II. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""By-voeghsel"""
"""By-voeghsel"""


BY-VOEGHSEL
D.V. Coornhert

Dit voorgaende Proces was nu al by na voldruckt, als by my quam de voornoemde Vryemondt, seggende: Ghy en hebt mijne woorden, onder het Collationeren van Lipsij Proces, niet veel willen achten. Nu suldy mijn segghen eerst waer bevinden, oock het spreeck-woordt: Men kent een man by geselle. Als ick hem nu vraeghde wat hy daer mede meynde antwoorde hy: Ick kome van Antwerpen, daer hebbe ick ghesien een boecxken in Latijn; welcx opschrift is (ick schreeft uyte) Iacobi Pamelij Archidiacom Aedomarensis, etc. De Religionibus diversis non admittendis, etc. Ad ordines belgij Relatio, etc. Datmen in een Rijck, &c. Niet en moet toelaten verscheyden Religien. Gedruckt t’Antwerpen 1589. in Christoffel Plantijns Druckerye, ick meyne die tot Leyden wel te koope sijn. Het inhouden is my breeder verhaelt. Koopt een; daer suldy vogelen van eender veren te sijn vernemen, de voornoemde Canonick, ende onsen Lipsium, sy schieten beyde op eenen doelen, daer zy beyde groflijck doolen. Beyde geven zy dese heure Schriften, van maer een Religie te lijden, by nae op een selve tijd t’ontijd uyte: beyde raden zy heftigh totter conscientien-dwang, ende tot het Ketter-dooden: beyde willen zy schijnen Medecijns te strecken van der Nederlanden brandighe koortse, door’t vyerige branden van onnoosele menschen by duysenden: beyde raden zy die heere koortse te verkoelen, mette pestilentiale recepten der vlammige mutsaerden, die sy niet mogen ontkennen te sijn de voornaemste oorsaecke van de siecte der verderflijcken brants deser oorlogen, so in Vranckrijck als binnen de ellendighe Nederlanden: sijn dat niet beyde onbescheyden medecijn-meesteren voor sulcken sorgelijcken siecte van so volck-rijcke, bedroefde ende jammerlijcke Landen ende steden?
Leest nu oock desen stokebrant: ende siet of ghy by hem, van sulck sijn voortstel, beter reden ende bewijs sult konnen vinden: dan ghy by Lipsium hebt konnen vernemen. Dit Boeck is by den Catholijcken niet minder geacht, dan Lipsij boec hier by den kloecksten, maer bittersten Catholijcken aengenaem is. Wat heur beyder schrijvens oorsake is geweest, wetē sy best. Doch sietmen dat de voorsz. Canonick den Hertoge van Parma heeft willen bedancken, in sijn voor-reden van een vette prove. Daer voor hy sijn konst voor waerheyt gheloof-waerdelijck moght doen schynen. Wast den geleerden dan swaer om weten, datmen brantstichten geen brant en mach blusschen? maer wat winnen sy met dese heur waen-verstandelijckheyt? in Brabant self worden zy beyde by den vroeden gheacht voor lieden, daer meer verkeertheyts dan geleertheyts, meer konts dan deugts, ende meer roem ende baet-suchts, dan liefts ende barmhertigheyts inne is totter verdorvene Landen ende Landsaten rust ende sekerheyt. Ick dit hoorende, seyde, Vryemondt ick mercke dat ghy eer uwe schoenen, dan oude zeden sult verlatē. Waer Byemont hier, die soude u wel konnen antwoordē.


’t Is onnoodigh, seyde Vryemondt, hem te haelen. Ghy kondt self lesen. Ontbiedt dat Boeck, leest ende oordeelt, dan suldy weten dat ick u recht segghe. Dat quam ick u seggen. A Dieu, ick hebbe te doen. Hy scheyde; ick vernam na ’t Boeck; kreegh, ende las dat. ’t Welck ick vondt van desen inhoude, op’t alder-kortste; hier by gevoeght.

Van Iacobi Pamelij boeck voorschreven.

Kort inhouden.

Des eersten Hooftstucx.

Dat een religie eendrachts-bandt is, maer dat door tweedracht de rijcken verwoest worden. Also men gheen twee Heeren te pas magh dienen.

Antwoorde.
Zorghtmen voor Christi rijckx verwoesting, soo heeftmen kleyn betrouwen op zijn woort, de rechte ende grontveste zijns kercx, daer der Hellen poorten niet jeghen vermoghen, dat’s ongeloof.
Daer door heeftmen oyt des werelts rijck willen staende houde, ende des landts aengenomen religie beschermen, mits vervolginge vande ware, die dan meest bloeyt, door’t Christen bloet, als een roose onder den doornen. Dits waenwijsheydt, maer waere zotheyt voor des Hemelschen rijckx Coningh: want die verbiedt met den staelen, ende ghebiedt met des waerheyts swaerde, zijn Rijck te beschermen, ende zijn Rijck te vermeeren. Dat vermach ende doet het.
Daer teghen zondight in beyden stucken deser beyder raetsluyden raedt. Want sy leeren de waerheyt mistrouwen, ende der menschen arm betrouwen. Die vermagh de waerheyt niet te wederstaen.
Dat’s dan een verkeerde raet. Die moght noch eenighen schijn hebben, so noyt valsche religie de waere en hadde vervolght, maer die heeft altijt den waren Propheten, Christum, zijnen Apostelen ende waren Martelaren vervolght: maer noyt dese de valsche, dan met heur Conighs wapen de naeckte waerheydt met bannen uyte kercke myden, ende voor Heyden houden. Dat’s dooden noch verjaeghen.

Des tweeden Hooftstucx.

Om dat door gemeenschap ende quade ghespraken der quaden d’onnoselen verleyt worden. So verleyde de Duyvel d’eerste twee Menschen: het welcke, ende niet anders wort daer gheseyt met veele andere exempelen, alt’samen uyten ouden Testamente.

Sodanige quaden kentmen niet voor quaet, of men kentse daer voor. Teghen d’eerste zijn de wetten, tot waerschouwinghe, d’an-
deren verbiedt de natuere self gheloof te geven. Want niemant wil bedroghen zijn.
Teghen des Serpents bedrogh gaf God een waerschouwende wet, maer hy dede geen geweldigh belet. So mede met al d’andere. Wildy nu wijser of beter zijn dan Godt? die beheerscht den vryen mensche met vrye geboden, niet met geweldigh bedwinghen, also men paerden ende muylen breydelt, beloonende den willighen ghehoorsamers ende straffende den moetwillighen overtreders.
Laet de waerheydt den verleyders overwinnen, voor sulcx bekent maken ende beschamen: zy en sullen niemandt, ten waer hy bedroghen wilde zijn, verleyden. Men schoone zijn leven, schende zijn name, ende houde hem voor een Heyden. Wie sal sulck een ghelooven? dits Christi ons Konincks ghenadighe nieuwe wet: die verlaet ghe, en begheeft u onder zijns dienaers, Moysi, uytghediende strenghe Wet. Dats Ebionizeren, ende niet Christianizeren.
Waer ghebiedt u Christus, ketters, verleyders of valsche Propheten te verjaghen, te vervolghen, of te dooden? nergens, maer hy ghebiedt doorgaens dat wy ons daer voor sullen wachten, heur vlieden ende niet gheloven. O qualijck beradene wetghevers.

Des derden Hooftstucx.

Dat d’Afgoden-dienaeren ende quaden altijt Godes dienaeren ende den goeden vervolghen ende dooden.

Antwoorde.
Dat is de waerheydt, die beschaemt u onwaerheyt, dit merckt ghy niet, is dat wijsheyt? wat ghemeenten in Europa zijn meer voor afgoden-dienaeren verdacht met reden, dan de uwe selve?
Ghy verhaelt der vromen vervolghers vanden (eersten broeder-moorder af, van de geweldigen jagher Nemroth af, van de Godtlose Sydomyteren af, van Ismael, Esau, LAben, ende den grouwelycken tyran Pharon af, de Koningen Israels Jesabel, &c. ende dit tot de Pharizeen ende Ioodtsche Propheet worghers toe.
Ziedy niet dat ghy u selfs moortkuyl: zoo eyghentlijck met der Martelaeren bloet beschildert: dat geen van al d’ander gemeenten (al hoe wel de Geneefsche uwe voetstappen beginnen na te treden) so eygentlijc gelijc es uwe voortghehaelde Tyrannen ende gheweldighe vervolghers, als u Roomsche kercke selve? dit is waerlijck gheen kleyne blintheyt.


Des vierden Hooftstucx.

Daerom werdt der afgoden-dienaeren ghemeynschap te recht van Gode verboden, d’overtreders straf ghedreyght, ende oock gestraft.

Antwoorde.

Onses goedertieren Koninghs gheboden waren hem hier mede te goedertieren, daerom hy, die al weder achter rugghe stellende, loopt tot Moysi bloed-wetten. Die houden, ’t is waer, datmen den afgoden-dienaren sal dooden, maer so houden niet zijns Heeren Christi wetten.

Die ghebieden ons der afgoden-dienst te vlieden, ende ons voor d’afgoden te hoeden, (1 Cor. 10. 14, 1 Joan. 5. 21.) dreygende den afgoden-dienarē den Hemel-ban, 1 Cor. 6.9. maer nerghens lijflijcke straf, ban, of doot. Immers die en verbieden oock (dat’s meer) der afgod-eerders gheselschap niet, 1 Cor. 5. 10, maer laten toe daer met te eeten en drincken, 1 Cor. 10. 27, rc.

Maer laet niet Christus, dan Moyses nu noch onse wet-ghever wesen: nae wiens oordeel salmen de afgodeerders myden, vervolghen ende dooden? Sal de Roomsche kerck de rechter zijn? d’eerste steen werpen? het kaf uyt der anderen ooge trecken? zelf de grootste afgoden-dienaren zijnde, veroordeelt ghy alle anderen, u afgodisch teecken niet voor’t voorhooft draghende. Dat is dubbelde ongherechtigheyt.

Des vyfden Hooftstucx.

Datse gestraft sijn die afgoderye in heur Rijck erghens hebben toeghelaten.

Antwoorde.

Dat zy so. Vreest ghyluyden dan niet gestraft te worden, met uwe Princen, die selve door alle uwer Lantsheeren landen d’afgoderye self niet alleenlijck doet, maer oock (dats meer) den volcke leert, ende op lijfstraf doet hanteren?

Leert self in des Heeren vreese des Heeren vreeslijcke straf, u over den hoofde hangende, vreesen. Want al komt die langhsaem, zy komt den onboetvaerdighen gewis, ende veel te snel.

Maer wat gaen Moyses wetten ons aen? ghebiedt hy in Christi zijns Heeren rijcke? wat roeren oock alle dese saken de ketteryen? daer spreeckt u boeck af, ende daer spreeckt het oude Testament (daer ghy doorgaens uyt spreeckt) niet woort een af. Immers de name, ketter, en is daer niet eens ghenoemt. Is dan afgoderye ende ketterye of Secterye met u een selve ding?

Des zesten Hooftsdtucx.

Dat de Secterye een selve bescheyt heeft met d’afgoderye.

D’oude kercken-vaders int duyden der H. Schrifturen, ja oock d’Apostelen noemen der Duyvelen leeringhen ketterye.

Antwoorde.

Soo werdt die valsche leer niet ghenoemt inde wetten: daer ghy dit vervolghen, verjaeghen ende dooden der ketteren uyt voorthaelt. Dus zijn dit uwe, niet Moysi, wetten. Die souden oock in Moyses uyterlijcke rijck niet ghelden, veele min in Christi geestelijcke Rijck.
Daer vindtmen den Name Secten ende ketters, daer is heur wet ende straf niet vergeten. Vergeet Moyses strenghe wet, maer niet ons Konincx goedertieren wet, soo ghy met u felle handeling tegen uwe medeknechten, van die ghenadighe Heere gheen streng rechter over u maken wilt.

Des zevenden Hooftstucx.

Dat daeromme oock in den Bybele, der ketteren ghemeynschap wert verboden.

Antwoorde.
Wat helpet hier al weder voort te komen met de ghene daer ghy nu self meest wordt gehouden? Ick meen met u Propheten, met rebellen, met Samaritanen, met afgod-eerders, met Antichristen, met Pharizeen, Saduceen: Item, oock met verleyders, schandvlecken, honden, quaedt-werckers, vyanden des kruyces, anderen kruycende die niet en blyven in Christi woorden, ydele klappers, die den recht leerenden vervolghen, immers oock voor hooft-ketters: of is u voornemen te bewijsen, datmen met u luyden self gheen ghemeenschap en moet hebben? dat soude meest elck licht toestemmen: want voor sodanigh schouwelijck geselschap doedy u self van meest elck kennen.
Wel aen, men myde u luyden met anderen uwes gelijcken: so daer eenige zijn. Dat suldy liever lijden dan derhalven van anderen, uwer machtigh zijnde, verjaeght, vervolgt, ende gedoot te worden. Dan soudy oock wel weten, het bladt omkeerendee, te segghen, dat Moyses geen gebieden en heeft in den rijcke Christi: die sulckx soodanighen nerghens en beveelt te doen: maer alleen met waerheyt te berispen ende te beschamen, voor Heydenen te houden, te lyden, ende te myden.
Dit heeftmen niet luttel uyten uwen ghehoort, daer men u nerghens na inne mat met u selfs mate, daer ghy anderen niet haddet uytgemeten. Wat verwe hevet doch dat ghy anderen handelt teghen de Wet der natueren ende des Hemel-konings Christi? die sal niet altijdt lijden, maer in den laetsten dagh soo strenghelijck als rechtvaerdelijck oordeelen.


Des achtsten Hooftstucx.

Dat oock mits de Canones ende der Vaderen Schriften verboden is de ghemeenschap der Ketteren.

Antwoorde.

Dat en zijn der Evangelisten ende Apostelen schriften niet. Die en hebben der zielen artzen of hulpraeden niet verboden met den ziecken gemeenschap te hebben. D’Apostelen en hebben den ketteren niet ghevloden, maer tot beteringe vermaent, of met waerheyt wederstaen.

Waren de Saduceen gheen ketters? Die heeft de Heere gheantwoordt, ende in heur stricken ghevanghen, ende voor den volcke beschaemt. Salmen met den ketteren niet handelen: wat behoeven Christi Jongheren mondt ende wijsheyt, die heur wedersakeren niet en moghen wederstaen.

Tot vermydingh, niet tot verdervingh brengdy uwe (niet Christi) wetten voor, behalven een uyt Paulo, van den ketteren te schouwen. Waeromme rady daer nu tegen, immers teghen de wetten van de Roomsche kercke self, by u self daer aenghewesen?

Die houden van aen den Ketteren niet te huwelycken, met heur niet ghemeens te hebben, verde van u af te weren, af te scheyden, ende heur voor vreemt te houden. Die spreken niet een woort van vervolghen, veel min van dooden. Laet u wet toe yemanden teghen uwen (swijge Christi) wetten onwettelijck te handelen?

Des neghenden Hooftstucx.

Het voorsz. wordt met d’exempelen der oude Historien bewesen.

Antwoorde.

Zijn exempelen bewijsinghen? onschriftelijcke Exempelen? die onwettelijck, ende in de H. Schrift niet en zijn gepresen? zy waren uyter Joden Synagogue verstooten, die met Jesu ende zijnen Jongheren ghemeenschap hadden. Zegdy dat exempel te willen volghen, veele sullen u licht geloven.

Maer wat houden die uwe exempelen doch anders inne, dan hier naest voorschreven is, oock niet mede te spreecken, niet te handelen noch te baden? op wat straf? op vervolght en gedoodt te worden? niet een letter daer van, maer op straf van uyter kercken verstooten te worden? Doet mede so, zy sullen daer in mogelijck verblyden, ende vrolijc om Christi name lijden. Dit heeftmen oock in onsen tijden niet selden ghezien, daer zy van u leden, ’t gunt men weet de Schaepen van de Wolven, maer niet Wolven vande Schapen, te lijden.

Des thienden Hooftstucx.

Dat oock de Heydenen niet en wilden toe-laten vernieuwingh des ouden Religions.

Antwoorde.

Is dat met u al recht wijs bewijs? die Heydenen valsche Godsdiensten hebbende, en lijden in een Landt gheen twee religien: daerom en behooren wy Romanisten, der Heydenen, ende niet Christi, navolgers, sesende, mede gheen twee religions te lijden. Lijdt dat ghy Heydenen, ende gheen Christenen en zyt, ten sal niet qualijck sluyten.

Doch is u segghen onwaerheydt, niet alleen van de Heydenen voormaels, maer oock nu in onse tyden. Want de groote Turck, die ons al te wel kan heerschappen, lijdt oock Christenen ende Joden. Wt onwaer voortstel en treckt men gheen waer besluyt:

Maer waerom sal men niet meer dan een religie in een lant lijden? uyt vreese van Christi, of van des Keysers, des Paus, of van andere wereldtsche Princen rijcx verminderinge? Tegen Christi rijck en vermogen ooc de Helsche poorten niet. So en hindert noch mindert geen ware religie, maer zy eert ende vermeert alle wereldtsche rijcken: welcker Princen sich niet met gewelt en stellen tegen de waerheyt.

Maer zijn oock d’ander Religien valsch, die toeghelaten begheeren te wesen: hoe kondy daer voor, hebdy de ware, doch eenighsins vreesen? Is Godt met u, wie magh teghen u zijn: teghen Christum, ende de zijne, wiens zeghe bestaet in lijden ende myden, niet in anderen te bestrijden?

Dat soeckt ghy, het lijden niet. Het moeylijck strijden in de wereldt soudy gaerne mijden, om so wel hier in weelden te rusten, als hier na met Christo te verblijden. Hier in, namentlijck in dese werelts, niet Christi, vrede te behouden, is Lipsius met u gantschelijck eens.

Want die hout met u het oude argher: al waer het nieu oock beter, veel beter voor’t gemeen beste. Wiens? des Hemel-konings? neen, maer der aerdtsche Coninghen gemeen beste: dat achtmen meest, dat soecktmen meest, dat heeft oock de meeste aenhangers.

Sulcx soude met u beyden, ende al uwe gesellen, ooc de Duyvel self voor beter houden, om zijn tyrannijck bezit vredelijck in te houden inde oude Heydensche afgodische Godsdiensten niet te mogen vernieuwen inde ware Godsdienst Christi. Ende dat hieldē d’Athenienser afgod-eerders oock beter, eerst teghen Socratem, ende na teghen Paulum, ende dat vinden ooc beter voor heur de licht-vluchtighe vledermuysen, dan door der zonnen aen-komst uyt heur blinde rust te moeten verhuysen.


Deselfden Hooftstucx.

Door dese vreese resen oock der Christenen eerste vervolgingen.

Om dat heur vervolgers waenden dat verscheyden Godsdiensten niet en moghen worden toe-ghelaeten sonder des gemeen bestens groote beroerte ende sware schade.

Antwoorde.

Dat is waerheyt. Wie waeren de vervolghers? de Bisschoppen ende Pharizeen, segdy: also, wie de vervolghde? Christus selve (Joan. 11) ende zijne Apostelen (Act. 4. † 6. † 17. † 18. † 19.) die, als oock Christus, beschuldight waren voor bverstoorders van’t gemeyne beste. Dat zegdy self, ende dat met waerheyt.

Wie volghdy metten uwen hier inne nae, de vervolgende Bischoppen en Pharizeen: of den vervolghden Christum met zijne Apostelen? Niet dese leste, maer die eerste ghenoemde. O Christi-moordelijcke, o Apostel-doodersche Bischoppen ende Pharizeen. So roept de Koekoeck zijnen eyghen name uyt, en so meldt ghy u self opentlijck Cayphassen ende Pharizeen te wesen. Meyndy oock dat de oude vos met zijne roode vossen, de bloedighe Cardinaelen, u een Bisdom sullen schencken, om dit u Balamizeren ende waerheyt segghen?
Wie zijn nu de Pylatussen in dit bloedtspel? de Keyseren, so Heydensche als Christgenaemde. Die vreesden mede als Pylatus door ingheven heurder afgodische of Pharizeeusche Papen, voor oproer der ware Christenen: alhoewel die onnoosel waeren, gheen oproerders waren, ende de Politijcque wetten gehoorsaem waren.

Diergelijcke onnutte vreese doet ghy luyden, die metten ouden Phariseen, oock u eer, baet ende staet, vreest te verliesen, dese uwe Princen mede vreesen, van de onschuldighe Christenen, of van onnoosele doolders: die ghy soo vreeslijck doet mishandelen met branden ende afsnijden: dat u de ghevreesde verachtinghe, schade, ende verderf, hier ende elders nu al treft: ende over al Europa al met vreesen begint te dreyghen.

In al dit heele Hooftstuc en vinde ick niet te berispen (want het is al waerheyt) anders dan dat ghy daer by wel haddet mogen stellen aldus danigen vermaeninghe aen des werelts Overheeren.

O ghy Keyser, Koninghen ende Princen (hier hadt ghy wel Lipsium tot een ghesel in ghekreghen, als mede sich self heur raedt ghenaeckt hebbende) die uwe rijcken begeert te vermeeren, ende rustelijc te bezitten: volgt ghy in desen uwen Pylatum nae, als die de Joodtsche Bisschop ende Pharizeen, en als deze nieuwe die oude Bisschoppen ende Pharizeen na volghen.
Die en lieten niet toe Christum. Want die andere, ende niet de Moysaische Ceremonien ende nieuwe inzettinghen, in plaetse van de oude, inbracht, noch oock niet Christi Jongheren, die een ander, of onbekenden Godt, bnamentlijck Christum, maer niet Moyse, predickten.

Sulcx en hebben ooc, behalven Pylatum, niet ghedooght, uyt vreese van veranderinge der rijcken, veele vernuftige Heydensche, en alle Godsvruchtige Christ-genaemde Keyseren: maer vervolghden met Vyer ende Swaerdt sulcke vernieuwers ende verstoorders der Rijcken.

Sulcx vermaent, sulckx roept, ende sulckx leert, ‘tzy tijdt of ontijdt, met my alle ghy gheleerde mede-dienaeren deses Heylighen Roomschen ende Catholijcxen Rijckx, oock mede ghy hoogh-geleerde Juste Lipsi. Of schoon d’een of d’ander recht wijs schijnende onse voorschreven wijse onderwijsinge averechts verstaen, ende weynigh achten, jae verachten: den meesten hoop, sich wijs wanende, sullens hoogh achten, voor Goddelijcke wijsheyt achten, ende om heurder rijcken nuts willen, so wijselijck als begeerlijck volghen.
Dese of derghelijcke wijse vermaninghe ghebracker maer in dit Hooftstuck: die daer by ghekomen zijnde, het selve so volkomen, als het gheheel waerheyt is, gemaeckt, ende des te meer vruchtbaerheyts in sich ghehadt soude hebben.

Des twaelfden Hooftstucx,

Dat oock de Heydensche Keyseren de Secten toelieten, op dat de Christelijcke religie des te eer soude verstroyt worden.

Antwoorde.

U verhael uyten twijffel-storie, doorspect met veel Griecxe ydelheyden, behoeft gheen teghen spreecken, al waer dat verhael schoon waerachtigh, want het is teghen u self. So is mede Cypriani seggen hier, twelck waerheyt, maer waerlijck uwe onwaere meyning gantsch omstoot. Soo bewijs dy u selfs onwijsheydt, met oock uwes voornemens onwaerheydt.

Want dat nu zedert den Jare 1522. tot de tijdt toe dat de Switsers ende Genevensers u vervolging met vyer ende swaert eerst begonden na te volgen, is elck een kenlijck, dat de Roomsche Catholijcken alleen de luyden waeren, die alle andere Religien of Secten alsoo vervolghden, sonder van al d’anderen door eenigh Princen macht vervolght te worden.

Wat volght nu eyghentlijck uyt de waerheyt van Cypriam woorden, voor u soo ghy waent, maer tegen u in der waerheydt, hier by u selve inghevoert? Dat salmen best zien, als men zijn rechte meyningh ziet.

Die is, dat de Duyvel vervolght alle die mette waerheyt hem, ende den zijnen teghen


staen, ende de loghens vyanden zijn: maer niet zijn vrunden die met hem de waerheydt wederstaen, ende onder zijn ghebiedt zijn. Zijne vrunden ende onderzaten vervolgt hy niet: maer met ende door heur vervolght hy zijnre vyanden, namentlijck der waerheydts vrunden.
Dese, soo hier uyt volght, waeren alle die voorsz. tijdt lang vervolght vande Romanisten: maer die van niemant der anderen Gemeynten. Machmen hier niet uyt oordeelen wie van allen des Duyvels ondersaten ende vrunden, ende des waerheyts vyanden, ooc wie daer teghen des Duyvels vyanden ende des waerheyts vrunden waren.
Voorwaer ja men. So mede dat ghyluyden te recht u doen vergelijckt by den Heydenschen Keyseren. Want die, uyt onkunde des waerheyts, Christi, onverwinlijcke moghentheydt, met heur zot vernuft meynden zijn kercke, opten steenrotze gegront zijnde, om te stoten, ’t welck onmogelijck is.
Ende ghy, noch Christus, noch zijn ware kercke, niet meer dan de Heydenen kennende, sorght, God-wouts, dat het niet dooden der ketteren heur meeren, de Christenen minderen, ende de kercke Christi vallen soude. O wanckele stutselen der kercken Christi. O Egyptisch riedt, dat breeckt onder zijn steunders hant, ende daer door steeckt.

Des derthienden Hooftstucx.

Dat om de selve oorsake die den Heydenen porde, ooc de kettersche ende verlochende Keyseren de Secten toelieten, te weten, op dat de Catholijcke soude moghen verdwynen.

Antwoordt.

Dit is een exemplaer bewijs van ’t voorgaende voortstel: Daer uyt mede, ende om die selve oorsake onlochbaerlijck blijckt, dat de Roomsche Kercke, als boven allen anderen Christi dienaeren, ende de waerheydt in heur vervolghende, des Antichrists Dienaren, ende des waerheyts vyanden zijn: Ende dat zy noch Christum. Noch zijn waerheyt noch zijn kercke in der waerheyt en kennen, so hier voor met ontwijflijck bescheyt nu al is gheseyt.

Des vierthienden Hooftstucx.

Dat daer tegen de Christen Keyseren d’afgoderye hebben uyt-gheworpen.

Antwoorde.

Of zy macht hadden d’afgoderyen uyter ondersaten herten te werpen, is niet ghelooflijc, maer wel uyten Tempelen: dit vermach d’Overheyts swaert, maer dat niet, als wesende alleen in des waerheyts vermoghen.

Maer dat ghy dit prijst inden ouden Keyseren, ende lastert inden Evangelischen Vorsten, en is u niet te prijsen: noch min dat ghy
met beelden op te rechten, en met u leere van de beelden te eeren, de afgodery self veroorsaeckt. Dat is koudt ende heet uyt eenen mondt blaesen, ende een selve werck nu te prijsen, ende dan te schelden?

Des vyfthienden Hooftstucx.

Dat Constantinus, ende sijnen zoone, ooc Valentinianus, ende voor heur mede Aurelianus, hoewel nochtans een Heyden, den Secten heur vryheyt benamen.

Antwoordt.

Dat zy so. Ander Keyseren lieten elck toe na zijn geloove in vryheydt te leven. Die teghen uwe opinie hier inne handelden, lastert ghy, d’ander prijst ghy. Maer wie is de rechter, die het vonnis hier in heeft ghegheven? der Roomsche Kercke, doe al niet seer heyligh wesende.

Die was oock aenklagher, die moght dit beyde niet wesen. Men moet deser Keyser handelingen ooc niet oordelen na des Roomschen kerckx, maer nae der H. Schriftueren waghe. Doetmen dit, daer sal moghelijc een ander oordeel uyt komen. Immers is dit voor de handt onlochbaer, dat die Keyseren meest al in sulck heur dwang tot heur geloove (daer toe sulcke middelen streckten) niet na Jesu Christi wetten, maer plattelijck daer tegen deden. Hadde de Roomsche kerck macht den Keyseren sulcx wettelijck te raden ende in te gheven? zijn alle onschriftelijcke, ja wederschriftelijcke exempelen, wetten om na te volghen? Ziet daer u schoone bewijsinge.

Des zesthienden Hooftstucx.

Dat Gratianus, oock Valentinianus de tweede, ende Theodosius de Groote; Keyseren; den ketteren met Placcaten bedwonghen.

Antwoorde.

Dat is: alle wetten die eenighe Keyseren, beroerende de Ketteren, hebben ghemaeckt, die zijn Christelijck, ende voor allen Princen navolghelijck. De voornoemde drie Keyseren hebben wetten ghemaeckt, daer mede zy den ketteren bedwongen. Daerom behoortmen alle heur wetten te doen onderhouden, ende den ketteren daer mede te bedwinghen.

Daer worden voor verhaelt verscheyden wetten ende Placcaeten, die by de drie voornoemde Keyseren souden gemaeckt zijn. En daer mede soude het opschrift deses Hooftstucx genoegsaem zijn bewesen. Lieve segt, zijn dan mede aller anderer Keyseren wetten ende Placcaeten, die den ketteren betreffen, heur kercken te hebben toelaeten, jae die de Roomsche Kercken voor kettersch oordeelen ende verdryven, mede te houden voor Christelijck, ende voor allen Princen navolghelijck? Dat suldy niet segghen.


Waeromme? Sulcke Keyseren zijn selve Ketteren gheweest, of waeren van ketteren in dit stuck verleyt, segdy. Na Wiens oordeel? der Roomschen kercken. Na dat sulcke Keyseren ende ghenaemde ketteren het oordeel self ghestelt hadden aenden Roomschen kercke, aen heur partije? waer leestmen dat? soudet een oprecht oordeel zijn, daer de aenklagher self rechter is?

Dat en sal niemandt, reden ghebruyckende, meer konnen gelooven dan hy magh gelooven dat het oordeel van Cayphas en der Phariseen een oprecht oordeel is gheweest over het onnosele Lam Godes. Mat. 26.66.

Maer hoe salment een oprecht oordeel noemen, daermē sonder te oordeelen na Christi wet, yemant in desen voor een ketter oordeelt? daermen verbiet te doen, dat Christus te doen beveelt? hier moest voor al zijn bewesen, sulcx Christi wet te wesen. Christus, niet Keyser of Koninghen, is ghebieder over de zielen. Dit is Christi, niet der aertschen Princen rijck.

Of ghebieden de Keyseren nemmermeer yet jeghen de wet Christi? moet men heur wetten in alles ghehoorsaem zijn: wanneer salt dan tijdt zijn, tot sulcke Princen te antwoorden: 1 1 Act. 5. 29. men moet Gode meer, dan u ghehoorsamen? of zijn alle de Martelaren, oock de Roomsche die teghen der Keyseren Placcaten gedaen hebben, en ghedoodt zijn, gheen Martelaren, maer rebellen? Wat bewijs brenghtmen hier anders voort, dan: wy Roomsche Catholijcken segghent selve?

Hier hoor ick roepen, de kercke Godes en magh niet dolen. Daerom dolen zy al, ende zijn rechte ketters, die anders leeren dan de Kercke Godes. Laet my antwoorde op dit mijn seggen hooren: der Joden Kercke was Godes Kercke. Dit magh niemandt, de H. Schrift gheloovende, ontkennen.

Het is dolen datmen ware Propheten en zendtboden Godes vervolght ende doodet. Dat heeft de Jootsche kercke meer dan eens gedaen (3 reg. 19.14. Mat. 35.12 ‡ 23.31.32.35) ontkent, hebdys macht, die bloedighe dolinghen der kercken Godes. Maer doolde de Joodtsche kercke niet, doe zy Christum selve, des levens Oorsaecker of Author, ter doodt brachten?

Laet nu den Roomschen kerck al na wille zijn toeghelaeten, dat sy nu alleen de waere kercke Godes sy. De Jootsche kercke wast mede alleen in Christi tijden. Anders en soude de Heer sigh daer niet hebben laten besnijden. Heeft die so moordelijc ende grouwelijc mogen dolen aenden hoofde self, waeromme u kercke niet aen desselfs leden?

U sy noch al meer toeghelaeten, te weten: dat niet de gantse kercke, maer eenighe der selver leden wel, moghen dolen. Wat leden, alle d’anderen, maer niet de hoofden, Pausē, Cardinalen, Bisschopen ende bestierders? segdy dat, u eyghen kerckelijcke Historien, u twistighe ende vyantlijcke ja kettersche Pausen, Cardinalen en Bisschoppen, strij-
dige Concilien ende lasterlijcke decreten, sullen u opentlijck loghenstraffen ende beschaemen, so daer schaemte in u voorhooft is.

Wat is dan hier in desen Hooft-stuck bewesen? dat de Roomsche Kercke, die self dicmael oock heeft ghedoolt ende noch dolen magh, of (so d’andere seggen) nu noch gantselijck verdoolt is, als haer self rechter ghestelt hebbende, anderen, wesende heur partyen, voor ketteren veroordeelt heeft ghehat, ende die door sommighe Keyseren (die heur aenhingen) met Placcaten hebben doen mishandelen ende vervolghen, nae der Pausen, maer niet na Christi oordeel. Dat is bewijs sonder bewijs pladt jeghen des Heylighe Schrifts bewijs.

Des zeventienden Hooftstucx.

Dat Arcadius ende Honorius zonen met Constantius swager Theodosij, Keyseren, desselfs voetstappen zijn naeghevolght.

Antwoordt.

En is hier op geen ander noodigh, dan de naeste hier voor op het naest voorgaende Hooftstuck niet anders dan vanden selven stoffe wesende.

Des achtienden Hooft-stucx.

Dat der selver zonen, namentlyck Theodosius ende Valentinianus de de derde derghelycke wetten hebben uytghegheven.

Antwoordt.
Is hier op t’selve als opt zestiende Hooftstuck, als mede sulcx als datte inhoudende.

Des neghentienden Hooftstucx.

Inhouden is van eender aerdt, ende daerom gheen ander antwoorde waert.

Des twintichsten Hooftstucx.

Dat d’uytlandtsche Princen mede in haren ghebiede de ketteren hebben vervolght.

Antwoordt.

Zeker zoot ghenoegh is om nae ghedaen te worden, t’sy na of tegen Christi wet, wat by eenighe Princen ghedaen te zijn geweest magh blijven: wat Tyrannen of ketterschen Princen doen, en salmen niet wettelijck moeten na doen? dat zyt wettelijck ghedaen hebben moest mede bewesen zijn, niet alleenlijck dat het ghedaen zy.
Hier wort vertelt (doch door de partyen self die altijdt t’grootste gheloof niet en verdienen in heur eyghen saken teghen heur wedersakers) hoe eenighe Princen ghehandelt


hebben met eenighe ketteren. En also ’t selve in desen tot dese Schrijvers voorghenomen bewijs gandts niet en voordert, was my onnoodigh een woort meer daer op te seggen, anders dan; wat wildy daer mede seggen? dat het de kercke Christi al schuldigh is na te volghen wat eenighe Keyseren hebben voorghedaen.

Des eenentwintichsten Hooftstucx

Dat der Vaderen ghevoelen ooc eendrachtelijck houdt, datmen den ketteren gheen vryheydt en moedt toelaeten.

Antwoorde.

Dat der Vaderen ghevoelen zulcks eendrachtelijck soude houden, soude gheenssins, maer licht warachtelijk worden bewesen, dat de Vaderen niet min in desen dan in vele andere stucken oneens sijn, niet alleen onderlingh teghen elck anderen, maer oock meest elck teghen zigh selven, ende voornaemlijck de voornaemste onder hen allen Sanct Augustinus. Dus is t’begin onwaerheyt. Dat gheeft gheen goet behaghen: ende hier mede waent dese Pamelius ghenoegh te zijn bewesen, dat der voorsz. Keyseren wetten wettelijck zijn ghemaeckt gheweest.

Ende, omme nu der voorsz. Vaderen gevoelen te bewijsen recht te zijn, bestaedt hy ‘tselve metter H. Schrift te doen blijcken. Dat soude nu de rechte middel zijn, als alleen soo gheloofwaerdigh wesende, dat alle d’andere voorgaende bestaen bewijsinghen, uyt menschen vernuft opinien en goetduncken voortkomende, niet noodigh en waere gheweest, noch oock der vaderen ghevoelen niet, alst maer Christi ende zijnre Apostelen ghevoelen blijckt te wesen.

Alzo stelt hy voor aen, Christi inghestelde ban, vanden ghebannen te houden voor een Heyden en Publicaen, daer toe hy stelt Christi en Pauli woorden. Mat. 16, 1. Tim. 1.1. 2. Timot. 3. ende Tit. 3.

Dat is Christi wet. Die is oprecht en nut tot letsel vander kercken arghernisse, en tot des ketters beteringhe. Dese ketter-straf Christi ende Pauli segdy begonnen te zijn vanden Apostelen af inde kercke: oock in alle Concilien ghebruyckt te zijn geweest, ende tot noch toe inde Roomsche kercke te gheduyren. Dit is noch een tweede onwaerheyt int begin deses hooftstucx.

Want is dat waer, ic nemet van het Constantsche Concilium maer op: waerom was Joannes hus verbrandt? immers waerom heeft de Roomsche kercke, binnen dese onse korte tijden soo menigh duysendt menschen doen branden ende koppen, onder den naeme van ketteren? wat gheloof; leser; verdienen de Schrijvers die zich niet en schamen zo opēbare onwaerheyden te schrijven?
Bevelē Christus en Paulus, in die voorsz Christi wet, de ketteren te doodē? neen maer uyte kercke te bannen ende voor een Heyden
te houden. Zoo breect ghy Christi wet, dats niet onderhouden. of hebdy macht om Christi wet te veranderen na u goetduncken?
Toont dese uwe macht, en men sal moeten ghelooven, Christi wet een rye te syn van wasse of loot: die ghy mooght buyghen ende krommen na u luyder believen, ende daer by dan ooc moeten houden dat uwe Roomsche, niet Christi wetten, der Christenen wetten, om nae te leven zijn: als die dan van Christi wetten; door veranderinghe der selver nae u goetduncken, uwe Pauslijcke wetten maect: soo dat wy dan niet meer t’onrecht moeten ghenaemt worden Christianen, maer Papianen.

Daer nae brengdy voort Moysi wet van den valschen Propheet, voorseydt hebbende te komen, die quamen ende segghende: komt laet ons gaen volghen vreemde Goden die ghy niet en kent en die dienen Deut. 13. oock dierghelijck verbot. Deut. 17.

Hier was u Christi wet terstont te goedertieren, die verlaet ghy ende loopt tot Moysi strenghe wet, niet van een ketter, maer van een valsch Propheet, spreeckende, daer mede ghy opentlijck te kennen gheeft uwe wreede geest, oock dat die liever Moyses dan Christi dienaren zijt. Is Moyses u Heer en wetghever, waerom noemdy u self Christenen en niet Joden? is dan oock Christus u Heer waerom volghdy niet Christi, maer Moysi Wet?

Maer wie laet u toe dat een ketter ende sulck valsch Propheet een ding is? waer suldy ons nu sulck valsch Propheet wijsen? of wildy straffē die niet in wesen zijn? of duncket u goet metten Aptekeren te nemen quid pro quo? of ist u alleens wien ghy dootschuldighe nader wet of onschuldige oordeelt, op dat ghy maer en moogt lesschen uwen bloetdorst? doch is van desen Moysaischen Wet overvloedelijck ghehandelt int tweede Proces vant ketterdooden, daer magh de Leser, des meer begherende, lesen.

Van Moyse komt hy op Tertullianum, die (soo Augustinus van hem tuyght de Haeresitus ad quod vult Deum. Nu. 66.) nae zijn eyghen oordeel, een ketter soude zijn by den Ruomschen kercken, ende na heur oordeel soude moeten ghedoot worden.

By den Catholijcken hebben dan de ketteren self; als sy maer streng zijn, sulck geloof: dat sy metter ketteren segghen poghen te bewijsen datmen den ketteren opten rechten wegh goort te brengen, niet met aenlocken, maer met dwang. Datmen de ketterye met hardigheyt, maer niet met vroedt maecken moet verwinnen. Die selve Tertullianus schrijft mede (zoo de Annooteerder opte Keulsche vredehandelinge verhaelt. T. iiij. verso) dat het gheen religie werck is, de religie te dwinghen: de welcke ghewilligh ende niet met gheweldt moet aenghenomen zyn. Soo eens is hy met zigh self.
Ende dit souden vaste bewijsinghen zijn in so grooten sake. Men prijse dan oock voor oprechter Caiphassens vonnise, nae zijne valsche duydinge om de sone Godes te doen dooden.


Daer nae haelt hy voort het Arminenser Concilium: Dat aen den Keyser versocht by heurder voor-vaderen inzettinghenblyven. Het en blijckt noch niet dat die inzettinghen der Menschen altsamen Goddelijck waren. Dit blijckt ons van Christi inzettinghen. Waerom willen zy niet lijden, dat anderen moghen leven na d’inzettinghen Christi: die alt’samen Goddelijck zijn, die ouder zijn, ende die beter zijn dan alle Menschelijcke inzettingen: So der Vaderen zijn, ende Christus niet mede en wil gedient wesen?

Of heeft de Roomsche kercke macht ende recht om anderen, dat recht is begheerende, sulcx te beletten, ende self dat onrecht is begheerende te gemeten? wie en merckt sulck heur doen niet te wesen onrecht, tegen God, ende teghen de wet der natueren selve?

Hier was des goedertieren Wet Christi vanden ban hen wederom te zacht: die schudt hy vanden halse, loopt van Christo tot Moysem, ende desselfs strenghe wetten, ende prijst zijne Pyneaffens, ende Elie bloedighe straffinghe over den Afgoden-dienaeren ende hoereerder teghen Moyses Wet. Houdt die nu met op? Is Christi wet ons niet te onderhouden bevolen van Gode. segghende uyt den Hemele, hoort hem?

So verachtmen Christum onsen Koning, ja God selve. Verdient de kercke oock ghehoorsaemt te worden: die selve Christo ende Gode onghehoorsaem is? Is ons bevolen met den Joden Moysi wetten te gehoorsaemen, daer wy Christenen anderen van Christo hebben ontfanghen?

Christus ghebiedt te locken, Moyses te dwinghen: Ende Christus ghebiedt ketters te bannen, maer Moyses afgodeerders (hy spreeckt van gheen ketters) te dooden.

Nu vernoeght ghyluyden niet met Christi straf over den ketteren, namentlijck den ban by hem bevolen: en ghy misbruyct Moyses bloedt-straf, by hem niet over den Ketteren, maer andere misdaders gheboden, namentlijck over afgod-eerder gheboden. Voeght dat Christenen? of Joden? Is Moyses u Heere ende wet-gever, so dient hem: ist oock Christus, soo ghy seght, waerom verwerpt ghy zijn wet?

Maer waer toe bruyckt ghy Macharij exempel van zijn Moysaische dood-straf, en niet van Christui straf Mette banne, anders dan dat u Moyses wet aengenamer is om te ghehoorsamen, dan Christi wet? Laet dan u woorden u daedt gelijck zijn, hanteert waerheydt, noemt u selve Moysianen, niet Christianen.

Waren de Donatisten, Sabbeliers, Circuncelliers, Arrianen, ende anderen, die uwe voorvaderen van den Keyseren gestraft wilden hebben, niet alleenlijck ketteren, maer oock handt-daedighe moorders, of quaedt-doenders: waeromme liet ghyse den Princen niet straffen, als sulcke boosdaeders metter doodt, nae heure politijcke wetten?

Maer warent oock gheen quaet-doenders
dan alleenlijck Ketteren, of verdoolden: wat hadden zy de Princen daer mede te bemoeyē? waerom en straftese de kercke self niet, metten ban, na Christi wet? maer daer mede en vernoeghde heur niet. Ende droegen heur niet als Christi kercke, maer als de Moysaische Synagoge.

Metter Synagogen stemme riepen zy tot Pilati navolgheren, wy hebben een wet, dat wy niemand en mogen dooden, maer alleenlijck bannen. Doodt ghy der ketteren. Der Keyseren ghebodt ende doodt-straf sal meer krafts hebben, dan der Synagogen, dan Gregorij, of dan Athanasij woorden (fo. 86.) u niet straffen den Ketteren (O Princen) is een veroordeelen van der kercken leere.

Dwingtse inne te gaen, ende dat niet met woorden ende vrundelijck nooden op Christi ende Apostelen wijse: die gheen wereldtsche Overheyt en waren: maer met strenelijck dooden op onse Phariseeusche wyse, ja op Moyses wijse die oock Overheydt was. Ghy hebt het swaert, ghy vermoghet: maer wy en hebben maer woorden, wat vermoghen die? soo spraken de Roomsche kercken de Keyseren aen schrijft de Canonick.

Zulcke Moysaische handel in Christi rijc en scheen hem niet wel ghenoegh te zijn tot zijn voortstel van ketteren te dwinghen ende te dooden. Dus keert hy sich weder van Moyse tot Christum, pooght Christi dwāg te bewijsen met Sauli bekeeringhe en met des Vaders treckinghe. (f. 89.)

Saulus was een verdoolde, maer gheen ketter: hy was geboochsaem maer niet hartneckigh: hy worde een korte tijdt met blintheyt ghestraft, op dat hy eeuwelijc sien soude: hy worde met woorden onderwesen om hem te genesen: ende zijn dolinge worde met waerheyt ghedoodt, maer niet zijn lichaem metten swaerde.

Sydy Christi, ende niet Moyse leerlinghen soo volght hier inne na, Christi goedicheyt ende niet Moyses bloedigheyt. Die en is u niet tot een voorbeelt ghestelt, maer Christus.
Nopende nu des Vaders treckinghe, zie ick u, om uwe onware opinie staende te moghen houden, de loghen ontleenen van uwe vyanden. Die maken des menschen wille eygen, ghyluyden hout die vry te zijn. Die vry is locktmen, die eyghen is dwingtmen. Nu wildy teghen de waerheyt ende teghen u eyghen leere dwinghen. Wat hulpe mooghdy anders soecken teghen de waerheydt dan de loghen?
Zo verstootmen nu ooc Augustini woorden, die doorgaens, meer dan Christi woort, u schilt zijn. Welcke? dese op dese selve woorden Christi by hem gheschreven) Expos. In Joan, tract. 26. de cap. 6.
VVat sullen wy hier seggen broeders? worden wy ghetrocken tot Christum, zo ghelooven wy teghen onsen wille, zoo wordter gheweldt ghebruyct? zoo en wordt de wille niet verweckt? yemandt magh onwilligh in de kercke gaen, onwilligh totten outaer komen, onwilligh het Sacrament ontfanghen, maer men mach niet gelooven dan willigh. Waert


zo datmen metten lichame gheloofde, ‘tsoude inden onwillighen moghen gheschieden, &c. Ende noch: En denckt niet dat ghy onwilligh wort getrocken. ‘tGhemoedt werdt door liefde getrocken.

Ende noch stracx daer na verklaert hy het selve met een exempel ende een ghelijckenisse seggende: Simon Bar Jona: vleesch noch bloet en hevet u niet gheopenbaert, maer mijn Vader die in de Hemelen is. Die openbaeringhe is self de treckinghe. Toondy een schaep een groene tack, soo treckt ghy’t. VVorden een Kindt Noten ghetoondt, het wordt ghetrocken, &c.

Is u luyden dan aen ‘tgebieden, in Christi plaetse, over de Zielen, om te behouden u aerdtsche macht, weelde, ende ghemack, soo veele gheleghen: dat ghy teghen ’t ghebodt Christi, ende teghen u eyghen leere van de vrye wille: een van de hooft-saken der selver wesende, nu met uwer vyanden loghen-leer van de eyghen wille, u pooght te behelpen: Ende in u waer te zijn betoont, ’t ghemeene spreeckwoordt: Help God, of help Duyvel, wie de meeste macht heeft van beyden?

Mistrouwende daer nae het Nieuwe Testament, door dien ghy dat dwingen Pauli ende dat trecken Godes self ghewoone zijt tegen uwe vyanden recht anders te duyden, wijckt ghy weder te rugge int oude: om met d’allegorie van Sara, die haer maerte Agar dwang, uwe verzierde dwang over de zielen te bewijsen.

Dit zy u toeghestemt, laet allegorie vast bewijs zijn. Maer dan moet ghy noch bewijsen, dat den ketteren, als Agar, van Gode bevolen is, uwe kercke, die ghy mede eerst moste bewijsen, de rechte Sara te wesen, als haer Vrouwe te ghehoorsamen. Dan moste by u oock eerst zijn bewesen dat Abraham (Christus) uwer kercken man zy, ende u dese Agar, of ketteren, in uwer macht heeft gestelt: om na uwen wille te dwingen, immers oock te dooden na den lichame. Beveelt u de Heere Jesus dat erghens? Nerghens, maer verbiedt u het onkruyt uyt te roeden, Mat. 13. ende beveelt wel het bannen, dat’s uyt den huyse Godes, of kercke Godes te verstooten.

Dat vermooghdy niet, maer wel de H. Schrift, out ende nieu te misbruycken: om, in Christi plaetse over zijn rijck der zielen te heerschen. Wildy immers met allegorie bewijsen: waerom brenghdy Pauli, dat’s een schriftuerlijcke allegorie, niet voort van Ismael ende Isaac? die beteeckenen de twee testamenten, ende die betekenen de vleeschelijcke ende gheestelijcke Menschen, nae d’Apostels verclaeringhe self. Galat. 4.

Of diende die allegorie u luyden niet, om datse van de waerheydts gheest self beduydt zijnde, plat tegen u voornemen is, ende u betoont te zijn dienstbaere knechten, gheen vrye zonen: vleeschelijcke, gheen geestelijcke: ende der gheestelijcken vervolghers net Ismael, met de Pharizeen, ende met de Joden, maer gheen vervolghde met Isaac, met Christo, ende met den Christenen?
Die wildy, als rechte, vleeschelijcke, ende geweldige Ismaelijten geweldelijck dwingen tot uwe vleeschelijcke opinien als Paerden ende muylen, maer niet met minnelijck aenlocken door waerheyts onderwijs tot de geestelijcke kennisse, als redelijcke ende vrye menschen.

Hier toe ontziedy u niet de Schrift te misduyden, plat jeghens de leer ende leven Jesu Chriti. Waer heeft die oyt mensch met uyterlijck gheweldt tot sich ghedwonghen? als hy, ziende veele zijnder Jongheren hem verlaten, de twaelf vrye willekeure gaf om mede van hem te scheyden, vragende, wildy mede wech gaen? Joan. 6.66.67. Soude dat dwinghen zijn?

Also Christus noyt yemandt als paerden ende Muylen met Wereldtsche macht heeft willen dwinghen tot hem te komen, of by hem te blyven, datmen nerghens en leest van den Heere: die self nochtans de rechte Heere is, dat Keyser noch Paus en is, over der menschen zielen: so leestmen oock doorgaens hoe minnelijcken hy tot sich locket, niet ghezonde, maer ghewonde, verdoolde, jae hertneckighe, ende kettersche menschen.

Komt (seyt Jesus) tot my alle die belast zijt ende belaeden, ende ick sal u verquicken, Matth. 11. Item, Jerusalem, Jerusalem, hoe dickmael heb ick u willen vergaederen als een Henne hare kuyckentgens, maer ghy en hebt niet ghewilt. Mat. 23.37. Met groote menighte andere dierghelijcke lieffelijcke noodinghe, maer noyt met eenighen geweldigen noot-dwang.

De leser oordeele nu of hier de Roomsche kercke, met heur Minoriten, Jesuiten, ende al d’andere heure kinderen, die niet over den verdoolden menschen dan bloedt en krijten, niet dan van branden ende af-snyden en roepen, meer gelijckheydts heeft met de barmhertighe aenlockende, ende goedighe Jesu: of metten strenghen, dreygenden, ende bloedighen Moyses.

Hier werpt dese al weder Christi swaert, d’almoghende waerheydt, uyter handt, ende grijpende na Moysi wreede swaert, by David, wil hy de Roomsche wreedtheydt verschoonen, met desselfs woorden:
Moghen (seydt dese Pamelius) de Heyligen ende goeden niemanden vervolgen, maer alleenlijck vervolginge lijden: wiens stemme waenen zy’t dan te wesen inde psalm (17. 38) Ick sal mijne vyanden vervolghen; salse grijpen, ende niet weder keeren tot dat ick verga? (of sy vergaē)

Antwoorde.
Men lese Augustinum d’eerste uwes kercx vier pilaernen, die ter selver plaetsen (in Ps. 17. 38. enarrat.) dit hout voor Davids stemme, segghende: Ick sal myn vleeschelijcke affecten vervolghen, ende van heur niet werden ghegrepen, maer heur grypen, tot dat zy vernielt worden.


Dit is der Heylighen, heylige vervolgingghe teghen heur heylose herts-tochten: Dit zijn heur rechte vyanden, die lief hebben heur uyterlijcke vyanden (Mat. 5.44.45.) ende dit is de aert der leif hebbende kinderen Godes, die ’t quaedt met goedt overwinnen (Rom. 12) niet der nydige Pharizeen. Dese aer der Liefden betoonde David selve aen zijnen vyandt, Saul, die hem vervolghde ende spaerde. 1 Reg. 26, 7, 8, 9, 10, 23. ‡. 24, 6, 7, 8.

Zegdy, de selve Augustinus seydt op de selve woorden Davids ‘tghene ghy uyt hem hebt verhaelt: Ick sal antwoorden, dat ghy daer by, ende by veel meer diergelijcke strijdigheyden, diemen by hem vindt, oock by d’ander Vaderen, mooght mercken: dat zy Menschen zijn, mede ghedoolt hebben, dickmael ’t een teghen ’t ander spreken, ende niet vast en mach betrouwen. Dit wisten zy self wel, daerom zy ons veeltijts, van heure schriften af-wijsen op de heylighe Schrift, als alleen seker ende een ontwijffelicke waerheyts tuyghe wesende.

Wie (zeydt noch dese Canonick) der Keyseren wetten, die voor de waerheydt worden ghegheven, niet en wil gehoorsamen, die behaelt groote straf.

Antwoorde.

Dit’s nu van de Schrift tot het vernuft weder te rugh geloopen. Wie der Menschen wetten, yet jeghen Gode ghebiedende, ghehoorsaemt, die verschuldt meerder straf. Of hebben alle Martelaren te recht groote straf verschuldt, dat zy der Tyran-keyseren wetten, teghen Godt zijnde, niet en wilden ghehoorsamen? Of zijnder gheen Keyseren, die yet teghen Gode gebieden?

Summa het zijn der Keyseren of Godes gheboden. Zeghdy Godes, so zijn’t niet der Keyseren gheboden. Godes, moet elck ghehoorsamen. Maer zijn’t der Keyseren gheboden, so zijn’t niet Godes, maer der Menschen gheboden. Daer mede e wil Godt niet gedient zijn, noch ghehoorsaemt.

Van daer hulpe aen een Heydensch Poeet soeckende, seydt dese Man uyt Terentio: ghy en kondt niet recht doen, dan met straf gedwonghen wesende.

Antwoorde.

Sonder wil en doet men niet dat recht is: Ende datmen uyt dwangh doet, en doetmen niet met wil. Soo en doet niemandt yet dat recht is uyt dwangh. Dwangh is dan vergheefs.
De Schriftuer seydt (Prov. 23.13.) datmen met slaghen sal dwinghen, niet alleen een ontuchtighe knecht, maer oock zoone. (zeydt dese Canonick f. 92. Oock H. Bull. Huysb. F. 63.
Antwoorde.

Tot behoorlijcke dienst en eerbare zedē sal alle goet Huysvader zijne knechten oft kinderē, die onwilligh zijn, dwingē. Maer nergens beveelt Christus yemand zijnen ondersaten, zijne knechten, Kinderē, gade, of naesten, om dit of dat te gelooven, te bedwingē. Want het gheloof is een gave, geen dwang: Godes, gheens menschen gave. Dus macht gheen mensch ander geven noch nemen, aen-dwinghen noch af-dwinghen.

David moght gheen vrede hebben, dan door sijns zoons, Absolons doodt, die oorlogh teghen hem voerde, ende vertrooste sijn droefheyt, mits de bekrijghde vrede. So mede vertroost sich de Catholijcke Moeder, in ’t verderf eeniger wederspannighe kinderen, midts de verlossinge so veler volckeren.

Antwoorde.
Daer de wal ontgaet, houdt men sich aen ’t vlot-gras. Dese siende dat hem der schrifturen walle ontgaet, pooght sich te houden aen’t driftighe vlot-gras der allegorien: ende dit sonder noodt van eenighe ongheschicktheyt, diemen in den text mach vermoeden.

Wordt u Kercke van heur Kinderen met ghewelt aenghevochten: soo is alle Prince schuldigh haer met ghewelt te beschermen. Wat behoef dy meer? maer bevechten Martijn Luther, Zwingel, Calvijn, Beza, Menno, etc. ende andere hare eerste moeder de Catholijcke Kercke met loghen, niet met ghewelt, zy wederstaen heur met waerheydt ende niet met ghewelt. Heeft zy die waerheyt niet, hoe mach zy de ware kercke zijn?

Soo daer twee in een bouvalligh huys woonden, wy wisten dat het soude nederstorten, wy waerschoudense, zy willen ons niet ghelooven, maer daer inne blyven: soudemen ons niet te recht wreedt noemen, indien wy, moghende heur tegen heur wil daer uyt rucken, sulcx lieten. f. 93

Daer komt hy van d’allegorie op de ghelijckenisse, dat’s van d’een ghelijckenisse op d’ander, beyde dienende, om een meyninghe te verclaeren, maer niet vermoghende yet te bewijsen.
Yemandts lichaem mach men teghen zijn wil uyt een huys draghen of trecken. Maer gheen Mensch mach ander teghen zijn wil dwinghen te ghelooven, dat de kercke, daer inne hy is, ende de rechte waent of weet te zijn, valsch zy, sonder ‘twelck te gelooven hy niet mach willen daer uyt gaen. Soude dat een ghelijckenisse zijn; dienende tot bewijs van de dwang is saken des geloofs?


Men magh wel yemandt dwingen (schrijft de Canoninck noch) tot eens Bisschops Ampt dat een goede sake is: VVaeromme niet een verderflycke dolinghe te verlaeten, dat mede een goede sake is? f. 94

Antwoordt.
Men maecke den verdoolden eerst met waerheyt Vroet, dat heur leer zo verderflijcke dolinge zy: als u volck meer wanen ghemeenlijck, dat het Bisschops ampt een heerlijcke, lustighe en weeldighe, dan een moeyelijcke lastighe ende sorghelijcke staet is: alsmen uwe gemeene Theologanten vint, om de Bisdommen te aenvaten. Daer vintmer veel diet bejaeghen, maer weynigh diemen een Bisdom aen moet dwinghen.

Noch voortvaerende op sulck zijn waenwetē en bewijseloos bewijs, schrijft hy also: Sommighe verwonderen zich dat de Christelycke mogentheyden beweeght worden tegen der kercken vervloeckelycke verstoorders, ketters, scheurmakers, &c. hoe zouden zy Gode rekeninghe moghen gheven van heur rijck?

Antwoordt.

Dat heur niet bevolen en is, sal heur niet gheeyscht worden, ende daer behoeven zy gheen rekeninghe te gheven. Moyses en sal de rechter niet zijn, maer Jesus Christus. Die heeft heur nergens geboden yemant ten gheloove te dwinghen, noch zijn rijck, dat gheestelijck is, met heur waerlijcke swaerdt te beschermen. Want hy selve doet dat metten geestelijcken swaerde zijns monts: dat is met zijn almoghende waerheyt. Dus behoeven de Princen gheen sorghe te draghen om daer af rekeninghe te doen, dat heur niet, maer wel van heur waerlijcke heerschappie, die heur is bevolen.

Dan met recht heeftmen zigh te verwonderen, dat nu alle dese Pharizeeusche aenhetsers der Princen tot branden ende afsnijden om gheloovens saken dus porren: sonder yet te achten, swijghe te ontsien, het verbodt heurder yegen ouder onghevalschte reghels vande gheestelijckheydt: dat gheen gheestelyck persoon om gheen sake ter werelt, 1 1 Nota. noch oock om t’gheloof of ketterye, yemandt ter doodt moet brenghen noch door hem zelve noch door anderen &c. Siet voor int eerste Proces pag. 88. tal. 82.a.

De dolingh diemen niet wederstaet, wert daer door goet gheacht. f. 96.

Antwoorde.

De dolinghe diemen qualijck wederstaet, wert daer door inde verdoolden verstijft en voor recht ghehouden. Dit heeft ons de ervaringh in dese tijden niet dan te veel gheleert.

Als de waerheyt geenszins wert beschermt, wert sy verdruckt. f. 96

Antwoorde.
Die de waerheyt sonder waerheyt poogt te beschermen, verdruckt die, so veel aen hem staet moet loghen. Maer die de waerheyt met gheweldt wil beschermen, en heeftse niet, kētse niet, beschermtse niet, maer beschermt teghen haer de loghen, die hy self daer door voor loghen verdacht maeckt.

Men moet met yfer afsnyden het verdorven lidt op dat het lichaem niet verdorven en werde.

Antwoordt.

Doodtmen met waerheydts des Ketters loghen, so blijft des ketters lijf levendich en t’gheneest de ziel. Maer doodtmen metten swaerde den ketter, soo dootmen niet de kettere maer des ketters lijf ende ziel beyde.

Die teghen den Keyser misdoen behooren verdreven te worden: soude men dan den Ketteren die tegen Gode misdoen niet uytsluyten.

Antwoordt.
Den Keyser ende God hebben elck heur wetten. Daer na, ende niet anders, moeten die misdaeden teghen elck van beyden ghestraft worden. Straftmen de misdoenders tegen den Keyser metten ban uyt zijnen rijcke, namentlijck uyt zijne landen, men straffe de misdoenders meten ban uyt Godes rijcke, te weten uyte kercke of ghemeynte Godes. Dit ghebiedt de Koning, Christus, maer niet het branden of afsnijden. Dit leert Christus niet, dit leert ghy met alle uwes ghelijck-ghesinden, oock met J. Lipsio.

Des twichsten Hooftstucx.

Dat meest al der Keyseren wetten ter begeerten des kercx zijn uytghegeven.

De wetten teghen den Ketteren zijn niet alleenlijck by d’oude Vaderen bewillight, maer vele sijnder oock ghemaeckt, tot des kercx verzoeck &c. ende dit ter naevolgingh des Apostels Pauli, die teghen den


Ioden zich beriep, eerst aenden Lant-vooght ende na aenden Keysere. f. 96.

Antwoorde.
D’apostel vervolghde den Joden niet, maer sy hem. Hy socht d’Overheyt niet aen om den Joden gewelt te doen: maer om door d’Overheyts macht vander Joden ghewelt beschermt te worden. Wat ghelijckheydt heeft nu Pauli wettelijck, met u onwettelijc doen? volght hier inne Pauli wijsheyt, ende niet der Joden wreetheyt.

Dees Pamelius schrijft dat de Keyser Galienes by den Christenen versocht zijnde, gheboot dat niemant den Christenen moeyelijck en zoude zijn.

Antwoordt.
Dats den Christenen gheoorloft, maer niet het versoeck vanden dolenden; die niemant en quellen, te quellen met vervolgh, met ballingschap of met doot.

Voort bestaet hy te bewijsen, niet uyt de waere Euangelische, maer uyte onwaere Griecken Boecken, dat de Keyseren verscheyden vervolgingen hebben ghedaen over de wedersaecken der Roomsche kercken.

Wat was dat bewijs van noode? zietmen niet inder daet voor ooghen dat dese heurder voor-ouderen voetstappen navolghende; niet hooghers benaerstighen aen Keyseren ende Koninghen om heurder vaderen de maet te vervullen, int doen vervolghen ende dooden, van die niet in allen heur dolinghen toe en stemmen?

Wie doet niet willigh zijn best, om te doē verderven die hy haet? wie haet niet de ghene, die door waerheydt hem vant volck doet haten? 1 1 Joan. 3. 19. 20 loflijcker waert heur gheweest in desen naeghevolght te hebben des ghenen goedertierenheydt, die oock de doodtschuldighe overspeelster niet en wilde veroordeelen: 2 2 Joan. 8. 4. 7 15. dan der gheenre felheydt die dat goedertieren en onnoosel Lam ter doodt veroordeelde, ende desselfs doot aen d’Overheyt benaerstighde.

Dat Pharizeeusch gheslacht is so begeerlijck na der menschen verderven, dat het ooc daer toe invoert Achans exempel: en dreygt onschaemelijck daer mede den Princen derghelijcke straf: f. 105. Soo zy den ghenen niet en straffen, die zy haten, om waerheydt te segghen: of die, sonder tegen d’Overheyts wetten te doen, erghens inne dolen. Zijn alle die waerheyt leeren of alle dolenden int gheloove dan Kerck-roovers als Achan was? (Josue 7.) dats te plomp nae bloedt ghejaeght.
Dat was schriftlijck bewijs, tot zijn onwijsheydts bewijs in dese sake misbruyckt: neemter noch een: een wijs Koning, zeyt hy (Pro. 20. 8.) is een wanner der godloosen.
Zouden d’onwijse Koninghen, uwe ongodlijcke raedt navolgende, niet wel mogen wesen godloose waeners ende uytwanners der Godzalighen? kennen zy het kaf uyten terwe? geeft gyluyden den Koningen het oordeel van ketterye? heeft God heur bevolen het kaf of onkruyt voor den ougst uyt te roeyen? dats Theologantelijck, 3 3 Matt. 13 niet elegantelijck maer zeer schandelijck de H. Schrift mishandelt.

Ende niet anders dan of de Roomsche kercke, doende self plat jeghen t’xempel van t’schaepken dat teghen zijn Scheerder ende dooder zijnē mont niet open dede, 4 4 Isai. 53. 2 een navolgelijc exempel behoorden te wesen int hulp versoecken aenden wereltsche Princen, om anderen na heur versoeck te vervolghen, stelt hy daer een Paus Concilium ende vernieuwingh vande voorgaende dwangh-placcaten, teghen anderen, die zy ketteren te wesen oordeelden. f. 106.

Dede Christus oyt zoo, of zijne Apostelen? waer leestmen dat die oyt Overheyts macht hebbem aenghesocht , om heur vervolgers te vervolgē? Daer en waren (seyt hy) doe gheen Christen Keyseren noch Princen, die heur souden hebben in zulcx willen bewillighen. f. 110.
Dat sy so. Was doe geen God, die Christi vervolghers, t’zijnre versoeck, het vuyr vanden Hemel op zijn hatighe vyanden soude hebben willen doen vallen? (4. Reg. 1. 10. Luc. 9. 54. die zijn vervolghers doort spreken van een eenigh woordt rugghelings ter aerden soude hebben doen vallen? (Jo. 18. 6) ende hem met twaelf legioenen der Engelen soude beschermt hebben? (Mat. 26. 53.) die der kerckeren sloten soude hebben gheopent, (Act. 5. 22.) ende heur teghenstaenders qualijck ziende ooghen, soude hebben ghesloten tot heuren ghebieden, ja gheloovigh ghebieden. Act. 13. 11.

Soude die heur God niet soo wel hebben ghewilt ende vermogen Christi zijns lieven Soons ende desselven jongherens vervolgheren: soos y die wraeck-geest mochten gehadt hebben, die in geen kinderen des Hemelschen Vaders en magh wesen, ende door de selve den rechtvaerdighen God, hadden versocht om heurder vervolghers vernielinghe: als de aertsche Princen wilden ende vermochten te vervolghen der Roomschen kercken tenstaenders, diens vervoging en vernielinghe zy aenden aerdtschen Princen versochten?

Niet sulcken wraeck-gheest, maer al veel goedertierener gheest betoonde Augustinus selve hier tegen in hem te wesen, als hy voor de boosaerdighe Israelytische ende vervolghende Donatisten aen Maximino den Cartaginenser Landt-vooght schrijft alsoo. Eplam. 127.

Ende acht het voor u, eerwaerdige en lieve zone, gheen kleynachtinghe te zijn dat wy u bidden dat zy niet ghedoodt en worden, voor de welcke wy den Heere bidden, datse moghen ghebetert worden. Behalven noch dat


wy niet en behooren te wycken van ons onophoudelyck voornemen, om met goet het quaet te verwinnen.

Dat mach u voorzienigheydt oock bedencken, dat niemant anders dan de kerckelycke luyde, sorghe en draeght om u vande kerckelycke saecken te verwittighen. Daeromme zoo ghy sout meynen die menschen, om heur boosdaden te dooden, zoo soudy ons afschricken van door onsen belede yet meer zodanighs voor u vierschaer te laeten komen. vermits zy, zulcx vernemende, met moedtwilligher stoutheydt om ons te vernielen zullen verwoeden: ende ons alsoo noodtsaecken u niet meer te verwitten, maer te verkiezen: dat wy ons liever van heur zullen laeten doden, dan heur, om ghedoot te worden, aenbrenghen voor uwen vierschaere.

Ten laetsten, om dit zijn langhe t’saemengeschraepte Hooft-stuck te eynden, soo hyt began, dat is met gants onbequame exempelen tot deser saken uyter H. Schrift, ende dat noch niet uyt Christi nieuwe, maer uyt Moyses veroude ende uytghediende Wetboeck, Davids vermaen totten Coninghen (Psalm. 2.) vanden Heere te dienen met vreesen, om heur aen te porren tot strenghelijck te beletten ende te straffen d’overtredinghen teghens Gode.

Welck vermaen totten den Coningen even soo eyghentlijck dient om den ketteren strengelijck te straffen met vervolgen, met verjaghen, met branden, koppen ende dooden: als Justi Lipsij ernstigh vermaen (int voorgaende Proces) bequaemelijck dient om ter navolginghe van Cicero met branden ende afsnijden ende van Lactantij schrift van met hooghster macht de religie te beschermen: waer inne niet min Lipsij daer voor dan dese Pamelij hier onwyse, wreede ende ontrouwe verkeertheyt, int voortbrenghen van getuyghenisse uyter schrift, vaderen of Heydenen, als metter hant mach ghetast worden. want nopende hier Pamelij aenwijsen tot de exempelen vande Moysaische Koningen, die sulcx na Moysi wet deden aenden groven afgodendienaeren, wiens tempelen en afgoden oock der selver boschgens afbraken: wat ghemeenschap heeft sulcx hier in onses Conincx, Christi, wet, om; met steenen tempelen en afgoden af te breken, maer, verdoolde schaepen, ghewaende ketteren, ja oock meest levende tempelen ende litmaeten Christi met sulcken wreeden strengheydt te vervolghen ende te dooden.

Dat was den Mosaischen Koningheng heboden den openbaeren afgodeerders te doen: wie sal ons bewijsen dat onse goedertieren Koning Jesus oyt heeft bevolen een ketter te vervolgen of te doodē? dat vermagh niemandt, maer wel dat de kerck die houden sal voor Heydenen.

Dat is nu desen Pamelio, Lipsio, metten heuren vele te goedertieren straf van desen goedertieren Koning, diens juck achten sy te licht, ende porren den Coningen aen om dat lieve juck Christi ende den Hemel-Koning selve metten godtloosen Jootschen Koninghen ende nijdigen Pharizeen te verwer-
pen (Psalm. 2) der Koningen Neck het sware ende ondraghlijcke juck Moysi weder te onderwerpen.

Zoodanighe raeden zy, niet met Christi swaerdt der waerheyt de ketterije te dooden, latende den ketter leven: maer met Moyses wreede swaerdt ketters, dat nergens is gheboden, in plaetse van opentlijcke afgodeerders, met den verdoolden ketters (soot ketters zijn) doort branden ende afsnijden, mits het uytsluyten vanden tijdt der genaden, lijf ende ziele beyde teffens te vernielen, te verderven ende te dooden.

Des drieentwintichsten Hooftstucx.

Dat de Keyseren, als sy begonnen ooghluyckinge te doen, swaerlijcken, of berispt, of ten minsten vermaent zijn gheweest, van de Heylighe Bisschoppen, ja oock van Sanct Athanasio self, hoe wel anderen van hem anders houden.

Dit gevoelen vande Secten geen vryheydt toe te laeten, wordt bevesticht doort exempel eeniger Heyligher Bisschoppen, die, als zy zaegen der Keyseren herten genoegen worden, door verscheyden vroedtmakingen ende berispinghen sulcx afrieden.

Antwoordt.

Dat d’een ketter d’ander ongaerne neven zigh kan lyden, weetmen wel: dat ketteren vele Keyseren macht listelijck misbruyckt hebben, leestmen wel: dat oock eenighe Roomsche Bisschoppen den Keyseren religions vryheyt niet toe te laeten hebben gheraeden, looftmen wel: maer waer by salmen weten dat zy heur recht daer aen gedaen hebben ende sulcke heure exempelen naevolghelijck zijn?

Dit suldy doen, soo ghy doet blijcken by den Heere Christum of by zynen jongheren bevolen te zijn: datmen des overheydts macht moet aensoecken om alle andere religien, dan de zijne, uyten lande te verjaghen: ende boven dien dan noch, dat de R. Catho. religie, alleen de waere is ende alle d’andere valsche zijn.

Wie sal in desen de rechter zijn, de Roomsche? wie d’aenklagher? De Roomsche? wie de verweerder? de Roomsche? wie de tuyghen? de Roomsche. Leeren dat uwe decreten? die zegghen hier af also: ij. par. decret. Causa. iiij. questie. iiij.

Niemant en vermeet zigh immermeer 1 1 Nota. teffens te wesen rechter ende tuyghe. VVant in alle oordeel moeten altydt noodtlyck we-


zen vier persoonen: dat is, ghekoren rechters, bequaeme aenklaeghers, voeghlijcke beschermers, ende wettelycke ghetuyghen. VVant de rechters behooren te ghebruycken ghelyckheydt: de tuyghen waerheyt: de aenklaghers voortstel, om de zake te vergrooten: ende de verweerders om die te verkleynen.

Soodanighen oordeel moestmen in desen ghehouden te zijn wettelijck doen blijcken. Dat doedy hier niet, vande ouden blijct, dat heeftmen oock by onsen tijden niet gesien tot Trenten, maer wel het jeghendeel. Want daer die Paus self was rechter, ende de zijne ghetuyghen, oock mede aenklagers over ende teghen den afwesenden verwerders, die ingehoort voor ketteren veroordeelt zijn. Zoude dat een recht oordeel wesen? waer is bevolen die exempelen na te volghen? Waer is bevolen d’anderen met gheweldt uyten lande te verjaghen? nerghens inden Euangelio.

Des vierentwintighsten Hooft-stucx.

Dat het niet en doet jeghen ons voortstel, ofschoon al eenighe Catholijcke Keyseren, door verleydinghe, door vreese of door te veel toe te gheven, den Secten vryheyt toelieten, dient daer na berouwede.

Antwoordt.

Soo ydel als die vertellingen der kerckelijcke Historien blycken te zijn: zoo ydel zijn dese Pamelij waen-bewijsinghen van twee of drie Keyseren. Van wie zijn die beschreven vande partye selve. Dat die Historien vol onwaerheyden zijn ghemengt vol droomen ende vol vlotte verzieringhen, magh, die wil, elck zien in mijn Synode, ende uyt dat kleyn deelken light mercken der groote menighte onwaerheydt. Maer men neme dit zijn seggen waer te zijn, wat sal hier dan bewesen wesen? dat eenige Keyseren sulck heur eerste toelatinghe naemaels beroude. Wat volgt daer doch uyt? dat het heur altsamen beroude. Is dat goet slot? zo moetmen dan oock dit besluyten: Eenige Keyseren waeren ketteren. Dit mooghdy niet ontkennen. Daerom waren alle de Keyseren Ketteren.

Suldy dat slot toelaten? mooghdy weder spreken? ziet wat dan alle uwe vorige voortghebrachte exempelen voorderen sullen tot uwes voornemens bewijs, van heur volgh der ketteren. Niet anders dan ditte: Ketteren hebben dit ende dat ghedaen. Daeromme zullen Christenen mede dat doen. Want al wat kettersche Keyseren doen is recht ghedaen, daeromme moetmens heur alles nadoen.

Alsmen dan u zegghen al gheloove zoude gheven, soo moeste daer uyt besloten werden t’gheen ghy self niet en sout willen toestemmen. Is dat niet een onwijs bewijs? ende ende met sulcke ydelheyt vultmen de Boecken, oock der onderwijsen kaproenen met hoop, na t’ghemeene spreeckwoort.

Des vijfentwintichsten Hooftstucx.

Dat oock den heyligen, Gregorium Nazianzenum in Orienten, Augustinum in Africa, ende der Paus Ioannem, dier namen d’eerste, int west heur zaligheydt tegen den ketteren heeft berouwen.

Daer bestaedt hy dit zijn voortstel te bewijsen inder selven wijsen, als hier voor van sommighe Keyseren by hen was bestaen. Der Keyseren toelatinghe van meer religien magh hy na t’inhouden der voorschreven heur twijfel-storien, niet ontkennen, der halven hy tot het sluyphol vluchte van dat heur nae sulck heur toelaten berouwen zoude zijn gheweest.

Sulcx bestaet hy hier mede met zijn drie Heylighen: zijnt dan al heyligen, die van onheylighe menschen heyligh geoordeelt worden? of is tusschen het Godlijcke ende menschelijcke oordeel gheen onderscheyt met allen? immers Pamelius bestaet hier deser zijnre drie voortghehaelde heyligen, onwijsheyt te bewijsen.

Want ten is gheen wijsheydt yet te doen, dat na berout. Dit seyt hy self in heur gheweest te zijn. Sy waren dan eerst niet wijs, als zijt waenden te wesen: daer door sy gheraden hadden zachtelijck metten ketteren te handelen. Wat sekerheyt hebdy dat sy namaels, als heur sulck heur vorigh doen beroude, wijser waren? het is noodtsaeckelijck dat alle mensche, so hy langher leeft, des te ouder moet worden. Maer ist soo noodtlijck datmen hoe ouder, hoe wijser moet worden?

Sy en hadden eerst den geest der wijsheyt niet als sy deden dat nae beroude: wat sekerheyt toondy dat zy daer nae den H. Gheest der wijsheyt hadden?

Eerst volgden zy na de sachtmoedicheyt des sachtmoedighen Lam Godes, ende zijn bevel dat wy die sachtmoedigheydt van hem sullen leeren (Mat. 11.29.) dese verworpen sy naemaels, en volghden na, soo ghy waerheydt schrijft) de strenghe hardigheyt Moyses, veranderende also uyt goedertieren schapen Christi, in wreede Moysaische Pharizeen: soudemen daer uyt vermoeden dat sy in heur ouderdom wijser zijn gheworden?

Christi sachtmoedigheydt en heeft noyt yemant met ghewelt tot zigh ghedwonghen te komen, noch ooc by zich te blijven: wildy mede wech gaen? sprack hy (Joan. 6) zijn bevel is datmen sulcke sal houden voor Heydenen, niet datmen heur sal beletten heur Godsdienst te doen, die anders dan de zijne ghezint zijn. Met woorden ende vermaninghen ghebiedt hy te handelen, niet met des overheyts macht te bedwingen. Sulcx verhaeldt dese Pamelius self by Augustinum eerst ghedaen te zijn geweest met dese woorden Augustini


Eerst was myn ghevoelen datmen niemant tot d’eenheyt Christi en behoort te dwingen. Datmen met het woort moet handelen, met disputatie stryden, ende met redene moet verwinnen. Op dat wy de ghene niet en zouden hebben tot gheveynsde Catholijcken, die wy eerst voor openbare ketters kenden. &c. fo. 130.

Laet hem nu toeghegheven zijn dat de dwangh, die hy daer nae helpt aenraeden, maecte dat de ketteren sigh uyt dwang begaven tot zijn kercke: wat seeckerheydt heeft hy, dat het gheen gheveynsde Catholijcken waren? of zijn dese beter dan openbare ketteren? ja so vele als heymelijcke vyanden, die men vrunden waent, binnen een stede beter zijn, dan openbare vyanden buyten de muyren. De vrucht zijns doens is ghebleken. Hy wilder zijn religie alleen hebben, nu heeftmer geē religie dan der Christen name. Die experientie Augustini is dan onzeecker ende sorchlijck: ende die soude men navolghen, teghen het uytdruckelijck bevel Christi: ons goedtduncken volghen, ende des Heeren gebodt verachten? Christi leden vervolgen ende dooden. Wt onse goede meyninghe, dat wy Gode daer mede een aenghename dienst sullen doen? Joan. 16.2.

Zoude dit wijsheydt zijn? wijser te willen zijn dan onse Heere ende meester, de Goddelijcke wijsheyt selve? de Princen die dan onwijs willen zijn, mogē hier in sulcke waenheyligen na volgen, ende houden Augustijn wijser dan Christum.

Die heeft gheseydt, dat zy vrede souden hebben in hem, niet in de wereldt: neen daer sullen sy verdruckinghe hebben. (Joan. 16.33. die willen sy niet lijden, maer door d’Overheydts macht anderen doen lijden: om hier met Christo niet te strijden, maer hier, als of sy in een aerdtsche Hemel waren, verblijden.

Is Christus dan niet ghekomen om het swaert te senden op aerden? omme te scheydeen de sone teghen de vader, de dochter teghen de moeder, de snaer teghen de schoonmoeder, jae oock dat des menschen eyghen huysghenooten, zijne vyanden zijn sullen? Mat. 10.34.35.

Waerom anders soude dese twist zijn, dan ter oorsaken van Christo, ende vande waerheydt die hy self is? (Joan. 14.6.) die wordt vande werelt, en voornemelijc vande schijnheyligen gehatet. So de werelt u haet, weet dat sy my eerst heeft ghehaet, zeyt Christus (Joan. 15. 18.) hier uyt komt de twist tusschen den huysghenooten, soo dat oock d’eene broeder d’ander overlevert ter doot, ja de vader het kint, ende de kinderen tegen d’ouders opstaen ende die dooden (Mat. 10.21.

Maer dese Christi vrede en begheren de schijn-heylighen niet: sy soecken ghelieft en ghe-eert, maer niet ghehaet ende versmaedt te worden van allen menschen om Christi namens wille (Mat. 10. 22.

Zulcke jongeren willen niet onder, maer
bevende, meester sulcke dienaren niet onder, maer boven de Heere, wesen (Mat. 10.24.) sulcke leerlinghen willen al wijser dan dese wijse leeraer wesen. Sy doen door d’Overheyts macht andere vervolghen, maer willen niet vervolght worden van d’een stede in d’ander (Mat. 10. 13.)

Is dat gheen wijsheydt? wie kan de Moninck, by Platina verhaelt, nu onrecht gheven, in zijn Predicatie voor den Paus self dien hy met meer dan Keyserlijcke pracht ten sermoone sach komen, om dat hy merckende op Christi met zijnre jongheren wereltlijcke zotheydt, arm veracht en vervolcht gheweest zijnde: ende der Pausen wereltlijcke wijsheyt, die in rijckdom, weelden, in de hooghste eeren levende anderen vervolghen, gheen ander woorden in zijn Predicatie en konde uytbrenghen dan dese: sy Petre, Paule.

De Paus Paulus de derde op belvidere wandelende gins ende weder tusschen eenighe om staende Cardinaelen sach opte twee steenen beelden van Petro ende Paulo, ende (soo te vermoeden is) heur staete Mette zijne vergelijckende brack uyt met dese woorden, wijsende metter hant op die twee beelden, dese twee zotten zijn oorsaecke van al ons welvaren.

Zo pypen de jonghen, soo hebben d’ouden ghesonghen. Oock de drie voornoemde heylighen, liever des werelts ghemackelijcke eerlijcke ende heerlijcke, dan Christi ellendighe verachte ende haetelijcke vrede verkiesende. waert voor dese, sulcker heylighen, navolgeren, dan nu oock gheen zotheyt Christi zotheyt ende niet sulcker wijse heylighen wijsheyt na te volghen?

Ist niet beter metten wijsen Phariseen te maken, dat zy anderen uyter Synagoghen, verstooten, ja uyten landen, immers uyt desen leven te bannen: dan met Christo ende synen naevolgheren van anderen ghebannen, vervolght ende ghedoodt te worden?

Des zesentwintichsten Hooftstucx.

Daeromme, zoo somtijts de Arritanen eenige vergaderingen hebben gehouden, buyten den Steden: zo en is sulcx niet te wyten der Keyseren, vele min der Pausen of Bisschoppen, toelatinghe: maer vele meer der ketteren hertneckicheyt, die de wetten verachteden.

Antwoorde.

Dat heur kerckelijcke loghen-storien houden verscheydener Keyseren toelatingen van verscheydener religions openbare exercitien of oeffeningen, en machmen niet ontkennen: soo mede niet dat die ketteren (soo de R. Cat, die noemen) sulcx ghenooten ende heur religie in vergaderingen opentlijck ghehouden


hebben ghehadt binnen ende buyten de steden tot verscheyden tyden en plaetsen.

Hebben dan noyt kettersche Keyseren (die hy hier niet uyt en sondert), sulcks den Arrianen toegelatē? ooc niet, als Athanasium ende d’ander Room. Catholijcke verdreven? dats te grof gesponnen.

Soo ist mede vande Catholijcke Keyseren te bot teghen de waerheyt ontkent, immers tegen zijn eygen schrijven in dese twee naeste voorgaende Hooftstucken (25. 24.) want int eerst deser twee schrijft hy selve dat eenighe Catholijcke Keyseren den Arrianen oeffeninghe van heur religie hebben toe gelaten, twelck heur naemaels beroude.

Ende int laetste, vijfentwintichste, dat het die drie zijne Heylighen thoeghelaeten hebben door heur sachtigheyt teghen den ketteren, immers dat den Arriaenen heur kercken weder werde ghegheven, t’welck heur naemaels soo hy zeyde, beroude. Hoe mocht het heur berouwen, soo zijt niet toeghelaeten en hadden? hadden zijt dan oock toeghelaeten, hoe mach de Kanoninck met waerheydt, teghen zijn eyghen segghen, segghen, dat zijt niet en hebben toeghelaten. Yemant verbloeme, die kan, soodanighe botte, plompe ende groove onwaerheyden.

Des zevenentwintichsten Hooftstucx.

Dat oock de ketteren self geen verscheyden Religien in heur ghebiedt en hebben willen toelaten.

Want als Athansius begheerde aenden Keyser Constantio, zoo die begheerde dat de Arriaenen tot Alexandrien souden worden toeghelaten: dat hy van ghelijcken den Catholycken tot Antiochien een kercke soude toelaeten: zoo en heeft de Keyser sulckx niet willen toelaeten, of (soo Nicephorus zeyt) zoo en wildens der Arriaenen hoofden niet toelaten.

Antwoorde.

Is dit niet een schoone of krachtighe bewijsreden? Sy staet in haer cracht opt schoonste aldus: al wat de ketteren niet en willen toelaten, daer doen zy wel aen, ende en behoort van niemande, oock vande ware Christenen niet toe ghelaten te worden. De Arrianen, dat ketters, ja hooft-ketters zijn, en wilden geen ander Religie, dan de hare, daer zy de macht hadden, toelaten, ooc den Christenen niet. Daeromme en behooren oock de Catholijcken geen andere religie, al warent oock Christenen, toe te laeten, daer sy de macht hebben.

Ende seker het schijnt oock zeer wel dat de
Catholijcken dat les niet qualijck vande Arriaenen heur schoolmeestereb geleert en hebben en oock wel onthouden, Maer of sy daer mede sullen moghen proncken voor den eenigen rechten schoolmeester Jesum Christum, sullen sy (ducht ick) meest al te spade vernemen, als elck voor hem zijn les sal moeten opsegghen.

Des achtentwintichsten Hooftstucx.

Datter vele goets is ghekomen uyt der Keyseren wetten tegen den ketteren.

Daer verhaelt des Koninck uyt zyne ongheloofwaerdighe kerckelijcke Historien, dat door der Keyseren dwangh vele uyt vresen weder totte Roomsche Kercke keerden. dat sy zo. Maer dat waerheyts lieflijck onderwijs het rechte middel is om ware Christenen, ende daer teghen de hatelijcke dwang om gheveynsde hypocryten te maecken, of godloosen, is mede warachtigh.

Welcke dwangh-middel schijnt oock wel d’oorsaecke te zijn gheweest: dat in Africa de openbaere vyanden van buyten, verandert zijnde uyt vreese in verborghen en inwendighe vyanden des Roomschen Catholycken ghemeente aldaer, de selve gantschelijck uyt Africa zijn verdweenen. Dat was de schoone vrugts des dwangs: namentlijc, datmen heeft te verliesen, daerment alleen al wil hebben.
Maer stellende die oude loghen-boecken met heur exempelen ter zijden, oock des verscheyden Schrijvers redenen daer laetende: maghmen hier voor in Lipsij Proces pag. 137. zien al heel andere vruchtē vand dwāg der conscientien uyt het waere boeck des ondervindens, die wy selve voor ooghen gesien hebben en noch daghelijcx met bittere treurigheydt int verderf van landen ende luyden moeten gevoelen, so kenlijck waer zijnde, dat niemant die mach loochenen, sonder sigh selven sinneloos te bewysen.

Dese zijn grouwelijcke bloetstortinghen, tweedracht, oproer, oorlogh, verderf der landen ende luyden, en datmen metten dwang meynde uyt te roeyen aen d’een, en te vesten aen d’ander zijde, overvloedighe aenwas der Secten, met grontlijcke vernielinghe vande Roomsche Catholijcke Religie tot groote vermindering tot vele plaetsen (tal. 89.) ziet de plaetsen, Leser, ende loghenstraft my, ist niet sulcks.

Des neghenentwintichsten Hooftstucx.

Maet dat daer tegen aller quaden grontsop is opgheborrelt uyter Secten toelatinghe.

Al dit langhe verhael blijckt voor ooghen onwaerheydt int Keyserrijck, daer het niet willen toelaeten Karoli Quinti eerst gants Duytslandt in beroerte, twist, oorlogh, ende verderf brachte.


Maer daer teghen dat het moeten toelaeten desselven Keysers vande twee verscheyden religien en desselfs broeders Ferdinande, zijns zoons en zoons sone trouwelijck onderhouden des religions vrede het rijck so heeft bevredight: datmen nu langher dan veertigh jaeren aen een volgende noyt aldaer vernomen en heeft van eenighe beroerte, maer ghebruycken daer soo wel de gheestelijcke als Euangelische luyden haer religie, have ende vryheyden in volkomen vryheydt, rust ende vrede. Daer teghen in Vrancrijck een langduyrigh moordelijck oorlogh ende vernieling der landen is ontstaen door dat de Koninghen sulcker stokebranden raedt onwijselijck naghevolght hebben.

Men gheloove nu de partijdige ende over d’een zijde gedighte Griecxe kerckelijcke Historien: of t’gheen wy self ghesien hebben en noch sien voor onsen ooghen.

De Catholijcken schijnen heel wel nae te volgen de Heydensche Tyrannen daer inne. Dat al wat gemenlants plagen den Heydenen overquamen, vermits heur eygen godloozigheyt: de selve alle sulcx ghewoene waren opre leggen, den Christenen: recht of de Goden heur straften om dat zy der Christenen lasteringhen heurder afgoden niet en straften, ende die nevens heur leden.

Soo wyten mede de Catholijcken alle het verderf der landen ende leuyden den Euangelischen, die heur Godsdienst lasteren ende schelden, met sampt oock der Catholijcke Princen slapheydt int ketterdooden. Recht of die Heere grouwelijcke bloetstortinghen aenden Christenen of onnoosele verdoolde menschen, na de wet Godes (Gen. 9.6.) wie menschen bloet stort, diens bloet sal ghestort worden) selve niet voor alle andere sonden heur voor Gode strafwaerdigh en maeckte. Ende volghen in desen meesterlijck nae der Afgodischen Joden hartneckigheydt, die; door Jeremiam den Propheet van Godes weghen ghedreyght zijnde met een swaere straffe, antwoorden alsoo, (44.16) nae den woorde, dat ghy ons inden name des Heeren segt, en willen wy niet hooren.

Maer wy willen doen na alle den woorde dat uyt onsen monde gaet: ende willen de Koninginne des Hemels roken ende der selver brant offeren: zo wy e n onse vaderen onse Koninghen ende Vorsten ghedaen hebben inde Steden Iuda ende opten straten tot Jerusalem. Doe hadden wy broodts ghenoegh, e n het ging ons wel, ende en zaghen gheen ongheluck.

Maer daer teghen, van die tijdt af, dat wy hebben naghelaten den Coninginne des Hemels te roken ende drankj-offer te offeren, hebben wy allen kommer gheleden, ende sijn door het swaert ende hongher omghekomen. Lieve, wie dit met aendacht betrachtende en soude niet moeten hem laeten voorstaen, recht of de Roomsche kerck met desselfs litmaeten, tot den Euangelischen, die heur afgoderye ende bloedtstortinghe bestraffen en des Heeren straf voor ooghen houden antwoorden alsoo.
Nae den woorde des Euangeliums dat ghy ons inden name des Heeren segt, en willen wy niet hooren. Maer wy willen doen na alle woort uyt ons eygen monde gaende, namentlijck na onse vaderlijcke insettingen, Heylighe Ceremonien, oude ghebruycken, ende onbedrieghelijcke traditien.

De Koninginne des Hemels met alle Godes Heylighen willen wy aenbeden, en eeren met offerhanden van Heylighe missen voor levendighe ende dooden, metten reuckwercke van veel schoone ghebeden voor heure beelden, met brandende kaerssen so hopelijck en grof dat sy Swart worden vanden roocke. Zo inden Tempelen als op alle hoecken vande straten, daer vrouwen huyskens en heyligen staen.
Doe wy dat eendrachtelijck deden hadden wy broots ghenoech in weeldigh ghemack: vermits t’genoot vande sielmissen, aflaten, broederschappen, bedevaerden, offerhanden; wesende een so vruchtbaren ougst van onbearbeyde rijckdommen, dat het ons in allen dingen ging na onser herten wenschen, sonder yet ghebreck te hebben.

Wat magh hem gebreken, die een Fortunatus buydelken heeft, dat nemmermeer ydel en is, maer altijt, hoe vele men daer oock uyt neemt, van self weder vol wort? daerom en saghen wy gheen ongheluck.

Daerom seydt oock Salomon recht, dat, ghelijck de wijsheydt beschermt, het gheldt mede alsoo beschermt (Ecls. 7.13.) ende alle dingen zijn t’gelt ghehoorsaem. Soo waren wy door die oneyntlijcke rijckdommen niet alleen voor alle ongheluck beschermt, maer oock van alle datter is ghehoorsaem: zoo dat wy niet alleen over volcken, maer over Koninghen ende Vorsten geboden, ja oock over Keyseren selve, die wy met voeten traden alst ons maer beliefde.

Maer sedert dat doort vermaen van u ghy Luyter, ghy Zwingel, ghy Ecolampadius met meer andere uwe metgesellen, O valsche Propheten, eenighe mijnre hooft ondersaten, van Koninghen, Vorsten en Princen afvalligh hebt ghemaect, soo dat de Koninginne des Hemels met alle die Heyligen by my selve ghemaeckt niet meer als voor en worden ghedient, ghe-eert, aenghebeden ende gheoffert, is daer door mijn Fortunatus buydelken, seer begonnen te dunnen:

Zedert, segghe ick, dien merckelijcken afbreck quam, mijnre ontallijcke ende weeldighe inkomsten, beginnen wy ghebreck te lyden, hongher ende kommer te lyden, schande ende versmaetheyt te lyden, jae oock tot vele plaetsen vervolginghe te lyden. Hebben wy dan onrecht ons uwer te beklaeghen, als oorsaeckers alle deser onse plaghen?

Die dese dinghen met meer andere daer aenklevende met rijpen ernst inziet: sal hy de Roomsche kercke oock moghen onrecht geven, desen Kanoninck of oock Justo Lipsio van haren weghen, dat sy voor veranderinghe vreesen, voor nieuwigheyt vreesen, ende voor religions toelating vreesen, de welcke sy verstaen de gront-oorsake van alle quaden


Des dertichsten Hooft-stucx.

Ende dat de Godlijcke straffe ghetroffen heeft, niet alleen den Princen die de Secten toelieten, maer oock mede de ghemeen-bestens, in welcke de vryheydt werde gheleden.

Antwoorde.

Was dan dese Canoninck zo kondig hinder kerckelijcke Historien twijfel-boecken, inde Pauslijcke Decreten, end einder vaderen schriften, die al voort zijn gekomen uyt menschen: in velen altsamen feylende: daer by so gandts onversocht inde Goddelijcke Schrifturen, voort ghekomen uyten gheest Godes die warachtigh is in allen, en nergens inne en magh dolen: dat hem noch verborgen was het argument des gantsen boecx Jobs te zijn, dat Godt oock by wylen de alderheylighste menschen wel oeffent, niet straft metten proeve des alderswaerstē uyterlijcken tegenspoets: ende daer tegen uyten anderen Godtlijcken boecken (al en waert maer uyt den tweentsevenstighsten Psalm vant boeck der psalmen alleen) dat het den godtloosen somtijdts soo wel gaet, dat zich oock Godes heylighen daer swaerlijck inne bekommeren?

Zulcx ghebeurde wel int oude testament, d’welck doch, hier op aerden, den oprechten alle salicheydt beloofde: maer den quaden alle teghenspoet dreyghde. 1 1 2 Tim. 3. 12 Luc. 24. 28. Act. 14. 22. 1 Pet. 4. 14. 17, etc. Daer teghen in het nieuwe Testament den gheloovighen niet dan teghenheyden ende den goddeloosen alle weelde ende voorspoedt in deser wereldt is voorseyt.

Soudet daerom een schriftgheleerde noch al een vaste bewijs-reden moghen schijnen, dese of die Prince, dit of dat lant, is eenighe tijdelijcke teghenheydt overghekomen: daer by blijckt dat dese of die Prince erghens inne grootelijck ghesondight heeft teghen Gode, dat hy hem, oft landt daeromme oock swaerlijck heeft gheplaeght?

Met sodanighe onzeker bewijsreden, ende dat noch van onsekere geschiedenissen meynt dese Schriftgheleerde te bewijsen: dat God hier altijdt met tijdtlijcke plaghen straft den Princen ende landen byde welcke ende daer verscheyden religien toeghelaeten worden: in welcke bedrieghlijcke bewijsinge hy oock tot een medegheselle heeft Justum Lipsium, die mede den Princen ende landen, die meer dan een Religie toelaeten, dreyght metter Goden gramschap: maer die de vaderlijcke inzettinghen. D’oude ghebruycken ende menschelijcke vindingen alleenlijck in als onderhoudenende na de lants religie de Goden dienen ende eeren, der Goden jonste ende mitsdien vermeerderinghe des rijcks ende der landen welvaren belooft.

Sien dese gheleerde Mannen dan niet alsamen zodanigh bewijs, niet uyt Christi ver-
bodt (datmen van dese voorschreven toelaetinghe inden Euangelio niet en vindt) maer uyt d’experientie, soude voor vast houden dat het op ‘talder stercxte teghen heur voortstel strijden ende heur waen te schanden maecken soude? want ick dan met waerheyt uyte ware gheschiedenissen onser niet der fabuleuze van oude tijden soude moghen seggen alsoo.

Alle wat Princen ende landen die niet en willen toelaten vryheydt der religien, maer met ghewelt de oude landts religie pogen te doen onderhouden, werden self in heur persoonen ghestraft, ende boven dien oock, heur landen met grontlijcke bederffenisse.

Dat blijckt aen Keyser Kaerle, die met beroovinge zijnre zinnen, aen Henricum der Franchoisen Koning, ende aen de twee Koninghen zijne zonen die alle drie met quader ende ontijdigher doodt van Gode zijn ghestraft gheweest: oock de Nederlanden ende Vranckrijck met jammerlijcke ende grontlijcke berderffenisse.

Overmidts die Princen ende landen uyt eenen Pauslijcken yver buyten ende teghen Christi bevel niet meer toelaeten en wilden dan de Pausche oft menschelijcke s’lants aengenomen en oude waen religie: ende daer tegen de ware religie met hooghster gheweldt door branden ende afsnijden met moorden en worghen, onnoosel bloedt stortende van een ontallijcke menichte landtzaeten hebben benaerstight uyt te weren.

Kort besluyt.

Daeromme, of noch al eenighe Princen ende Overheyden van Koningrijcken ende Lantschappen, der selver vermeeringe ende welvaren meerder mochten achten dan Godes eere ende der ondersaeten zielen heyl: zoo behoorde heur, zoot noch maer wereltwyse menschen en zijn, ten minsten dan ooc af te schricken, de jammerlijcke ende vervaerlijcke exempelen, zoo wel die wy noch teghenwoordelijck voor onsen ooghen zien aent verwoeste Vranckrijcke, als oock mede self binnen het ingheweydt deser ellendighe Nederlanden met weenlijcker pynelijckheydt ghevoelen: inde gheduyricheydt deser bloedigher ende verderflijcker oorloghen, landen ende luyden jammerlijck plaeghende. De welcke hueren eersten oorsprong nergens anders en hebben uytgenomen, naemaels daer noch by komende het meyneedich previlegien breken, dan uyt het vuyrigh moorden der onnooselen doolders int Gheloove met sampt den Godloosen Conscientie dwangh. Ghemerckt door der Pausen inblaesen Keyser Kaerle, oock zijn zoon Koning Philips al hier te lande, ende de Fransche Koninghen aldaer, niet alleen noyt en hebben willen toe-laeten eenighe ander Religie dan de Roomsche, die van oudts by de licht-gheloovende Princen ende Landen in onverstant aenghenomen is geweest. Sonder datmen oyt heeft willē bestaen om de ondersaeten door waerheyts onderwijs te doen verstaen dat de Pauslijcke


Religie de rechte is, en dat in een wettigh en vry Concilium tot wechneminge vant quaet vermoeden dat de Pausen self, vermits heur soo openbare als grove misbruycken, inden lantsaten hadden gebracht. Neen, dat mocht niet ghewerden, maer men heeft ter contrarien niet hooghers gearbeyt dan om geweldelijck met vyer ende met swaerdt de voorschreven valsch bekende religie te doen ghelooven ende onderhouden voor de warachtighe: twelck de ondervindelijcke daedt self onmoghelijck te wesen heeft bewesen, ende daerom onnoodigh is om met ander woorden te worden bewesen: dan de Heeren Staten Generael daer van hebben uytgesproken in druck (Q. 19.20) en dat so volcht, waer mede ick dit mijn besluyt hier sluyte.

Nadien de religie is een gave Godes, ende door gheen gheweldt noch wapenen inder menschen herten geplant noch ghedruct kan worden: wat reden of schijn heeft doch het segghen, dat Don Jan mette wapenen die hy heeft gheaenvaert, hantvesten of beschermen soude willen de Roomsche Catholijcke religie? hoe sal hy dat doen? sal hy doen dooden alle de gene die dese religie niet en sullen willen aennemen? neemt hy die middel voor, so zijn wy wederom versoncken in een afgront der burgherlijcke oorloghen. Want daer is een oneyndelijcke menighte, jae oock van Steden die zich liever aenstucken zullen laten snijden, dan t’volvoeren van dese verwoedigheyt verwachten. Men ziet ooc wel inder daet, hoe luttel d’overleden Keyser Kaerle, van seer hooger gedenckenisse, mette wapenen, om deser oorsaken aengenomen zijnde, in Hooghduytslant heeft gevoordert. Zoo hebben nu al drie Koningen in Vrancrijcke, oock de Hertoghe van alven ende de Commandeur van castillien in Hollandt en Zeelant ons solcx ooxk te verstaen ghegheven door ondervindinge, ende dat tot onser grooter schade. Willen wy ons altijt aen een selve steen weder stooten? pooghende met gheweldiger hant uyt te roeden, t’gene int diepste der sielen is verborghen, ende onbooghsaem is, dan alleen van Gode? maer dat zy so’t is so vele ist, datmen weder soude moetē d’inquisitien instellen, d’oude Placcaten vernieuwen, de schavotten ende galghen weder oprechten, om de buyren over alle de landen weder op te blasen, omme te hangen, te bran-
den ende zacken een oneyndelijcke menighte onnoosel volcx: die willigh zijn om zijne Maiesteyt alle ghetrouwe onderdanigheyt, ende heuren naesten alle behoorlijckheydt te bewijsen: mist dat sy maer Gode, nae haers ghewetens ghetuyghenise, moghen dienen. Ende, Liever, wat vrede, wat rust, en wat stilligheyt soudet wesen? souden wy niet zien dat door sulck middel dit lant verdruckt soude worden, onder een vele grouwelijcker Tyrannye, dant oyt te voren was? Des niet te min, souder noch eenige gront zijn so door sulck middel de Roomsche Catholijcke religie mocht worden ghehantvest. Maer men ziet voor ooghen datse daer door van onder tot boven wort vernielt, want d’experientie betoont klaerlijck, datter niet wederwertigers of meer contrarie en is tot bescherminghe vande selve: dan de macht van wapenen en het gheweldt der vervolginghen: ende dat meer daoet ghehaedt worden, ende volghens dien meer in ghevaerlijckheydt ende int verderven steldt, de gantse kerckelijcke staet: dan dat het volck ziet, dat sy sigh niet neven anderen en willen voeghen.

Ende noch. Soomen dan hier na de vredemakinghe van Ghendt, ende bevestiginge door een vaste vertellinghe eenmael saeyt het onkruydt van tweedracht onder den volcke: en datmen tegen de beloften, d’een of d’ander wil uyt doen roeden (van beyde religien) t’sal uyterlijcken te sorghen staen: dat de tweedracht wederom ontstekende in vlammen van innerlijck oorlooghe, tot sich sal trecken een verwoestinghe so vande landeint algemeen: als oock vande kerckelijcke luyden int bysonder, die, als wesende rijck ende vry van vele lasten, des te meer den nijdt zijn onderworpen. Volght noch:

Anders zo ist zeker, dat de waere behoudenisse van de Roomsche Catholijcke religie is gheleghen in een goede vereeninge ende vaste onderlinghe verzellinghe, zonder te partyen ter saken vande religie: zo ons Hooghduytslants voorbeeldt klaerlijck betoont: al waer d’een daghelijcks handelt ende wandelt metten anderen: ende en is nochtans gheen landt ter werelt, daer de kerckelijcke luyden meer gheacht, oock rijcker ende machtigher zijn dan daar.

EYNDE

"""By-voeghsel"""