II. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Wortel der Nederlantsche oorloghen, met aenwijsinghe tot inlantsche eendracht."" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1629."
"""Wortel der Nederlantsche oorloghen, met aenwijsinghe tot inlantsche eendracht."" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1629."


WORTEL Der Nederlantsche oorlogen, met aenwijsinghe tot inlantsche eendracht.

Psal. 119. 7.
Metten ghenen die vrede haten was ick vreedtsaem, als ick tot heur sprack bestreden zy my sonder saecke.

Matth. 5.
Salich zijn de vredemakers, want sy sullen Kinderen Godes ghenaemt werden.

[illustratie: portret Coornhert]

TOT AMSTERDAM .
By Iacob Aertsz. Colom, Boeck-verkooper, wonende op’t Water, in de Vyerighe Colom, Anno 1629.


[leeg]


Pacifijc, Catholijc, Ghereformeerde.

Pacifijc.

IN langhe en heb ick u niet ghesien, beste man, hoe gaet het u doch?

Catholijc.

Alst den Nederlanden gaet God betert, van d’eene miserie in d’andere.

Pacifijc.

De gemeen plaghe en rustet my niet, maar raekt my oock treffelijk: dat ghy dan oock met ons allen lijdet en wondert my niet, maer wel dat ick u vinde in deze kercke.

Catholijc.

Wy hebben gheen ander, het reghent ende stormt, ende ick moest my wat vertreden.

Pacifijc.

Waerom alleen? gaet daer oock niet ons beyder oude vrient ende kennisse?

Catholijc.

Die kennisse is al veroudet, sedert hy zynen name vernieude van Catholijc in Ghereformeerde. Hy abhorreert van mijn compaignie, ende my en lust na t’zijne niet seer.

Pacifijc.

Na het myne oock niet, soo my betuycht u coel ghelate.

Catholijc.

Dat is waer, ghy houdt vrientschap met mijnen vyanden. Ende meyne dat hy maer siende u met my spreken, u niet seer en sal caresseren, dus gheschiet u na t’proverbium, Allemans vrunt, niemants vrund.

Pacifijc.

Ick wilt versoecken, hy coemt neven ons: Hola vrunt, kennen wy malcanderen niet meer? passeerdy ons beyden soo swijgende? ghedenct u gheen oude vruntschappe?

Ghereformeerde.

Seer wel, maer veel meer dese mans teghenwoordighe hatelijckheyt tot my, ende u afkeer van my tot mijne misgunstigen.

Pacifijc.

Ick keere my niet van u, maer tot u beyden, als die u beyden met herten goet gonne.

Ghereformeerde

Dats twee verscheyden Heeren gedient.

Pacifijc.

Neen vrunt, 1 1 Rom. 12. 18 Heb. 12. 14. Tit. 3. 2. Psal. 120. 7. dats elck een, so vele aen my staet, vrede gehouden. U beyder welvaren verblijt my, maer u gedeeltheyt bedroeft my ende dit te meer om de groote verminderinghe van onse kennisse. O wat zijnder al oprechte mannen wech ghenomen door dese troubelen.

Catholijc.

Dat machmen den Geusen wijten met heur oproerich beeldt-stormen.

Ghereformeert.

Dat machmen den Papisten wijten met heur bloetdorstich menschen vermoorden.

Pacifijc.

Sacht sacht mannen, 2 2 Col. 3. 8. Ephe. 4. 31. 1. Pet. 2. 1. toont sulcken onchristelijcken bitterheyt niet, wildy Christenen schijnen. Laet vare die hatelicke schantnamen, ende doet blijcken met die vriendelijcke liefde, dat ghy Christus jongeren zijt: want waer aen kentmen die best. 3 3 Joan. 13. 35 So behooren wy oock Godes liefde te kennen in zijn salige roede. Die castijt ons so hertelijck dat alle man sulcx ghevoeldt met smerten: maer weynige mercken met recht leetwesen d’oorsake van dien: om dat wy meest al Adamiserende elck ander den schult oplegghen.

Ghereformeerde.

Leest den Bybel, ende siet of Godt niet doorgaens zijn volck castijt om afgoderye. Door wie ist volck daer toe oyt aengevoert, dan door heure Coningen ende Papen? Hoe menichmalen leestmen in der Coninghen boecken dese woorden, 4 4 3. Reg. 14. 16. 15. 26. 16. 2. etc. ende hy dede t’volck sondighen.

Pacifijc.

Die zijn wel dickmael oorsaeke daer af geweest, maer niet altijdt: soomen leest tot veel plaetsen.

Gereformeerde.

Noemter my een condy.

Pacifijc.

Seyde t’volck niet tot Aaron int afwesen Moysi: maect ons goden die voor ons gaen? So leestmen ooc expresselijc, 5 5 Exo. 32. 1 Job. 34. 30 dat God bywylen een hypocrijt laet regeren om des volcx sonden wille. En meynt niet dat ick den hypocrijt wil excuseren, maer verclare mijn inten-


tie, 1 1 Oorsake der quaden dat niet min der ondersaten als des Magistraets sonden oorsaken zijn van dese quaden.

Ghereformeerde.

Welck acht ghy in deesen des volcx principale sonden te zijn?

Pacifijc.

Sotheydt, 2 2 des volcx sonden. ongheloof ende partijschappe. Sotheydt was by meest elck int verkiesen van’t verganckelijke ende valsche, 3 3 Sotheyt. voor’t eeuwighe ende warachtighe goet. Begheerlijckheyt des vleeschs ende der ooghen, 4 4 1. Joan. 2. 16. met homoet des levens waren meesters in elckerlijc. Men braste men hoereerde, men proncte ende boude boven state ende vermoghen, recht oft hier eeuwelijc soude geduyren: ende soo begroef meest elck het waerde pont sijns redelijckheydts ende zijns tijts, 5 5 Mat. 25. 25 met lust, begheerte ende herte inden aertschen dinghen, daer door men d’edel ziele, het rijcke Godes, deuchde, der liefden oeffeninghen, Godes woort, jae Gode selve roeckeloos negligeerde: was dat geen sotheyt? was dese niet gemeen? niet minder gemeen was oock het ongheloove, betrouwende der schepselen Ceremonien, 6 6 Ongheloove. ja het snoode ghelt boven Gode, twelck afgoderie is, dese woonde mede in meest alle mans herten, 7 7 Colo. 3. 5. Bar. 3. 17. Psal. 48. 7. Jere. 49. 4. die den ghetrouwen liefde ende Almoghende waerheyt mistrouden. Want elck schickte door leckerheyt ende pomp veel te behoeven. Dan moestmen list, bedroch ende woecker useren : rechts of God hen-luyden van noodruft te besorghen versuymt soude hebben: indien sy in allen heuren handelingen oprechtelijck hadden ghewandelt. 8 8 Mat. 6. 33. Psal. 36. 25 33. 11. 54. 23. 83. 12. 13. Jer. 22. 15. 16. Ende droeghen hen de herders rechts of den waerheyts Godes macht ontbrake, omme Godes kercke te beschermen, soomen het swaerdt van de waerlijcke Magistraet daer toe niet misbruyckte. Soo vele nu den partyschappe aengaet, 9 9 Partyschappe. sietmen opentlijc dat vele menschen wt een onsekere opinie ende temerair oordeel niet min lichtvaerdelijck dan blindelijck hen afscheyden van, ende incorporeren in, een ghemeente, sonder voorgaende kennisse so wel van dat sy annamen, als van dat sy verlieten, stoutelijck damnerende ende vyantlijck hatende allen anderen, die niet in allen stucken met henluyder opninien accordeerden: want elck hout zijn gemeente voor de ware kercke alleen, buyten welck geen salicheyt en is, 10 10 Ofmen ketters mach haten. ende mitsdien allen menschen die daer niet en in en zijn voor wereltsche ende godloosen menschen.

Catholijc.

Tis niet vreemts dat die goeden den goeden liefhebben, ende den quaden (dat alle ketters zijn) haten.

Pacifijc.

T’is Christelijck het quade, maer niet den quaden mensche, te haten.

Catholijc.

Wie haet geen moorders? acht ghy den zielmoorders beter? of is de doot vande edele ziele niet schadelijcker dan vant snoode lijf? haet ende dootmense dan rechtelijck die’t lichaem moorden: hoe macht zijn datmen den zielmoorder t’onrecht soude haten ende dooden?

Ghereformeerde.

Dats wel gheseyt.

Pacifijc.

Dat duncket my niet. Een moorder weet dat hy quaet doet int moorden: maer een ketter meynt dat hy goet doet int voort leeren van zijnen dolinghen. 11 11 Gen. 9. 6. Exo. 21. 14. Mat. 26. 52 Apoc. 13. 10 Daerom behoortmen den dolenden te onderwysen, maer den quaetdoenden te straffen. Dese straffe gebiet oock Godt selve, 12 12 Ofmen ketters behoort te doodē. ende en mach niemandt doende t’gene God hem opentlijck ghebiet, qualijck doen of dolen. Maer nergens beveelt God den ketteren te dooden: ende mach ja moetmen daeromme hier inne onrecht doen ende swaerlijck dolen. Want men mach wt een meyninghe van Gode eenen dienst te doene 13 13 Joan. 16. 2. Mat. 13. 29 Act. 9. 1. (soot met Saul toeging) onnosele leeraren der waerheydt voor ketteren dooden. Dit blijct aen velen waren Propheten, aen t’onnosele Lam ende eenighe Leeraer der waerheytselve, aen zijnen lieven Apostelen, ende aen menichvuldige martelaren: Machmen, ja moetmen hier inne dan niet schrickelijck dolen? waer gebiet God datmen sal dooden den genen die des geloovens gave noch ontberende ergens inne dolen? nergens, voorwaer nergens, maer is zulck moorden zoo vyant dat hy eertijts niet en ontfermde des geens die onnoosel bloet storte. 14 14 4. Reg. 24. 4 Exod. 23 7. Isai. 1. 15. Ter contrarien en machmen hem niet besondighen in’t sparen vanden menschen die God niet en beveelt te dooden. Maer wilmen immers dooden men doode metten swaerde des waerheydts den ketteryen, maer niet den menschen: Hier inne mach niemant abuseren, die des macht heeft: ende dit is allen Herderen ende rechten Leeraren gheboden, maer het ketterdooden niemanden. Seker waer Saulus in zijnen onwijsen yver: 15 15 Mat. 16. 11 Luc. 24. 11. Petrus met de tien andere Apostelen in heur ongheloovigheyt vande verrijssenisse Christi, ende Augustinus in zijn Manicheensche ketterye, gedoodet gheweest, wy souden een groot deel vande Apostelsche schriften ende allen den boecken Augustini hebben moeten ontberen.

Catholijc.

Moyses beveeldt datmen den ketters sal 16 16 Of Moyses beveelt dat men den heretycken sal dooden. dooden: ende noch derft ghy vraghen: waer beveelt God datmen ketters sal dooden?

Ghereformeert.

Dats de waerheydt: of soudet ghy willen segghen dat God ons niet en beveelt, t’gene Moyses beveelt?

Pacifijc.

Geenssins: maer ick mach geenssins ghelooven dat Moyses erghens gebiet den ketters te dooden. Hoe soude hy dat ghebieden,


nadien men den name ketter niet en vint in allen den boeken Moysi?

Catholijc.

Leest eens Leuit. 24.16. ende Deutr. 13.9. oock 18.20. ghy sult haest anders spreken.

Gereformeerde.

Seker daer staet sulcx opentlijck.

Pacifijc.

Die plaetsen ken ick, heb die dickmael gelesen, maer dat woort ketter daer noyt in gevonden. D’een plaetse hout van een blasphemeerder, ende brengt ontwijfelijck met dat blasphemeren is, niet dolen int nasporen ende voortleeren vande waerheyt, of die hy sulcx waent ende sulcks hartsinnich te houden, soo elck ketter doet, maer dat het is vloecken, ghecauseert wt gramschap int gekijf, so oock t’exempel vande sone des Israelitinne daer verhaelt, naectelijck mede brenghet. Wat gemeenschap heeft nu sulck blasphemeren ofte vloecken met qualijck gelooven, dwelck ketters doen? Dandere twee plaetsen beyde in Deuteronomio houden van een valsche propheet, beyde mede brengende vele circumstantien ende oock het merckteeken vant voorseggen van toecomende saken die sulcx werden of niet en werden: wat concerneert nu sulcx den ketteren? of wilmen een Babelsche werringhe maken inden tale, alle onderscheyt vande woorden ende namen significatie wech nemen ende van ketter, lasteraer ende Propheet een selve ding makē? seker wilmen dit dan noch immers interpreteren opten heretijcken, men sal moeten allen den circumstantien; daer beschreven; vinden inden heretijcke, ten minsten die principaelste inde gheallegeerde texten staende, somen hem niet met felonnie door eenen wet hem niet concernerende wil dooden. Leest die plaetsen by Moysem, en ziet of ghy eenighe (swijge al) van die circumstantien daer verhaelt eyghentlijck bevint inden heretijcken: ick achte wel neen. Boven dien moetmen daert menschen leven gheldet navolghen de naeckte woorden des wets, ende geenssins duiystere coniecturen violentelijck tot bloetstortinghe ghetrocken. Nu vintmen niet een eenighe wet inde gantsche Bybele met naeckten woorden het ketterdooden met brengende. Ick sie wel dat eenige hier arbeyden om dese sake politijc te maken: maar sie niet dat de politijcken wetten soo bloedelijck sijn geschreven. O neen, maer die houden (om een wt velen te noemen:) In re dubia benigniorem interpretationem sequi, non minus justius est, quam tutius. Dat is: ten is niet minder het rechtvaerdichste dan het sekerste, datmen in een twijfelijcke sake, de goedertierenste interpretatie volghe. Maer ghenomen u noch al gheaccordeert ware (datmen met waerheyt niet vermach) dat Godt daer door Moysem naecktelijck doe ter tijdt den heretijcken te dooden hadde bevolen: wie mach bewijsen datmen Ebioniseren ende nu ter tijdt hier inne noch den Wet Moysi na volghen sal?

Catholijc.

Dat bewijs souden kinderen connen doen, die maer onderscheydt connen maken tusschen Moysi wetten judicale ceremoniale ende moreale.

Ghereformeert.

Soo ist. Want al hoe wel die ceremoniale wetten Moysi ophouden: volgt daer wt dat de judicale ende morale ophouden? of mach men nu gheen dootslagher nader wet Moysi dooden? wat heeft ons Heere Jesus Christus (die den ceremonialen wet vant besnijden, offeren, etc. wech genomen heeft) doch in dese judiciale wet verandert, ick swijghe te niet ghedaen?

Catholijc.

Het dooden om overspel.

Ghereformeerde.

Ghy merckt niet dat de Heere Christus geen politijck rechter en was, ende hem des Magistraets afficien soo weynich int veroordeelen vant vrouken in overspel bevonden, wilde onderwinden, als het scheyden vander broederen erffenisse, daer toe hy noch tans versocht was. Waert nu gheen sot besluyt daer wt te willen seggen nadien Christus hem niet en heeft willen arrogeren dat officium des Magistraets int veroordeelen vande overspeeldersche, ende int erfscheyden der broederen, soo volcht dat de Magistraet nu ter tijt geen overspel metter doot straffen of erfscheydinghe mach doen tusschen broederen?

Pacifijc.

Daer antwoordy recht. Maer antwoort my nu oock recht: ist oock noodtlijck datmen abrogeren sal een wet die noyt en was.

Ghereformeerde.

Dat mach geensins geschieden hoe macht dan van noode zijn?

Pacifijc.

Recht nu en mach niemant bewijsen datter een eenighe wet in den ganschen Moyse zy vande ketteren: wat noot wast dan voor onsen Heere Christum, te veranderen ofte abrogeren een wet die niet en is ofte was? Laet nu dan schoon de judicale wet Moysi in viguer blijven oock in dese tijden: wat voordert u dat, als daer niet een eenich woort (dats min dan wet) by Moysem en is van’t ketterdooden? daer af handelen wy nu ende niet van dootslagers. Maer ofmen immers noch al crudelijcken (dat geen Christen betaemt) door de violente collectien wten woorden Moysi attenteren wilde den ketteren ter doot te veroordelen: soo soudy nochtans ooc behooren daer van af te staen, alst maer bleeck dat de H. Gheest inden


nieuwen Testamente eenighe merckelijcke novatie ofte veranderinghe heeft gedaen in dese sake.

Ghereformeerde.

Dat confesseer ick, maer dat moochdy niet proberen.

Pacifijc.

Naectelijc mette ghelijckenisse vant extirperen des oncruyts, 1 1 Mat. 13. 29. 30. door onsen wetghever Christum so expresselijck verboden, ende so properlijck tot dese sake wtghesproken, dat alle die sulcx bestaen te wederspreken, den vlecke van stoutheyt ende schamelheyt, geensins ontgaen en moghen. Wie mach oock lochenen dat de H. Geest door den Apostel Paulum den wille Godes in dit cas, opentlijck heeft wtghesproken! die handeldt immers vande maniere daer met God den ketteren wil ghestraft hebben, daer hy schrijft: 2 2 Tit. 3. 10. Haereticum hominen post unam & secundam correptionem deuita. Of wildy dit (so eenighe doen) interpreteren voor tolle de vita? Oft nu alsoo waer (als neen) dat Moyses het ketter-dooden in zijnen tijden hadde geboden: met wat coleur sal mens nu noch bestaen, na dat de H. gheest hier opentlijck anders gebiet? met wat voeghe machmens nu dan doen, nadien Moyses dat nerghens ende Godt door Paulum nu anders beveelt? Boven alle ditte, oft noch also werde ghenomen dat ons dese goedertieren wet des levendmakende gheest Christi (die ons wetgever is, ende niet de dootslaende letter Moysi) ons niet en waer ghegheven: oock mede ghenomen schoon al dat vant ketterdooden soo expresselijck in Moysi boecken stont gheschreven datmer niet aen en mochte twijfelen soo en soudy noch met gheenen voeghe den judicalen wet Moysi in desen geensins moghen observeren. 3 3 Ofmen den judicalē wet Moysi nu noch moet observeren.

Catholijc.

Dat en kan ick niet mercken.

Gereformeerde.

Noch ick niet.

Pacifijc.

Merckt dan, ick meyne immers dat ghyluyden den judicalen wet Moysi in desen sout willen observeren, om dat ghy verstaet de selve van Gode door Moysem ghegeven te zijn gheweest.

Catholijc.

Alsoo.

Pacifijc.

Daer zijn meer judicale andere wetten dan die vant dooden der blasphemeerders ende valsche Propheten, zijnt niet?

Gereformeerde.

Het zijn.

Pacifijc.

Was Godes wille datmen sommighe vande selve soude observeren ende sommighe niet?

Catholijc.

Godt wildese altesamen onderhouden hebben.

Pacifijc.

Dat is so, maer hoe condy bewijsen dat Godes wille zy datmen die Moysaissche wetten judiciael tot een wterlijck Coninckrijck ghegeven, nu ter tijt noch souden moeten onderhouden worden int gheestelijcke rijcke Christi, doch nu hier mede al ghepresupponeert zijnde sulcx te moeten wesen, so en meyne ick niet in eenich menschen goet duncken gestelt te zijn, dat hy daer van soude afschuymen wetten die hem mishaghen, ende te doen observeren die hem behaghen. Want soo Godes wille was ende noch is datmense al sal observeren, soo moet hy immers opentlijck doen teghen Gode die eenighe na zijn goetduncken daer wtlaet ende niet en wil observeren.

Gereformeerde.

Dat is soo.

Catholijc.

Wie dese commissie vande judicale wetten Moysi wil opserveren die moetse altesamen aennemen, of hy moet ten minsten bewijsen dat hy commissie heeft van Gode om sommigh? daer wt te laten, ende dat noch met speciale declaratie welcke hy daer wt soude laten ende welcke niet.

Gereformeerde.

Dat en weet ick niet.

Catholijc.

En of dat alsoo ware, te weten datmen se altsamen moeste aennemen, soo moeste dan noch ghelijckewel die wet vant dooden der ketteren onderhouden worden.

Pacifijc.

Ja als daer sulcken wet oock onder ware. Maer dit is onprobeerlijc. Maer dan moestmen ooc opserveren de judicale wetten vant 4 4 Levit. 25. 10 niet allieneren der landen vanden gheslachte, vande slaven, soo dat oock een vader zijn dochter sou mogen vercoopen, 5 5 Exod. 21. 7. ende (om niet weynige op te houden) vande permissie van twee echte huysvrouwen teffens te hebben, ghemerckt men naecktelijck leest dese wet: 6 6 Deut. 21. 15 Soo een man heeft twee huysvrouwen, den eenen lief, d’ander odieus, ende hy wt bey-


den kinderen genereert waer van des odieusens sone is d’eerste geboorne, ende hy zijn substantie wil deylen onder sijne kinderen, soo en mach hy des geliefdens sone niet maken d’eerste geboren ende den selven stellen boven den sone van de odieuse ofte gehate huysvrouwe &c. Alsoo leestmen dat Elcana (behalven vele anderen) 1 1 1. Reg. 1.2. teffens hadde twee huysvrouwen, te weten Anna ende Phenenna. Seght my nu, souden u beyder Leeraren nu ter tijdt oock wel willen toelaten sulcken dubbelde echte.

Catholijc.

Gheensins.

Gereformeerde.

Dat waer Libertijns ende godloos.

Pacifijc.

Moeten nu de judicale wetten noch geobserveert werden, ende dat soo wel d’een als d’ander, so nu al is gebleken, so moeten immers oock dese vande dubbele echte, vande slaven, vande niet alienatie der landen etc. gheobserveert werden, denckt nu selve, oft noch alsoo waer (als neen) dat die juridiciale wet Moysi van’t ketterdooden niet min claer ende ontwyfelijcken dan die andere Moysem werde bevonden: waer by soude bewesen moghen werden dat dese wet van’t Ketter-dooden in desen tijden noch gheobserveert behoort te werden, ende niet die vande dubbelde echt met velen meer anderen niet min dan die nu absurd wesende? hoe vele te min machmen sulcx proberen, nu men inde gantsche Bybele niet een naecte wet en vindet vant dooden der heretijcken? men moet niet subtijl wesen om bloet te storten.

Catholijc.

Neen het comt wt geen bloetgierige subtijlheyt, maer wt eenen Godlijcken yver om d’eere Godes, de heylighe kercke, ende der onnooselen zielen te patrocineren.

Ghereformeert.

Wie mach sulcken goeden yver int quade interpreteren, dan die selve van alle yver ydel ende vol quaetheyt is.

Pacifijc.

Den yver sie ic daer wel, maer de verstandighe bescheydenheyt niet.

Catholijc.

Ist recht dat een Lantsheere sal mainteneren zijn eyghen ende der goeden eere, 2 2 Vernuftig bewijs vant ketterdooden. die noch al sondighe menschen zijn: hoe vele te meer ist recht dat hy den Godlijcken eere maintenere teghen den ketteren? ist behoorlijck datmen een lijfmoorder doodet, salt onbehoorlijck sijn datmen een moorder van sielen doodet?

Ghereformeerde

Voorwaer soomen met des Magistraets swaerde niet en opprimeert den ketteren: 3 3 T. Beza f. 296 wie merckt niet dat de kercke ghesteldt wert in openbaren pericule van te vallen, te verdwijnen ende te niet te gane, is het sparen der quaden niet een straffen der goeden? is het verschoonen der wolven niet een verscheuringe der schapen? is dese schijnbermherticheyt over den ketteren niet een waere felheyt over den onnooselen menschen.

Catholijc.

Ja seker, wech dan met dese wreede bermherticheyt tot oneere Godes, tot verderf der schapen, ende tot vernielinge vande kercke Godes tenderende.

Pacifijc.

Alle dat segghen comt niet wt de Goddelijcke schrift, maer wten menschelijcken vernuft, dat nemmermeer obedieren, maer altijdt domineren wil den woorde Gods, dwelck ons op een ander, ende niet op dese manieren leert handelen metten ketteren, so nu al is gheprobeert meer dan eenmael, ende antwoorde u voort eerst daer ghy ratiocineert vant voorstaen der Godlijcker eeren, 4 4 Hoemen Godes eere voor sal staen. dat ick u gaerne confessere dat alle menschen ende principalijck de Lantsheeren boven allen saken schuldich zijn de eere Godes voor te staen. Hier in zijn wyt wel eens, maer inde maniere niet, want sulcx behoordt te gheschieden nae Godes bevelen ende niet na t’menschelijc goetduncken. Segt doch hout ghyluyden niet self dat het alles sonde sy, wat niet en gheschiet wtten gheloove? 5 5 Rom. 14. 23

Ghereformeerde.

Ja.

Pacifijc.

Heeft het gheloove oock een ander object daert aen hangt dan t’woort Godes?

Gereformeerde.

Neen?

Pacifijc.

Waer dan geen woort Godes af en is, en mach gheen gheloof af zijn.

Gereformeerde.

Ten mach.

Pacifijc.

Dat ghyluyden geen Godes woort en hebt dat den heretijcken beveelt te dooden, blijckt door den Bybele ende oock daer aen dat alle


die het ketterdooden sustineren met alle henluyder subtijlen indagatien, tot noch toe niet eenen eenigen klaren text daer toe en hebben weten te allegeren, maer d’andere wel klaerlijck het contrarie. Dus gheschiet sulck eersoecken Godes int dooden der ketteren, niet uytten gheloove, maer wt menschelijc goetduncken ende is daeromme oock sonde, dats verde van deuchde, machmen int hanteren van sonde oock rechtelijck Godes eere soecken? Voorts vraghe ick u luyden of eenich Lants-heere of Rechter oock wel een vonnisse (swijghe dootlijck) behoort te geven op een openbare onsekerheyt?

Catholijc.

Dat en hoordy my niet segghen.

Pacifijc.

Seecker daermen maer dubiteert aenden schuldicheydt aenden gheaccuseerden sulck dubiteren voor hem, sulckx datmen nae rechte niet en mach doodē: want waer twijfel in is, en mach gheen sekerheyt afgheweten, ende sonder sekere kennisse soo klaer als de middachs sonne en machmen niemandt dooden.

Catholijc.

Dat weetmen wel.

Pacifijc.

Men volcht dat weten qualijc. Van dootslagers, moorders, vrouwenschenders, ende andere quaetdoenders, die tegen huer voorgaende weten ende wroegen, quaet gheperpetreert hebben, moghen die Rechters ontwijfelijck judiceren: ende dit naden wetten, soo wel die van Gode sonder middel in der natuyren, ende volgens dien door wijse menschen die rechtvaerdicheydt beminden, inder Keyserlijcken rechten, alsook die van Gode door Moysem inden vijf boecken zijn beschreven. Oock mede uytter patienten eygen belijdinghe of ghetuygenissen van gheloofwaerdighe persoonen, die sulcke misdaden gesien hebben: maer wat sekere kennisse moghen die waerlijcke rechters doch hebben van kettere? wie een ketter is? ofmen en ketter sal dooden? of zijn die Lants-heeren ende Rechters meest Theologienen? sietmen een goet burgher doodtslaen sonder oorsake van een moetwillich dronkaert, wie mach twijfelen aenden dootslagh? of aende waerdighe punitie van dien manslachtighe? weet elck niet dat sulcx quaet doen is ende te recht ghepunieert behoort te werden? Maer of nu al eenich Lants-heere of Rechter self saghe ende hoorde dat een mensch eenen anderen wat leerde dat jeghen t’veghevuyr ende misse, of teghen de leere vande eyghen wille ofte imputatiue justification ofte Catechismus waer: hoe sal hy gheen Theologus wesende ghewis moghen weten dat sulck leeraer een zielmoorder ende heretijck zy, oock of hy des hoorders ziele vermoordet: dan of hy een dienaer Godes zy, ende door den gesonden leere des hoorders ziele salicht?

Catholijc.

Die kennisse moghen sy sekerlijck hebben wt het getuych ofte oordeel vanden Pastooren ende Leeraren inde Kercke Godes wesende.

Pacifijc.

Even so seker als Achap wten zijnen dat Micheas een valsch Propheet was: 1 1 3. Re. 22. 24. Jere. 26. 20. 21. 22. 23. Als Coninck Joachim wten zijnen, dat Vrias een bedriegher was Als Jeroboam wt zijnen Priester Amasias, dat Amos een wederspannighe verstoorder was: 2 2 Amos 7. 10. Ende als Pilatus wten Phariseen, dat Jesus Christus een verleyder was ende oproerighe. Daer moechdy nu sien wat een twijfelijcke periculose, ende gheheel onsekere sekerheydt die Lantsheeren ende Rechters mogen hebben wten Predicanten of Ministers. Boven dien zijn oock der Lantsheeren ooren meestendeel so heel teeder dat sy selden den scherpen waerheyt moghen hooren, maer hebben lusts totten logenpredickers, soo aen Achap voorsz. ende t’meestendeel der Israelitischen ende Jootschen Coninghen is gebleken: ende en moghen daeromme sulcke niet anders doen dan by rade van logen predickers den jongeren der waerheyt te dooden. Ick meyn immers dat ghyluyden niet en ontkent dat onderwijlen wel een wolf de plaetse van een Herder occupeert, ja dat een Herder verandert in een wolf.

Catholijc.

Neen.

Ghereformeerde.

Dat ghebeurt, helaes, al te vele.

Pacifijc.

Als dan de Lantsheeren of Rechters navolghen het oordeel van sulcke wolven: wat sekerheyt mach daer doch anders wt volgen dan een sekere verscheuringe der onnoosele schapen? Of ist niet seker dat wolven der schapen doodt ende vleesch begheren? Daer dan also de wolven werden gestelt tot Rechters over den onnooselen schapen der qualijck beraden Lantsheeren: Soude het bedrijf van sulcken moort der schaepkens noch al dienstelijk zijn tot een voorstandt vande Godlijke eere? Is sulck dooden der Propheten, heyligen ende sentboden Godes, omdat sy met Godes woordt der menschen zielen bestaen levendich te maken in u luyder ooghen noch al behoorlijck? Houdt ghyluyden dit opprimeren vande dienaren Godesdoort swaert des Magistraets, noch al voor een bescherminghe van Godes kercke? Dat dit mach, ja meest moet geschieden daermen de Magistraet aenroept om den kercke te defenderen en mach niemant loochenen, ende is opentlijck betuycht door de menichvuldige scharen der martelaren, maer dese moort


aenden Heylighen Godes en mach geensins gheschieden daermen navolcht den raet van Gamaliel, 1 1 Act. 5. 34. of het naeckte bevel Pauli datmen dē ketteren een of andermael vermaent zijnde te vergeefs, voorts sal mijden. Want daermen doodet om den gheloove machmen een Christen dooden: maer is dit oock mogelijck daermen niet en doodet? Daer moeghdynu mercken wat verderflijcker onvernufticheydt is ghelegen oock in die onvernuftighe ratiocinatie. Ick machs niet anders verstaen dan dat sy alle opentlijck mistrouwen Godes vaderlijcke trouheydt, ontwijfelijcke beloften ende Almogende waerheyt die daer duchten dat de H. Kercke pericliteren soude, soo sy niet en werde ghesustineert met des Magistraets swaerde. Heeft Godt voormaels niet menichmael sonder alle voorstant vande Magistraets arme, zijn Kercke teghen der Tyrannen verwoetheyt ghetrouwelijck beschermdt? waerom en betroutmen Gode nu sulcks niet toe? of is zijn ghetrouheyt, zijn waerheyt ende Almogentheydt nu minder dan voormaels? 2 2 Mat. 16. 18 maer wat vermogen doch de Poorten der Hellen tegen den ware Kercke niet opten ruineusen arm des Magistraets, 3 3 Jerem. 17. 15. maer opten onbeweechlijcken steenclippe Christi ghefundeert wesende? Alsoo sietmen nu dat alle betrouwers opter menschen beschermenisse in saken des gheloofs, hem selve opentlijck melden, daer inne, dat sy niet ghefundeert en zijn opten steen, dat sy Gode diffideren, dat sy gheen waerheydt hebben, ’tvleesch heuren arm stellen, opt driftich sandt timmeren, 4 4 Mat. 17. 26. ende heuren logenen defenderen met het bloedige swaert van heuren manslachtigen Vader. 5 5 Joan 8. 34.
Laet ons nu komen van des volcx op des Magistraets fauten, 6 6 Sonden des Magistraets gelegen int misbruyck vande machte henluydē van Gode verleent. Dese sullen haest verstaen werden, alsmen considereert tot wat fijne sy die macht hebben ontfangen, oock tot welcke sijne syluyden heuren Ondersaten om geloovens saken ghedoodet, ende mede wat profijt sy daerwt verworven hebben.

Catholijc.

Daer coemdy my eerst te recht. Heeft d’Overheydt den macht niet ontfanghen om den goeden te defenderen ende om den boosen te kastyen?

Pacifijc.

Trouwen jae.

Catholijc.

Wat vintmen heyligher ende beter volck dan de gheestelijcken? heeft de Magistraet den selven niet getrouwelijck gedefendeert? wat machmen wederom argher volck vinden dan Heretijcken. Die zijn oock vande Magistraet wel rigoreuselijck gheexecuteert.

Gereformeerde.

Neen soo niet. Wat vintmen beter menschen dan die hen na Godes woordt van alle Godloosicheyt ende Afgoderije reformeren? heeft de Magistraet dese niet by duysenden ghemartelizeert? wat vintmen oock argher luyden dan verleydende Hypocrijten ende Epicureeusche beestelijckheyt? zijn dese niet vande Magistraet ghedefendeert gheweest? ende dit soude (God-wouts) noch moeten heeten een recht ghebruyck vande moghentheyt.

Catholijc.

Alle Gheestelijcke luyden en zijn soo quaet niet, nochte alle Gereformeerde soo goet als ghy die describeert. Sulcx affirmeert de vrome conversatie van vele Gheestelijcken met oock het horribel exempel vande Munstersche, ja moordersche wederdooperen.

Ghereformeerde.

De Ghereformeerde en zijn geen Wederdoopers noch veel minder Munstersche oproerders: maer wat vintmen doch sinceers onder den geschooren hoope? die hazarderen wel vromelijck haer lyf ende leven, als zijt met hittighe hoerderije, met leckere vraticheyt, ende met sinneloose dronckenheydt verkorten ende ruineren: maer die Gereformeerde sulcks abandonnerende werden terstondt als sy kuysheyt, soberheyt, ende nuchterheyt frequenteeren (daer door de voorsz vleeschelijcke mest-verckens in heuren sonden beschaemt werden) ghescholden voor ketteren, ghevangen, ghebrant ende ghemartelizeert. Vintmen oock wel geestelijcken die een vingerken voor haer geloove souden laten branden? wat vintmen al Gereformeerden die liever heur gantsche lijf levendich in asch laten veranderen dan dat sy hen geloove soudē negeren? dese oprechte werden ghedoodet, ende die Godloose beschermt vande Magistraet, acht ghy dat noch al het swaert recht te gebruyken?

Pacifijc.

Niet het lijden, maer de saecke maeckt den martelaer: anders souden oock martelaers Godes werden bevonden onder Turcken en Joden. Wantmen ooc leest dat dese somtijts mede veel eer haer leven dan heur dolinghen abandonneren, gelijck oock nu by velen van verscheyden ghesintheden gebeurt.

Catholijc.

Den heydenen ende Joden stel ick ter zijden. Maer weet wel dat onder Coninc Henrick in Enghelant ghevonden zijn Geestelijcke ende waerlijcke persoonen die heur leven verlieten eer sy het Catolijksche Roomsche gheloove wilden verlaten.

Gereformeerde.

Die vervolchde zijn weynich, maer de vervolgers vele aen seer velen onder u luydē gheweest. Vervolcht te werden om de waerheyt is Christelijck, maer te vervolghen om


de waerheyt is Duyvelsch ende tyrannisch. Wat tyranne heeft doch tot eenigher tijdt moordelijcker vervolginghe ghedaen dan in onse tijden die Romeynsche tyranne? heeft oock eenich volck meer bloedts ghestort om gheloovens saken dan de Catholijcke?

Catholijc.

Tot het vervolghen ontbreekt den Ghereformeerden geen wille, maer wel machte, soo sy nu mede al doen blijcken oock in ghedruckte boecken. I. Cal. in een boeck ghenaemt Declaration contre les erreurs de M. Seruet. T. Beza Traicte de l’authorite du Magist. a punier les heretiques. H. Bul. Dec. ij. ser. viij. f.63. f.64. Idem in Apo . Cap.ij.f.28.29. De Bybel tot Leyden, anno 81. ghedruckt met Geneefsche Annotatien, op, Deut. 13. ende 18. ende Tit. 3.10.

Pacifijc.

Daer is misbruyck aen allen zijden: Godt gheve dat het met treuren bekent werde aen allen zijden. my duncket wat te verde gegaē, dat yemant tredet over den limiten van zijn jurisdictie. 1 1 2. Cor. 1. 24. D’apostel Paulus selver en wilde niet domineren over t’ gheloove zijnder Discipulen. Wat Priester of Minister mach sulcx dan attenteren met reden? Wat Magistraet heeft oock macht om yemants ziele te vanghen, wonden of dooden? ist dan niet te verde getreden, dat syluyden hen onderwinden te ghebieden daer sy gheen executien en hebbē? 2 2 De Magistraet misbruyckt haer macht. daer sy gheen kennisse van saken en daer toe zy van Gode gheen bevel en hebben? besteden sy dan den ontfanghen macht buyten, jae tegen het Godlijcke bevel (soo nu al gheprobeert is) hoe machmen segghen dat syluyden die recht ghebruyken?

Ghereformeerde.

Wat die van Geneven of anderen doen en weten wy niet. Dat de oprechste onser leeraren sulckx niet en leeren, weten wy wel.

Pacifijc.

Dat gheloof ick wel. Want dat misbruyck wert oock naeckt gemerckt, alsmen insiet tot wat fijne sy om gheloofs saken ymanden dooden.

Gereformeerde.

Ten welcken fijne dunckt u sulck dooden te strekken?

Pacifijc.

Tot tijdtlycke en eeuwighe salicheydt der menschen: 3 3 Finalae cusae vant dooden der ketteren. Ick meyne verminderinghe van ketteren ende ketteryen, mitgaders van de periculen der simpelen ende oock vermeeringhe vander landen ruste ende s’volcx welvaren.

Ghereformeerde.

Wat dunckt u daer af?

Catholijc.

Hy seyt daer niet qualijck.

Gherformeerde.

Sulcks houde ick mede het eynde te zijn gheweest, of tenminsten het decken-schandt vant behouden vander Papen keuckē, dwelc ick doch best gheloove.

Pacifijc.

Seght my nu, O vrunt Catholijck. Laet ghy u oock beduncken dat doort middel van fortseringhen der Conscientien ende dooden om opinien, al verkreghen sy de verhoopte vrucht, te weten der menschen ende landen welvaren? ick meyn (op dat ghy my verstaet) of daer door ketteren ende ketteryen vermindert, der simpelen veylicheydt vermeerdert ende der Landen ruste verkreghen is gheweest?

Catholijc.

Ick moet (om recht te antwoorden) 4 4 Het dooden om opinien vermeert de secte. naect bekennen, dat na Luthers aencoemste ende het beginne van dooden ende vervolghen om gheloof saken, een secte in tiene, ende een ketter in hondert vermenichfuldicht zijn, so dat het vulgus nu niet en weet wat te gelooven. Soo vele failgeret dat het simpele volck geprecaveert soude zijn doort dooden der ketteren, voor verleydinghen, dat het nu eerst recht op de schuppe staet (soomen seyt) om d’eerste secte, die schoon voort doet, toe te vallen. Soo vele nu toucheert de ghemeyne tranquylite, gevoelen teghenwoordelijck de gantsche Nederlanden dat sy die soete ruste gheheel verloren hebben doort dooden ende vervolghen, waer met die Lants-heeren die meynden te vinden.

Pacifijc.

Ghy spreekt bescheydelijck metten monde, dinghen die elck een hier ende elwaerts siet metten ooghen. 5 5 Mishandel der gheestelijcken. Seker als in Luthers tijden het volck began te dubiteren aenden leere der Catholijcken, soo begonsten oock de voorstanders van dien hatelijc aen te brenghen om ghedoodet te werden, den swervenden schaepkens, 6 6 Eze. 34. 4. 5. 3. Joan 10. 10 Jere 23. 2. Mich. 3. 5. Act. 4. 1. 2. 3. 17. 5. 18. 13. 50. 96. 9. 14. 8. 10. 12. 13. 3. Reg. 22. 24. die sy minlijck behoort hadden te raden ende waerschouwen. Dit sach t’volck ende began d’apostumie van dubitatie in’t secreet heurs herten te verberghen. Wat mocht wt sulcken versuymden gesweer doch anders ten laetsten bersten dan een bitter etter van afkeer van den gheestelijcken, heuren dootlijcken persequeerders, met oock een jonstighen toekeer totten aenlockenden sectarisen, Godt gheve wat sy oock leerden, als sy maer schandaleuselijck conden lasteren opten gheestelijcken? dit lasteren en hadden gheene secten ghebreck. Alsoo wert hier geopent een wijde deure voort simpele volck tot een inganck van alle secten. Daer swermende voorts elck na sijn goetduncken, deen in dese, dander in die opinie. Die began elck


int zijn lief te krijghen, zijn hert daer aen te verstricken, ende hem selve soo wel daer in te behaghen, dat elck hem self hielt voor een oprecht leeraer of Christen, ende allen anderen voor verleyders ende Godloosen. Die principale waren temerair int voortleeren van saken die sy self niet en verstonden: ende het volck was bereyt om te ghelooven eer sy oordeel van de leeraers ofte leere hadden: mocht daer wt oock wat anders gheghenereert werden dan multiplicatie van ketteryen ende ketters? Soo absurde saken mocht men niet uyt slaen: of men vant soo onwijse menschen diet voor goet adhereerden: sonderlingh alst tendeerde teghen der Catholijcken doctrine, die nu by velen ghereputeerd was voor godloos in allen stucken. Dit sach met open ooghen die gheestelijcke ende waerlijcke Magistraet. Wat remedie deden sy hierteghen? Reformeerden de gheestelijcken haer leere ende leven om des volcx schandalisatie wech te nemen? of lieten syluyden hem vanden vroeden tot sulcken reformation raden? Of bestonden sy teghen heuren accusateurs in een vry concilium haer doctrijn te defenderen?

Gereformeerde.

Geenssins, want niet des volcx saligheyt, maer haer eygen weeldich leven, ginck henlyuden ter herten. Dit vreesden sy te verliesen, die mochtē sy met waerheyt niet beschermen, ende dit dede henluyden te hulp roepen t’swaerdt des Magistraets. Die Hesten sy doe aen teghen die dolende schaepkens, die syluyden met haer valsche leere ende verckens leven selve opten onwegen hadden verstroyet. Ende begonsten voorts metten fellen boedel te disputeren teghen den ghenen die sy goetlijck behoordt hadden te onderwijsen. 1 1 1. Thes. 5. 14. 15. 16. Rom 14. 1 Luc. 22. 32. Gala. 6. 1.

Pacifijc.

Daer in viel trouwen al groot gebreck: ende en waren in desen oock niet seer excusabel die Lantsheeren. Want die of ten minsten heur Raden saghen met open oghen dat het arme volck vast verwilderde in verscheydenen secten, ende dit veel al ter saken by u nu verhaelt, sonder nochtans den ghemeenen man soo vele soulagement te gheven. Dat sy den Gheestelijcken eenmael dronghen om te recht heuluyder leere te defenderen.

Gereformeerde.

O neen dat was soo verde te soecken, dat sy die noch meer ende meer in heure abominable afgoderyen begonden te verstijven,ende den miserabilen ondersaten te dwinghen om al te ghelooven, wat die Papen ende verleyders versierden, droomden ende leerden. Was dat niet hart, lastich ende onlijdelijck? ghewelt in goet valt swaer, in bloet swaerder, maer in saken des geloofs ende der concscientie gants ondraechlijck. De Gheestelijcke Magistraet couseerde der onderdanen dolinghen: de waerlijcke Magistraet negligeerde die behoorlijcke remedie: ende t’simpele volck wert ghedoodet om de sonde van de gheestelijcke ende waerlijcke Magistraet. Want des eenen boosheydt hadde svolcx erreuren ghecauseert: der anderen negligentie hadde die grootelijck vermeert: was dat niet zijn eygē zonde in eenen anderē gepunieert? Het volc verstont dit wel, ende gedoochdet met innerlijck suchten. Want openbaerlijck over sulcke openbare verdruckinghe te suchten, was een openbare pericule des levens. Soo schrickelijck abuseerde die geestelijcke Magistraet des waerlijkens macht, tot der vromen defensie verleent zijnde.

Pacifijc.

Ghy spreeckt al wat vuyrich, doch moet men bekennen een manifeste tyrannie te zijn, datmen yemanden het leven ende mitsdien den tijdt van ghenaden beroove, alleenlijck om dat hy noch van Gode niet en is begifticht met des gheloofs gave. Want gheen mensch vermach den Almogenden Gode die gave te ontweldigen. Ende tis onrecht dat alsoo den misdeelden (om soo te spreken) t’leven werde benomen van andere meerder begaeft zijnde, ende en waer dat niet anders, dan of die eerst beroepen wijngaerdeniers, den laetsten, 2 2 Mat. 20. 6. die noch heure beroepinghe opter merckt staen verbeyden, gingen verworgen om dat sy noch niet mede (als syluyden) inden wijngaert en waren beroepen. 3 3 Deut. 27. 18 Die eenen blinden vanden weghe afleydet, incurreert des volcx rechte maledictie: wat pene meriteert hy, die een blinde, om dat hy doolt ende valt, gaet dooden. Heeft de siender hem self t’ghesicht ghegheven? waer d’ellendighe blinde niet veel eer waerdich datmen hem minnelijck de handt bode ende (soo hyt permitteren wilde) te recht leede? wilde hy dat dan niet lijden, men mocht hem laten dolen, vallen ende zijn hertneckicheyts straffe laten lijden. Maer dit en nam niemant ter herten, men hingh, men decolleerde ende men verbrande den armen blinde menschen, ja oock onderwijlen den rechtsienden. 4 4 Joan. 3. 20. 7. 7. Mat. 10. 22 Amos 5. 10. Sap. 2. 12. Te weten den blinden om dat sy niet ghedoteert en waren metten claerheyt des gheloofs, ende den sienden om dat haer claerheydt in verstant ende conversatie, der regerenden duysterlinghen blindheyt beschaemde. Nu en gingh dit dooden om t’gheloove niet slappelijck, niet selsaem, niet op een plaetse ende aen weynich personen te wercke? maer met soo hittighen ernst, daghelijcx over den gantschen landen ende aen soo grooten menichten van menschen: dat den mont van een groot personage my selve Anno 1566. voor de troublen heeft gheseyt, dat hy wt alder officieren Registeren in twee ende wt vele (maer niet alle) Registeren in d’ander Provintien der Nederlanden hadde doen extraheren, den name der gheexcuteerden om gheloovens saken welcker nombre doe ter tijt al passeerde t’getal van ses ende dertigh duysent menschen. Dat en is gheen cleyne bloetstortinge onder den Godsoeckende (het zy al schoon met ignorantie) ende goetwillige ondersaten. Noch leet het volck alle dit patientelick onder den Vader, verhopende eenighe versachtinghe


onder den sone. Maer dat faelgeerde soo vele die Raboamiseerde de oude lasten vernieude ende met lastigher nieuwe verswaerde. Nadien nu de menschen wter naturen allen openbaren tyrannen vyandt zijn, moeste hier door inden ondersaten wassen een bittere hate teghen heuren geestelijcken ende waerlijcken Overheyt, die soo sy dieper was verborghen, des te spoediger augmenteerde, omme wt te bersten tegen den Magistraet ter eerster ghelegentheyt. Dat oock wackerlijck gheschiede anno 1566. als de ancxte van eenige grootē tot henluyder asseurance des volcx gereede vuyricheyt misbruyckte. Ende staet doch te vewonderen dat des ghemeynen mans soo brandende hate doe ter tijdt hem noch soo goetlijck vercoelde aenden beelden, sonder te procederen aenden voorstanders der beelden, want die voorstanders ende niet de beelden soo groote menichte levende beelden Godes gestormt, gebroken ende vernielt hadden.
Hoe verde oock de ghemeente was gesubjugeert in henluyder previlegien ende oude ghebruyken (waer van dit dooden om ’tgeloove de minste niet en is) byden Lantsheere niet min solemnelick besworen dan manifestelijck geinfringeert is onnoodich te verhaelen, soo dat alle man notoir is. Ende dit overmidts de Lants-heeren der Ondersaten previlegien ghemeenlijck niet anders en reputeren dan voor breydelen ofte toomen van heur eyghen moetwille: daerom sy die gemeenlijck haten, ende met alle pracktijcken omme die wten monde te werpen, arbeyden. Daer toe helpen dan oock veel tijdts eenige argelistige raden, principalijck als die wtlandighe zijn. Want dese hebben totter landen welvaren gheen affectie, vander ondersaten natuyre geen kennissen, ende voor henluyder nacomelinghen schande gheen vreese. Daerom sy tot heur particulier profijt pluymstrijcken ende raden, om met volle kisten wt de ghemaeckte landen, na henluyder vanderlandt te vertrecken, dit hebben onse Predecesseurs al rijpelijck geprovideert, als syluyden voor henluyden loyale diensten van den Lants-heeren begeert ende gheobtineert hebben gehadt privilegien, dat gheen vreemdelinghen eenighen officien van eeren hier souden bedienen. O sy verstonden wel dat sulcke liefdeloose vreemdelinghen den Lants-heeren persuaderen dat zy Goden zijn, dat hen alle dat hen lust gepermitteert is, ende dat het gemeen volck niet anders dan paerden, honden, valcken, ja ezels, totter Lants-heeren lust, nut ende dienste is gheschapen: sonder te considereren dat de Lantsheere is om des volcx wille, maer t’volck niet om der Lantsheeren wille: want een volck wel sonder Lantsheer een volck, maer geen Lantsheer sonder volc een Lantsheer mach wesen: So inde verjaginge vā Tarquinio Superbo wel is gebleken, als by des Conincx vernielinge het Roomsche volcx macht eerst te recht agumenteerde. Siet vrundē, dat houde ic (na meyn klein judicium) die rechte oorsaken van onse tegenwoordige plage deser pernitieuser oorlogen: namentlijck die sonden zo wel van den Ondersatē, als van beyde Magistraten: die oock geen van allen castydinge en werden gespaert, want geestelijck en waerlijck, kleyn hans ende groot Hans heeft te lijden. Of dunckt u luyden anders?

Catholijc.

Voorwaer my niet.

Ghereformeerde.

Noch oock my niet. D’experientie affirmeert alle sulcx expresselijck. Ick mocht lijden dat de middach soo na by niet en ware, om tsamen voorts wat te kallen vande ware remedien teghen d’ellendighe miserien der Nederlanden, waer af wy nu d’oorsaecken hebben gheindageert.

Catholijc.

Het waer my oock een middach vastens waerdich, maer ick heb een gaste ghenoodt.

Pacifijc.

Ende ick moet desen noen gast wesen. Maer ist u luyden soo wel ghelegen ende soo lief als my, soo laet ons de klocke drie hier weder by een komen.

Ghereformeerde.

Tis my lief.

Catholijc.

Oock my.

Pacifijc.

Ende my mede vaert wel.

Catholijc ende Gereformeerde.

T’ga u oock wel.

Tweede Colloquium

Pacifijc, Catholijc, Gereformeerde.

Pacifijc.

Of alle Nederlanders int procureren vant gemeen beste boven singulier profijt so perfectelijck concordeerden, als wy nu te samen wel eendrachtelijc hier versamen op onse ghesette ure. Het slaet daer rechts drie ende wy zijn hier juyst alle drie.

Catholijc.

De wel gheaffectioneerde tot een sake is niet negligent inden tijdt


Ghereformeerde.

Dat is soo, het verlanghen om wat te hooren en vertreckt of verlanght den comste niet.

Pacifijc.

Wy hebben huyden met verdriet ghecommuniceert vande cause deser verdrietigher troubelen: maer dit begheerlijck versamen demonstreert ons alder lust tot een vreedsame rust ende pacificatie.

Catholijc.

Die wenschen wy alle drie, so ick mercke.

Gereformeerde.

Mochtmen die maer gheduerich verhopen.

Pacifijc.

Ick soude wel meynen ja, soo wijt maer willigh waren om den rechten wech daar toe tenderende te treden ende daer op te persevereren.

Ghereformeerde.

Welck acht ghy die wech te wesen.

Pacifijc.

Het rechte contrarie vant ghene daer door wy geraect zijn in dese troubelen. Dat was sondigen, daer door wy ons afkeerden vanden Heere. Daerom waer nu de rechte wech tot vreden, ons sondighen te abandoneren ende ons totten Heere te keeren: die en castijt ons niet uyt een tyrannische lust om ons te verderven, maer wt een vaderlijcke bermherticheyt ons te helpen. Hielden wy op van sondighen, Godt liet af vant straffen. Soo onse weghen hem behaeghden hy maeckte onse vyanden met ons te vreden. 1 1 2 Pro. 16. 7. 3. Reg. 8. 33 34. 46. 2. Re. 22. 18 4 Re. 17. 39. Ps. 118. 165. 1. Cor. 13. 11 1. Pet. 3. 11 Num. 6. 26: Isa: 26: 12. 45. 7. Zac. 8. 14. 16 Eze. 18. 21. Eze. 18. 21. Jerem. 26. 3. Joan. 3. 10 waren onse sonden wech, Godes roede lage haest inden vuyre.

Catholijc.

Dat belooft de Heere seggende: 2 2 Eze. 18. 21. Eze. 18. 21. Jerem. 26. 3 Joan. 3. 10 als de sondaer berouwe heeft van alle zijne sonden die hy heeft ghedaen, ende onderhoudt allen mijnen geboden, ende doet recht ende rechtvaerdicheyt, so sal hy leven ende niet sterven, ende ic en sal alle zijne boosheyt die hy heeft bedreven niet ghedencken.

Gereformeerde.

Sulcx sietmen menichmael geschiet te zijn door den gantschen Bybele, ende principalijck int boeck der Rechteren veelmael, maer boben al seer puntelijck int thiende capittel: daer addeerde Israel nieuwe sonden totten ouden, 3 3 Judic. 10. 6 diende Baalim ende Astharot, maer niet den Heere. Die wert toornich, ende leverde t’volck in handen der Philistijnen. Die plaechden t’volck seer. Dat riep totten Heere. Maer die verweet henluyden zijn weldaden weygherde hen te helpen ende stierdese tot heuren afgoden. Doe sprak Israel: wy hebben ghesondicht, vergheldet ons naer u believen, maer verlost ons alleenlijck dese reyse. Dit segghende verwierpen sy den vreemden Goden ende dienden den Heere, die doe oock ontfermde over heure miserien.

Pacifijc.

Dat is certeyn een recht ordentlijcke progressie. De belijdinge van sonden gaet voor, daer op volcht een gelaten verootmoediging onder Godes hant, voorts het ghebedt om verlossinge. Ende boven dien niet vernoegende met woorden treden sy totter daet, latende t’quade ende doende t’goede. doe dede oock Godt het zijne dats ghenadelijk te ontfermen.

Catholijc.

God is immutabel, zijn bermherticheydt duyrt eeuwelijck. Doen wy nu als Israel in die tijden dede God sal nu oock onser (als hy doe Israel dede) genadelijck ontfermen.

Pacifijc.

Het is soo warachtighen als out proverbium: waren wy als wy souden, wy hadden al dat wy wouden. Dit woordeken wy, begrijpt allen menschen, Overheyt ende ondersaten. Nu hebben wy alle ghesondicht: sal de plaghe cesseren, wy moeten oock al van sondighen cesseren te weten elck int zijne. De Magistraet moet cesserē vāt volc te injurieren met beroovingen van privilegien ende vrijheydt des gheloovens ende der conscientien: maer t’volck moet cessere van sottelijck het snootste te eligeren, van ongheloovich wt diffidentie Godes bedriechlijck te handelen, ende van partijdelijck malcanderen te lasteren ende te haten. Ende hier toe dringhen ons al te samen (behalve de slaende roede) vele wichtighe redenen. Want de Magistraet behoort immers te verstaen tot welcken fyne hy het vervolghen ende straffen ende dooden om geloovens saken exerceert, ende oock wat vreucht sulck heeft gheprocreert.

Catholijc.

Het vervolghen ende dooden der ketteren gheschiede om den ketters metten ketteryen te extirperen.

Pacifijc.

Is de vreucht van extirpatie doort dooden gheobtineert?

Catholijc.

Neen voorwaer, maer veel eer zaeyinge ende plantinghe. Want sy doort menichvuldich dooden soo menichvuldelijck ghemultipliceert sijn, dat heure dooders self daer voor nu vreezen.


Pacifijc.

So moetmē dan bekennen dat het vervolgen ende dooden een valsche remedie is om teextirperen. Mach nu de Magistraet na sulcke notoire experientie dien verkeerden remedie oock meer exerceren sonder onlochbare note van hertneckige dullicheyt? seker, saechdy yemanden olye gieten opten vlammen zijn huyses om die te blusschen, ende de selve siende den brant daer door augmenteren, niet desisteerdevan olye daer op te gieten, wat soudy segghen?

Catholijc.

Dat hy puyr dwaes ware.

Pacifijc.

Wat heeftmen tot noch toe by u luyden doch anders ghedaen? De Magistraet bevint metter daet zijnen remedie nu langhe jaren geexerceert, valsch te zijn, soo dat het ketterdooden ketteren levendich maeckt, ende dē over langh gestorven ketteryen doet verrijsen. Waert daerom nu niet eenmael tijdt om den valschen remedie te abandonneren: een waere ende oprechte te exerceren, ende niet meer ketters, maar ketterye te dooden, te vervolghen ende te vernielen. Dit en vermach geen boedel, maer oprechte instructie: gheen stalen swaerdt, maer d’almoghende waerheyt: gheen felle bloedicheyt maer minlijcke goedertierenheyt. Het is gants onlochbaer dat geen bittere wreetheyt dit quaet heeft mogen versachten, maer wel swaerlijc verargen: waerom appliceertmen dan niet eens die sachte ende soete hant op dese verbitterde quetsure? alle menschelijcke macht is tot extirpatie van dit quade te swac, ja onmachtich bevonden: Waert dan niet tijdt om eenmael hier inne te betrouwen die onverwinnelijcke waerheyt, God selve is de waerheyt is die met ons wie mach ons teghen zijn?
Aengaende nu den privilegien sietmen mede opentlijck dat de Lantheere doort diminueren vande selve de liefde zijnder Ondersaten sulcks vermindert ender der zelver hate soo grootelijck vermeerdert of gheaugmenteert heeft, dat hy de assistentie behoeft van vreemde natien, om te verderven zijn geboren ondersaten die hem voormaels hulpers teghen den vreemden verstrecken, ende noch gaerne souden verstrecken. Is dat oock niet een miserabele alteratie oft veranderinghe? dat heet zijn selfs armen ende beenen afhouwen. De Lantsheere en mach niet machtich blyven, die so onwijslijck alle zijn macht misbruyct, om te crencken zijn selfs ondersaten, in welcker menichte macht ende goede affectie alleen zijn macht ende eere subsisteert. 1 1 Pro. 14. 28 Van ghelijcken en mach de Lantsheere niet bestandelijck, paysibelijck ende gheluckelijck regeren, die selve zijnen ondersaten tot vyanden maect, oproerich maeckt ende ellendich, arm ende miserabel maeckt. Ter contrarien en vintmen gheen so onbeweechlijkē stutsel der Regenten, 2 2 Pro. 20. 28. dan als de Lantsheere doort administreren van rechtvaerdighe Justitie, goedertierenheydt ende waerheyt, ende doort grootmoedich defenderen der landen, zijnder ondersaten herten soo vrundelijck steelt, dat sy hem als heur Vader reverentelijck eeren cordialijck beminnen ende vrywillichlijck obedieren. Want daer en vreest het volck den Lantsheere niet, maer zij vreesen voor den Landtsheere, op dat hem niet quaets en gheschiede. Dit was wel verstaen by Arenium der Ghereformeerden Oratoor, als hy in Vranckrijck Anno 1575. inde Vredehandel tot den Coninck aldaer, die niet wilde accorderen de vreyheyt vande tweede Religie sprack aldus:
Des Conincx ende des Coninckrijcx nut vereyscht een vaste ende oprechte eendracht alder burgeren. De eendracht en mach niet vast wesen ten zij dan dat alle de burgeren ghebruyken een ghemeen recht, ende dat aldermeest inde religie.
De Coninck behoordt daeromme alle zijne ondersaten te omhelsen met een gemeene liefde, ende dat inde aldergrootste ende treffelijckste sake, te weten inde religie, die so diep wortelt inder menschen herten, dat de eendracht nergens anders vaster noch bestandiger plaetsen en mach vinden.
Maer d’ongelijckgeyt onder den burgeren hebben de wijse Politienen genaemt des eendrachts pestilentie, ende daer tegen oock de ghelijckheyt d’alder sekerste bant des gemeen bestens eendrachts ende vasticheyts, soo dan des religions executie vryheyt in eenige plaetsen den Gereformeerden wert benomen, inden welcken die den Catholijcken wert gegeven, wie en siet niet dat d’een party door dat voordeel sal werden te moetwilliger, ende d’ander des te meer mistrouwiger: als hy vermoedet dat hem van d’ander partye, van contrarie religie, gevaerlijckheyt te beduchten staet? so sullen wy dan weder vallen inde jammeren die wy inde voorleden jaren beproeft hebben.

Gereformeerde.

Van d’Overheyts beteringhe hebdy soo vreemt niet gesproken, ende begeere nu wel te hooren van des volcx verbeteringe ende waer inne die meest is gheleghen.

Catholijc.

Die heeft Pacifijc terstont al verklaert, namentlijck verlatinghe van sotheyt, van ongheloove ende van partijdicheyt.

Ghereformeerde.

Ick hebt gehoort, maer want het al wat te ghenerael schijnt gheseyt, soude ic gaerne wat speciaelder hooren verklaren. Seght


doch Pacifijck: wat acht ghy nu present wel voor den grootten hinder vande gemeene ende vaste Pacificatie ende welvaert der Nederlanden?

Pacifijc.

Ich houdet te zijn partijdicheydt ende onrechtvaerdicheydt. D’eerste verjaechdt die moghende concordie of eendracht, ende de tweede ghenereert hatelijcke twist. Voorwaer, wanneer elck hoofdt zijn opinie voor den besten acht ende anderen die ander meeninghe hebben, niet neffens hem wil lijden, maer den selven scheldet ende lasterdt, vervolcht ende wtjaecht, soo moet die lieve eendracht, alder respublijcken ontbreeckelijcken bandt, schoren ende breecken. Soo moet wederom nootsaeckelijck die ruineuse twisticheydt hare hatelijcke nesten maecken inden herten van alle die tegen den rechtvaerdighen Wet der Natueren 1 1 Luc. 6. 31. Eccl. 31. 18. Tob. 4. 16. anderen doen ’tghene sy selve van een ander niet en willen lijden. Nu gheve ick u beyden te bedencken of dese twee infernale furien niet diep en nestelen inden herten van vele Nederlanders van beyden partyen, die des niet te min henselven noch al oprechte Christenen achten te wesen. Alsoo schijnet my impossibel dat onse saecken wel sullen gaen soo langhe dese twistighe partijdicheydt met het lasterlijck schelden ende dit Tyrannisch regheren over een anders gheloove (dat doch niemant van anderen wil lijden) noch soo krachtelijck zijn ende woonen onder ons luyden. 2 2 * Pro. 24. 18 17. 5. Job 31. 29. Eccles. 8. 8. Mich. 7. 8. Soo langhe, segh ick noch, wy in des anders vernielinghe lust hebben, ende onse vyandtlijcke tonghen niet anders en clateren dan odieuse schandtnamen, bittere bespottinghen ende schandaleuse lasteringen, rechts jeghen die doctrijne ende ’texempel Christi, die ghebiedende te zegenen den genen die ons vloecken self sulcks heeft dadelijck bewesen. 3 3 1. Pet. 3. 9. Mat. 5. 45. 39. Luc. 6. 28. Ende soo langhe d’een d’ander niet en mach lijden, om in eenighen saecken anders te ghevoelen, maer teghen het openbare verbodt ons Heeren d’een d’ander veroordeeldt ende verdoemdt, 4 4 Mat. 7. 1. 13. 29. 30. 1. Cor. 4. 5. Joan. 16. 2. persequeert ende uyt te roeden poocht. Ist my onmoghelijck hope te hebben opte amiable concordie, die een moeder is vande vrede, rijckdom ende machte, die kleyne dinghen groot maekt, ghedeylde herten tsamen knoopet, ende den menschen met Gode vereenicht.

Catholijc.

Maer hoe mach daer eendracht zijn daermen toelaet verscheyden religien? mach oock de Christen een ketter lief hebben? waer vintmen eendracht daer gheen liefde is?

Ghereformeerde.

Hoe mach in dese Landen eendracht zijn, soomen de tweede, ja eenighe ware religien hier niet permitteert? kan de beroofde vande ware Godsdienst den beroover van dien ooc beminnen?

Pacifijc.

Geen Christen mach een ketter beminnen als ketter, maer alle Christen bemindt een ketter als een verdoolt schaepken: so bemint een Christen ooc wel deuchde in een Heyden, Jode, of Mammaluck.

Catholijc.

Wat Christen vermach te lijden die oneere Godes, gheleghen int verspreyden van een godslasterlijcke leere?

Gereformeerde.

Lijdt dan vernielinghe van landen ende luyden, gheleghen int geduyren van een oorloghe dat Godtslasterich is ende menschen devoreert. Want ghy soudt eer ons allen, dan wt in onse herten de begheerte van de exercitie van Religien extirperen.

Pacifijc.

Och of daer niet en ware dan een eenighe Religion ende exercitie van dien, ghelijck daer niet en is dan een Godt, een gheloove, ende een Christen kercke. Maer naedien wy niet en vermoghen al te hebben dat wy wel souden willen hebben: soo moetmen van der noodt deucht maecken ende willen soo wy moghen: soo wy anders niet en willen ons alder onwil sien met treuren, te weten gheheele verderffenisse van landen ende luyden, ende een jammerlijcke desolatie van dese volck-rijcke Nederlanden. Seker dat ghyluyden O Catholijcke den macht niet en hebt den tweeden Religion wt te weren, blijckt nu selve in de teghenwoordighe Nederlandtsche oorlogen, noch versch inde Vranckrijcksche bloedighe crijchshandelingen ende voormaels inde subtijle ende gheluckighe aenslagen teghen den Protestanten in Hoochduytslandt. Keyser Kaerle hadde immers soo ongaerne als nu de Coninck de tweede Religion toeghelaten, ende heeft die nochtans, nae dat hy Victorie ghevochten, Princen ghevanghen ende Steden jae Landen bedwonghen hadde, finalijck zijns ondancx moeten permitteren. Lijdet daeromme oock dat ghy niet en moecht keeren sonder, of wildijt keeren, soo lijdet dan noch (spijt u herte) met der gantscher Landen grontlyck destrueren. Maer dat ghy Catholijcke soo vrymoedelijck seght der Ghereformeerden leere Godtslasterlijck te wesen hoore ick wel, maer en weet niet wel of ghy al seeker zijt.

Catholijc.

Sekerder dan seker.

Pacifijc.

Waer wt coemt u die seeckerheyt?

Catholijc.

Wten boecken onser gheleeden ende predicatien onser Pastooren.


Pacifijc.

Dats noch al een onseeckere seeckerheydt (soo in ons eerste tsamen-spraecke is bewesen) om soo seecker wt te judiceren. Want syluyden selve en hebben noch noyt haerluyder eyghen doctrijne in een vry concilium derren defenderen. Daer by moeten sy noch confesseren dat syluyden selve, de Patres, ja oock ‘tgantsche Concilia selve voormaels geerreert hebben gehadt, ende consequentelijc dat syluyden self (ick meyn u Schribenten ende Pastooren) noch tegenwoordelijck moghen dolen. Wat seekerheyt moechdy dan doch uyt henluyden halen?

Catholijc.

Ten baet niet. wy houdens nochtans indubitabelijck voor certeyn. Ende en connen daeromme (behalven die groote blamatie Godes) gheensins permitteren, dat soo menich duysent zielen ter hellen werden verleydt door die heretique doctrijne, welcke abominable seductie dan meest gheschiedt, alsmen die opentlijck te Predicken permitteert.

Pacifijc.

Dit openbaer Predicken moet ghyluyden aboleren of permitteren. Het aboleren of beletten vandien is u luyden nu (soo d’experientie betoondt) impossibel sonder allen den Ghereformeerden ende die van ander religie zijn mede gantschelijck te extirperen. Dit vermoechdy even soo weynich alst wederom den Ghereformeerden possibel soude sijn het aboleren van u luyder Predicatien, sonder allen den Catholijcken te extirperen. maer of ghy beyde noch al schoon sulcx vermochtet (als neen) soo en soudy niet anders daer by winnen dan dat ghy uyt onbeveynsde confessoren of belijders haers ghelooves dubbelde hypocrijten, ende uyt Godvreesende menschen, heyloose Atheisten soudet maecken: soude dat (meyndy) oock tenderen tot Godes eere, des Conincx dienste, der menschen Salicheydt, ende der landen ruste nut ende welvaren? Nu moet gyluyden malcanderen met elcx exercitie van Religie lijden (soo betoont is) het sy dan int heymelijck of int openbaer. Soo moechdy consideren datter vele minder pericule vā vernielinge te beduchten staet wt die openbare dan yt die secrete Predicatie. Want even ghelijck die onschamele nacht vele bequamer is tot muyterien dan de klare dach: alsoo is oock het heymelijck Predicken van een valsche doctrijne veel bequamer tot verleydinghe der onnoosselen, dan de openbare Predicatie. Seker daert loghen zaeyen in conventiculen sonder alle contraditie krachtelijck voordt kanckert: mach het openbaer valsch leeren licht beschaemdt werden door leeraren der waerheydt. Vele schadelijcker is een heymelijck dan een openbaer vyant. Dus merct of ghyluyden u self in desen niet gantsch contrarie zijt.

Catholijc.

Neen niet wy, maer de Ghereformeerde zijn hen self contrarie. Want syluyden doleren dat wyluyden hen niet en willen permitteren een Religion met haren exercitie, die noyt en is gheweest in dese contreyen: daer teghen weygheren syluyden ons te permitteren d’onse, die wy hier al over veel hondert jaren in vredelijcken possessie hebben beseten. Vallet niet harder te ontberen een vryheydt diemen altijt, dan diemen noyt gehadt heeft? wilden syluyden ooc wel datmen hen soo dede? doen syluyden dan hier niet opentlijc tegen den wet der naturen? immers teghen den eedt ons luyden tot Dordrecht ghedaen? ende boven dien teghen u eyghen leere van dat het gheloove vry behoort te zijn. Moeten wyluyden dan oock dese gheweldighe privation vande exercitie onser Religion ons ondancx lijden: soo sullen syluyden dan ooc het verderflijcke oorloch sonder ophouden lijden: ofte sy sullen ons gantschelijck uytroeden, dat sy self niet derren hopen: wantmen mede veel eer ons, dan de Religion uyt onse herten soude moghen extirperen.

Ghereformeerde.

Wat seghdy? dat wy des Religions exercitie noyt en hebben ghehadt? Ick swijghe van Hollandt ende Zeelandt, hebben wy ie niet gehadt oock in Brabandt, in Vlaenderen, in Vrieslandt, ende in vele meer anderen Provincien der Nederlanden? was ons die niet ghepermitteert by de Gouvernante? Heeftmen ons die niet geweldelijck benomen? moeten alle Brabanders, Vlamingen, Vriesen, ende andere, die nu niet in haer patria ontberen? wat gheloove heeftmen ons doch ghehouden? Dus en gheschiet u niet anders dan dat u met u eyghen mate werdt inghemeten.

Pacifijc.

Onrecht te lijden is elck gheoorloft, jae in velen gheboden: maer onrecht te doen is niemanden toeghelaten, ende allen menschen verboden. Doen andere ontrouwelijck, ons staet toe trouwelijck te doen. Waert gheen schandelijcke sotheyt eens anders bedriechlijckheyt te immitteren? selve een meyneedige te worden, omdat een ander aen ons meyneedich werdt?

Ghereformeerde.

Men doet dese luyden gheen onrecht, alsmense tracteert nae haren eyghen wet. Die luydet datmen den ketteren gheen gheloove en sal houden. Nu zijn sy die alderquaetste ketters, behoordtmen henluyden dan oock geloove te houden? boven dat verbiedt ons die liefde tot Godes eere ende der menschen salicheyt deser luyder leere, die godslasterlijc is te permitteren: boven dien soude het permisse van dien ons luyden tot grooten pericule vallen.


Pacifijc.

Aengaende d’eere Godes en de Godslasteringhe vander Catholijcken leere soude ick u O Ghereformeerde moghen vraghen of gy des al seecker zijt, ende vermoede vast dat uwe seeckerheydt des beroerende even so onseecker soude blijcken als dese mans seeckerste seeckerheyt is ghebleken. 1 1 Ezec. 17. 18. 19. Maer segt: wildy Godes eere voorstaen ende lasteringh vermijden met u beloften (teghen zijn woort) niet te houden? 2 2 Luc. 6. 31. Tob. 4. 16. Met den anderen aen te doen, dat niemandt vanden anderen wil ghedooghen? 3 3 1. Cor. 1. 24. Ezec 34. 4. Isai 28 14. Met dwangh ende strenghe heerschappie te oefenen over eens anders gheloove? Met soo bitteren partijschap ende verderffelijck oorloch te voeden? 4 4 Antwoordt der H. H. Staten teghen Don Jan Anno 1578. fol 18. 19. Met d’almoghende waerheydt mistrouwich te verlaten om met macht religien te planten of wt te roeden? dat om doen onmoghelijck is ghebleecken? Maer daer af comende op u ghepretenteerde pericule, die dese man met even soo vele reden als ghy nu hem doet, u hadde moghen proponeren. Boven dien is nu al tusschen ons gheuerifieert, dat het heymelijc Predicken vele periculoser is dan’t openbaere. Soo is oock de accrescie ofte aenwas grooter ende vuyrigher van’t heymelijck dan van’t openbaer leeren, want watmen tvolck verbiedt, dat schijntmense te ghebieden. Soo gaerne doet elck ’tghene verboden is. Waer toe dient nu doch dese allegatie van de ghewaende pericule? die wert niet gedimuneert, maer gheaugmenteert int heymelijck leeren. Wat document is dit dan tot blijck datmen om perijckels wille den vrye Religions exercitie niet en behoordt te permitteren? Of waendy dat syt sullen laten secretelijck te doen in conuenticulen: als ghy luyden hen dat belet te doen openbaerljck in den kercken? voorwaer neen. Soo weynich als ghyluyden sulcks voormaels hebt ghelaten om ’tverbodt vande Magistraet. Want henluyder Religie en gaet hen niet minder ter herte, dan u luyden die uwe, ende sult door sulcke middelen de voorseyden meeninghen meer verstijven dan verdrijven wt heur herte. Doch en betamet u luyden gheenssins den Catholijcken te obijceren den pericule int permitteren van verscheyden Religions. Want veele vanden uwen (moghelijck ghy selve mede) verdreven wesende self met ooghen ghesien hebben d’experientie in Duytschslant onlochbaerlijck docerende, dat daer nu al langhe jaren verscheyden Religions zijn gheweest in alder rusten tranquilliteyt ende veylicheyt. Wat pericule of oorsaecke van oproer was onder den Pharizeen, Saduceen, ende andere by den Joden van verscheyden opinien wesende? Vranckrijck hevet dick versocht, dat t’elcken; alsmen wilde benemen de vryheydt des Religions; soo ellendelijck in verwarringe gestelt was, alst wederom; inde vrye toelatingh; gheluckich ende eendrachtich werde. Maer wat noodt is hier t’verhael van vreemde of oude exempelen? hebbenwy selve in onse tijden Anno 66. niet ghesien hier in Hollandt twee Religions behalven anderen opentlijc exerceren? veroorsaeckte dit pericule twist of oproer? neen voorwaer. Dat scheelt soo veele dat soo langhe elck ghemainteneert werde in zijn exercitie goede ruste ende vrede was: daer ter contrarien doort verjaghen vande vryheydt de Religie, de vrede ende ruste terstond mede was verjaecht. My ghedencket ooc vast, in vele Remonstrantien ende boecxkens door den Ghereformeerden in druck wtghegaen, ghelesen te hebben, dat sy arbeyden om te demonstreren dat inde toelatinghe van twee Religions gheen pericule altoos, maer oorsaeckevan tranquillite is gelegen: daer toe sy dan selve ghebruyckten d’exempelen vanden Grooten Turk, die Joden, Christen ende anderen heuren kercken permitteert, vanden Coninck van Polen, van Duytschslandt, ende meer andere: alwaer de Overheyden eendrachtelijck onderdanicheydt ghepresteert ende gecontribueert werdet, twelckmen alhier oock siet aenden Doops-ghesinden ghemeenten. Jae dat nog meer is, sulcx sachmen oock inde groote Requeste van Anno 66. daer inne ghyluyden den Coninck aenboodt dertich tonnen goudts, willende demonstreren met Schriftuyre, met ratiocinatie ende exempelen, dat het permitteren van twee Religien niet periculoos, maer noodtlijck zy tot advancement vande ghemeen-landts vrede, of duncket u dat ick onwaerheydt segghe?

Ghereformeerde.

Dat en segghe ick niet.

Pacifijc.

Soo moet ghy dan oock segghen dat ghyluyden wt groote (maer onwijsen) yver tot u leere gheen dingh min dan recht, teghen de waerheydt ende teghen u selven spreekt, daer inne dat het permitteren vander Catholijcken Religie periculoos soude wesen.

Ghereformeerde.

Daer ghy terstont seyde, dat met het verjaghen van d’eene Religie Anno 66. de ruste werde verjaecht spreect ghy voor ons tegen dese luyden. Want sy waren die verjagers, ende niet wy.

Pacifijc.

Deden sy recht daer aen?

Ghereformeerde.

Recht? teghen heure beloften ende openbaren eede.

Pacifijc.

Waerom wildy nu sulck henluyder onrecht doen imiteren? een vreemde ontrou u eyghen maecken. 5 5 Pro. 24. 29. 20. 22. ro. 12. 17. 21 1. Pet. 3. 9. Om eens anders quaetheydt self quaedt worden? wildy henluyder valsch bevonden remedie totte selve sieckte ghebruyken? Of meyndy dat het nu over u zijde beter sal ghelucken? Of hebby niet vyanden ghenoech aenden vreemden: sonder


noch daer toe u Lantsluyden, ghebueren ende vrunden tot bitterder vyanden dan u de vreemden zijn te maken? Of soeckt ghy veylicheydt int vermeeren van vyanden? in vernieuwinghen van partijschappen? int tyranniseren over uwen naesten? 1 1 Eccl. 31. 18. Ghyluyden en meyndt immers niet dat het beletten van exercitie der Religien, twelck u luyden soo bitter was, henluyden ende die van andere gesintheden zijn, sacht doet ende lief zy? is dit een ander ghedaen soo ghy wilde datmen u dede? 2 2 Matt. 7. 12. of gaet u luyden dese wet niet aen? is dat, hoe moechdy Christenen schijnen, swijghe wesen? seydt Christus niet naectelijck den wet ende Propheten daer inne ghecomprehendeert te zijn? de wet van zijnen vyanden lief te hebben 3 3 Mat. 5. 44. Rom. 12. 20 concerneert immers oock u luyden die voor allen anderen u selve voor Christenen reeckent, draghet die liefde alles: soo behoordy seecker oock dit te verdraghen: 4 4 1. Cor. 13. maer is de liefde noch soo groot niet in u dat ghy u vyanden kont liefhebben, oft in henluyden yet verdraghen (dat ghy gaerne saecht datmen in u tolereerde) sy sal immers soo vele vermoghen dat sy sulcx tolereert in u vader, in u moeder, in u vrundt, suster, broeder, of kinderen? vermach die liefde dit int deel: waerom niet int gheheel? vermach syt in een ledeken, waerom niet int gheheele corpus? of ist gheheel minder dant deel, ende t’corpus minder dant lidtmaet? ghyluyden soudt voor u vrundt of maghe, of hy schoon al een ander Religie exerceerde, niet weygeren schade te lijden om zijn grooter schade of gheheele ruijne te voorkomen: waerom lijdt ghy ditte (moghelijck tot welvaren van u vrundt of mage) buyten alle uwe schade niet ter liefden vant ghemeenlandts welvaren? waerom tendeert ghy nu om tot verderfnisse van uwe vrunden ende magen t’gantsche lant ende daer in ooc self te verderven? ghy en moecht seker niet hopē behoudē te lande te komen, als ghy selve mits in zee t’schip des gemeenē welvaerts mits inde zee zijnde helpt doorboren om te doen versincken t’gemeen lant en mach niet verderven sonder u luyder verderffenisse. neen voorwaer, even so weynich als de menichte der Philistijnen, sonder Samson selve die t’huys ruyneerde. Kondy dan van sulc verderven niet desisteren wt liefde tot het vaderlant: so behoordyt ten minsten te laeten om te euiteren u eygen so openbaren verderffenisse. Of is u beyden vergheten wat sulcke al te heeten yver tot zijnen ende hate tot eens anders religie noch by onsen tijden in Schotlandt heeft ghecauseert? daer waren beyde Religions gheexerceert. dit verdroot den Guysianen die schickten daer Brosseum met vier duysent krijchsluyden om metten swaerde ende een Bisschop om metten banne der Ghereformeerden Religien gants te vernielen. Dese daer ghekomen zijnde bevonden t’beginne sulcks dat sy te rugghe schreven aen die van Guysen, hope te hebben d’een van in weynich daghen en d’ander van binnen ses maenden al tvolck totter Roomsche Religion te brengen ende den onwillighen altsamen extirperen souden. welcke sotte hope henluyden so gantschelijck bedrooch, dat ter contrarien binnen weynich tijden daer na de Romeynsche religie gantschelijck wt Schotlant werde geextirpeert. soo varen sy die te veel behelsen want sy ghemeenlijck niet behouwen. meyndy dat u gheen van beyden mach geschieden t’ghene daer den enen partije is gheschiet? Bedaert u eenmael alle beyde broeders. 5 5 Eccl. 31. 18. Tob. 4. 16 elck dencke dat ander sulc violent beletsele vande religions exercitie niet minder dan hem self en verdriet. elc schicke met Godes hulpe eens inder waerheydt te worden, dat hy ghereputeert wil zijn, dats een Christen, 6 6 Mat. 7. 12. soo sal oock elck nae Christi leere ander doen, so hy gaerne saghe datmen hem dede. Niemandt en blijve voorts voor hem self soo favorabilen ende voor sijnen naesten soo odieusen rechtere. soeckt niet meer alsdus u selve maer elck soecke zijns naestens, ja t’ghemeent oorbaer ende profijt. Elck drage des anderen swacheyt ende last: 7 7 Gal. 6. 2.. Ro. 13. 8. 10 1 Cor. 13. 4. 5 soo doende volbrenghtmen den wet Christi, maer niet in deser manieren, daer elck anders heer niet dienaer, elck de meeste niet de minste, ende elck ghedraghen ende toeghegheven, maer niet een dragher ende toeghever wil wesen.

Catholijc.

Dat en vermoghen dese luyden niet, want sy houden ons altsamen voor afgodeerders.

Ghereformeerde.

Dat vermoochdy niet ons te doen, want ghyluyden houdt ons argher dan Turcken ende Joden.

Pacifijc.

Och of elc van u konde mercken hoe weynich 8 8 Joan. 13. 35 Math. 7. 3. in hen is het principale merckteecken van Christelijckheydt: wat geldet elck soude soo vele ghebrecx in hem self vernemen, dat hy hem soude schamen zijns naestens ghebreck te verhalen. Ick meyn die patientie goedertieren ende simpele liefde, die niet archs en dencket, 9 9 1. Cor. 13: maer der sonden menichvuldicheydt bedeckt. Waer die by u luyden sy soudet alles int best interpreteren, ende meer t’ooghe vestighen opte veelheydt der capitale stucken, 10 10 Nota. daer inne ghy beyde accordeert, dan opten dinghen daer inne ghyluyden discordeert. weet ghyluyden dan beyde niet dat ghy altsamen de H. Schrift houdt voor ontwijfelijcke waerheydt? dat ghy beyde vasteliijck geloofdt de Drievuldicheydt der persoonen inder Godheydt? dat ghy beyde eens zijt inde twaelf articulen des gheloofs? dat ghy beyde belijdt dat Jezus Christus voor ons den doodt is ghestorven? ende ende dat ghy in zijnen dierbaren bloede ghedoopt zijt? Of nu al schoon d’een inder Missen ende d’ander int Nachtmael een misverstant mochte hebben: soudy in so groote saecken concorderende, daerom malkander haten veroordeelen ende persequeren, meer dan ghyluyden de Turcken, Joden of ander Barbaren soudt doen die gheheel met u discorderen? 11 11 Luc. 22. 19. 1. Cor. 10. 17. Altsamē weet ghy het Avontmael gheinstitueert te zijn om ons te vermanen dat wy ten exempele vande vaderlijcke liefde ons in Christo gheopenbaert, also mede malkanderen om Godes willen in Christo sullen lief hebben: 12 12 1. Joa. 3. 16. waerom doet ghy om dit heylsame Sacraments willen soo o-


penbaerlijck teghen die vriendelijke liefde? wat bloedigher moordt aenden ghenen die den partye Sacramentarien noemdt in dese Nederlanden is bedreven, oock wat hatelijcker twist in Duytschlandt hier door is gheexerceert is niemanden verholen: lust u noch al des niet min om t’onderscheydt vande sichtbare exercitie van dien te twisten, ende den rechten vrucht daer toe het gheinstitueert is te negligeren? jae met woordt ende werck opentlijck te contrarieren? wildy altijdt aldus dees hatelijcke wonde weder op crabben, wanneer sal hy eens heelen ende ghenesen? De ghepersequeerde weet wt experientie, dat hy liever minlijck waer onderwesen, dan hatelijck vervolcht ende verwesen: waerom doet elck in desen dan oock niet een ander soo hy wilde dat hem soude gheschieden? die vele heeft ontfanghen heeft groote cause om den ghenen dien minder is ghegheven minnelijk te raden, 1 1 Ro. 15. 1. 2. 14. 1. Galat. 6. 1. Col. 3. 13. ende hem zijne gaven (macht zijn) tecommuniceren: maer gheensins om den behoeftighen te haten, te lasteren, te vervolghen ende te verjaghen: De sterke behoordt den swacken te draghen, maer niet te verdrucken: ende de siende soude den blinde goedertierlijck recht leeden: maer niet fellijck inde gracht stooten: nochtans doen wy doorgaens plat contrarie. Tracteren wy onsen magen, vrunden ende landts-luyden dus wreedelijck, hoe souden wy leven met vreemdelinghen ende vyanden? is ons dan soo gheheelijck onsen principalen wet vergheten? dencken wy niet eens dat wy onsen vyanden schuldich zijn lief te hebben? 2 2 Mat. 5. 44 Luce 23. 34. Acto. 7. 60. Rom. 9. 3. Exo. 32 34. Dit heeft Christus ons Heere self ghedaen, dit heeft Stephanus gedaen, dit heeft Paulus, jae Moyses ende meer anderen ghedaen: zijn wyt dan niet schuldigh henlyuden nae te doen? Of hebben wy gheenen lust om kinderen Godes te worden? 3 3 Mat. 5. 45, 46. dit seydt nochtans de Heere den wech ende middel daer toe te wesen.

Ghereformeerde.

Hola Pacifijc, daer dooldy. Het liefhebben der vyanden is wel een vrucht vande kindtschappe Godes, maer ten is daer geen middel toe, soo ghy tonrecht seght.

Pacifijc.

Ick segghet niet, maer Christus selve seydt dat naecktelijck. Doch willen wy daer af nu niet disputeren, maer nemende dat nae u selfs interpretatie, vraghe ick u beyden, of ghyluyden ock gheloofdt datter ware kinderen Godes zijn, 4 4 Rom 8. 15. die inder waerheydt tot Gode moghen segghen Abba vader?

Catholijc.

Wie dubiteert daer aen?

Ghereformeerde.

Dat betuychdt d’Apostel Paulus opentlijck.

Pacifijc.

Dese kinderen Godes zijn dan oock der Godtlijcker natuyren deelachtich gheworden, 5 5 Matt. 5. 48 principalijck daer inne dat sy heuren vyanden die hun haten ende die hen vervolghen liefhebben, ende den quaden metten goeden, oock den onrechtvaerdighen metten rechtvaerdighen goed doen.

Catholijc ende Gereformeerde.

Dat is soo.

Pacifijc.

Nu gheve ick u beyden elck in zijn conscientie te bedencken of ghyluyden (soo langhe ghy malkanderen dus vyandtlijcken haet) oock ware kinderen Godes zijt: ende of ghy het ghebedt Christi oock wel moecht beden sonder te lieghen int eerste woordt, te weten Vader ons. Denckt mede of ghyluyden in verbitterde wraeckgiericheydt levende, u selve, 6 6 Mat. 6. 12. 18. 33. 34. Jac. 2. 13. als ghy biddet vergheeft ons onse schulden soo wy vergheven onsen schuldenaren, niet temerairlijck en biddet eenen onghenadighen, strenghen ende wraekgierighen Godt? ende denckt of ghyluyden niet vreedsamelijck maer gheheel twistelijck onder malkanderen levende, oock met waerheydt moecht uwen Godt segghen te wesen den eenighen waren Godt, die gheen Godt en is der twisten maer des vreden? of vermoghent de Christenen niet in Christo dat Heydens vermogen hebben wter natuyren, Lycurgus Coninck van Lacedemonien macht hebbende om sich te wreeken over zijn vyandt liet hem los, 7 7 1 Reg. 22, 17. 18. segghende goedertierenheydt is beter dan wraecke. Want dat is eens saechtmoedighens, dit is eens wreedens aert, 8 8 1. Reg. 24. 18. 19. 20. 2 Reg 16. 10 dese wreetheydt toonde Saul teghen den oprechten Achimilech, maer die goedertierenheydt toonde David aen zijnen vyandelijcken vervolgheden Saul ende lasterlijcken Semey, dien hy mochte maer niet en wilde verghelden, alsoo ist beter de vlammen van injurien te blusschen dan met nieuwen te vergrooten. 9 9 Rom. 12. 20 Waerde vrunden wilt dese met meer andere hier aen dependerende saecken ernstlijck ter herten nemen, niet meer u naesten, maer elck u selven accuseren, voor Gode hertelijck u sonden elck belijden, zijn genadige roede patientelijck kussen, verlossinghe bidden, t’quade laten ende t’goede exerceren, dan sal Godt uwer oock ontfermen, des zijt soo certeyn als Godes woordt selve is, die alle sulcks seeckerlijck beloofdt, Maer wildy hartneckelijck blijven in u hoovaerdighe pomposicheydt, in u vratighe leckerheydt, in u onversadighe giericheydt, onrechtvaerdigheydt ende partijdicheydt: soo dat ghy (al ist niet metten monde maer) metter herte tot Gode seght, hebdy een yseren roede wy hebben een stalen aersgat: ende ghy alsoo heylsame kastijdinghe des Heeren verwerpt: 10 10 Pro. 25. soo sal Godes rechtvaerdighe wraeke u oock mede verwerpen, u onder uwen vyandts handen verkoopen, ende sijn scherpe roede noch vele bitterder verscherpen. Wee u dan altsa-


men, als ghy comt van t’quade in quader aen uwe vyanden ghenade sult soecken, ende u te spade sult beklaghen dat ghy u niet en hebt bekeert tot uwen kastyenden Vader, ende zijnen miraculoose hulpe niet waer en hebt ghenomen. Want dant salt lichaem voor een lastich hoofdt vele ondrachlijcke hoofden moeten draghen, vanden voorstanders gheopprimmeerdt vanden beschermers ghedestrueert ende vanden vrunden vyandtlijcker dan vanden vyanden selve ghequeldt, gheplaecht ende ghetyranniseert werden. Het eene hoofdt sal teghen t’ander, d’eene Stadt jeghen d’ander, ende d’eene buyrman teghen d’ander opstaen ende strijden. De Magistraet sal Tyranniseren, ’tvolck sal daer teghen rebelleren, ende d’een arm sal sal d’ander eten, verslinden ende verteeren. Het godloose crijchsvolck sal u opten halse leggen, u eerbare wijven schenden, u cuysche dochteren verkrachten, ende u selven ten been toe knaghen ende uytsuypen. Wie noch wat geldekens heeft sal by den krijchsluyden een Papist of Geus moeten wesen: soo dat henluyden gheen stock sal ghebreecken om den hondt te slaen, ende den ghenen die wat heeft te plonderen. Die rijck was sal arm, ende die hooghe was sal neder zijn: daer teghen sulllen de Roovers van ghelde overvloeyen, ende de verachtste luyden jae schelmen ende baetsoeckers sullen int hooge sitten ende regeren, ende die meest gheacht ende meest gheven mach, sal int recht de rechtveerdichste saecke hebben. De getrouwe sullen verraders, de onnooselen elck mans roof, ende de Pacifijcken perturpateurs vande ghemeene rust moeten wesen. Soo gheheel periculoos salt zijn onder den Tyrannen oprecht, onder den Roovers rijc, onder den sanguinolenten onnoosel, ende onder den Godtloosen, hypocrijten ende Atheisten een Christen te wesen. Dan salmen bevinden dese valsche remedie van te domineren over eens anders conscientie, of het beletten van de exercitie, duysentmael onlijdelijcker te zijn, dan de ware sieckte selve. T’ghetal der vrome luyden sal verminderen, de Godtloosen hoop sal vermeeren, de winninghe gantsch cesseren, de geslachten ruyneren, ende de Religie (daermen nu om strijdet) sal gantsch verloren, jae in onschamele Godloosicheydt verandert werden. 1 1 Isai. 65. 12. Ende die brandende toorn des Heeren sal zijn vliegende swaerdt senden, hoofden daer met tellen dat van u luyder bloet droncken maken, ende u altsamen daer door, oock door den bitteren honger ende vreeslijcken pestilentie 2 2 Jere. 34. 17. soo extirperen, dat hy den voghelen des Hemels ende den dieren des veldes sal doen roepen ten banckette opte ontallijcke menichte 3 3 Ezec. 39. 17 van uwe onbegraven bloedige ende stinckende lichamen.

Ghereformeerde.

Daer voor moet de bermhertige God ons allen preserveren ende beschermen.

Catholijc:

Amen. Maer seght ons goede man. Oft nu soo waer dat wy die minnelijcke natuyre Godes ende rechte kintschappe noch in ons niet en bevonden: wat raedt soudet ghy ons best gheven, om te komen tot die vriendelijcke eendracht, die ghy te recht voor een adamantijnsche bant der respublijcken hebt gelaudeert?

Pacifijc.

Laet af van tquade ende doet goet 4 4 Psa. 34. 14 Zac. 8. 19. 21 Rom. 12. 18. 14. 9. 2. Cor. 13. 11 Gal. 5. 22. Ephes. 4.3. Col. 3. 15. Hebr. 12. 14. soeckt vrede ende jaecht daer nae. Wordt vredemaeckers soo suldy (met waerheydt) kinderen Godes gheheeten werden. 5 5 Matt. 5. 9. Eccl. 11. 33. Interpreteert alle dat ghy moecht int beste: vereenighdt den twistighen ende voor al u self met Gode. Neemt op uwen halse het juck Christi, ende leert 6 6 Matth. 11. 29. van hem dat hy is sachtmoedigh ende ootmoedigh van herten. blijfdy met obediente oeffeninghe in dese uwe Meesters woorden, soo zydy terecht zijne jonghers, 7 7 Joan. 8. 31 15. 5. 14. 23 1. Joa. 2. 4. 6 ende sult ruste uwer Zielen vinden. Verkrijghdy dese, soo en mach al des Werelts troublen u niet quetsen: want dit juck is soet 8 8 Matth. 11 30. ende dese last is soo licht, dat sy (als die pluymen den voghel) den dragher draeght. Seecker, soo wie de gave van saechtmoedicheydt van Gode heeft ontfanghen, en mach niet toornigh werden op zijnen min begaefden broeder. Maer hy lijdt ende ghedoocht den gebreecken van sulck krank mede ledeken, 9 9 Gal. 6. 2. 1. Thes. 5. 14 ter liefden van’t hoofdt, die ons alder swackheydt eude schulden ontschuldelijck ende patientelijck heeft ghedraghen. Ende en mach daerom by soodanighen sachtmoedighen Discipel Christi, gheen bittere partijdicheydt, noch hatelijcke twisticheydt bevonden werden. Al soo gaet het mede mette ware ootmoedicheyt des herten, alder deuchden fundament. Want daer de mensch zijn menichvuldighe sware sonden teghen den almoghende schepper bedreven grondelijck verstaet, bevindt hy hem self alder weldaden Godes onwaerdigh, ende alder creatuyren straffinghe te recht waerdich. Dese dan ghevoelende dat yemandt hem misdoet, acht den selven voor zijn selfs schuldighe roede, mach hem daerom niet haten, maer moet veel eer zijnder ontfermen, ende seydt by hem selve, dat hem gheen onghelijck, maer minder straf dan recht is gheschiedt. Siet daer is dan de rechtvaerdige eerst een accuseerder van hem selve: 10 10 Pro. 18. 7. ende en wert de ghene die alsoo hem self veroordeeldt, 11 11 1. Cor. 11. 31. Job. 19. 15. 2. Par. 22. 6. 7. Jud. 10. 15. Luc. 23. 41. niet gheoordeeldt, want daermen metter herten bewillighet inde kastijdinghe Godes, ende desselvens almogende handt hem self onderwerpt, verdwijndt alle droefheyt ende verdriet, ghemerckt daer niet meer en is die wederwille Godes, oorsaecke van alle droefheyt. Ende dan bevint sulck ootmoedigh herte terstondt den waren ruste zijnder zielen soodanighen ootmoedighen van Christo toegeseyt. Nu kondy ook licht verstaen dat dese ootmoedighe jongher ons Heeren niemanden en mach haten, blameren ofte persequeren: soude hier dan die verderflijcke partijschappe ende hoovaerdighe twiste niet moeten cesseren? hier en boven verstaet oock sulck ootmoedigh mensche dat hem noch veel verstandts ghebreeckt, ja dat hy luttel, immers niet anders verstaet dan zijn eygen snootheyt, sotheyt, ende cranc-


heyt, ock mede dat hy dickmaels gewaent heeft te weten, als hy noch niet en wist somen weten soude. Daeromme of hy al schoon meynende dat yemandt doolt, vermaent hy den selven soetelijck, maer en veroordeeldt hem niet partijdelijck, want hij denckt dat dese zijne kennisse soo wel nu als voormaels valsch sijn. Maer weet hyt dat yemant doolt, so weet die ooc dat sulcx menschelijck is ende dat hy liever goetlijck ghedraghen dan mishandelt waer. Hierom en begheert hij oock gheen Heer te zijn over een anders gheloove, maer hy lijdt patientelijck ende langhmoedelijck eens anders onverstandt, tot dat hy mede verlicht werdt vanden Heere, daer toe hy oock tendeerdt met bidden aen Gode ende vermanen aen zijn naesten. Daer hebdy opt kortste meynen slechten raedt, bestaende in lust tot vrede, sachtmoedicheyt ende ootmoedicheyt.

Catholijc.

Die behaecht my wel.

Ghereformeerde.

Ende my niet qualijc. O of sulcx effectuelijck in ons waer aen allen zijden.

Catholijc.

Wy willen den milden ghever alder goeden gaven daerom bidden.

Pacifijc.

Dat doet inden gheest ende waerheydt, met een ontwijfelijck betrouwen van te verkrijghen, Godt salt u certeynlijck geven. Tis laet, ick moet naer huys, zyt den Heere bevolen.

Catholijc ende Gereformeerde.

Ende ghy mede, die belone u van dese vrundelijcke instructie.

[ilustratie: vignet]


[leeg]

"""Wortel der Nederlantsche oorloghen, met aenwijsinghe tot inlantsche eendracht."" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1629."