh teghen Christi ghebodt, teghen der Heeren Staten raede, teghen des Princel. Excel. aengheboren aert, tegen ‘tgevoelen van alle Evangelische luyden, oock vande vroomste Gereformeerde zelve (d’onvromen schamens heur te bekennen) ende teghen de ghehoopte vryheydt der conscientien van alle redelijcke ende menschelijcke landtzaten. Want onder meer anderen segghen dorr den Annoteerder De Staten alsoo, uyt Augustini schriften:

a Gheen goedt mensch in de Catholijcke Religie en staet wel aen datmen met yemant wreedelijck totter doodt toe leve, al ist oock een ketter. Laetse dan sorghe draghen om te moghen goet gheheeten zijn: die niet alleene op den predickstoel roepen dat sy schuldigh zijn den wethouders den ketters te leveren om ter doodt te brenghen: maer oock te ondertasten de herten der simpel Christenen, ten eynde dat zy die aen de Magistraet zouden moghen brenghen. Ist dat zy bevinden dat zy eenighe leeringhe hebben, die met hen leeringhe niet gheheel over een en komt, segghen zy dat sy van offitie weghen daer toe verbonden zijn. Wt dese woorden van Sint Augustijn wort klaerlijck ghemerckt dat gheen costume en was vander kercken tot zijnen tijdt toe yemandt ter doodt te doen brenghen om de religie of ketterye, maer eer


dat de Godvruchtighe ende Catholijcke hen dese wreedtheydt ontzien hebben. De selve heeft oock op een ander plaetse gheseyt: Bemint de menschen, doodet de dwaelinghen, strijdt sonder wreedtheyt voor de waerheyt, laet dese twee metalen aen den toetsteen brenghen, ende strijcken, om te zien welcke ’t beste, ende uyt beter mijne gegraven is, dat den steen zy ’t Godvruchtigh, onnoosel, ende vredelijck leven van dat aldersachtmoedigste Lam Christus Jesus, wien ghehouden, ende even ghelijck schuldigh zijn nae te volghen, niet alleene de Discipel, maer oock de Meester, de Heere so wel als de knecht, ende de Koning niet min dā zijn ondersaet. Want Hieronimus seyt: de ghene die zeyt dat hy in Christum ghelooft, die moet wandelen of leven ghelijck Christus ghedaen heeft. Hy en is niet ghekomen om te slaen, maer om slaghen te ontfangen, hy en heeft geen kaecksmete ghegheven maer ontfange, hy en heeft niemandt ghekruyst, maer is gekruyst gheweest, hy en heeft niet doodt gheslaghen, maer gedoodt geweest. Die ghedoodt wordt die volgt Christum na. Die ter dood brengt volgt Antechrist na, dat een yegelijc dan zijn cōscientie wel ondersoecke, en seker wete, dat de ghene die ander vervolghen, kinderen des vleechs zijn, maer die vervolghinghe lijden kinderen des gheests. X.50.


Apologie pag. 52.

b Nochtans (schrijft zijn P. Excell.) hebbe ick groote oorsake om Gode te dancken, die niet en heeft ghedooght dat heylighe zaedt. Dat hy eenmael in my hadde ghezaeyt, verstickt te worden. Ende segghe noch meer, dat my moyt behaeght en hebben dese wreede executien van vyer, van swaerdt, ende van verdrencken, die doe al te ghemeen waeren teghens die van de Religie.

510 Dese bloedt-raedt van Branden ende snijden, die nu door Lipsij schrift wederom wert aengheblasen: heeft den Nederlanden in dese burgherlijcke vlammen doen branden, so gheen jarighe landtzaten en moghen ontkennen. Ende so uytdruckelijck wert geseydt by de Stede van Leyden:

Dat, alle die in’t stuck vande regheeringhe met eenigh aen-mercken verkeert hebben, weten dat het eerste vyer onses ellendighen brandts, met het branden, blakeren, ende wurghen der ketteren aengesteken is. G.a.iiij.

511 Ende dese onbedachte man en heeft sich niet ontzien den Princen tot die bevonden brant-raet van niues nu weder aen te raden, ende soo stoutelijck als bottelijck dat wel bekende net Antichristi voor der besochte voghelen ooghen te spreyden. Dat icx noeme Antichrists net of raedt, is niet nieus. Ghemerckt die uyt den Helschen Antichrist eerst voortgekomen te zijn gheweest, al over dertigh jaren is gheschreven by een vande voornaemste der

Ghereformeerde:

a Die gheseyt hebbende: het eynde der ketteren straf te strecken tot bekeeringhe van haere doolinghen: op datse bekeert zijnde
moghten saligh worden, daer oock seyt also: Die een doolende in zijne doolinghe doodet, en ghelooft niet, dat hy schadelijck ende verdoemelijck voor Gode doolt: of so hy dat gelooft, en acht hy niet veel op desselvens salicgheyt: A.h. Pag. 1330. Titul. quando & quomodo,&c.

b Ende noch een weynig daer na: wanneer die gewoonheyt (van’t ketter-branden) is begonnen, soude moghen worden ghevraeght de wijl zy in der Vaderen tyden niet en is geweest: niet jeghenstaende zy veele moeyten hadden int verwinnen van de alderquaedste ketteren. Van Antichristo began voormaels gheseydt te worden: dat hy met vyer soude verbranden den ghenen die hem niet en souden ghehoorsaemen. Daerom mach hem gheweten worden dese gewoonte van’t branden der ketteren, de welcke hy met de zijnen voor ketteren veroordeelt. Want hy is het kindt der verderfenissen, den Satan daer inne dienende, dat hy al, die hy mach, verderve. Ibidem.

512 Eyndelijck, soo behoorde Lipsius wel gheweten te hebben, als hy dese zijne wetten van branden ende af-snijden schreef: dat hy niet en was tot Romen, nich in Spangien, noch tot Geneven, daer sulckx opt hooghste aengenaem soude wesen.

513 Maer in Hollant wesende, is sulcke zijn al te heete vuyrigheydt mishaghelijck, niet alleen de Stede daer hy woont, maer oock den Heeren Staten van Hollandt: soo men wel klaerlijck magh zien aen de Christelijcke vermaninge aen allen Overheyden van den dickghemelden

Annoteerder:

a Datmen dese saecke wel overlegge, men sal bevinden, dat de vervolghinghe altijdt oorsaecke zijn gheweest van de meeste quaeden. Daeromme, ghy Princen ende Magistraten, ist dat ghy u liever saken wilt in ruste hebben, en wilt niet luysteren of gehoorsaen zijn den ghenen die u lieden tot vervolginghe verwecken. Want zy zijn oproerigh daer zy nochtans anderen van oproerigheyt betichten, ghelijck de Joden Christum deden, de welcke selve oproer maeckten, ende die thuys Christi, dwelcke met liefde moet ghebouwet zijn, met haet ende bloede willen timmeren. Ist dat ghylieden de selve niet en schouwet, ghelooft my, sy sullen u lieder Rijcken, Gemeynten ende steden, zielen ende lichaemen, inden grondt end einder eeuwigheyt verderven, ende u lieden in het selfde ongheluck brenghen, daer inne de Schriftgheleerden ende Phariseen de Joodtsche natie met hen vervolginghe ende bloedighe raedtslaghen ghebrocht hebben. X.50.

I. Lipsius.

514 Op dat liever eenighe der leden dant gheheele lichaem verderve


D.V. Coornhert.

515 Nademael dit een redit of weerklanck is van Cayphas raedt: de tweede Dist. voor desen, onder de woorden: beter verderfter een dan d’eendracht: Ende ’t selve daer ten vollen is beantwoordt (433. rc.) en hevet my niet noodich gedocht hier weder te verhalen, maer hebbe den leser daer willen wijsen oock tot 431. a. daer J. Calvijn in desen met hem eens is. Ende hooren wat Lipsius daer nae seydt.

J. Lipsius.

516 Want de misdaedt die teghen de Godsdienst wordt bedreven, streckt tot aller menschen verongelijckinge.

D.V. Coornhert.

517 Dat schijnt Lipsij reden te zijn, zijn’s onghenadighs Brandens ende af-snijdens voorzeydt. Al vele subtijlder, maer ghelijcke onware redene van’t ketter-dooden, leestmen by eem der Geneefsche Doctoren, schattende der ketteren dolens grootheyt, na des Godlijcke Majesteyts grootheyt, daer teghen die geschiet: ende verdraeyende heur Godt-soeckende wel meenen, in spotternye met Gode.

T. Beza (S.) fo. 355.

Want (schrijft die) alle menschen tot allen tijden behooren die Majesteyt Godes so hoghe te achten, dat so wie daer mede spot, dat die selfde, naedien hy spot met den Autheur des levens, wel waerdigh is quader doodt te sterven, ende verdient datmen hem ’t leven beneme. Ziet daer Montfoortwat ick segghe; ziet daer wat ick wel stoutelijck derf roepen, als wesende ghefundeert opte waerheyt Godes, ende het ghetuyghnisse van mijn conscientie. Roept nu voorts (tot bersten toe wildy) dat wy onmenschelijck zijn, wreedt, Barbarischen, ende volck die lust hebben, om menschen bloedt te storten: Soo sal nochtans die waerheydt in’t laetste winnen, ende betoonen, dat de ghene die door een gheaffecteerde ongheregelde of veel eer beveynsde soetigheyt liever hebben te gedogen dat die wolven de arme schapen dooden, ende sich daer af nae lust mesten, dan zijn best te doen om de Majesteyt Godts te handt-vesten in’t straffen van desselfs verachters.

518 Is dat nu niet fellijck ghenoegh ghe-Machiavelliseert? ghewislijck, maer ten is niet goedertierlijck ge-Evangeliseert.

519 Maer ten is gheen blijde boodtschap, van vergevinghe der zonden, dan veel eer een treur-mare van eeuwighe verdoemenisse, ende dat noch niet voor den ketteren alleenlijck, maer voor alle menschen op aerden, die oyt ghezondight hebben teghen Gode.

520 Want die hebben al t’samen ghezondight, niemandt uytghesondert, teghen Godes grootheydt, ende teghen Godes oneynd-
lijcke Majesteyt. Magh men den menschen droeviger ende vertwijffelder bootschap verkondigen? Neen voorwaer, ende van gelijcken gheen onwaerachtigher. So loos, noch soo boos en is dese redene Justi Lipsij niet, maer zy is oock niet een hayr waerachtigher.

521 Want eerst ist een schriftuerlijcke waerheydt Godes, dat den reynen alle dinghen reyn zijn (Tit. 1.15.) So ist mede dat een anders zonde noch deughde niemanden, sonder zijn selfs toedoen, arger noch beter en mach maken: Ende dat (volghens Chrisostomi vermaerde Spreucke) niemandt ghequetst en wert dan van sich selve: Soo dat oock noch de Vader des zoons, noch de zoon des Vaders misdaedt gheensins en sal draghen, maer de ziele die zondight selve, sal sterven. Eze. 18.

522 Maer wat noodt is my de H. Schrift hiet toe te ghebruycken: nadien my uwe selfs woorden in uwe Constantie verklaren, soo u kennelijck is, dat ghy u gevoelen hebt van de onvermydelijcke noodt-schickinghe Godes? Volghens welcke u eyghen ghevoelen ick op dit u segghen hier oock segghe also:

523 Dese injurie, of dit onrecht, dat ghy hier seght allen menschen te geschieden, door yemants zondighen teghen de Godsdienst, soude zijn dat zy allegaeder daer door verleydt of ghearghert worden. De verkorene Godes en moghen niet verdoemelijck verleyt worden (Matth. 24.24.) want dat zij Christi Schapen, diens stemme zy kennen, ende na volghem, ende des vreemden stemme niet, want zy die niet en kennen, maer daer van vlieden. Joan. 10.4.5.

524 D’anderen zijn niet verkooren, maer, nae uwen ghevoelen (van de Predestinatie self) van Gode al van eeuwigheydt verworpen, ooc noyt schapen, maer bocken of wolven gheweest, self verleyders wesende, of heur navolghende, om ghetuyghen te wesen (so men leert) van Godes rechtvaerdigheyt, vermits heur eeuwighe, maer rechtvaerdige (God-wouts) verdoemenisse.

525 Geen van dese en worden dan verleyt door yemandts zondighen teghen de Godtsdienst. Maer door Godes Predestinatie, jae door Gode self (so Calvijn ende Beza leeren) die den verleyders doet verleyden, ende door de selve al de ghene die noodtlijck verleydt ende verdoemt moeten worden.

526 De menschen oock dien dese injurie of arghernis soude worden ghedaen, souden in of buyten de kercke Godes wesen. Tegen d’arghernisse van die in de kercke zijn, is de ban van Christi (voren 454.) van voor een Heyden te houden voor sulcken misdoender tegen de Godsdienst. Daer mede wert wech ghenomen d’arghernisse, niet alleen voor alle die in, maer oock voor al die buyten de kercke zijn. Wat reden heeft yemant sich te argeren aen eens Heydens of bekenden Godloosens doen?
527 Maer die noch zijn buyten de kercke, zijn nu al gheneyght, of sullens mogen worden, om sich te begheven in de ghemeynte te


meer noch, so zy daer de vrundelijcke liefde, ende midtsdien oock alle goedertierenheydt ende barmhertigheydt te wesen mercken.

528 Daer teghen souden zy zich moeten argeren ende een afkeer nemen van der kercken, so sy daer inne te zijn vernamen, niet der zachtmoedighen ende vrundelijcke lammerkens Christi, maer des Antichrists wreede ende hatelijcke wolfs-aert.

529 Want dese de doolende Lammeren niet door sachmoedigh onderwijs en brengen inde schaeps-koye, de selve oock niet alleenlijck daer buyten stooten, ende leven laeten, om door beschaemtheydt of onderrichtinghe, noch tot kennisse te komen, sich te beteren ende saligh te worden: maer ter contrarie door den beudel dooden aen lijf ende ziele. Ende gheen goedertieren liefde, maer d’alderwreedtste hate aen hem bewijsen.

530 Door sulck dooden soude sulcke kercke schandelijcken argheren, niet alleen alle vromen in heuren schoot, maer oock mede alle anderen daer buyten zijnde: die maer eens redelijcken Menschens natuerlijck verstant, ende medogen hebben: ende sodanigen kercke moeten achten, niet voor een schaeps-koy Christi, maer voor een Wolfs-kuyle Antichristi.

531 Want de redenes oude heur konnen doen dencken aldus: Men leert in die kercke dat het geloove een gaeve Godes is, ‘twelck Godt gheeft den eenen vroegh, den anderen later. Niemand en mach dan Godt die gave met gewelt benemen, noch gheen mensch en machse een ander gheven.

532 Godt is rechtvaerdigh. Daer door eyscht hy van elck mensch’t gheen hy hem heeft ghegheven, of de macht om sulcx te bekomen. So en eyscht God wederomme van niemanden ’t gheen hy hem niet en heeft gegeven. Want dat waer onrechtvaerdigheyt, die niet en is in Gode.

533 Nu zijn die menschen, diemen in die kercke doodt om ’t gheloof of ongheloof, gantsch ongeloovigh, of zy doolen in eenige stucken des gheloofs: of zy zijn recht geloovigh. Zijnse heel ongheloovigh, soo en heeft heur Godt des gheloofs gave noch niet en gegheven. Godt selve sal’t heur dan oock niet af eysschen, veel min straffen, om dat zy’t noch niet en hebben.

534 Want men soude opentlijck zien, dat die kercke sulcke menschen strafte, ende dat oock noch metter doodt, niet om eenigh misdaedt, maer om dat zy ongeloovigh zijn: dat is, om dat zy misdeelt zijn, of noch niet begaeft en zijn met des gheloofs gave, die de dooders sich te hebbē roemen. Dat is openbare ongherechtigheyt. Wat ghemeenschap heeft die boosheydt mette gherechtigheydt Godes? geen altoos. God woont dan niet onder die onrechtvaerdighe luyden: die dan oock niet en zijn Godes volck, noch kercke, maer des onrechtvaerdighen Antichristi volck ende kercke.
535 Maer zijn’tdan oock geloovighen, soo veel belangt de hooftsaken, als namentlijck van den twaelf articulen, ende van der H. Schriftueren waerheyt, maer dat zy daer beneven oock doolen in eenighen saken, ende dat niet uyt moedtwilligheydt (wie magh willens doolen?) maer uyt onverstandt, ende doodtmen sodanighe doolende (niet quaedtdoende) menschen: wat sullen sulcke redelijcke ende medoghende menschen, noch buyten de kercke zijnde, anders moghen dencken: dan ‘tghene nu is gheseyt vanden ghenen die heel ongeloovigh, om dat zy die gave noch niet en hebben van Gode ontfanghen?

536 Want niemandt en heeft yet goedts van sich self, maer alle goede gifte komt van Gode (Jac. 1.17.) onder dese is de wijsheyt of verstandenisse de minste niet. Die heeft Godt hen, in’t ghene zy noch doolen, heur noch niet ghegheven. Daer in zijn zy noch onverstandich. Onverstant doet doolen. Sal men hier niet mede moeten verstaē, dat sulcke kercke onrechtvaerdigh is, ende mitsdien Godloos int dooden vanden onnooselen doolenden: om dat hem Godt noch niet en heeft begaeft mette gave van volmaeckte wijsheyt of verstandenisse?

537 Sullen sodanighe redelijcke ende medoghende menschen niet moeten dencken dat die kercke liefdeloos is: dat is, dat zy niet en heeft de liefde, het voorneemste merck-teken der kercken Christi (Joan. 13.15.) die haer self tot een merck of ken-teken heeft gestelt, overmidts zy fellijcken doodt de verdoolde schapen, diemen behoort te soecken ende opten halse inde schaeps-koye te draghen, 1 1 Eze. 34.2. maer niet so wreedelijck te verscheuren, als dieven ende moorders, voor Christum komende, doen? Joan. 10.8.

538 Maer of anderen noch heur medeknecht zijn minder schult onbarmhertelijck niet quyteren en wilden: (Mat. 18.30.33) of anderen door blinden yver droncken zijnde, heur medeknechten met slaen wilden quellen (Mat. 24.49.) ende mitsdien sich self Godes barmhertigheyt door heure hovaerdighe verwaentheyt onwaerdigh maecken: wat mach u doch porren, O Lipsij, den Princen te raden tot soodanighe felle onbarmhertigheyt van branden ende afsnijden sulcker doolende menschen? u segge ick, die selve, het zy dan met ernst of in den schijn, van u selve segt: dat ghy hier behoort te doolen? ‡.2.

539 Ist dan oock dat de kercke doodet menschen, die niet ongheloovigh en zijn, die niet en doolen, maer die recht gelooven, soo’t met Christo ende eenighe Apostelen zelf toeging inde Joodsche kercke: die de ware sichtbare kercke Godes nochtans was, ende daerom lichtelijck mach, jae moet ghebeuren in den valschen kercken, d’overheydt op haer handt hebbende, wat sal dat anders zijn, dan datmē noch Christum selve doodet in zijn ledē?
540 Wat sullen sulcke redelijcke ende medoghende menschen, zij zijn dan buyten of binnen de kercke, anders moghen dencken dan aldus? het onnoosele Lam Godes was vande Phariseusche wolven verscheurt ende gedoodt: dese nieuwe Pharizeen verscheuren ende dooden zijne schapen. Het zijn dan oock


mede wolven als d’oude waren. Noyt heeft schaep een wolf gebeten, maer wolven verslinden schapen.

541 Dit doet dese kercke. Dit zien wy geschieden. Dees Kercke wort niet vervolght maer zy vervolght anderen: zy maken Martelaren, zy branden en snijden af sonder goedertierenheydt plaetse te gheven: soude dat een Kercke Christi, ende eens schaeps-koye Christi wesen? het moet een Antichrists kerck en een wolfs hol wesen. Daer in wil ick niet, ende by Antichristenen en verselle ic my niet. Immers, waer ick daer inne, souder my uyt haesten, als uyt een moortkuyl.

542 Is inde werelt eenige argernise ende misdaedt of injurie teghen den Gods-dienste, die allen menschen roert, zy sal dat moeten syn boven allen anderen. Den verdoolden menschen wilt ghy met vyer en swaerdt onbermhertelijck, Lipsij, uyt u goedt-duncken teghen ons Heeren uytdruckelijcke Wet, ghestraft hebben. Sodanighe alder grootste arghernisse leert ghy uwe Princen gheven oock alle kercken.

543 Dat doende, arghert ghy dan self ende maeckt oock dat u kercke, daer inne ghy zijn, oock alle kercken, in desen u raet volghende, arghernisse gheven allen goedthertighen en goedertieren menschen, weder zy buyten of binnen sulcke wolf kercken zijn.

547 Wt alle t’welcke ick besluyte dat alle Kercken, die yemant, niet misdadich wesende, dooden om zaecken des gheloofs, grootelijck misdoen teghen de Gods-dienste zelf, ende daer en boven oock teghen alle menschen.

548 Want alsmen geen menschen om dus of soo te ghelooven metten vyere of swaerde en doodt, maer de Ketterye ofte ongheloof met de waerheydt vernielt, soo en gheschiedt God noch mensche onghelijck, maer den bekeerden mensche nut, tot eere der kercken, tot prijse der waerheydt, ende tot een welbehaghen Godes, diens wil niet en is des sondaers doodt, maer dat hy zigh bekeere ende leve. Wat magh aent laten van sulck dooden de Overheyt misdoen: ghemerckt God hem dat nerghens heeft bevolen te doen?

549 Maer daer de kercke naden lichaeme om saken des geloofs, yemant doet dooden: daer gheschiedt den ghedooden in allen ghevalle onghelijck, oock mede allen menschen sulcx vernemende. Want ist een ketter of dolende, so doetmen hem onrecht, datmen van hem eyscht de gave des waeren gheloofs, die hem God noch niet heeft ghegheven, ende gheen mensche hem en magh gheven, en den tijt der ghenaeden beneemt: inden welcken God hem sulcx soude moghen gheven.

550 Ist dan oock een Christen, zoot oock wel gheschiet, zoo den meester is gheschiet, oock zijnen jongheren, ende den ghenen die Godzalighlijck willen leven voorzeydt is (2 Tim. 3.12) soo doetmen gheen minder onrecht van datmen hem om weldoen doot: men sondight tegen allen menschen, die zijne
ware vermaeninghen souden moghen heylsaem zijn: men sondight teghen Christum selve, int dooden zijns lidtmaets: ende men sondigt teghen des kercx Godsdienst, oock tegen die kerck selve, als gevende allen menschen arghernise van haer selve.

Iustus Lipsius.

551 Ende dat hout voor vast ende zeker, zoo langhe de verstoorders bedwonghen worden zonder grooten beroerte.

D.V. Coornhert.

552 Wat salmen voor seecker houden? dat mense sonder bermhertigheyt zal straffen so langhe men voor gheen meerder beroerte en vreest? wie salmen straffen? den verstoorders? Verstoorders niet met quader daedt, maer met een goede, of goedt ghemeynde raet. Beyde noemt-mense verstoorders: onder die naem heeftmen Christum self, zynen Apostelen, ende allen waren Martelaeren ghedoot.

553 Dat doende maghmen jammerlijck dolen, somen oock meest ghedoolt heeft. De verstoorders metter daedt zijn licht om kennen, maer of het verstoorders sijn, die daer spreken of schrijven tegen een religie, by een landtaenghenomen zijnde, swaerlijck. Hier moest een onpartijdigh ende Godverstandig rechter het oordeel af geven. Weet ghy daer raedt toe, wijst hem aen: of neen, zoo bekent dese uwe ghewaende vastigheyt ende zekerheyt, boven allen saken d’alder onvaste ende onzeeckerste te wesen, ende een onnute ende periculose raet.

554 Dese raedts ghevaerlijckheydt melden oock Lipsij voorghemelde woorden: zoo lange de verstoorders bedwonghen moghen worden zonder grooter beroerten. Desghelijcx mede zijn naestvolghende woorden.

Justus Lipsius.

554 Maer wat: oft anders gheviel? ende wat: of de tyden zoodaenigh waren, dat de schielycke dwang den ghemeen beste meer zoude beschadighen?

D.V. Coornhert.

555 Den opmerckenden is de ghister des marghens leer-meester. Lipsius is ervaren inde Historien. Zoude hy dan niet ghelesen hebben deser onser tyden gheschiedenissen? hy heeft daer inne dan wel ghesien dat religions dwangh altijdt landt-verderflijck, en daer teghen de vryheyt der conscientien met toelating van ander Religions oeffeninghe, oorsaecke van vrede is gheweest.


Ziet men dat noch niet voor oogen in Duytschlant? wenschtmens niet in Vrancrijck? haken wy daer niet na om onsen wille? wat oorsake van onghenoeghen, van onderling quaedt vermoeden, of van twist soude doch moghen gheven, ghelijckheydt, te weten daer d’Overheydt met ghelijcke liefde zijnen ondersatē handelt, ende d’een niet min dan d’ander sijnen wille geeft: int vry te moghen beleven zijne conscientie, in gheenen stucken teghen de burgherlijcke wetten wesende? hy heeft immers gheen klaghens redene altoos, diemen zijnen wille doet?

557 Maer hoe moghen zy wederomme te vreden zijn, ende sonder quaedt vermoeden, die men zijn begeeren weygert van zijn conscientie vry te moghen beleven (vintmen sake die allen oprechten hoogher ter herten gaet?) dat selve anderen toelaet, van de welcke zy noch arghers alle dage noodtsakelijck moeten beduchten, als d’Overheydt over haer zijde hebbende?

558 Bysonderling als zy noch bemercken uyt het schrijven van Calvijn, van Beze, van Bullinger, van Justo Lipsio, ende derghelijcken, dat heur een nieuwe dwangh der conscientien, vervolgh, ende ketterdoodinge over ‘thooft is hangende, die listigher, maer niet lichter is, dan de Pauslijcke is geweest, die zy noch veele te bloedigh hebben bevonden, ende de eerste vonck te zijn gheweest der verderf-vlammen deser Nederlanden?

559 Dit mercke ick, so geseyt is, by Lipsium oock self wel beducht te zijn gheweest: daer door hy nu begint te ondersoecken, wat men best doen soude, als den brenadt, soo men seyt, nu boven alle huysen waer opgheresen: dat is, als de menighte van ander ghezintheydt soo groot-talligh waere, dat de schielijcke straffe den ghemeenen besten meer schaden soude, te weten, dat de plaester de wonde arger soude maken, so dat de zieckte draeghlijcker waere om te lijden, dan de quade genees-raedt.

560 Wat noodt was hem sulcken raedt te soecken teghen de vrucht zijns verderflijcken raedts, als het achterlaeten desselfs de ghezonde rust veroorsaeckt, namentlijck religions-dwang (so voor gebleken is) achter te laten? Ist niet beter gezondt blijvende gheen Medecijnen te behoeven, dan kranck zijnde ghenezinghe te soecken?

562 Gheen verstandigh veldt-overste, hoe welsprekende hy oock magh zijn, zal oproer onder zijn Krijghsvolck moetwilligh veroorsaken, op dat hy zijn welspreeckenheydt soude mogen toonen int stellen van ’t oproer: ’t welck hy uyt versochtheydt wel verstaet ghevaerlijck, ende niet altijt in zijnre macht te wesen.

563 Dat bevandt in der daedt de Groot-machtighe Prince Keyser Karel, ende dat bevindt oock in de vrucht self, de Koningh van Spangien zijn zoone, ende dat leert uyt ondervinden het gemeene Spreeck-woordt: lichter ist vrede te houden dan vrede te maecken. Maer hier op heeft J. Lipsius min ge-
acht, dan ‘tbehoorde: doe hy sich self onderwondt, in plaetse van klercken, Keyser, Koninghen ende Princen, wetten voor te schrijven van wel te Heerschappen. Laet ons de reste voort hooren.

J. Lipsius.

564 Want die tyden comen oock, aensiet maer de onse.

D.V. Coornhert.

Saeghdy self de jammerlijcke verderfvlammen, d’ellēdige ougst van het onsalige bloedt-zaedt, van de Lentensche conscientie-dwang, ende bestondy des niet jegenstaende noch die brandt te blusschen door’t inwerpen van u peck en solfer uwes vernieuden raedts van branden ende af-snijden? soude het bloetstorten dienen tot bloet te stelpen?

565 Maer wiens bloedt raedt ghy te storten? der bloetstorters bloedt? neen. Want dat gebieden de burgherlijcke wetten al van outs, voor datmen van dese uwe nieuwe Princelijcke wetten mogte dromen. Van geweldighers, van doodtslaghers, van fenijn-koockers? neen, dat doen de wetten self van outs. Van wie dan? Van disputeerders.

Iustus Lipsius.

566 In de welcke des noodtschickinghs schurft der verstanden nu soodaenigh is, dat elck liever wil disputeren, dan leven.

D.V. Coornhert.
567 ’t Is een stout kamper,die teghen het Fatum wil kampen. Is sulckx fatal, so ghy segt: wat helpt u onnutte raet, om sulcke onvermydelijcke schickinge Godes te verhinderen? moet elck noodlijck disputeren: waerom bestadyt te keeren? met wat recht wildy metten Swaerde ende metten vyere dooden: die niemandt en dooden noch en misdoen, ende maer met woorden onderlingen redeneren of disputeren: ‘twelck zy niet min nootlijck moeten doen, nae u segghen selve hier, dan athemen?

568 Of is het disputeren nu turberen ende de ghemeen ruste te verstooren geworden? ist so? wie is meer oorsake van oproer dan ghy meesteren van der hoogher scholen? Leertmen by u luyden oock niet naerstelijck pro & contra, ende neen, ja te zijn, te konnen doen schijnen met listigh ende Sophistich disputeren? zo schijnen dan na dit u seggen selve de Academien niet min scholen van oproer: (dan na u selfs seggen oock) de Rijcken der Princen, scholen der bedrieghlijckheyden te wesen.

56 Neen Lipsi, hant-dadighe ende geweldighe oproerders, als de Godloose Catilina was, als de listighe Jan van Leyden was, als de Moordersche Batenburgh was ende heurs gelijcken: maer gheen weerloose, onnoosele, ende weldadige disputeerders, als Jesus self was, als zijn Apostelen waeren, ende alle waere


Martelaren zijn geweest: dese en verstooren de ghemeene ruste nimmermeer: niet jegenstaende de Heydensche Princen, ende alle bloetdorstighe Tyrannen altijt gewoon zijn geweest, d’onnoosele Christ-verkondighers ende waerheydts tuyghen als verstoorders te beschuldighen, ende so heur tyrannye daer mede te vermommen.

570 Men disputeert met woorden: men oproert met swaerden. Die dat doen mag men met woorden ende waerheydt verwinnen, so zy dolen: maer die dit doen, met swaerden ende ghewelt, so zy anderen gheweldt doen. Schriftuer bruyckt men recht teghen misgheloovers: maer de beudel teghen misdoenders: niet teghen disputeerders, anders waer hy de kloeckste disputant. De disputeerder soeckt meest de waerheyt of na roem: maer d’oproerder soeckt nae de Heerschappye of na roof.

571 Men neme schoon al datter veele het disputeren misbruycken: soudet daerom van niemant moghen recht ghebruyckt worden? Of ist van selfs quaedt. Ende gheen middelbaer werck? Dat suldy niet seggen. Of vint men niemandt ter wereldt die wel leeft, ende nutte of noodighe waerheyt kan spreken? of is niemant deughdelijck, ende van Gode geleert, dan alleen de Leeraeren van een aengenomen laandts religie?

572 Dat en sullen de Lutersche, de Zwinghelsche, de Ghereformeerde, noch oock de Doopersche den Catholijcken niet toegeven, teghen der welcker aenghenomen leere, over meest al Europa, Luther, Swingel, Calvijn, ende Menno, vrijmoedelijc hebben derren disputeren: alle de welcke, met veel meer anderen, souden lantverstoorders, ende dootschuldighe verstoorders moeten zijn geweest, soo dese wet Lipsij, eens zijnde met de Besaebsche, Calviniaensche, Spaensche ende Romaensche wet, oprecht ware.

573 Soude daer dan niet opentlijck blijcken het eenighe merckteecken van Tyrannye (so die van Leyden recht segghen) als men zijn gedachten niet vry uytspreken en moste? (L.b.iiij.verso.) sulckx liet noch toe de vermaerste der Tyrannen, Nero: die, hoorende dat veel Roomsche burgheren euvel van hem spraken, antwoorde also: ’t Is luttel ghenoegh dat de burgheren tot Romen moghen segghen wat zy willen, dewijl ick hier mach doen wat ick wil. Hier in was d’alderwreetste Tyran noch redelijcker dan Lipsius sich self hier door-gaens met zijn eyghen penne beschildert.

574 Dese onwettelijcke wet Justi Lipsij: van niet te moghen spreken teghen een aengenomen lants religie, ick swijghe van’t disputeren, en schijnen oock niet voor recht te achten, de Delfsche Predicanten selve: in heur Remonstrantie aen den Staten, als deses Landts aenghenomen leere van onwaerheyt by my was beschuldight: daer zy (vermidts de voor-reden myner Proeven, heur ghenoodtsaeckt hadde) bekenden aen den Staten:
575 Datter oock valsche Leere kan inkruypen inde Ghereformeerde Kercke: dat, die daer onsuyverheydt in vindt, de selve onverbeurt magh ende behoort aen te wysen; (L. 8.9.) ende dat zy wel noodighe ende nutte berispinghen moghen lyden. L.15.

576 Souden, binnen dese seven Jaeren, de saken hier so seere verarght zijn: datmen niet soude moghen schrijven of spreken, oock niet disputeren teghen d’aenghenomen landts religie: sonder een verstoorder te wesen, ende sich self schuldigh te maecken, om met den vyere of swaerde, sonder ontfarmen, gedoot te werden?

577 Die vryheyt heeft dese Landen te veel bloets ghekost: so dat minder schaede waer, dat Lipsij Schriften, des aengaende, door een eeuwighe vergetenheyt gedoodt worden ende int swijgh-zandt begraven. Maer laet ons daer nu af swijghen, om hooren wat hy hiermeer spreeckt.

I. Lipsius.

578 Over al sijn spitsvindighe ende nieu-gierighe, die sich bevlytighen te ondersoecken de dinghen die onder d’aerde, ende boven den Hemel sijn.

Dirick V. Coornhert.

579 Of ghy, Lipsi, hier met u eygen schulde anderen beschuldight, en wil ick u niet in beschuldighen. Het valt niet selden dat de valck-oogh den splinter -oog berispt. Maer my is onverborghen dat ghy in u Constantia so hooghe al haddet gheItarizeert: daer ghy van’t Fato, ende vande noodtsaeckelijckheydt handelt: dat het neder-daelen voor uwe achtbaerheyt niet seer veyligh en was.

580 Maer het zy een gebreck, een verboden vruchts eeten, een ghemeene plaghe, sonderlingh van d’eerste verstanden; wat raedt? sal de beudel dese oock onderrechten met zijn scherp recht? verschulden zy dat? wien zijn zy schadelijcker dan heur selve? brengt dese heure zonde heur eygen straf niet mede, onnutte hooft-brekinghe, schadelijcke tijt-quistinghe, ende versuym van nutte, noodighe ende heylsame kennise? Wat straf soumense swaerder toe wenschen?

581 Men onderwijse wijselijc heur hooghvlieghende ende sorghelijcke waen-wijsheyt, ende men wijse heur tot de veylighe nerderheyt, vant weynigh, dat zy weten, wel te leeren beleven: zy sullen sulckx verstaende van’t onnutte weten af-staen, ende inde heylsaeme deughts-oeffeninge voortgaen. Dat sal heur verbeteren. U raedt soude verderven.

I. Lipsius.

582 Hoe veel isser dese? Soo datmense, om beschuldight te moghen worden, met een slagh-ordre soude moeten verwinnen.


D.V. Coornhert

582.1 Het geweldich verbieden meert (iiij. iij. dist. 17.) maer het redelijck vermaenen, mindert de menigte. Verstant, niet de hant, doodt de dooling. Doch zietmen hier opentlijck, als oock doorgaens, dat Lipsius de voorgemelde straf, van sonder goedertierenheyt plaets te geven, met veyr ende swaert, niet en stelt op straf-waerdighe quaet-doenders, als oproerighe, ende derghelijcke: maer op disputeerders, op hooghe ondersoeckers, ende opte ghene die met spreken of schrijven doen teghen een aengenomen landts religie, weder zy goet of quaedt zy, teghen de Vaderlantsche wetten, tegen d’oude gewoonten ende dergelijcke saken meer, sonder erghens te verhaelen de ware religie. Rechts of aen de selve niet, maer aen de voorsz. andere dinghen alles, ware gheleghen.

583 Maer of hy de waere Religie noch al ghenoemt hadde inde voorsz. capittelen, hoe soude zijn Prince seeckerlijck moghen weten welck van alle de tegenwoordighe Religien de ware zy? Weet hy dat niet ontwijffelijck: Sal hy dan oock niet op twijffele moeten branden ende afsnijden? So licht een Christen als een ketter dooden? Ende in plaetse van een Koning een Tyran maken?

Justus Lipsius.

584. Daerom twyffele ick hier te recht, oft den Prince niet geoorloft en zy een weynigh in te sien den tijdt: waer nae sich te voeghen alle Politicienen bevelen. (Ende ende lijst) Men moetse somwyl ghedoghen, om beter van kant te helpen.

D.V. Coornhert.

585 Twijffelen is der wijsen ontraeden. Doen ‘rgeen men niet seker is goet te zijn, is quaet doen, in so wichtige saken. Twijffelt ghy selve, waerom raedt ghy u Prince tot branden en affsnijden? of hebdy self dat schrijvende niet ghemerckt op dese tijden? Die niet ingezien? ende niet verstaen wat grooter menighten Ketteren dese vruchtbaere ougst uyt het bloedt-zaeyen onser twee laetste Princen in heur lenten, voort heeft gebracht?

586 Roepen de Paus, de Spaensche Inquisitie, de Minoriten ende de Jesuiten nu niet in des Koninghs ooren Acie vincendi sunt? Zy moeten niet slaghoorden, dat’s met gantscher macht verwonnen worden, ghebrant, gezackt, ende tot inde grondt uytgheroeyt worden? wie gevoelt dat niet?

587 Te vooren en hebben, doch de Keyser: Kaerle, noch zijn zone, niet moeten door den vingher zien, of den tijt inzien om heur daer na te schicken, door’t aenraden van der Pausen hellighe vyerigheyt: hoe vele beter waert heur ende de landen gheweest ghevolght te hebben Gamaliels Godsalighe raedt? Was
die niet heyligh ende veyligh? Die was noch eens vande Godloose Pharizeen ghevolght: te weten, ist niet van Gode, het sal vergaen: Ist van Gode, so vermooghdy’t niet te vernielen, op dat ghy niet en pooght jegen God te strijden. (Act. 5.38.)

588 Ende ghy Lipsi, nerghens op lettende, roept noch hier voor brant, snijt af. Maer hier schijndy nu te twijffelen, of u Prince, niet nu, maer somtijts (soo ghy inde lijst verklaert) den tijt in sal zien: rechts of nu die tijt noch niet en waer, maer de tijt van branden ende afsnijden, so ghy hier voor segt, sonder eenigh vermaen van den tijt in te zien.

589 Maer als hy noch den tijdt soude inzien: tot wat eynde soude dat gheschieden? Om der ondersaten dooling te vergeven, ende te vergheten? Gheensins. Waer toe dan? om heur namaels te beter te moghen vergelden ende ’t volck om te brenghen nae de Konst Machiavelli. Die konste gebruyckte de felle bloedighe ende meyneedighe Duc d’Alve, so opentlijck in Druck verklaeren met dese woorden

De Staten.

Soo dat het merckelijck is ende openbaer dat hy gheene beloften moch eedts verbonden ghesint en is te houden: ten waer voor eenen kleynen tijdt, op dat hy des te beter zijnen wille van d’andere moghte ghekrijghen. F. 46.

590 Dit merckten uyt ondervinden de Heeren Staeten oock daer voor ghedaen te zijn gheweest, by de Hertoghinne van Parma, ende nu oock by Duc d’Alva: (daerom de selve nu al’t gheloof by heur hadde verlooren) ende namaels mede aen Don Jans handelingh. Die beswoor de Gentsche Pacificatie, met opset om den eedt te houden, tot dat hem anders soude zijn ghelegen. (Q. 13) maer wat wintmen met sulck eedt-breken? des gheloofs of betrouwens verlies. Dat eens verlooren zijnde, wat blijfter over, anders dan een oneyndlijck oorlogh, of vernieling van een van beyde partyen.

J. Lipsius.

591 Ende oft niet beter en waere d’opghewassene ende krachtighe gebreecken onghemerckt te laten: dan te maecken dat elck een kondt werde wat boosheyden wy onmachtich sijn te dempen.

D.V. Coornhert.

592 So varet ghemeynlijck, dat zy na niet en moghen, die eerst niet en willen. De Keyser in Duytslant, en hy, ooc de Koning hier, en wilden eerst niet gebruycken bescheydene goedertierenheyt: om d’ondersaten liever met waerheyt te doen onderwijsen, dan met ghewelt: Ende maeckten daer door, dat d’een


in Duytschlant, ende d’ander in Nederlandt namaels, als zy’t bestonden, niet en mochten d’ondersaten met al heur ghewelt dwingen.

593 So vrij-geerigh is des Menschen gemoedt van natueren: datmen heur schijnt te ghebieden ’t ghene men heur verbiet. Dit blijckt meest onder der Tyrannen heerschappye. Want die soecken heur lust, tot der ondersaten verdriet. Dat dunckt heur goet, namentlijck, na wil ghebieden: maer dat is den volcke quaet, te weten: arme slavernye.

594 Dit worden zy gewaer, krijghen een achterdencken op des Tyrans verboden, en achten die niet anders dan voor af-weeringe van ‘tgene heur goet is. Daer door begeertmen dan meest ‘tgheen men heur meest verbiet. Want dat vermoedtmen dan wat goets te zijn voor ’t volck, ende quaedt voor den Tyranne: die ghewoon is zijn schade af te weeren, metten af-weeringhe van ’t volcks nut.

595 Waer moghtmen dit voormaels merckelijcker in mercken, dan in der verboden boecken Placcaten. Voor ’t verbodt was al door Erasmi ende Luthers schrijven ghemerct, het profijtelijc bedrogh der Pausen, in heur Vagevyer, Aflaeten, etc. De kennis deser schaede voor’t volck quam onder den man. De Tyran merckte dat schaedelijck voor hem te zijn: ende zijn bate, tot des volcx schade soeckende, verboodt hy metter Princen gewelt den volcke op lijfstraf, dat goedt van’t lesen sulcker boecken, die heur bedrogh ontdeckten.

596 Daer dede het strengh verbieden des volcx lees-lust niet anders wassen, dan of heur sulcke boecken te lesen gheboden waer gheweest, om tot des Paus af-breck heur goet in have ende ghemoede meer ende meer te benaerstighen: door kennise van zijn bedrieghlijcke krameryen. De Druckeryen vermenighvuldighden, der boecken ghetal werr oneyndlijck, ‘tvolck kocht die met hoopen, ende vielen aen’t lesen, niet anders dan of daer prijs mede te winnen waer geweest, sonder eenige straf der Placcaten te vreesen.

597 Soo zijn altijdt de meeste overtredinghen, daer de meeste wetten zijn: so vindtmen de meeste overspeelderschē en geschende dochteren, daer men die met de meeste ende scharpste hoede bewaert: ende so vermenigvuldighden meest der Secten verscheydenheyt inden Nederlanden, doe men die aldermeest Mette bloedighe Placcaten op ’t strenghelijckste bestondt te verminderen ende te onderdrucken.

598 Niet anders dan de vlammen eens windt, ende, teghen den selven indringende, de meeste huysen verslinden: ende soo hebben de strenghe vervolginghen altijdt den Christenen meest vyerigh ghemaeckt, ende daeromme oock de meeste Martelaren: daer ter contrarie in der vervolginghen verslappinghe, der menschen yver mede verslapte: ende als het ghebruyck haer’s religions vryelijck toe was ghelaten, heeftmen altijt gezien der Christenen vyerigen yver van selfs verkouwen, ophouwen, ende af-laeten.
592 Daeromme, soo het oyt tijdt was om de volwassen krachtighe doolingen door den vingher te zien: so ist nu den tijdt, soo in menighte, als in grootheyt der doolingen. Dit weet ghy Lipsi self: Dit beklaeghdy met betraende ooghen: Dese brandt vlamt over ‘tbeste deel van Europa: ende des niet jegenstaende schijnt ghy met uwe stormwindigh aenblasen inde vlammen (dat is met u vernieude vervolgh-raedt van barnen ende blakeren) den brandt te blusschen? Lieve, wat wijsheyt, wat reden, wat experientie heeft u geleert, dat branden brant, dat olye ‘tvyer, dat swavel de vlammen lescht ende smoort?

I. Lipsius.

600 Onghemerckt laeten, segghe ick voor een wyle, want in sieckten is niet ghevaerlijckers dan ontydighe Medecyne. (Lijst) Heete dingen schaden.

D.V. Coornhert.

601 Doe ghy koel water en haddet in uwen emmer: en behoorde ghy de teervlammen uwes brandens niet inden Europischen brandt te storten.

602 Zouden zulcke uwe heete medecijnen dese brandende heete ende pestilentiale kortse van Europa genesen? Uwe genees-dranck van branden ende affsnijden om saecken des gheloofs, dat onbedwinghelijck is, is ontijdigh ende doodtlijck. Sy is by de vader ende zoon te vroegh ghebruyckt ende oock te late, ende waer beter noyt ghebruyckt gheweest.

603 Want nemmermeer ist tijdt om onschuldigh bloedt te storten ende te Tyrannizeren: ghemerckt men dat tot gheenen tijden recht en magh doen: noch sulck fenijn (zodanigh is alle ontijdighe medecijn) kan nemmermeer de ketter selve ghesen: maer wel verstrecken tot oproer, oorlogh, ende verderf der landen. Dat betuyghen oock de Staten, de Gereformeerde, ende alle vrome Vaderlanders, uyt waerachtighe redene, ende uyt smertelijck ondervinden.

604 Te porren tot branden, is geen brant helpen blusschen, maer die te helpen stoken. Maer den brandt nu al door sulcker Luyden raedt ontsteken zijnde, raedt ghy die te laeten verkoelen, door’t ongemerckt laeten voor een wijle. Laet het ophouden van des vervolgings aenblasen, den brandt wat verkoelen: Laet u Prince dan ter noodt al by eede beloven de voorleden oproer niet te sullen straffen: ende de teghenwoordighe religions vry wensche.
605 Wat salt moghen helpen? wie sal den bekenden trouwelosen betrouwen? den meyneedigen gelooven, geloof te sullen houwen? Des Esoop-herders liegen voor waerheydt achten? Is hy niet bedrieghens waerdigh, die den dick bevonden bedrieghere betrout? sal t‘volck nu door des Konings Tyrannye, de wapenen eens inde handt ghenomen hebbende, de zelve, door Machiavel-Princes


valsche beloften aflegghen, ende den bedrieghlijcken Tyran den blooten hals bieden om, als hem tijdt dunckt, vermoordt te worden?

606 Dat zal u feylen, dat feylt oock den Coning van Spaengnien hier inder daedt. Het dickmael eedtbreken zijnre Gouverneurs heeft het betrouwen des eets den kel afghebeten. t’Volck verstaet de meyning al, van datmen ketters gheen gheloof en moet houden: ende datmen kinderen met poppen, maer mannē met eeden verdoort. Dat wint de lieger ende bedrieger, datmen heur, al zeyden zy waerheyt uyt trouwen, niet en magh ghelooven of betrouwen.

Justus Lipsius.

607 Ende ick weet, dat de medecijn-meesters somwyl meer voorderen door ruste dan door beweghen ende wercken.

D.V. Coornhert.

608 Het rusten, daermen niet zeecker en is dat het doen goedt zy, is altijdt goedt, ende niemanden schadelijck. Maer het doen der dinghen, diemen niet zeeckerlijck weet goedt te zijn, is zelden goedt, veeltijdts quaet, ende meest allen menschen schadelijck. Tot sulck onzeecker wercl, van dooden om t’geloove, d’welck u Prince niet en weet oft waer dan valsch is, raet ghy u Prince. Door dierghelijcke vermetele ende quaede raet hebben alle Tyrannen den Christenen ghedoodt, die zy t’onrecht waenden ketters te zijn. Ende so meenende Gode eenen aenghenamen dienst te doen, hebben zy den schrickelijcken toorn Godes op heuren halse ghehaelt.

609 Want Godt en heven heur niet geboden maer verboden. Int rusten mochten zy gheen quaedt doen: int wercken mochten zy gheen goedt doen, maer moghten niet dan quaet doen. Hier in raedt ghy niet tot rusten maer tot beweghen ende tot wercken: tot wercken vant alderquaetste werck, dat ghewrocht magh werden: dats tot dooden der goeden ende onnooselen, die God niet gedoot wil hebben.

610 In dese gemeen lants zieckte behoorde ghy (nae u selfs segghen) tot rusten geraeden te hebben. Daer teghen raedt ghy uwen Prince zigh te beweghen ende te reppen, tot dat doodtlijcke werck van branden ende af snyden van des ghemeenlants leden, ende dat noch de ghezontste leden: die om t’lant ende heur even mensche nut te zijn, ende om een onbevleckte conscientie te houden, niet en schroemen ondanck, schaede ende pericule voor weldoens loon te verwachtē. Verstrect ghy hier dat doende oock een goet medicus voor des ghemeen-lants zieckte?

611 Ghy raedt opentlijck een Tyraanigh werck te doen: zoo zulck werck van branden ende afsnijden nu al dickmael is ghebleken. Tyrannigh werc te doen is altijt quaet doen
ende nemmermeer goet doen. Quaet doen is der ziecten oorsake. Waert dan niet beter van sulcx te rusten: om niet van nieus het ghemeen landt noch verderflijcker te ontrusten?

Byemondt.

Ten soude (magh zijn) u zoo vreemt niet schijnen, indient u soo bekent waere, als my wel si, zijn meyninghe in desen. Want dat is buyten twijfele, soo in Spaengnien als tot Roomen de strengheyt in geloovens zaecken eenighzins mochte worden verzacht: dat dese landen met oock Vranckrijck die versaghtinghe zouden ghenieten. Daer toe komt Lipsius Spaengnien ende Italien, mogelijck, te ghemoedt in dit vierde boecx tweede ende derde strenghe capittelen: op hopen dat zy mette soetheyt des vierden Capittels weder dese landen ende Vranckrijck souden te ghemoete gaen: om soo ten laetsten te vereenighen, of dat sy dese ten minsten souden gedoghen in haer Religie.

Vryemondt.

Of sulcks mer reden zoude moghen verhoopt worden, soo een Keyser Karolus 5.s ende een Franchoys de valoys Koning van Vranckrijck, met advyse vande gantse Universiteyten deser landen ende van Vranckrijcke aenden Paus ende de Spaensche geestelijckheydt schreven, laet ick andere bedencken. Maer dat het schrijven in een boecxken van Justo Lipsio eenigh ghehoor des aengaende soude moghen bekomen, schijnt niet ghelooflijck maer wel spotlijck.

Byenmondt.

Hebdy daer reden toe?

Vryemondt.

Hoort die. Lipsius schrijft self in dit zelve boecxken, datmen die wat vernieuwen, zal haeten en bedwinghen. (iiij.ij.11) datmen maer een religie zal houden (iiij.ij.10.12.) ende dat nae het oude ghebruyck (iiij.ij.13) &c. Dit ende meer soodanighs gebiet hy Keyzer, Koninghen ende Princen. Doet hy dat ende meynt hyt recht anders: wat gheloof soude sulcke beveynsde ende dubbelen mensch by heur hebben: of zy al mochten vermoedē, dat hy dit toelaten of ghedooghen niet ernstlijck meynt in dit vierde capittel vant vierde boeck, daer hy plat anders kalt, dan voor in d’ander twee? daer hy heur oude ghebruyck volkomentlijck toestemt, ende met vyer ende swaerde ghebiedt te onderhouden? souden zy dat moordt-ghebruyck des Spaenschen Inquisitions om sijn segghhen, die self dat te onderhouden raedt, oock veranderen? om een vreemdelings segghen, om een schoolmeesters segghen? gheenssins. Dat te ghelooven waer sotheydt. Maer hier in dese landen, daermen hem wijs acht, ten hemel toe verheft, ende hy self oock soo wijs waent te wezen, dat hy sigh vermeet onghevraegt Key-


ser, Coninghen ende Princen wetten te gheven: waer door veel vanden landtbestierders ende vanden volcke hem achten des wijsheydts schat-kamer self te zijn: soude zijn verwaentheydt Landt-verderflijck mogen vallen tot vernieuwinghe des ouden brandts om gheloovens saken. Daer toe van self ooc al eenighe stoke-brandtsche Ministren den Heeren Staten hebben aengeport over thien of twaelf jaren. Siet daer nu de nut diemen door sulcke beveynstheyt of dobbelheyt Justi Lipsij, met gheene reden in Spangnien hopen, ende het vreeslijc verderf datmen met groote reden voor dese landen beduchten soude. Immers hy selfs zoude hem selfs int oordeel vande Inquisitie self eerst recht vyerigh maken, zoo hy in Spaengnien waer, om dit zijn bestaen van vermieuwen: ten waer van saecke dat sy ende hy een ander verstandt hier inne hadden, daer ick niet af en weet.

Iustus Lipsius.

612 Waerlyck, dagh ende ruste, gheneest zoodanighen van onsinnigheyt.

De tyt gheneest vele dinghen.

D.V. Coornhert.

613 Cicero mochte vele treflijcke sentētien, in die swijnighe Epicuro, vanden wysen ghestolen zijnde, niet misprijsen: maer seyde, die loflijcke sproken niet wel te betaemen, inden mont van zo schandelijcken lustvolgh ende buyck-dienaer.

614 Dit u rustigh seggen vande ruste des onrustighen Tyrannizerens ende bloetstortens ter saken vande conscientie, soude oock als een blinckende carbonckel zeer chierlijck proncken ende eenen zoeten smaecke gheven inden Castelliaensche schriften: ghemerct die doorgaens heur selven ghelijck zijn, in die eerlijcke ende soete ruste vande schandelijcke ende bittere dwangh der conscientien ende ketterdoodinghe.

615 Maer met wat lust, prijs of zoetheydt moghen die gelesen worden in dit Lipsiaensche schrift, doorgaens niet anders tot hier toe gheraden hebbende, dan totten verdrietbarende onrust, tot het jammerlijck branden en ongoedertierlijck afsnijden, van die anders ghevoelen dan des landts religie, ende daer teghen spreecken, volghens haer conscientie.

616 Zoude dan een droppelken schijn honighs den smake van een stoop gals versoeten moghen? soude een, die teghen zigh self strijdigh is, anderen tot eendraght porren? Zoude hy, die den krijgh heylight (Mich. 3.5) over den Godsoeckenden, en een bazuyn des strijdts verstreckende, een bloedigh oorlogh tompetteert, met ernst tot de rustighe vrede spreken?
Iustus Lipsius.

617 Andere roepen wapen, wapen: maer zien wy niet inderdaedt, d’eene wapenen doort andere gheterght te worden?

D.V. Coornhert.

618 Wat anderen meynt Lipsius hier? zijn daer noch meer ander Justius Lipsien die daer roepen: wapen, wapen? die de trommel luyder doet rommelen? die metten valschen Propheten den krijch meer heyligen? (Mic. 3.5.) over; niet quaetdoenders of oproerders, maer over goetdadighe Christenen, of over onnoosele ende weerlose verdoolde menschen? die raet hy te branden, ende te snyden, ende teghen dien de religie uyt liefde of yver alderhooghst ter herten gaedt, so dat zy daer woor lijf ende goet zetten, trompetteert hy mette vervalschte klanck Lactantij: datmen de religie met hooghster macht sal beschermen. Is dat niet een valsche allarm ghemaeckt tot rusts verstooringhe binnen onse schanssen selve tot des vyants voordeel? Noyt waren partyen zoo machtigh over allen zijden. Noch raedt Lipsius tot vervolgingh om t’gheloof. Dat dient wel om partijen te verbitteren, maer niet om verbeteren. Ist recht anderen te beschuldighen, om t’gheen men self meer doet dan yemandt. Hoort hier af.

Den Annoteerder:

a Ghy Princen ende Magistraten, ist dat ghy uwe saecken in ruste wilt hebben: en wilt niet luysteren of volghen, die u tot vervolging verwecken, etc. X. 54. meer moogdy zien hier voor. 513.a.

En noch: En meynt niet dat met wreetheydt te bedrijven d’oproeren zullen geweert worden.

Ende noch: Maer het is een sekere sake: dat nemmermeer quaedt, met quaet zal verwonnen worden. Daer en is oock teghen de doodtslaghen geen remedie, dan datmer geen meer en doet. X. 105.

Dat is der Staten meyninghe. Die is oprecht ende die voeght beter in heur schriften, als in allen daer mede over een stemmende: dan in Lipsij voorgaende strenghe ende gants onbermhertighe schriften.

Iustus Lipsius.

619 Des menschen ghemoedt is van natueren wederspannigh, poghende nae het jegendeel ende t’hooghe,

D.V. Coornhert.

620 Niet wederspannigh, maer vry-gherigh van naturen (u niet wel bekent zijnde)


als voor by my verhaelt is, ende daerom hier niet verhalens noodigh. D’onkunde der natueren blijckt aen u hinckent paert in u Constantia: maer hier blijckt u inconstantia:

621 Want hiervoor zydy strengh, hier schijndy slap. Want ghy hier der menschen quaetheyt niet heur, maer de natuere, toe schrijft: ende bestaet den dolenden nu daer door ontfarmens waerdigh te maeken: recht als ghy voor u dolinghen oock verschoonens waerdigh maeckt, om dat ghy (na u seggen) behoort te dolen.

622 Hier toondy wel eenrehande billigheyt, na der natueren alghemeenen wet, daer inne, dat ghy nu schijnt de goedertierenheydt plaetse in u selve te gheven: twelck ghy hier voor den Princen verbiedt: maer hoe voeght dese ongestadigheyt, u, die self hebt geschreven vande ghestadigheyt.

I. Lipsius.

923 Overlegghet ghy daeromme eenwerf ende anderwerven. Of het somtyts niet beter en is ooghluykingh te doen, dan met remedien t’ontyde de misdaden te ontsteken.

Dirick V. Coornhert.

624 Niet veel anders dede voormaels een stoke-brandt in Hooghduytslandt. Diens oproerige schriften hadde de boerē oproersch ghemaeckt. Hy merckte datmen began te mercken, dat hy de Roervinck was geweest. Daeromme hy willende niet gheacht zijn, t’gheen hy immers was, den Vorsten hittighlijck aenporde tot bloedt-stortinghe der onwijse voeren, by hen opte beenen ghebracht.

625 Hier voor hebdy verhittight. Nu bestady te verkoelen. Waert niet nutter gheweest dit zeer ongheroert ghelaten rusten, dan t’selve te verarghen met zoo ontijdighen raet tot branden ende tot afsnijden?

Iustus Lipsius.

626 De tweede Vraeghe is, 1 1 iiij. Boeck iiij. Hooftstuck. vande ghene die op zich selven misdoen teghen de religie. Siet, daer is smette der dolingen in myn herte, maer ick en besmette niemant: ruste thuys, en zwyghe. Is zoodanige oock te straffen? ten schijnt niet.

Eenvuldighe doolders, zyn nauwelyck te straffen.

D.V. Coornhert.

927 Een onnutte, of schalcke Vraghe. De kercke en oordeelt niet vande verborghen zaken. Het waer oock blindelijck ende ver-
metelijck geoordeelt zonder alle kennisse van saken ende sonder alle sekerheyt. Maght een rechtvaerdigh oordeel zijn dat onseecker is? ismen niet onseker daermē niet en mach weten of sulck swygher doolt?

Vryemondt.
a Neen, zo onwijs houde ic Lipsium niet: daer schuylt wat onder die bloemkens. Zoude hy zich beraden, ofmen de goeden behoort te straffen dan niet? soude hy niet weten, dat elck mensch zo langhe voor goedt wort ghehouden, soo langhe het jeghendeel niet en blijckt? zoo nu de misdaet teghen de Religie van zoodanighe niet en mochte blijcken: wat noodt was te vraghen, of men een goedt, dats een onschuldigh mensche, van misdaedt behoort te straffen?

b Daer schuyldt dan list in dese Vraeghe. Die leyt bedeckt onder die woorden: Ick ruste thuys. Dats ghezeyt, ick spreke niet met mijn tonghe, maer mijn voeten spreken. Dat mijn werck van thuys blyven spreeckt kenbaerlijck: dat ick d’aenghenomen landts religie berispe ende niet voor oprecht en houde.

d Ick en kome in kerck noch in kluys, in mis noch in preecken, in vermaninghe noch tot het Nacht-mael: magh dit mijn sprekende werck verborghen blijven? wie niet met u luyden en is, die is teghen u. Diene ick God; sulcx laetende nae de vaderlandtsche wetten? na t’oude gebruyck? na der voor-ouderen inzettinghen? na de Heylighe ceremonien? neen waerlijck.

e Blijft de Catholijck uyter Gereformeerden kercken, sullent die niet mercken? wast den Catholijcken onmoghelijck d’Euangelisschen daer aen te mercken, en by die draedt het klouwen te vinden? behoeftmen hier toe oock ander Inquisitie, dan het opmercken van sulcke stomme thuys-blyvers? dit hebben veel vrome Gereformeerde metter daedt bezoght, ende metter doot bekocht.

f Ziet daer nu een stilswijghende vernieuwer in Godlijcken saken: een dadelijcke verachter vande Heylighe ceremonien, ende een argherlijcke voorstoorder vande kerckenvrede, die seer licht om kennen is, ende na Lipsi wetten, strafwaerdigh, brandens waerdigh ende afsnijdens waerdigh, zonder de goedertierenheyt plaetse te gheven.

g Dit is de list, die ic zeyde te schuylen onder dese bloemkens, zijns schijnende goedertierenheyts: waer mede hy hier schijnt al de vorighe bitterheydt te versoeten, of zy zijn felle straf moghten ontgaen doort onbekent blijven: die nochtans opentlijck in zijn verborghen stricken ghevanghen moeten worden, eer zijt weten.


h Ende hier zietmen oock naecktelijc metten onderscheyt van zoodanighe swijghers, die hy met dese zyne woorden schijnt omgestraft te willen laten: dat hy hier voor niet en handelt vant straffen der misdoenders, oproerders of van ander boosdadighen, die van self worden ghestraft na de politijcke wetten: maer alleen vande sprekers, vade disputeerders, vande quaedt ghevoelders, van de aenporders van anderen, ende vande berispers des aenghenomen landts religions. Dat zijn zy die Lipsius ghebrandt ende afghsneden wil hebben sonder goedertierenheyt: als verrotte leden (God-wouts) op dat het gantse lichaem des ghemeenen nuts, niet en verderve: ende dese sijn, volghens zyne woorden, niet min straf-waerdigh dan de schelmsche, oproersche ende godloose Catilina was.

D.V. Coornhert.

628 Opte voorsz. Lipsij woorden moet ic hier dat met ontwijfelijcke zeeckerheydt segghen: dat zy niet seer bedecktelijck inne hebben volmaeckte dwangh over der lantsaeten conscientien: namentlijck der geenre die van ander ghesintheyden zijn, ende zoo oprecht van herten: dat haer voornemen vast staedt om de Wet Christi, metter daedt te beleven: ende Gode meer, dan den menschen, te ghehoorsaemen, oock lijf ende goet daer over te waghen.

629 Dese wet Christi is, datmen den nasten lieve als zigh selven: waerheydt spreecke tot zijnen naesten, ende een ander doen, als men self gaerne van anderen gedaen waren. Soo nu een landtsaedt die waerheydt kent, de selve bescheydelijck kan uytspreken, ende eenigh goedt-meynende Ghereformeerde hier te lande ziet in een verderflijcke dolinghe: hy sal niet moghen laten sulck doolder sijns dolings kont te maken: hem ter waerheydt te wijsen, ende alsoo vande aenghenomen lants-leeringhe afradende, hem, vriendelijck te nooden totter waerheyt.

630 Dit selve zoude hy niet moghen laten te doen int openbaer, jae oock in gedruckte boecken, tot nut des ghemeenen bestens, te stellen voor aller lantsaten ooghen. Gemerct sulcx alleman nodigh ende nut is om te weten: eensdeels voor die inde selve dolinghe zijn, om heur daer uyt te helpen: ende eensdeels voor alle d’anderen, omme sigh daer voor te hoeden.

a Men hore wat daer toe seydt P. van Mornay, Heere van Plessis Marlijn, etc. teghenwoordigh Hof-meester des Konings van Vranckrijcke, in zijn tractaet vande kercke, cap. 10. pag. 240. uyt menighte der schriften van andere

Ghereformeerde:

b Vervloeckt is de ghene, die zijnen God hoort lasteren, zonder daer teghen te protesteren: ende die zynen broeder ziet bedrieghen sonder hem te waerschouwen.
Ende noch cap. 10. pag. 226.

Ist dat sy die maniere van procederen berispen: so veroordelē sy in onse persoonen de Apostelen, de welcke gheheel door Israel, in duysent periculen haers levens, geloopen hebben, om de leeringe Christi in zijn eygen huys, ende in het midden van zijnen tempel te doen ontfanghen. Ende eyntlijck ziende datmen hen door openbaer ghewelt, ende door verbanninghe het selve belette, hebben hem in bysondere huysen doen aennemen, ende hem in kleyne vergaderinghen ghepredickt etc.

631 Ziet daer nu de stomme sprekende en de verborghen zondaer, een openbare sondaer gheworden: teghen de openbare Religie by een landt aenghenomen wesende, daer inne soo wel valsche leere magh kruypen, als die in d’oude kercke is ghekroopen.

632 Daer ziedy mede een mensch van goeder conscientien, een lief-hebber der waerheyt ende een dienaer Christi, om weldoens willen alleenlijck aenden lande ende den lantsaeten door Lipsij wet veroordeelt, sonder goedertierenheyt te moghen ghenieten. Wie sal Lipsium daer inne moghen verschoonen van strafheydt over de ghene die loonens waerdigh zijn, naementlijck de ghetrouwe Dienaren Christi? Hebt ghy nu daer middel toe, spreeckt, ick sal antwoorden. Dit zijn nu niet Vryemonts vermoedende, maer mijn eyghen bewijslijcke woorden.

Byemondt.

633 Daer op suldy mogelijck al wat moghen zien in Lipsij eyghen, of in myne notulen. Maer in saken van soodanighen ghewighte, eyscht bedenckinghe ende tijdt. Die sal moghelijck noch al wat gheven dat ghy niet en waent.

D.V. Coornhert.

634 Dat mach soo vallen. Soo gheve ick Lipsio, oock u, dit noch daer by te bedencken. Soodanighe wedersprekers van manlycker voornemen, t’selve volbrenghende en meer Gode dan menschen ghehoorsamende, zijn dan ghewisse kinderen der vlammen en waere Martelaren Christi: na Lipsij al te vuyrighe Wet: die sulcke, buyten twijfelijcken beraede, ten brande veroordeelt. Daer aen gheschiet dan ooc onlochbaere ongherechtigheydt of zoomen die Wet niet na syn forme ende inhouden wil onderhouden: zoo soudet niet dienen dan tot verachtinghe der Overheydt, kleynachting haerder gheboden ende een yedele spotternye.

635 Maer anderen, die mede de waerheyt nu kenne, oock in voornemen zijn omme die te belevē, maer noch niet gants door haer ghevrijt en syn, noch haer manlijcke kraght niet bereyckt en hebben inde volwassen ouderdomme Christi, en sulcke middelen siende omme heur naesten of oock het ghemeenbeste met kontmaeckinghe der dolinghe, ende met aenwijsinghe totter waerheyt: sullen sigh selve bestrickt vinden door dese Lipsij


wreede wetten, ende in dwanghkeure gestelt worden, om haer leven te verliezen, met spreecken dat recht is ende heurs naestens of des lants noot vereyscht: of om den doodt te ontgaen, met swijghen haer conscientie te quetsen.

636 Wie magh dit stuck noch mede in eenigher wysen verschoonen van openbaere dwangh der conscientien? Ziet dat hadde ic te segghen, ende zoude te noodt noch al veel meer, op Lipsij onderscheyt vande openbare ende verborghene misdoenders teghen de religie moghen zegghen.

J.Lipsius.

637 Het swyghen zy toeghelaten. Men mach gheen minder vryheydt van een Koning versoecken.


D.V. Coornhert.

638 Wat baet het woordt-swijghen toe te laeten: als men merct opt wercx spreken, als men uyt het blijven uyter ghemeente, speurt datmen de landts aenghenomen Religie niet aen en neemt, en daer uyt sluyt dat hy nieuwigheydt aenrecht, de kercke veracht, ende een verstoorder is?

I.Lipsius.

639 Men hoort hem niet al te nau te ondersoecken, want wien zoudet goet zyn? Gheen Koning en magh alzo over de herten als over de onghen ghebieden.

God is der herten Koning.

Dirck V. Coornhert.

640 Zo hoortmen dan noch al ondersoeck of inquisitie te doen, na u segghen. Maer niet al te nau. Ghy self antwoordt wien soudet nut zijn. Alsoo: want men kan heur zinne wel mercken aen heur thuys blijven uyte Kercke, maer der anderen zinne, die swijgen ende kercken gaende als anderen doen, en magh gheen mensche zijns ondancx weten. Dese souden veyligh zijn, oock in Spaengnien self, midts onder d’Inquisitie. Want sulcke worden door u wetten Hypocrijten of Libertinen. Waeromme souden die meer schroomen met woorden, dan met wercken, te lieghen ende alsoo veynsen de religie toe te stemmen, die hy valsch houden int herte?

641 Daer heeft de Koning gheen ghebieden: want God alleen ende gheen mensch, is der herten Koning: zo ghy hier selve nu segt. so hebdy hier vergheten dat ghy int beghin deser saecken uwen Prince inder Godlijcker saken bestieringhe ende besorginghe al mede macht gaeft: daer ghy in dat gheestelijcke rijck een menschelijck Koning stelde beneven den Hemel-Koning in desselfs bestieringhe ende besorghinghe, ende dat qualijck. Soo medesegghen de Staten door den
Annoteerder:
Want dat de ziele soude met wereltlijcke wetten bedwongen worden: dat en wil Godt niet, noch hy en kan dat niet lyden, die alleen recht ende heerschappye over haer heeft. X. 167.b.

Daer van hier voor ghenoegh is gesproken. 15.16.17.etc.

Byenmondt.

642 Verstady, Coornhert, of neemdy die eerste woorden Lipsij nu zoo qualijck, dat ghyse een Inquisitie noemt? dat ghy segt zijne wetten Hypocrijten ja Libertinen te maken? ende daer by noch, datmen der swijghenden gedachten magh daer door weten?

D.V. Coornhert.

643 Hoort dat ick die wel neme ende oock wel versta. Nopende de name Inquisitie, zie ic hem self hier het woort Inquiro stellen, daer uyt de naem Inquisitie spruyt. Dat ick oock segghe dat Lipsij wetten Hypocryten maken (wat zijn dat anders dan verborghen Libertijnen?) dat bekent Lipsius inde naestvolghende Dist. selve, oock inde tweede daer aen.

644 Aengaende nu vander zwijghenden ghevoelen te moghen weten, daer mede en meyne ick niet sulcke hypocrijten of Libertynen: neen. Want dat houde ick niet wel moghelijck. Maer daer mede meyne ick, die beneven t’swijghen oock thuys blijven, immers die swack zijn, maer ongaerne met woorden of wercken heur conscientie souden quetsen. Om deser luyden ghevoelen te weten, weetmen tot Geneven wel middel.

645 Want Beza self schrijft in openbaren drucke (S. 130) van een goede ende naerstighe Inquisitie (daer is de Naeme nu mede self) te doen in religions saecke: ende dat volghens Calvini exempel, van eenen die tot Geneven op het raet-huys gheroepen wert om van zijn Religie antwoorde te gheven (Calvini epist. 238.) zoo hy oock zeydt vande luyden, de leere Gribaldi toe gedaen zijnde, datter gheen ander middel en waer, dan dat sy altsamen een sekere forme van belydinghe souden onderteeckenen. (Cal. epist. 262)

646 Daer hebdy nu bewijs van mijn welnemen ende wel verstaen de voorschreven woorden Lipsij: dwelck doch van self meer dan ghenoegh was bewesen: met zoodaniger swijgers dadelijck spreken in thuys blijven: al twelcke u qualijck aensegghen my boven t’voorschreven bewijs noch heeft uyt ghedronghen: namentlijck datmer tot Geneven wel raedt toe weet, die Lipsius mede licht magh weten.

Iustus Lipsius.
647 Daeromme suldy door vreese dat ten minsten maken, dat de ghene die alder-meest volght, metten ghelate u toestemt.


Nemmermeer metter herten.

Dirick V. Coornhert.

648 Hier voor (203) heeft Lipsius sprekende vande vader-landtsche wetten, zijnen leerling Princen bevolen te maken: dat oock andere die onderhouden: ende te bedwinghen, die yet daer inne vernieuwen of daer teghen misdoen met straffe van branden of afsnijden. Hier bekent hy selve dat hy sulcx nemmermeer en magh doen worden, te weten metter herten. Want diet sonder herte doen, zijn schijn-dienaren Godes, al waer de lants Religie oock gandts oprecht, ende niet dan Hypocrijten of menschen van quaede, of van gheen conscientie: wie magh nu segghen dat des Princen uyterlijcke rijck self verbetert door veelheydt van zoodanighe of Godloose ondersaeten te maken? wie kan verstaen dat sulck zijn onderwijs een wijse onderwijsinge zy? wie magh houdem geen onnut ende ydel werck te zijn, dat hy zijne Princen of beveelt of raedt onmoghelijcke saecken te bestaen? of wie soude ghelooven dat dese met meer sulcke strijdige schriften uyt een selve penne ghekomen zoude zijn?

Vryemondt.

Voorwaer ick magh dat niet ghelooven.

D.V. Coornhert.

649 Dat gheloof ick wel, maer weet dat de Staten al een ander gevoelen hebben dan Lipsius in dit vierde Capittel dese vierden boecx te kennen gheeft, doorgaens wederspreeckende de tweede ende derde Capittelen desselven boecx, want die seggen stantvastelijck dat ketterye niet en is te weren met geweldt, dwangh noch vreese: maer dat sulcks zondaren of Godloose Hypocrijten maect, sooock Lipsius hier seyt. Ende zegghen hier af de Staten door den

Annoteerder:
a Ist dat ghy de ketteryen wilt verdrijvē, ghy moet de pracktijcke hebbē, dat ghy die tē eersten uyt de herten royet van allen menschen. Ende de redenen bewesen hebbende gheilligh wegh neeme, want met geweldt en sult ghy die niet verdrijven, maer meer verstercken. Wat batet als ghy de ketterye binnen int harte versterckt, dat ghy die alleene inde tonghe crancker maeckt ende bedwinghet te lieghen? Ist dat ghy metten woorde Godts aenvalt, t’harte sal daer mede verlicht worden, waer uyt dan van selfs sal vallen alle wat ketterye ende dwalinghe is. Van dese middel van ketterije te weren heeft Esayas verstaen in zijn 11. Cap. als hy seyt: Hy sal de aerde slaen met de roede zijns modts, ende sal de Godtloose dooden metten gheest zijns mondts. Want hier leerdt hy dattet gheschil van de Godtloose door het woort ende kracht des Gheests geslist wert.

b Item noch: hier uyt spruydt het ghemeyn spreeckwoort, dat Sint Augustijn gebruyct heeft: niemant en behoort noch en kan totten
gheloove ghedwongen zijn, daer toe dese arme ende blinde menschen en zien niet, hoe ydel ende krachtloos dat haer voorstellen syn. Want hoe seer dat sy ghebieden of dul worden: nochtans en konnen zy den menschen niet voorder dwingen: dan dat zy heur metten monde ende handen volghen. Want het herte en konnen sy niet bedwinghen al souden zy bersten. X. 168.169. Ende

De Stede Leyden:

C Voorwaer, dewijl der gheloovighen het minste deel op aerden wesen sal, na twoordt des Heeren dat niet faelgeeren kan: soo konnen wy ons qualijc inbeelden dat met eenigh ghedrangh of toedoen des machts vande Overigheydt (der welcker authoriteydt men hier in t’abuzeren tallen tijden ghepooght heeft) gheheel de gheunieerde Provincien souden Christenen ghemaect moghen worden: maer wel onder den naem van Christenen een werelt vol boose huychelaers, daer deur den grooten naem onses Heeren ghelastert, sy selfs niet te beter, dan wel soo veel argher worden souden: alst beter is voor een ongheloovigh mensch als voor een huychelaer uyt te gaen: ende de gemeente soude van een werelt der quaetwillighen vervult worden: voor welcke men altijt soude moeten in sorghe staen, dat sy luyden, die onse Religie inden grondt niet meer repecteren als wy t’Pausdom ghedaen hebben, ons mochten na poghen te doen, t’selve wy mette Pauselijcken drangh gedaen hebben. Ende die indien sy souden vromer syn, dat sy hare religie met veynsen en nochtans haer tegen ons niet souden stellen willen, souden wy quijt gaen, ende ons in onse benautheydt van meerder hulp berooft zien moeten. Tweck ende alle t’doorschreven wel voorsightelijck verweghende de vroetschappen deser Provincien: ende merckende dat het nae gheleghenheydt des tijts, ende der landen, niet sonder het onderste boven te setten ghepractizeert soude moghen werden, bewijsen sy alle ghelijck metter daet, hoe weynigh ghevallens sy aen desen praet van Religions drangh hebben. G.b.

Dirick V. Coornhert.

650 Hier mede, te weten metten Staeten ende met Augustino stemt Lipsius nu hier naest aen volghende, so volkomentlijck overeen: als hy inde voorschreven tweede ende derde Hooft-stucken volkomentlijck oneens ende strijdigh is tegen meest al dit syn segghen (uytghenomen de voorghemelde list inde woorden thuys blyft: ende nauwelijcks (of vix) (straffe) (iiij. iiij. Dist. I) in dit vierde versoetende Cappittel. Want hy self oock al hier schrijft al ditte:

I. Lipsius.

651 Nemmermeer metter herten. wie zal my noodtsaecken te ghelooven, dat ick niet en wil, of niet te ghelooven dat ick wil?


D. V. Coornhert.

Niemandt. Dat doet God self oock noemandt. Ende gheen mensch op aerden en vermaghs, oock aller menschen macht in een ghesmolten zijnde, niet. Maer wie mach my met reden doen gheloven dat Lipsius midts dese schijn-versaghtinghe van zijne voorsz wreede wetten, yet anders heeft ghevoordert: dan dat hy te kennen heeft ghegeven d’onstadigheyt zijnder pennen, int ja en neen schrijven van een selve sake: ende d’onwijsheydt zijnre sinnen in zijn bevelen aen zyne Princen, vanonmoghelijcke ende schadelijcke saken, als die niet de gehoopte, maer de ghevreesde vruchten voortbrenghen? Is dit niet alles hier voren zo ghebleken? ziet, soo heeft Lipsius hier in self verloren moeyten doende, den Princen mede sulcx te doen bevolen.

653 Dat ick hier naest voor (650.) gesydt hebbe dat LIpsius hiet tegē zijn selfs voorgaende schrijven, eens is metter Staeten meynighe, is zoo haest bewesen als maer aenghewesen door heur

Annoteerder:

a Ist dat yemant soude willen een mensche met zyne wetten ende ordonnantien dwinghen, om dit of dat na zijn goetduncken te ghelooven: het is seker dat het woordt Godes daer niet en is. X. 167.b.

Immers oock schrijven De Delfsche Predicanten:

b Dat het gheloof ende ghevoelen des gemoets gheen mensche den anderen noch gheven, noch hinderen of weren en mach: jae niemant kant oock weten, dan voor zoo veel alst hem uyterlijck openbaert: door de bekentenis, leering of andere wercken. L. 13.

D.V. Coornhert

654 Daer uyt ick noch oock besluyte t’gene ende alsoo volght. Het is kennelijck alles zonde te zijn, dat niet en gheschiet uyten geloove (Rom. 14.23) zonder twelcke men Gode niet en magh behaeghen (Hebr. 11.6.) welck niet behaeghen, mishaghen is.

655 Zoo wie t’geloove dan niet en heeft (dat een gave Godes is, Ephes. 2.8.) en vanden Prince ghedwongen wort de vaderlantsche wetten, der voorouderen inzettē, d’oude ghebruycken ende anders meer te onderhouden, of vuyr-spijs te worden, die wort vanden Prince tot sondighen ghedwonghen en daer deur Gode te mishagen.

656 Dese Godloose raet, bequaem om een lant vol Godloosen te maken, gaf een Godloose Mecenas een godloose Keyser (so Lipius die beyde noemt) 1 1 a prijst Lipsius voor Godvruchtigh, soude dat oock een Godvruchtigh prijsen mogen zyn, van een Godvruchtighe Lipsio? hem nu een weynigh ter syden stellēde, 2 2 b lust my hier te stellen dē Godsalighe Gereformeerde, luydende alsoo:
Dat derft voorwaer alle redene, ende en heb der halven noyt konnen begrijpen: 3 3 c datmens goedt acht, yemandt, die yet valschlijcks of Godlooselijcks heeft voortgeleert, te dringhen tot wederroepinge, 4 4 d vermits onghestraftheyt, soo hy sulcks doet. Waer toe dat dogh, lieve? wat nut salt doen: indien de ketter om den doodt te ontgaen teghen zijn conscientie syn ghevoelen wederroept?

Dat alleen soude worden tot een verwe voorghewent: dat andere vande selve dolinghe zijnde ende noch onbekent, door desselfs exempel t’selve souden schijnen metter herten te sullen doen, de dolinghe verwerpen, ende oock anderen sulcx mede te doen souden moghen raden.

Zoodanighe inbeeldinge soude voorwaer wel een seer lightvaerdighe vroedtmakinge moeten zijn: die even so lightelijck oock uitgheruckt sou moghen worden. 5 5 e Watte? heeftmen dan gheen vermoeden altoos, dat die wederroep niet uyter herten, maer uyt vreese des doodts sy gedaen? sal dit een kleyne 6 6 f hate maecken opte Magistraet: ist dat hy schijnt te willen dooden, niet alleenlijck het lichaem: maer oock pooght de ziele te verderven?

Zijn wy dan zo onvoorsien van wapenen, om de dolinghen te overwinnen: dat wy opte loghen ende gheveynsde wederroep ons toeverlaet moeten stellen? maer yemandt sal my segghen: wy en benaerstighen gheensins dat wy een wederroep uyt heur dringen t’sy dan hoe die zy: maer om dat de ketter zijn dolinghe, niet alleen metten monde, maer oock metter herten soude bekeennen. Dats voorwaer treflijck, soo ghyt daer toe mochte brenghen.

Maer wat zijn hier noodigh, 7 7 g soo dreyghementen, als smeeckinghen? die vernoeghen wel wat om de wille te doen veranderen: 8 8 h maer men heeft hier te doen metten verstande. Dit en magh noch door dreyghen noch door smeecken verandert worden. Dese en moghen niet maecken, dat het gheen eerst scheen waer te zijn, naemaels loghen schijne: al waert oock dat hy hertelijck zijn ghevoelen te veranderen begheerde.

Zoo dit in uwe ooren wat nieus en wonders is: 9 9 i ic zal u niet vele bewijsredenen voorstellen. Du ghevoelste dan dat een mensche, als hy maer wil, zijn ghevoelen magh veranderen: sonder eenighe nieuwe redene te hooren van dat de saecke anders zy, dan hem te vooren Vroet was ghemaeckt. Ick ontkenne sulcks.

Versoeckt nu niet dy selve self, 10 10 k of du daer inne self in een kleyne tijdt, van dijn ghevoelen mooghste worden ghebracht: soo dat du mec my gheloofste, dat de mensche niet en magh, als hy wil, zijn ghevoelen veranderen. Du sultste onghetwijfelt verstaen dattu hier geen inbeeldinge en neemste voor vroetmakinghe. Want gheen dingh en magh dy beletten dy selve wat du wilste inne te beelden.


Maer dit wilt doch, 1 1 l ick bids dy, overweghen: so du bedacht zijtste, datter yet sal mislucken, of ghebeuren dat du ongaerne soutste willen: ende du daeromme so seere sorghvuldich waerste, dattu ooc niet en mochste slaepen: zoudestu nae wille dijn opinie konnen veranderen, ende mitsdien terstont niet meer vreesen maer niet dan dat goet zy hopen, en alsoo terstont vande droefheydt ontslaghen zijn?

O lichte ende bereyde hulp-raedt om den 2 2 m mensche te verlossen van droefheydt, daert meeste deel des levens met is gequelt. O korte Philosophie: oock soo de mensche vreesende voor yet quaedts hem te sullen op komen, mochte ghelooven (soo hy maer wilde) dat het hem niet en sal opkomen: ende soo hy wat quaets hadde, om des willen dat het hem quaet te zijn dunct (daert nochtans dicwils inder waerheyt gheen quaet en is, alst wel schijnt) dat hy dan zigh self, als hy maer wilde, vroet konde maken dat het niet quaet en waer.

Maer het ondervinden loochent dat deser 3 3 n dinghen heen en moghen gheschieden. Ist dan oock zoo, dat hy niet en magh, al wilde hy oock, zijn ghevoelen verwerpen, ten sy dat reden hem dwinghe: waerom zydy den ellendighen mensche moeyelijck, om hem te doen liegen en zigh meer en meer tegē Gode te besondighen? men magh dan niet ontkennen voorwaer, sulcx te wesen Satans vindingh, om Godes dienaeren uyt des doodts vreese Christo te doen versaken.

Zoo dat my wonder gheeft by sommighe die anders niet ongheschickt en zijn, dat by heur niet ghemerckt te zijn gheweest. R. 100.101.102.

Hier mede accordeert oocl al J. Lipsius teghen d’ander zyne twee voorsz. capittelen, in dit navolghende syn segghen.

Iustus Lipsius.

657 Niet en is zoo vrijwilligh als de religie. So dat zy, als t’herte daer af is ghekeert, dan wechghenomen, dan gheen en is.

D.V. Coornhert.

658 Hier schrijft Lipsius uyt Lactantio zoo kenbare waerheydt: als hy, soo uyt zich selve, als uyt Heydenen ende anderen, kenbaere onwaerheydt heeft gheschreven, in de dick gemelde twee eerste Hooftstucken dese zijnen vierden boecx: daer ick dit mijn zeghhen zo volkomelijck hebbe bewesen: dat het bewysen hiet niet anders soude syn, dan een ghedaen werck weder te doen.

Justus Lipsius.

659 Die handel brengt beveynstheyden inne, e n zult wel maken, dat eenighe u scharlaken (of pracht) eeren, maer niet Gode.
660 Hadde Lipsius soo mede ghesprocken inde voorsz. twee eerste capittelen: ick en soude hem nu niet een woordt, in desen, hebben tegen gesproken. Wat waerheyt liever soude schrijven tegen geleerden die mette waerheydt een zijn? maer hoe mach sulck een oock laten te schrijven, teghen een, die noch mette waerheyt, noch met sigh selve, noch met des ghemeenlandts heyl een is?

661 Anders sprak Lipsius voor, daer hy zynen Prince beval te maecken dat anderen mede Gode zouden eeren nade vaderlantsche wetten (iiij.ij.Dist.10. want dat kan niet maken dan, van swacke Godvruchtighe, snoode hypocryten, veynsers, sondaere ende Godloosen: soude dat dē menschen verbeteren, den landen nut syn en het Rijcke Gods vermeeren? gheen oprechte luyden, maer dubbelde veynsers, leeren anderen geveynsdelijck veynsen.

J. Lipsius.

662 VVel heeft voormaels geseydt Koning Theodoricus: wy en mogen de religie niet ghebieden. VVant niemanden wort ghedwongen zyns ondancx te ghelooven.

D.V. Coornhert.

663 Dits nu hier terstont oock al geseydt, maer met ander woorden. Doch ist waerheyt, die magh te vele gheswegen, maer niet te vele gheseyt, worden. O hadde Lipsius hier voor daer niet tghen gheseyt: soo waer niemant door zijn onwaerheyt segghen verarghert: ende noch hy noch ick in dese moeyten ghekomen.

I.Lipsius.

665 Hoe vele zachter ende veyligher is d’ander wegh van onderwysen ende leyden? t’gheloove moet aengheraden, niet aenghedwongen zyn.

Dirck V. Coornhert.

666 Even so vele als d’ander wegh wreeder ende sorghlijcker is, die ghy hier voor hebt aenghewesen. Die heb ick daer sulcx te zijn bewesen, teghen u schrijven daer. Dese wegh by u hier aenghewesen houden de Staten met alle recht-Euangelischen met dit, teghen ’t voorgaende u segghen, waer te wesen.

Byenmondt.

Lipsius spreect voor van luyden die openbaerlijck, maer hier, van die int verborghen teghen de religie sondigen: daer, van die ooc anderen, hier, van die niemanden aenpor


ren tot haer dolinghe: ende daer van die de ghemeenen ruste verstooren, hier, van die stillekens in rusten binnens huys leven. Nadien hy dan van verscheyden aerdt van sondaren spreeckt. Moest hy dan oock niet verscheydelijc en anders handelen, metten verleyders ende verstoorders, dan metten dolenden die niemanden en verleyden noch en ontrusten? anders, segghe ick metten openbarenmisdoenders teghen des landts religie: ende anders, wiens misdaedt heymelijck is, soo datmense niet en magh weten: seght wast dan van noode datmen u moeste vermaenen van desen grooten onderscheydt by Lipsium daer soo naecktelijck voor ooghen ghesteldt? hier op en schijndy niet altoos ghemerckt te hebben?

D.V. Coornhert.

667 Dit u segghen, Biemondt, doetmy mercken, dat ghy self luttel ghemerckt hebt op myne redenen, of dat ghy die met en hebt verstaen.

Ende eerst, nopende u seggen vant openbaerlijck ende vant verborghentlijck zondighen teghen een landts religie, moetmen die, ooc al d’ander onderscheyden, so vande misdaedt als vande straf by hem daer ghestelt, by u verhaelt, en by my oock wel ghemerct, ydel ende gants vergheefs houden te zijn: so langhe Lipsius niet ontwijfelijcken en doet blijcken, dat alle die daer misdoen teghen een religie, by een landt aenghenomen zijnde, (niet teghen des Landts Politijcke wetten met raedt of met daedt) strafbaer zijn van d’overheyt, het zy dan int cleyn, of int groot.
668 Dat heeft Lipsius noch niet bestaen. immers dat is hem onmogelijc om te doen: sonder alle de Gereformeerden, die hier Anno 1566. Ende daer nae 1572. Teghen de landts religie misdaen hebben, sonder oock (soo voor meer dan eens is ghebleken, meest alle ware Martelaren, soo nieuwe als oude, jae d’Apostelen ende Christum selve, verstoorders te maken. Want alle dese hebben teghen een landts religie misdaen, na ’tghevoelen Lipsij.

669 Soude hy dit niet derren segghen, en en mach hy niet bewijsen dat alle die Leeren teghen een aenghenomen landts Religie, sondighen of misdoen: soo valt zijn gantse straf van branden ende afsnijden, oock alle ander straf, die hy sachter soude willen stellen, ter neder. Want daer gheen misdaet en blijckt, en magh gheen straf met allen zijn, noch kleyn noch groot.

670 Maer ofmen nu al toeliet, dat daer straf van d’overheyt moest ghedaen worden over alle die tegen een lants religie misdoen, zoo en magh die straf niet behoorlijck zijn, ten waer dan eerst ende voor al ontwijfelijck waer betoont, dat des lants religie waer de waere Religie. Maer die magh oock valsch zijn. Dit behoeft gheen bewijs. Maghmen oock segghen te sondigen die met waerheyt teghen een valsche religie leert?

671 Wil ons Lipsius niet weder brengen tot het dooden van ware lidtmaeten Christi ende oprechte ghetuyghen der waerheyt: zoo
moeste hier af voor allen dinghen sekerlijck de waerheyt zijn gheweten.

672 So Lipsius konde aenwijsen zo Vasten middel, dat wy alle des mochten seecker zijn, dat waer zoo hertelijc te wenschen, alst onghelooflijck schijnt, in zijnder macht te wesen. Waer blijft hier des strafs onderscheyt, die ghy hier voor went, Byemondt, naedien u hier ontvalt de straf, vande ghene selve, die ghy voor wende, jae ooc teghen den ghenen die ghy seyde openbaerlijck te sondighen teghen de religie?

673 Maghmen dan oock niet seeckerlijck weten het misdoen der anderen die swijgen: wie sal dese eenighe straf met recht moghen aendoen, hoe kleyn die oock zy? maer soude die noch al door de voorschreven Calvini ende Beza konste inquisitoriael eenigsins moghen worden seker gheweten: zoo moet ghy dit aenmercken.

674 Nadien de groote ende openbare misdoenders, so hy die noemt, of verstoorders, om des misdaets onsekerheydt, niet Wettelijck en moghen worden ghestraft, noch met kleyne noch met groote straffe: ende men de kleyne ghewaende misdaedt gheenssins en behoort te straffen, daermen de grootste, niet rechtelijcken mach straf aen doen: so machmen noch heymelijcke noch openbare straffen. Wat onderscheydt maghmen versieren in een straffe, daer gheen straffe en is noch met recht en magh wesen?

975 Ende dit sy hier ghenoegh tot wederlegh vande onwaere onderscheyt by u, Byemondt, verhaelt vande misdoenders en vande misdaedt selve, teghen een landts religie, die Lipsius hier voor heeft meynen te maken.

J. Lipsius.

676 Onse verstanden werden ghelyck als de edele e n moedighe paerden, best met een zacht ghebidt bestiert.

D.V. Coornhert.

677 Dits al mede een verhael van ‘tgheseyde. Paerden ende muylen moetmen toomen, redelijcke menschen aenlocken: Want die derven keur, dees hebben vryewillekeur: menschen beryden paerden ende muylen met dwang: maer waerheydt leedet vrywillighe menschen. Soo sprack de waerheydt selve, ziende vele hem verlaeten, tot het blijvende kleyn hoopken: wildy oock wegh gaen? Joan. 6.67.

678 Nadien dan noch, nae u segghen, de menschen met een zoete toom best bestiert worden: hoe komt dan dat ghy u Prince sulc hardt ghebit inde handt steeckt? of is branden en afsnijden gheen streng ghebit? of zijn sulcke verdoolden, gheen menschen nu meer om dat sy dolen? wat suldy dan selve zijn, die (soo seght) behoort te dolen?


I. Lipsius

679 Doorwandert met uwe ghedachten dit Europa, ende ghy sult de steden meer zien verwoest dan verbetert worden, door de wreede oordeelen.

D.V. Coornhert.

680 Ick doorwandere met mijne aendachtighe sinnen dese uwe schriften: ende vinde dat die voorgaende, die meer dan wreedt inder waerheydt zijn, vele meer dienen om de Landtzaeten te verbitteren: dan dese naevolghende, die soetgens schijnen, om te verbeteren. Wie des niet ten vollen bericht zijnde, soude konnen vermoeden, veel min gelooven: dat sulck bitter ende zoete woorden uyt eenen mont quamen? treckt eens vreemden persoone aen, met diens ghedachten doorwandert eens opmerckelijck dese uwe schriften: my sal wonderen, sou niet en wondert die van u gheschreven te zijn: ten waer dan in een vuyrighe koortse, dewijl die wel wonderlijcken vuyrigh zijn.

Iustus Lipsius.

681 Tis waerlyck zoo. Dese zodanighe dinghen, die inde zinnen zitten, worden meer door onderwysen dan ghebieden, door vermanen dan door dreyghen, wech ghenomen.

D.V. Coornhert.

682 Doch ist waerlijck zoo. De Staten, de beste ende de meeste Lantzaeten houdent mede waerlijck so, ja oock de vroomste Gereformeerde selve. Och of ghy hier voor die waerheyt met ernst haddet gheschreven, zoo waerdy Mette waerheydt, metten Staeten, ende met u selve eens ghebleven: ende war u onnoodigh gheweest met dese naevolghende honingh de voorgaende ghal te willen versoeten.

Iustus Lipsius.

683 Zo daer yet int snaerspel misluckt, dat en ruckt ghy door toorn niet af, maer reckt dat allencxkens tot eenstemmigheyt. Waerom en geschiet het zelve oock niet int geloove? waerom en betemdy niet alzoo, datter zyn dient berouw misdaen te hebben?

Vryemondt.

Waaerom en sondy dat zoet klinckēde liedeken niet voor? waerom moest dat treurliedt, dat Lijck-liedt, ende dat vuyrigh liedt voorgang hebben: doe ghy u sangh soo soetstemmigh wilde eynden? wast om datmen
het lest best gedenckt? in fine hoort men cuius toni. Maer hoe dtemt dit lieflijcke staertgen over een, met dat hatigh-luydēde hooft? Daer wilde ghy de goedertierenheydt strenghelijck doen verjaeghen: hier rady om haer bermhertelijck te doen verdragen. Wie soude die laetste zang (waert ernst) niet voor lieflijck, vrolijc, ende zoet moetenprijsen? maer wie, merckende dat d’eerste ernst is, magh laten, die, als hatelijck, rouwelijc ende grouwelijck te misprijsen?

Dirick V. Coornhert.

Waerheydt is waerheydt, of sy voor dan achter wordt gheseyt. Ick neem dit seggen oock voor waerheydt aen, al sprack hy erghens daer teghen als hy doet. Maer wie weet of hem int lese zijn eerste segghen self mach berouwen zijn?

I. Lipsius.

684 Ende dese zoodanighe zijn dickwil beter. Veel vaster is t’gheloove, dat leetwesen wederbrenght.

Dirck V. Coornhert.

685 Dat heeftmen moghen zien aen Petrum, aen Pualum, oock aen Augustinum, ende Lactantium, die ghy te met hier voorthaelt. Maer wie sal ons een eenighe sondaer of dolenden noemen, die doort onderwijs vā vuyr of swaerdt waerlijck is te recht ghebracht? die zoo vande beudel gheleert zijnde, daer na andere met zijne schriften zo vruchtbaerlijck voor sondighen ende dolen heeft moghen waerschouwen? tot dit schadelijck en streng onderwijs, wijsdy hier voor waerlijck aen, van ghelijcken hier tot dit zachte ende nutte, welck van beyden salmen ghelooven.

I.Lipsius.

686 Dat gheeft ons O goedertierene ende ontfermer, God, want met bidden ende zuchten, besluyte ick dese plaetse, ende maect dat der Gheloovighen menighte herte ende ziele een sy.

D.V. Coornhert.

687 Amen, Amen. Ende maeckt O goedertieren ende bermhertighe God, dat wy alle die belooft hebbende te doen dat ghy gebiedt, dickmael sulcks niet ghedaen en hebben, ende oock naementlijck dat Just. Lipsius, die mede u ghebot hebbende van bermhertigh te zijn, met zijn werck hier voor van ongoedertierlijck schrijven, daer toe hy den Princen oock aenhetst, soo opentlijck, als ernstelijck eerst heeft gheantwoordt: ic wilt niet doen (Mat. 21.29.) Ick wil niet bermhertich zijn, noch goedertierenheydt plaedts gheven voor mijn mede dolende knechten, (24.29.‡. 18.29.30.) Maeckt (segghe ick noch) O bermehrtighe God, dat hy int eynde oock soo opentlijck, als ernstlijck, niet in


den schijn, maer hertelijck inder waerheydt, leetwesen betoone met wercken dadelijck en met schrijven beradelijck, en als selve bermhertigheyt ghenooten hebbende, andere verdoolden oock bermherigheydt bewijse, sigh bedencke ende dynen wille doe int bermhertigh zijn, ende alsoo troostelijck (niet ancxtelijck) mede tot u mach segghen: vergheeft ons onse misdaeden ende dolinghen, als wy die anderen vergheven (Mat. 6.12.) Maect, O goedertieren God, dat alle boetvaerdighe menschen sulcke uwe bermhertigheydt soo deelachtigh worden, dat wy bekennende te recht hoe vele dat ghy ons hebt quijt gheschouden, (Luc. 7.42.43.) uwe goedtheydt vele lieven, ende om uwen willen oock allen menschen: daer door de hatelijcke twistighheydt verdreven, ende de lieflycke eendraght magh aenkleven ons aller herten ende zielen: op dat die alzamen een zijn in Christo ende door Christum met u, Joan. 17.21.) Godsalighlijck ende rustelijck tot eer uwer heylighen namen: ende tot onser Zaligheyt. Amen.

Daer hebdy het eynde van desen Processe politijck, Of nu Justus Lipsius op dese mijne antwoorde sal repliceren of notulerē, dan swijghen, tot vereeniginghe onser beyder meyninghen, of tot kondtmakingh der waerheydt, sal ons de tijdt moghen seggen. Nu staet niet noch te lesen ende te beterē, int geen misschreven magh zijn, het ander Proces kerckelijck, opte aenklachten Theodori Bese met zyne hulperen aenghevangen.

Dat rust onder den Scriba vande Gheneefsche Consistorie: twelck wy morgen ooc dencken te oversien teghen t’eerste Schrift. Hebdyer zin toe en tijdt, zoo mooghdy morgen vroegh weder hier komen, of; ist u morghen ongheleghen, raemt een ander tijt, ick wil my daer na schicken, t’scheelt my om eē dagh of twee niet, oock komet my altijdt te pas, als ick maer ghesont ben.

Byenmondt.

Ick moet van huys eenighe weecken, tis my ongheleghen.

Vryemondt.

Ick mede, ende reyse al verde van hier wildy mede na huys, Byemont, of blijfdy noch hier?

Byemondt:

Neen, ick gha met u. Coornhert, de Heere beware u.

D.V. Coornhert.

Die zy ooc u beyder hoeder. Goede nacht.

Ende van eerste Proces politijck. verwacht onlancx leserhet tweede Proces kerckelijck vant Ketterdooden.

Ende leeft Gode oock uwe naesten.

Kort besluyt met ernstigh vermaen aen Keyser, Koninghen, Princen ende Luyden van alle Staten, hooghe ende nedere.

Daer is nu klaerlijck aenghewesen ende waerlijck bewesen, hoe ghevaerlijck het sy, voor landen ende luyden, sigh blindelijck te laten leyden, van een blindts-man: die het dolen behoorlijck acht, die den wech, daer hy anderen wil leydenself niet en kent ja die d’Overheyden gebiedt te wanderen opte wel bekende doolweghen vande vader-landtsche wetten, van der ouderen inzettinghen, vande heylighe (zo noemt hy leylloose) Ceremonien, ende vande goede oude gewoonten: soder ergens aen te wijsen, ooc niet met een eenigh woort, tot d’Euangelische waerheydt: maer beveelt de voornoemde zyne doolwegen te doen onderhouden op vuyr en swaert, daer beneven oock opten halse verbiedende alle vernieuwinghe, al waert oock uyt een oude argher in een nieu dat beter is (651) alsoo de ouden, nae zijn segghen, voormaels so wel voorzien hebben gehadt in allen dingen: datmen niet en magh vernieuwen, sonder t’selve in argher te veranderen. Waer mede hy opentlijck ten brande veroordeelt, niet alleen alle Euangelischen int alghemeen, maer oock ghenoegh namentlijck allen Gherefomeerden, bysonder in Vrancrijcke, In Enghelandt, in Schotlandt, in Denemercken, oock inde Nederlanden selve. Want die dan, als teghen Lipsij wetten ghedaen hebbende, de religie souden hebben ghedeformeert, en niet ghereformeert waer door de selve onbedecktelijck van hem beschuldight werden, ende voorneemlijck deser landen Staten, als sulcke nieuwigheyt handthavende, voor oproerders, rebellen en doodtschuldighe vyanden des Konincx van Spangnien: wiens sake hy, (421.196.198) mitsdien rechtvaerdig, ende der Staten sake quaedt te zijn, schijnt te oordeelen: ende dit tot verbitteringhe van alle Roomsche Catholijcke Princen, teghen de gheunieerde Provincien, oock teghen de Ghereformeerde Princen, landen ende Steden in Vranckrijcke. Mocht oock bedacht worden eenigh middel, bequamer zijnde, dan dat nu verhaelt is, tot verstijvinge deser landen vyanden, ende tot verslappinghe alder vrome Ghereformeerde ende oprechte Vaderlanders, ghemoeden en herten? Hier by moghen dan alle oprechte ende voorsienighe Overheyden ende bysonder deser vereenighde landtschappen, ernstlijck, jae met hooghster ernst zijn vermaent te aenmercken, wat vruchten zy hebben te beduchten uyt dese nieuwe Politie des selven mans, ghedruckt binnen Leyden self, daer dese landts hooghe Schole is: inde welcke hy uyter Staten authoriteyt tot des landts kosten, deser landen jonckheydt leert. Sat dat swijgende aen zien der Heeren Staten sulcx niet opentlijc schijnen toe te stemmen? dit zoude gheen kleyn verdacht maken in vele rijcken van Europa, maer sonderlinghen nu in Vrancrijc. Want Lipsius verbiedt den Princen opentlijck, twee religien in een landt toe te laeten, ten waer dan maer voor eenē tijt, by aldiē d’an-


der patije noch te machtigh ware, om naemaels de selve sonder gevaerlijckheyt te moghen vernielen. Sulcx leert hy behoorlijck te zijn, soo haest alst veylighlijck ende nurrelijck sal mogen geschieden. Om twelck dan te mogen doen, hy kleyne swaricheyt schijnt te maken, ten waer dan Academice. Want hyt bedrogh alsoo toelaet den Princen om alsdan den fellen leeuwen huydt aen te doen, in plaetse vande voorgaende zoetwoordighe vossen huyt. Ende soude de nieuwe Politie Lipsij in desen (soo daer toe wer gesweghen byden Heeren Staten) niet anders mogen veroorsaken in Vrancrijc, staende de saken zo avontuerlijck, dan een openbare waerschouwinghe voor de Fransche Catholijcken van nemmermeer vrede te maecken met heuren teghenwoordighen Koningh. Ghemerckt dit Boeck, uyt dese Ghereformeerde landen komende sonder hier teghen te worden gesproken: met groote redenen heur soude doen vermoeden: datmen de beloften vant ghebruyck heurder Ro. religie niet langher soude dencken te houden: dan totte gelegentheydt toe, van met macht heur de selve te moghen benemen: vermits het sotheydt is ende twists oorsake, na Lipsij wetten, twee religien in een landt te lyden. Daer zietmen de verderflijcke vrucht van gheen woordt te houden, namentlijc het wegh nemen van alle betrouwen, de vernielinghe een van beyder partijen, of een onyentlijck oorlogh. Ten zy dan dat God wonderbaerlijck daer inne wil wercken. Men dit mijn werck hebbe ick na vermogen nut willen zijn: maer niemant leet willen doen, oock Lipsio self niet, hy ende zyne jonstighe ghelovens of latens.
95 v b
Dunckt heur mijn doen in desen niet saght ghenoegh, anderen sullens veel te sacht achten. Op hem hebbe ick niet ghesien maer opte sake self en oock op zijn, te groote, achtbaerheyt, die ic niet en heb willen verschoonen teghen de waerheyt. Want goet recht behoeft goede hulpe, somen seyt. Haer heeft hy argherlijck met zijn Politie veronghelijct. Dit weet ic waerheyt te zijn. De waerheydt te segghen moest hem quetsen, die te swijghen moest mijn gheweten ghequetst hebben. Teghen de waerheyt wilde ick zijn bitter schrijven niet versoeten: daer boven heb icx niet verbittert, maer slechte rechte en naeckte waerheyt gesproken, sonder op yemants danc of ondanc te zien: en sullen, diet meest betaemt, sigh moghen beraden: oft noodtlijck ende nut waer teghen zijnen Latijnsche fackel een Latijnschen brant-emmer met lesch-water te doen maken ende vullen: om die wijdt-verspreyde voncken door alle Koningrijcken te moghen uyten. Ende met sulck mijn goet-willich aengheven, achtende gedaen te hebben, dat een ghetrou landtzaet, volghens den burgher-eedt, te doen schuldigh is, werdt der landen welvaren Gode, uwer E.E. ende voorzienigheydt der selver sorghe, ende desselfs schut ende scherm bevolen

Uwer D.H.E.VV. ende Jonste
Der selver onderdaenighe ende dienstwillighe
D.V. Coornhert.


Tafel des Boecx.

A.
Aennemen
Het aennemen des lands van een religie en maeckt die, soo zy quaet is, niet goet. 407
Aenporren.
Aenporders tot een ander dan des landts Religie, maect na Lipsij wetten dootschuldigh, 275
Ende daerom oock Christum, Propheten, Apostelen, Martelaren ende Ghereformeerden. 276.v
Lip. maeckt zigh self, met zijn aenporren tot vernieuwen, strafbaer metter daet. 420
Aflaten.
Missen, ende alle oude gewoonten, hoortmen na Lip. segghen te onderhouden 242
Arghelist
eenigher Predicanten 75
nopende der conscientiē dwāg. Noch 222.b
Arghernisse 521. etc.
gheven de kercken die ketteren dooden 530
Argumenteren
Lip. argumenteert qualijck 337. 445
Augusti
swaert 133.a
Oock vide brieven C. 7.a

B.
Babel.
Babelsche werringhe soude uyt Lip. wetten rijsen 414.a
Ban
Der kercken ghevolghen. 459. 460. 461
Bedrogh
J. Lip. leert bedrieghen. 224
Berispen.
Het berispen der kerckelycke ghebreken houden de Predicanten voor prijselijck. 218 574. 575. 576
Het berispen met schriften ende spreken, moghen die van Leyden wel lyden teghen verdoolde opinien. 415
Elck die kan, behoort te berispen de dolinghen die hy ziet inde kerck, 12
oock na beschreven rechten. 13

Bekeering
Middel tot der verdooldē bekeering. 377.a
Belijden
Wat des Magistraedts belyden Godes is. Beza 486.
Beza
Beze wreetheyt 485
Beschermen
wat het is 62
Elck burgher hoort d’ander te beschermen. 13.i
Niet God, maer J. Lipsius beveelt denPrincen de Religie te beschermen. 57
ende port meer aen tot beschermen dan tot leeren verstaen wat zy beschermen 48.a
Beveelt den Princen de Religie blindelinghe te beschermen 131. 132

Princen en zijn gheen beschermers der religie. 133.a
heur swaerdt magh de leere niet beschermen. 71.a
Godt met zijn woort beschermt zijn kercke, niet de Princen met heur swaerden 57
De Bisschoppen moeten de leere berschermen metten woorde: d’Overheyt d’onnooselen voor ghewelt metten swaerde. 71.b. 274.h
Men behoort gheen valsche Religie te beschermen. 293
De ware religie behoeft gheen geweldigh beschermen 293
Het beschermen des Magistraets en versoecken de Christenen niet 87
Christenen beschermen zigh in desen metten swaerde des gheests 87
Mistrouwen en onkunde des waerheydts doet d’Overheydts bescherming der kercken aensoecken 293
Religie wer beschermt niet met doodtslaen, maer met vermaen, etc. 296.k.n
De religie met bloetstorting beschermt, besmet die 269.n
Religie beschertmen recht met ghedult ende metter doot 296.n
Religie wert niet beschernt dan door de waerheyt. 324
Just. Lip. doolt in zijn raet tot Religions bescherming met ghewelt. 293
Beschuldighen
Just. Lip. beschuldight anderen van zijn eyghen werck. 618
Besluyten
J. Lip. besluyt niet sekers. 394
Betrouwen
Gheen vroede sal den bekenden trouweloosen betrouwen. 605
Bevelen
Just. Lip. beveelt den Princen verloren moeyten te doen 652
Bewysen
J. Lip. bewijst onwijslijck 337
Bloetstorting
door der kercken aenblasen. 364
des Tyrans van Alba. 364.b
Vrucht vande Conscientie dwangh is bloedtstorting. 226
Van des lentens ketter-dooden by Keyser Kaerle ende zijn sone bloetsaet, maeyt nu de sone de oproerighe ougst. 319
Om bloedt te storten is de werelt subtijl Bloetstortingh en stelpt het bloedt niet. 564
Nemmermeer ist tijdt om onschuldigh bloet te storten. 603
Boecken
Het verbieden van Boecken vervreemt Leyden. 416
Brandt
In een ghemeen brandt behoort niemant, diese ziet aengaen, te swijghen. 383.b 384
Het branden om Religie, heeft eerst het vuyr des Nederlandtschen brandts ontsteken 393.b


J. Lipsius blaest den ghebluschten brant weder aen. 384
ghebiet den Princen lantnutte menschen te branden. 391. 492
bestaet met brandtraedt den brant te blusschen. 599
Brant taet Escovedi. 508

C.
Cayaphas
J. Lip. Cayaphazeert. 433
Cayaphassen heeft dees werelt gheen ghebreck. 457
Calvijn
Calvijns wreetheyt 481
Calumnieeren
J. Lip. Calumnieert Lactantium int vervalschen zijnre woorden 296.q
De Consistorianten ende Sinodischen calumnieeren d’Overheydt tot Leyden. 463. 464. 465. 471. etc.
Catiline
beschrijvinghe. 499.s
Christenen
veracht 96
zijn gheestelijck. 97
Ciceronis
woorden van branden etc. by J. Lipsius woorden verleken. 494
Cicero wort qualijck naghebotst van J. Lip. 332. 333.334. 336. 492.etc.
Conscientie
HH. Staten willen in heur conscientie gheen gheweldt lyden. 71.l. 207
Leijden is teghen den dwangh der Conscientien. 203
wilse gheensins lyden. 235.c
Elck hoort Gode te dienen nae zijn Conscientie 123
Wat eenighe vryheyt der Conscientie namen 22.b
Wat de Predicanten die namen 225.a
om der Conscientien vryheyt is t’oorlogh begonnen ende om ghevochten. 436

D.
Dienst
De Godsdienst en is geen Princen dienst 56
Dienen hout elck Gode na zijn geweten. 123.b
Disputeren.
Disputeerders stelt J. Lip. onder de verstoorders, die hy ghebiet te branden ende af te houden 285. 566
Disputeren gheschiet met woorden. 570
Onderscheyt tusschen disputeren ende oproer maken 570
Dooden
Het dooden der ketteren wert den Princen wel aengheraeden vande Predicanten, naer het oordeelen niet toeghelaten. 99. 100
Het ketterdooden was in Augustini tyden gheen ghewoonte 509.a 511.b
Christus doode niemants, maer is ghedoodt. 509.a.
Dooden is Antichristus raet 511
Dooden salmen de dolinghen met verstant, niet met de hant 582.a 509.a
Tot dooden hetst J. Lip. 432
ende raet den Princen blindelijck, maer uyt goeder meyning te dooden 433
Niet dooden om Religie oorsaec van vrede 438

Doen
opt onzeker is quaet doen. 585. 608
J. Lip. Doet t’gheen hy anderen afraedt.
Dolen
J. Lip. Schrijft dat hy behoordt te dolen. 27
J. L. Raet tot branden etc. de dolende, jae oock recht-gaende menschen 279.b
J. Lip. gheeft den Princen oorzaeck pm verderflijck te dolen 279
Doling
Verstant, niet de hant, mach doling dooden 582.a
J. Lip. begheert verschoning in zijn doling, ende is fel op ander menschen dolinghe 218
Doolders
zijn die van Gode ende d’aenghenomen Godsdienst qualijck ghevoelen heymelijck voor zigh self. 401
Druckerie
Oorsake vander Druckerijen vermeeringhe 596
Dwang
Dwang inder Conscientien leert J. Lip. 628. 636
Sonder dwangh en heeft noyt kercke bestaen, zegghen de Predicanten. 73.b
Dwang inde conscientie belagen listelijck eenighe Predicanten. 75
verschoonens looflyck 222. bdwang inder Conscientie wat. Ibidem c
Dwangs vruchten 649.c
Ten betaemt de Religie niet de Religie te dwingen 123.b
Vruchten vander Conscientie dwangh. 225.b 226. tot 236
Dwang der conscientien vergeefs 235.c
schadelijck 235.d
is der landen fenijn 386.a 456.b
doet den gevreesden vreesen 235.e
Wechnemingh van Conscientie-Dwangh middel ter dolender bekeering 77.a.b
Niemant kan noch hoort ten gheloove gedwonghen te zijn. 649.b.c. 653. 666. 665
In dwangh magh eenheydt niet bestaen. 436.b
Dwang maeckt Hypocryten. 449.c. 659
Religions dwang wil niet lyden Leyden. 415
Dwinghen
te ghelooven is tot sondighen dwinghen.
Dwinghen yet te ghelooven, is een opgheblasen sake. 305.a (Annot.
E
Eedt
Eedtbreken raet Machiafel 317
Eedtbreken verliest het gheloof. 590
Dickmael eedtbreken bijt betrouwen den keel af 606
Kinderen verdoortmen met poppen, mannen met meyn-eedt. 606
Vanden eedt dispenseert de Paus lichtelijck om drie saken. 316.a
Eedt verachte Don Jan. (316.a.b
Duc Dalve. 316.c. 317.b
Hartogin van Parma. 317

Eendracht
J. Lip raet des lichaems leden daer af te scheuren, om d’eendracht aent lichaem te behouden.


Eenheyt
en magh in dwangh niet bestaen 436.b
Tot eenheyt diēt vrijheyt int geloven 136.d
Tot ghedwonghen eenheyt der gevangener vrijheydt waer tvolck niet te brenghen. 436.e
Eenheydt blijft oock in verscheydenheydt van opinien. 436.f
Eenvuldigheyt
Lipsij. 292
Eeren
Gode eeren wel of qualijck wat 209
J. Lip. betoont dat hy de eere Godes niet en verstaet 138
Euangelisch
Na J. Lip. woorden zijn d’Euangelische martelaren als oproerighe gedoot. 34
Eyschen
Just. Lips. Eyscht vanden Princen meer doens dan weldoens 49

F.
Felheyt
Just. Lip. Is qualijck te verschoonen van felheyt 340. 341

G
Ghebruycken
Vaderlandtsche valsche ghebruycken verwerptmen loflijck om ware Godsdienst aen te nemen. 270
Gheestelijcken
moeten niemants doot benaerstighen 82.a. 87
Augustinus wilde self liever ghedoodt worden, dan dat de Donatisten door zijn aengheven ghedoot souden worden. eplam. 127.f.ij.cap.xi.
De quade gheestelycken zyn bloethonden der Gheloovighen 353.b
Ghehoorsaemheyt.
De ghehoorsaemheyt des volcx komt uyt Religions taelating. 440
Ghelooven
en magh niemant voor een ander 123.c
Ten geloove magh niemant ander dwinghen. 123.c. 207. (211.b.d.e.f, 305.a. 651
T’gheloove mach met gheen ghewelt beschermt noch verkreghen worden 207.a
Ghenesen
J. Lip. Schijnt deser landen pest met ingheven vant oude fenijn te willen ghenesen. 386.a 434
Beter ist gheen genesing te behoeven dan te soecken. 560
Ghereformeerde
Ghereformeerde zijn, nae J. Lip. wetten verstoorders. 274.b
Deformeerders
hebben sottelijck ghedaen ende zijn brantwaerdigh int verlaten vande Pauselijcke wetten insettinghen, ende aennemen vande vande Euangelische wet. 272.f
ghewoonten
D’oude ghewoonten moetmen houden oock inde minste dinghen. 242.a
Dit doen Catholijcken Turcken, Joden ende alle afgodeerders. 260
Glipperigh
J.Lipsij raet is glipperigh. 396
Ghewelt
Hoemen meer gheweldts doet de Religie, hoe de Catholijcke Religie meer mindert. 89.c

Gloseerder
is J. Lip. op zijn eyghen boeck. 326
Godt
God en slaept niet 42
Godsdienst.
Vande Euangeli-godsdienst spreeckt. J. Lip. niet 272.b
Goedertierenheyt
Daerom bidden aenden Koning de Ghereformeerde 489.c
Die is een onderscheydt tusschen een Koning ende Tyranne 489.c
Om goedertierenheydt is niemant, om wreetheyt zijn vele ghestraft geweest. 489.c
Vermaning tot goedertierenheyt 489.c
J. Lip. beveelt den Princen goedertierenheyt gheen plaetse te laeten hebben voor den ghenen d’aenghenomen lants Religie ghevoelen ende anderen aenporren 477
J. Lip. bewiojst minst goedertierenheydt totten verdoolden, hoewel hem sulcx meest soude betamen.
H.
Harders
De harders zijn wolven, de schapen schijnent 349
Heerschappen
en magh gheen Koning so over de herten als over de tonghe 209
Herodessen
ghebrekender nu niet 457
Heydenen
J. Lip. Leert den Heydenen in afgoden dienst navolgē, om tijtlijcke voorspoet. 148
Honden
Verbyten de schapen ende spaeren de Wolven 350. 376
Hope
of vreese mogen den wil veranderen, maer t’verstant niet 656.g
Hypocrijten
werden uyt vreese 211.f
groot gheacht 96
I.
Inquisitie
van Geneven 644. 645
Verholen Inquisitie die t’verholen openbaert. 629.c.d.etc. 638.
Joden
Hebben na J. Lip. wetten recht ghedaen, die om heur goede oude seden, wetten, ouderen inzettinghen niet te veranderen, Christum die willende vernieuwen, verworpen. 272.f
D’ander Joden als Petrus, Paulus, met d’ander Apostelen ende Christenen deden dan qualijck int verlaeten vande Wet Moysi etc. ende int aennemen van Christum en zijn Wet 272.f
Justitie.
Schijn justitie Keyser Kaerls ende zijns zoons, over ketters 351
Just. Lip.
Academizeert. 395
Argumenteert qualijck 537. 445
Leert den Princen, bedriegen, t’onrecht dooden, wetten breken, previlegien buygen, etc. ter noot etc. 244
de Vossen huyt bruycken daer de Leeus huyt niet en helpt. 244
leert op twijfel Keyser, Koningen, Princen, t’geen hy noch self niet en kan 394. 585
leert zijn Prince als een Tyran strafbaer worden 276.a
maect zich self met zijn vernieuwen strafbaer metter doot. 420


leert het beste misbruycken om t’snootste te bekomen. 136
Machiafellizeert. 244
is onstadigh. 652
is volghens zijn schrijven Strydigh tegen Christum. 437
Tegen d’Apostelen 118.b 437
d’openbare experientie. 193
HH. Staten. 111.a.b. 172. 195.a.b. 198. 237. 261. 263. 393. 426. 432. 435. 437. 508
Prince van Oraengnien L. mem. 118.b.c. 509. 245.
de vaderlanders. 263
d’Evangelischen. 131
de Predicanten. 100
de Gereformeerde. 125. 126. 198. 215. 241. 242.a. 263. 369. 408. 421. 422. 425. 426. 437. 445.
zich self. 299. 396. 648. 650. 652. 658 660. 665. 666. 678. 679. 687.
Vonnist voor den Koning, Paus ende partijdighe Catholijcken, teghen dese Landen, H. Staeten ende Landtsaeten. 198
wederspreeckt zich selfs 396
wijst zijn Princen int wilde opt onseker 256

K

Karolus de vijfde
heeft na J. Lip. rade, prijselijck den Evangelischen doen dooden 54
De Keyser scheen Rechter, maer was een Tyran in gheloofs sake 358
Keyseren
die meer dan een Religions offening hebben toe ghelaten 172 a.b.c.d.e
Kerck
oordeelt niet van verborghen saecken 627 308
De Kercke heeft noyt bestaen sonder dwangh, segghen eenighe Predicanten 77
De Kercke vermeert sonder bescherm van Princen onder t’vervolgh 79. 80
der Doopsghezinden voornemelijck 81
heeft, maer maeckt gheen martelaren. 207.c
Christus heeft zijn Kercke niet met gewelt ghebouwet 324.b
Wat menschen maken, dat moghen menschen breken 324.a
Ketterije
is gheestelijck, magh met gheen yzer gedoot worden. 71.c
Daer waerheydt is, vreestmen niet voor ketters 86
Ketterie wordt met gewelt niet verdreven maer wel versterckt 649.a
wordt metten woorde Gods verdreven. 649.a
Koning.
Lodewijcx van Vranckrijcks wijsheydt 486
Koning der herten is God 209
De Coning Philippus scheen Rechter maer was een Tyran in Religions saecke. 358
J. Lip. wet maeckt van Koninghen, diese volghen Tyrannen 216
Kort.
T’schijnt dat Just. Lip. kort heeft willen schijnen om duyster te wesen 273

Keure
hoort elck te hebben wat religie hy stemmen wil 122

L

Lasteraer
Licht valsch-wroeghtmen nu yemandt voor een lasteraer 456. 457
Lesen.
Oorsaecke van des volcx leeslust 596
Licentie
die verderflijck is, acht J. Lip. datmen zijn ghevoelen van leer derf uytspreken 458
Lipsius
Siet Justus Lipsius in de letter J.
Loghen
Hoe de loghen van self voor de waerheydt verdwijnt 471.d
Loon
Begheerte van loon, een spoor tot deugts offening 142
Lutersche
zijn na J. Lip. wetten zotten ende brantwaerdigh om verlaeten te hebben de Pauselijcke inzettinghen etc. ende d’Euangelische aenghenomen te hebben 272.g

M

Madianijtsche.
moorderije die uyt t’volghen van J. Lip. wetten soude moeten rijsen 344. 345. etc.
Maght
en magh niemant wel gebruycken sonder een recht oordeel. 49
Maght des Princen minder dan des volcks
Maght behoort niet te wercken, daermē niet sekerlijck kan oordeelen. 305
Magistraet
misbruyckt zijn ampt 18. 19. 20. 20.b. 21.a. 22. 25.c
Martelaren
na J. Lip. wetten, zijn verstoorders ende brandtwaerdigh 274
Medicus
J. Lip. verstreckt een quaedt Medicus voor ’t ghemeen landts zieckte 610
Mercken.
J. Lip. en heeft tijt noch plaetse aenghemerckt int schrijven dese sijnre wetten 302
Merindolaners waren aenden Koninck Lodewijck valsch-lijck beschuldight 148.b
Mistrouwen
vrucht van de dwang der conscientie. 229
Middel
om de religie te beschermen, wijst J. Lip. verkeert aen. 426
Recht middel om de Godsdienst in welstandt te houden. 425
Muyterye,
vrucht vande consciëntie-dwang. 232
behelst twee partyen. 237.b

O.
Oeffeninghe.
Tot deughts oeffening is loons begheerte een middel. 142
Onderdanighaeydt
des volcx, komt uyt Religions toelating. 440
Onderscheyt
der Rijcken 17. 17. 17.b 18. 18.b.c. 26
tusschen een Koning ende Tyran. 489.c
tusschen disputeerders en oproerders. 570


Oordeel
hoort voor al seker te wesen. 305
Ten mach geen recht oordel zijn dat onseker is. 627
Aen wien het oordeel van de ketterye sal staen. 544
Het oordeel van de leere komt niet toe den Princen, maer den Predicanten, soo Beza schrijft. 125
zo J. Lip. leert, oock niet. 343
De kerck en oordeelt niet van verborghen saken. 627. 301.b
Daer men niet recht kan oordeelen, hoort macht te rusten. 305
Just. Lip. Wil dat de Princen vande Religie oordeelen sunder kennisse. 412
Bevestight des Konings ende der Catholijcken oordeel teghen de Evangelische ende Ghereformeerde als oproerighe ende verstoorders. 421
Oordeels des Konings van Spangiens sake voor goedt, ende der H. Staten sake voor quaedt. 342
J. Lipsius vermetel oordeel boven zijn staet. 442
Oorlogh.
Oorlogs oorsake is wreetheyt. 438.a
Oorlogh is een vrucht van de conscientie-dwang. 232
B Zach. Xij. cap. wordt alles geestelijck verstaen by Bullinger. 324.b

Oproer
Vrucht vande conscientie-dangh is oproer. 231
Oproerigh zijnse meest die anderen daer van betichten. 513.a
Oproer wordt niet gheweert door wreetheyt. 618.c
Oproerders.
zijn na J. Lip. schrijven Gereformeerde, Confessionisten, Hughenooten ende Doopers, ende straffens waerdigh. 215
oock Christus, zijn Apostelen, ende alle Martelaren. 219. 220
Wie oproerders zijn ende wie niet 569 570

Overheydt
D’onder-Overheyt is mede de Gemeente bevolen 362.a
Overtredinghe
is meest, daer de meeste wetten zijn. 597

P.
Padt.
Het verderf-padt des ketter-doodens bestaetmen nu noch den Princen te doen wanderen. 320

Paus.
De Paus wordt van den Evangelischen voor een wolf ghehouden. 368

Pausdom,
vrucht des conscientie-dwangs. 226

Placcaten
Opte Religie begheeren de H. Staten Generael afghedaen te worden. 296
oock edeldom. 363

Pluymstrijckers
zijn der waerheyt beschermen onderworpen 387

Predicanten
laeten den Princen wel toe het dooden der ketteren, maer niet het oordeelen. 99. 100

Prins
Wijse Princen zijn weynigh. 30
zelden de beste menschen. 103
Een Prins is beschermer, ende gheen Heer. Xxiiij
Heeft gheen ghebieden over ’t volck tegen Gode. 23.a
De Prins is om ’t volck, dat niet om de Prins 23. 23.b.c.d.f
onder ’t volck. 23.g
Prins is gheen Prins sonder volck. 23.e
Wat eens goeden Princens ampt is. 111
Wanneer, ende waer in men den Prins sal ghehoorsamen. 118.d.e., rc.
God sal van de Princen niet eysschen zijnder ondersaten zielen, om dat heur niet die, maer wel heur lyven zijn bevolen. 120
Prins die maer een inzien heeft om de Religie te beschermen. 368
die soude na J. Lip. wetten wesen een Dienaer van eens anders felheyt. 344
wolfs beschermers, ende schapen moorders. 368
J. Lip. maeckt zijn Princen heur self afgoden. 138
De Prince van Orangien behaegde noyt het dooden om religie. 509.b

Prijsen.
J. Lip. prijst eens Godloosen Godloose raedt voor seer Godlijck. 656
Zijn prijsen der Princen dient, om van zotte Princen, Tyrannen te maken. 106

Q.

Quaedt
doen is der vromen misprijsen onderworpen. 387
Quaedt wort niet met quaet verwonnen. 618.c
R.
Raedt.
J. Lip. raedt den Princen onmogelijcke dinghen 652. 302
schadelijcke dinghen. 652. 302
streckt totter menschen verderf. 661. 303
Sodanigh als J. Lip. raet, was oorsake veele duysenden onnooseler menschen doodt. 439
oock van scheuringhe ende verlies van de eenheyt. 438
Escovedo raedt tot Vyer ende swaerdt. 508
Raedt eens Godtloosen oordeel seydt J. Lip. Godsaligh te zijn. 206. 253
J. Lip. raet de Princen tot verderflijcke onrust. 609
gheeft den Christen Princen een on-Christelijcken raedt. 206
oock een spotlijcke raedt. 207
onwijse raedt. 648
J. Lip. raedt den Princen op’t onseecker menschen dooden. 608
vaste raedt, soude heur volghens vast ketenen in duysternissen. 307
J. Lip. raedt streckt tot een moordelijcke werring van luyden ende landen. 348


J. Lipsius raedt is eens met den Pausen 172. 198. 215. 242. 509. 437.
mette bittere Papisten. 215. 242. 437
is eens Mette Geneefsche. 126. 156
met de Cardinaelen ende Bisschoppen rade. 48.b
mette Bisschop van Leeuwarden. 171
met des Konincx van Spangien. 88.b 172. 196. 198. 215. 242. 342.
met Escovedo raedt. 508
Just. Lipsius raedt, is opentlijck teghen Christum, den H. Staten, den Prince, d’Evangelische, rc. 509
Den raedt J. Lip. vergelijckt met Ciceronsi raedt. 494, rc.
Gamaliels raedt was heyligh ende veyligh. 587

Rebellen
zijn de H. Staten ende Gereform. na J. Lip. wetten. 196
oock de vrome Vaderlanders. 196

Rechter
Na J. Lip. wetten, soude elcke kerck over al d’ander de rechter zijn. 348
ende niemandt ander voor rechter willen kennen. 411
De rechter soude, nae J. Lip. wet, oock aenklagher zijn. 428
Wie sal de rechter zijn of yemant wel dan qualijck heeft aengheport tot een ander dan des lants religie. 414
De rechter hoort self versekert te zijn van de ketterye. 125
Een sorghlijck rechter soude Lipsius zijn voor dese landen. 197
Recjter van de consciëntie is Godt alleen 207.d
Wie van de kercken sal rechter zijn. 411. 412

Religie
De Religie en verstaet J. Lips. Self niet, ende onderwindt sich daer af te oordeelen. 443
Hoe hooghe J. Lip. de religie acht. 292
Cayphas. Calvino. 437
uyt J. Lip. wetten volgt Libertinerije. 118.m
De Religie wordt van J. Lip. in grooter sorghen ghestelt. 128
’t Schijnt J. Lip. alleens met wat religie men Gode eert of diende. 145
De religie leert J. Lip. houden na ‘toude gebruyck, sonder opte H. Schrift te wijsen. 259
J. Lip. ghebiedt den Princen een valsche religie te onderhouden. 300
Of de religie oorsake is van der Landen twist. 370
De Religie die quaedt is, en wordt niet goet, door dien zy by een landt wert aenghenomen. 407
Leyden wil niet dat yemant om zijn religie leedt geschiede. 422
Religions toelaeting, eendrachts oorsake. 438. 442
onderdanigheyt des volcx. 440
maeckt ruste. 192. 193. 194. 439
Sonder de religions toelating mach men gheen seker vrede krijghen. 135.a

Hoe de religie meer werdt verdruckt, hoe zy meer vermeert. 296. J. Lactantius
De religie mach met geen wapenen verdruckt worden. 236.b
niet ghedwonghen worden. 296. J. Lactant.
Magh men niemandt aen dwinghen. 207.a
De Religie is vry. 211.c
mMagh men gheen ghewelt aen-doen. 62
wordt met waerheydt beschermt. 296
De waere Religie behoeft gheen staelen swaerdt, de valsche baet het niet om haer te beschermen. 293
De Religie is minst daerse meest schijnt. 95. 96
Des eenen religie en helpt noch let den anderen niet. 123.b
De waere Religie kan niemandt houden diese niet en heeft. 159
Of alle Religie eendracht maeckt. 161
Of de ware religie tweedracht maeckt. 163

Just. Lip.
rethorijckt sorghelijck tot perijckel van menigte van onnoseler menschen halsen. 335
in onseeckere dinghen is altijdt goedt. 608
J. Lip. sprekende tot rusten van’t bloetstorten spreeckt (so veele hem aengaet) teghen ’t betamen. 614

S.

Secten.
Hondert Secten leefden vredelijck onder Keyser Theodosium. 172.f

Schepenen
mosten d’onnoosele verwijsen, of selver sterven. 352. 353
scheenen rechters, maer warent niet. 358

Schrift.
J. Lipsius schrift schijnt met opset tweezinnigh. 626.b
int vierde cap. van’t iiij. boeck is vol rediten oock. 677

Slavernye,
Vrucht vande consciëntie-dwang. 235

Spreken.
Dat zijn ghevoelen vande leere vry uyt te spreken, gheen verderflijcke moetwil, maer vryheyt is. 458,rc.
Leyden mach wel lijden. 415
Niet te moghen zijn gevoelen uyt spreken is tyrannijs merckteecken. 417. 416
Dat vry te moghen doen bestaet de vryheyt in Leyden. 417
Waer het spreken teghen ’s Landts religie vry is, daer is het wederspreken ooc vry. 455
Wederspreeckers moet men met Godes woordt verwinnen. 425

Spreeckwoort
J. Lip. misbruyckt een Heydens spreecwoordt tot felheyt int dichten van Christelijcke wetten. 331
Met een spreeckwoordt beet een Schoolmeester Pompejum de keel af. 332


Straf
Straf em mach niet zijn daer gheen misdaet blijckt. 669
Beter veel schuldighen onghestraft gelaten, dan een onschuldighen te straffen. 435
De straf hoort de misdaet gelijck te zijn. 456
der ketteren moet niet strecken tot heur verderving, maer tot heur beteringhe, dat ist eynde. 511.a 450
De gheboden straf der ketteren in de H. Schrift, ziet wet. 447
D’alderswaerste straf in beroovingh van elck zijn opperste goedt. 460. 461
Of beschaemtheyt ende vermyding strafs genoegh is voor die teghen de Religie alleen zondighen. 454
Straf des Bans met zijn ghevolghen. 459. 460. 461
Om ’t gheweldigh straffen om gheloofssaken van Evangelische, maer niet van misdoenders zijn alle Overheyden altijt ghehatet. 366
Just. Lip. valt in zijn eyghen straf. 420
straf valt gantsch ter neder. 668. 669
beveelt den Princen uyt zijn vernuft tegen Christi wet den yverighen doolders in’t geloof te straffen metter doot. 542
De straf by Just. Lip. weder voort-gehaelt, en verdrijft het quaedt niet, maer vermeeret. 461
Just. Lip. dicht in de straf een waen-onderscheyt, want daer geen sodanigh en mach zijn, noch kleyn noch groot. 676
H. Staten werden beschuldight, om sich niet ghestelt te hebben teghen des Koninckx tyrannye voor de Landtsaten. 364

T.

J. Lipsius is teghen al d’Evangelische kercken. 52. 342
de stede Leyden. 301. 393. 421. 422. 437

Toelatinghe
Des Religions. Ziet Religie
Tranen J. Lip. schijnen geveynst of zot. 375
Tweedracht, vrucht vande conscientie-dwang. 230.ij
is by wylen beter dan eendracht. 160
Twist schijnt J. Lip. leedt, die self sulcx veroorsaeckt. 376
Twists oorsake is niet de waere Religie, maer der Princen onwijsheydt, ende haer Raedtsluyder list. 371

Twijffel
Op twijffel leert J. Lip. den Princen branden ende afsnijden, sonder goedertierenheyt. 583
Twijffelen is den wijsen af-raden. 585
Tyran. Heur aert. 112
Een Tyran wordt de Coningh, die J. Lip. raedt volght. 216
Tyrannen soecken heur lust metter ondersaeten verdriet. 593
nut, in ’t volcx schade. 594
Tyrannye was hier vermomt met schijn van Justitie. 359
diens eenighe Merck-teecken is de ghedachten niet vry te moghen uyt-spreecken. 417
V.
Vaderlijcke zeden. Daer by bleef Radtbaldus 262
Valscheyt of sotheyt wort J. Lip. aengheseyt 296.f

Verbieden
Waerom t’volck meest begeert t’geen datmen heur verbiet 594. 595
Verborghen saecken en oordeelt de kercke niet. 305.b. ziet oordeelen
Verderf, vrucht vande conscientie-dwang 233. 234

Vernieuwen
L. Lip. wil datmen de vernieuwers sal versmaden ende haten 241
raet datmen t’oude argher om een beter nieu niet en sal vernieuwen 241
T’is voormaels soo wel voorzien, dat al watmen vernieut, moet verargheren 242
L. Lip. vernieut vuyrighlijck t’verworpen aengheven de voorgaende twist-voncken. 339

Verstoorders
Wie die met J. Lip. zijn. 291. 582.1. 627.h
Die self van God ende d’aenghenomen Gods-dienst qualijck ghevoelen, ende anderen te ghevoelen aenporren 401
Hier nae stelt J. Lip. Hooghe ondersoeckers. 182.a
Disputeerders. 582.a 627.h
Die teghen s’lants Religie leeren. 582.a. etc.
Na Just. Lip. Wetten zijn verstoorders Moyses, Elias, etc. 215
ooc Christus, zijn Apostelen en alle martelaren. 219. 220. 274
De Ghereformeerde metter daet 274.b
D’Euangelischen mette leere 274.c
alle de iij. kercken lidtmaten die yverugh Gode meynen. 404
Verstoorders zijn na J. Lip. Wet, ende brandt schuldigh. Wie? ziet 582. 727.h
Christus, zijne Apostelen, ende alle martelaren. 408.f
Ghereformeerde, Catholycke, Luytersche ende Doopsghesinde. 21

Vervolging
maket al in roere 179

Versoeten
J. Lip. pooght met een drop navolghende honighs, een tonne voorgaende galle te versoeten. 682
Verwerringe Babels soude uyt J. Lip. wet rijsen 414.a
Vreese maeckt Hypocryten, maer gheen Christenen 211.a.f. 647. 649. 649.c
Doet den ghevreesden voor den vreesers vreesen 646.c
Sonder te vreesen magh J. Lip. verdervens raetgheven. 391.c
Vreese ende hope moghen den wil veranderen, maer niet het verstant 656.g

Vryheyt
der Christenen wat. 223.a
der Conscientien wat. 223.b 224
na der Predicanten selfs segghen. 225.a


VV.
Waerheydt.
De waerheydt soude worden ghebannen daermen J. Lip. wetten wilde onderhouden. 262. 260
De waerheyt beschermt de ware Religie. 296
beschaemt de loghen lichtelijck. 71. 294
Hoe de loghen van self voor de waerheyt verdwijnt. 471, rc.
Waerheyt verwint ten laetsten. 86
maeckt loghen licht te schanden. 455. 459. 462
Teghen waerheydt vermagh ghewoonte niet 271.c
De waerheyt magh noch hoort men niet te muyl-banden 459

Weder-roep.
Gewelts-drang tot wederroepen is quaet 656.d
is Satans vondt 656.n

Wel-doen
Voor wel-doen laster konnen hooren is Koninglijck 386
Wel-doen is des volckx valsch-wroeghen onderworpen 387

Wet.
De wet der natueren verbiedt conscientie-dwang 222
Wettens onderscheyt 24.a.b.c. 25.25
De wetten ons Heeren Christi, tegens de ghene die inde Religie zondighen, met verklaringhe wie die zijn, wat de straf is, ende tot eynde. 447, 448,449, 451
Bloedt-wetten werden nu breedt uytghereckt vande verkeerde geleerde 457
De wetten J. Lip. strecken tot openbare verachting van Christi wetten 446
tot het oude verderf-padt 360
gheven den Princen oorsake om te Madianiseren 133
Wetten smeet J. Lip. uyt een misbruycte Heydens spreeckwoordt 332
De wetten J. Lip. souden Hypocrijten of Libertinen maken 640

Nae Lip. wet heeft noyt Prins de waere religie vervolght. 59
Wil mach door vrees en hoop verandert worden, maer’t verstant niet 656.5
Wil maecktmen met woorden, niet met moorden 296. J. Lact.
Die eerst niet willen, moghen dickwils na niet als zy willen 592
Woorden
J. Lip. woorden zijn bedrieghlijck 331
Wreedt
Wreetheyt oorloghs baer-moeder 438,a
Wreetheyts oorsaeck teghen den verdoolden. 489.a
Wreedtheydt betaemt wolven, niet Christenen 489.b
Vermaen van wreeden niet te ghelooven 489.d 513.a
Om wreedtheydt zijn veele, om goedertierenheyt is niemant ghestraft 489.c
Wreet is J. Lipsius in zijn schrijven van dees Politien 279
Wijsheyts beschrijvinge 28
Wijsheyt Koning Loduwici van Vrancrijck. 48.b
Y.
Yver des volckx meert in de vervolginghe 589
Verslapt inde vryheyt Ibid.

Z.
Zondighen.
Wie opentlijck teghen de Religie zondigt 275
Hy zondight niet, die teghen een valsche religie leert 670
Zotten zijn nae J. Lip. leere den Prince ende H. Staeten 198
Zotheyt of valscheyt wert J. L. Aengheseyt 296.f
Swaerdt.
Het staelen swaerdt doodt menschen. 294
Des waerheydts Swaerdt doodt ketterye ende loghen, latende de menschen leven. 294
Het Apostolisch swaerdt is Godes woort 324

Swijghen.
Het swijgen heeft mede zijn schade in. 261

EYNDE.

"""Proces van't ketter-dooden, ende dwangh der conscientien."" ""Het eerste deel politijck."" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."