III. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Zeepe, opte vlecken by Lambert Daneus, doctor in theologie tot Leyden,"""
"""Zeepe, opte vlecken by Lambert Daneus, doctor in theologie tot Leyden,"""


ZEEPE,

Opte vlecken by Lambert Daneus, D octor in Theologie tot Leyden, gestroyt op een Sentbrief gedruct achter seker boecxk ē , daer of het opschrift is: Vande uyterlijcke kercke Godes, welcke Sentbrief eertijdts is geschreven by D.V. Coornhert.

AEN DEN LESER.

OP gister den thienden deser maent Februarij 1582. Is my versch uyten druc komende, behant d’antwoorde op een Boecxken, welcx opschrift is: vande uyterlijcke Kercke Gods, te weten opt Boecxken in’t langhe ende opten Sentbrief met aenteeckeninghe inden Lijsten alleenlijc, gheschreven by Lambertum Daneum Doctoor inde Godheyt tot Leyden. Welc Boecxken ende Sentbrief beyde by eenighe gheseyt wert, ende by velen vermoet (soo ic verneme) te wesen mijn werc. Hoe wel nochtans niet alleen inden stijle, maer ooc mede inden belede van beyden so groot onderscheyt is: dat elc maer een weynich daer op lettende licht can mercken datse beyde niet comen uyt eenen K o ker. Wie dat het Boecxken voorschreven heeft ghemaeckt en weet ic niet sekerlijc: maer dat ick die Sentbrief over een deel jaren aen een goet man hebbe gheschreven, bekenne ic rondelijc. Dese als nu buyten mijn macht in een anders hant wesende, is door anderen, niet door my inden Druc gecomen. Dit verhale ic niet, dat ic my des schrijvens van die brief schame: maer dat ic int schrijven van dien niet en dochte, datse in druc ende my aldus tot moeytē comen soude. Dit gevalt nu: overmidts ic sie dat sy van den voorsz. Doctoor qualijc aengevochten ende hatelijc beschuldicht wert,, metten schant-namen van Duyvels bedrocht ende listicheyde, &c . tot welcke lachteringe ic niet sonder schijn van my selve daer inne schuldich te kennen, en hebbe mogen swijgen: gave God dat die Doctoor zijnen tijdt beter bestaet hadde dan int onverdient schelden ende veroordeelen, of ten minsten dat hy sich soo vlytich betoont hadde int beschamen met waerheyt mijnder dolingen, die inden brief mijns onwetens mogen wesen: als hy sich daer wel naerstich laet mercken met eenen onwijsen yver int ontdecken, niet van mijne maer van zijne eygen dolingen, affecten ende oneere. Nadien nu dese zijne wonde noch werm ende versch is, so heeft my goet gedocht (na zijn eyghen leere inde voor-reden zijns voorsz. schrijvens) terstont eenen plaester daer op te leggen eer sy vercouwet ende verarget. Can hy’t lesen sonder voor-oordeel hy sal in dese mijne wederlegginge lichtelyc, zijn doling vanden onschuldigen soo hatelijc te beschuldighen tot syn selfs wroeginge ende beteringe mogen mercken. Dit wensche ic hem hertelyc. Wil of can hy’t niet also lesen tot syn verbeteringe, maer wel tot syn selfs verbitteringe om den onschuldigen met onlust meer te beswaren, so ben ic dat getrooft inden Heere te gedogen, ter liefden van u, alle onpertidige Lesers, welckers oordeel dit schrift wert onderworpen van u alderdienstschuldighe D.V. Coornhert.


Antwoordt op den Sentbrief .

AL hoe wel uyt het voorgaende oock opten Sentbrief selfs deses schrijvers ghenoech van ons gheantwoordt schijnt te zijn, op dat hy hem nochtans niet beklage datter yet van ons voor by gegaen is, daer in hy eenich behulp zijnder sake soude mogen gestelt hebben, sullen wy den selven ooc cortelijcken ondersoecken, in welck wy niet die selve wyse sullē volghen als wy te vooren ghedaen hebbē want wat ist van noden: maer sullen alleen met sommige corte verklaringhen daer ter zijden by gevoecht te kennen geven hoe vol listicheydts en Duyvels bedroch dese gantsche Sentbrief is. Want sy strijt met haer selfs, ende metten genen welckē hy nochtans seer heeft willen prysen. Want dese bekent een sienlijcke Kercke, maer die Authoor des schrifts, ’t vvelck vvederleyt is, vervvorpt alle sienlijcke Kercke.
Dese onderscheyt die vvarachtighe Leere van die vvaerheydt: maer hy hout beyden voor een. Maer vvat ist doch van nooden hier in langher den tijdt te verslijten.

Qualijck te kennen gheven en is geen warachtich bewijsen. Dit ende niet datte, behoorde die Doctor (behoudens zijn achtbaerheydt) ghedaen te hebben. Dat, te weten qualijck te kennen gheven, doet hy hier doorgaens, maer ditte, te weten: waerachtich bewijsen doet hy nerghens. Of meynt hy (’twelck hy inden Pausen schelt) dat het ghenoech sy om sonder bewijs ghelooft te werden, midts dat hy’t maer heeft gheseyt?
Is dese mijne brief dan vol listigheydts: waerom spaert die Doctoor zijne moeyten ende conste, om listelijck die listicheyt deses briefs so te ontdecken, dat oock die plomste menschen die schadelijcke list mochten mercken ende sich voor hoeden? het boecxken daer voor acht hy tot eenighe plaetsen voor ydel, voor onbeschaemt: noemende den Autor een Schaeps-hooft ende bodt verstant ende uytsinich oordeel des menschen. Ist dan niet vreemt dat hy daer soo seere arbeyt om die ydele, onbeschaemde, etc. ende hier soo weynich om die liste saken beschamen. Ist dan oock een Duyves bedroch, hoe komet dat hy dat niet wat klaerder poocht te ontdecken, ende wat vaster te bewijsen? of behoeft de minste liste ende schade, de meeste arbeyt ende moeyten?

Copie van eenen Sentbrief by dat Boecxken gevoegt, welcke geschreven is van een liefhebber der waerheyt van die selve materie, te weten:

Vande uyterlijcke Kercke ofte Gemeynte.

Text des Briefs.

Ic groete u met u Huysvrouwe hartelijcke jonstighe goede vrunt, biddende God den vader door onsen Heere Jesu Christum mijn penne met zijnen H. Geest so te bestieren ende de ooghen uwer herten so te verrichten dat ick waerheydt mach schrijven, ende ghy die meucht verstaen tot heyl uwer zielen ende zijnder eeren, Amen.
Van herten hebbe ick gaerne in u vermerct dat u het heyl der zielen soo hooch ter herten gaet, ende daer by noch so voorsichtich zijt dat ghy niet sonder rijpe bedenckinghe wilt bestaen soo grooten saecke, d’welck ick te meer in u moet prijsen, overmidts het nu gants seltsaem is by den menichten die sonder oordeel lichtelijck van d’een gemeynte swerven in d’ander, ende altijdt metten siecken so men seyt op ’tander Bedde willen, sonder te mercken dat sy met haer draghen haer sieckten, welcx ruyminghe (niet der plaetsen ofte Kercken veranderinghe) het ghequel doet eynden.

Doctoor Lambert Daneus.

a Hier schrijft hy den menschen toe die oorsake deser onsekerheydt: ende elders der Leere selfs ende Letter der Schriftuere: also komt hy met hem selven over een.


WAer schrijve ick in desen Brief des onsekerheyt oorsake den Letter der Schrift toe? Immers waer noeme ick in den Brief den letter der Schrift? Ofte waer vindtmen sulcke meeninghe in de gheheele Brief? Nerghens. Voeghet nu al wel voor een Doctor in der Godheyt, ende Leeraer der Waerheyt, sijnen even mensche met onwaerheydt te beschuldighen? Ick wijse in den Brief aen tot het lesen der H. Schriftueren, segghende wel uytdruckelijck aldus: Ende of daer eeninghe duysternissen in moghten sijn voor u: Lieve wat beteeckent dat hy-voeghsel? Voor u. Machmer oock yet anders uyt verstaen, dan dat die duysterheydt souyde sijn, niet in de H. schrift maer in hem, aen den welcken ic daer schreef? Wat doe ick hier doch anders, dan dat ick de menschen selve toe-schrijve d’oorsake deser onsekerheyt? Ende dit soude noch tegen sich self heeten te strijden. Daer hy nu seyt dat ick elwaerts d’oorsaecke deser onseeckerheyt soude toeschrijven die Leere : Dat mach wel sijn. Want ick die Leere of uytlegginghe van de H. Schrift wat anders weet te sijn dan die H. Schrift selve. So dat dese comt allen uyt Gode, maer die Leere meest uyt menschen. Nu wilde ick gaerne uyt den Doctor hooren of hy’t voor onwaerachtigh houdt, dat d’onseeckerheydt comt uyt die Leere? Comt dan noch niet al mede gelijckewel die oorsaecke van de voorschreven onsekerheydt oock nergens anders uyt, dan uyten Menschen? of zijnt alt’samen Engelen ende geen Menschen? die so groote menichte verscheydenheydt van leeringen op de bane brengen?

Text des Briefs.

b Uwe swarigheyt die ghy hebt is (soo ick verstae) of ghy u oock fout begheven inde gemeynte der Gereformeerden.

D. L. Danæus.

b Dit is den staet der sake oft het widt deses gantschen seer schandelijcken Boecx.

D.V. Coornhert.

Meynt hier die Doctoor het Boecxken vande Kercke: so en gaet dit zijn seggen my niet aen. Maer meynt hy daer met mijnen Brief, soo noemt hy’t qualijck een Boeck. Ende noch qualijcker een seer schadelijc boec. Want ick houdet voor een seer nutte Brief (laet Gode den roem zijn) tot dat dese Doctoor, of yemant anders die scadelijc vā ien sal hebben bewesen met beter reden dan dat het alleenlijck een Doctoor seyt, die noch in mijnen oogen geen S. Lucas en is.
Text des Briefs.
c Oft eenige andere Kercken die u daer toe seer aensoecken, daer op ick u met dit mijn geschrifte antwoorde seer cortelijcken, nochtans so naectelijc ende bescheydelijc (so ic verhope) dat het u sal konnen genoegen. Alsoo houde ic dan datter is een sienlijcke ende onsienlijcke kercke alle die inde onsienlijcke kercke zijn, dat zijn ware litimaten Christi, maer niet alle die in die sienlijcke zijn.

D.L. Danæus.

c Welcken ongheschickten mensche die alle Kercken in een graet schijnt te stellen.

D. V. Coornhert.

Recht of die Gereformeerde kercke meerder ende seeckerder bewijs hadde, dat sy een ware kercke sy dan der Lutersche of Dopersche kercken. So die Doctoor dit voorschreven mijn segghen euvel neemt. Hy besta eens te bewijsen in wat vry Concilium of Colloquium by onpartijdighe Rechters, partyen ghehoort zijnde, die Kercke der gereformeerden (sosyluyden sich noemen) voor die eenighe ware, ende die Roomsche, Luthersche, of Doopersche Kercke, voor die valsche gheoordeelt zijn gheweest. Hy bestae oock eens te bewijsen dat zijnre kercken leeraren hare sendinghe sekerder konnen doen blijcken, dan der Lutherschen of Doperen Leeraren. Dit meyn ic sal die Doctoor langhsaem bestaen, noch al veel langesamer volbrengen. Hy en belge zich dan oock sulck mijn schrijven niet ende en noeme my voorts aen hier om niet meer ongheschickt maer geschickt. Tot dat hy sulcx ghenoechsaem doen blijckē voor onpartijdighe ende verstandige Rechters, daer ick Idiot, ghehoor bekomende, teghen alle sulcx al veel meer soude connen seggen, dan hem wel lief soude zijn om te hooren.

Text des Briefs.

d Die onsienlijcke Kercke is van aen begin gheweest, ende sal ten eynde toe geduyren, maer so ist niet met dien sienlijcke die by wijlen uyt der menschen oogen verdwijnt: die onsienlijcke Kercke ofte ghemeynschap der Heylighen wert inde twaelf Artijckelen onses geloofs ghelooft, also het gheloove hem alleen bestreckt op onsienlijcke dingen, ende is daerom alles daer aen ghelegen datmen sy in dese onsichtbare Kercke, daer af Christus, mede nu onsienlijck zijnde het eenighe hooft is buyten ende sonder die welcke geen saligheyt en is. Aldus en ist niet met die sichtbare ofte sienlijcke Kercke, diemen oock niet en ghelooft maer siet.

D.L. Daneus.

d Die warachtige Kercke Gods sienlijck ende onsienlijck accorderen t’samen seer wel, hebben een hooft, een geloove ende verschelen alleen in een accident ofte toeval, dat die onsienlijcke niet ghesien, die sienlijcke somwylen ghesien wert.


D.V. Coornhert.

Daer en segghe ick niet, oock niet met een woordt, dat die sienlijcke ende onsienlijcke Kercke discorderen, maer make tusschen dese twee onderscheyt. Wat noode wast dan voor den Doctoor daer te stellen? Dat zy t’samen seer wel accorderen. Of lust hen te bewijsen dat niemandt en ontkent? Hy en wil immers niet segghen, dat die twee Kercken een selve dingh sijn? Want hy seyt daer self dat zy onderlinghen verscheelen. Ten mach niet een sijn erghens inne verscheelt. Maer (seyde die Doctoor) zy verschelen alleen in een niet ghesien, ende die sienlijcke somwijlen gesien werdt. Heeft die Doctor dat al wel? Souder maer dat ghescheel alleen tusschen sijn? Is dit Doctoors segghen waer, so moet oock waer sijn, dat sy alle, niemant uytgenomen, saligh worden, die zienlijcke Lichaemen sijn aen die sienlijcke Kercke. Maer dit is openbaerlijck valsch. So is mede des Doctoors segghen: dat tusschen die sienlijcke ende onsienlijcke Kercke alleen dat verscheel is, datme d’een sien mach, maer d’ander niet. Want behalven dit verscheel des Doctoors isser noch dat verscheel (behalven meer anderen) dat niet alle sienlijcke Lidtmaten van de sienlijcke Kercke saligh worden: Ende dat daer teghen alle onsienlijcke Lidtmaten van de onsienlijcke Kerck saligh worden. Ziet so brenght die Doctor in desen mijnen brief sijn eyghen doolinghen, sonder een eenighe doolinghe daer in te bewijsen.

Text des Briefs.

e Ende van die welcke Christus selve het hooft niet en is (in der manieren als vooren) want anders mosten alle Lidtmaten der zienlijcke Kercken oock waere Lidtmaten Christi sijn, ’t welck opentlijck valsch is. Nu is waerachtigh dat de Geestelijcke Lidtmaten van’t Geestelijcke Lichaem ofte gemeynte door den gheest der waerheydt des Gheestelijcken Hoofts Christi Jesu, in haren gheeft sulcks verlicht ende verseeckert sijn.

D.L. Daneus.

e Dit is valsch, ja Godtloos, want Paulus seydt oock van de sienlijcke Kercke Godes dat die selve zy een vervullinghe des Lichaems Christi, 1. Cor. 12.

D.V.Coornhert

Tot hier toe heeft die Doctor ghesproken met sulcken authoriteyt, sonder eenigh bewijs te brenghen, als of sijn segghens Apolilinis Oraculum ware. Nu begint hy te bewijsen met de H. Schrift, maer dat gantsch in’t wilde. Moghelijck door des Schryvers of Over-zetters of Druckers doolingh.
Want ick sijne allegatie niet in den verstande, veele min in den eyghen woorden (dat wel behoorde) en can ghevinden ter aengewesen plaetsen. Laet ons nu bezien die sake self, na dien des Doctoors allegatie onrecht is, ende daerom ter saecken niet en mach dienen. Die woorden: dit is valsch, ja Godloos, stelt die Doctor daer neen die mijne luydende also: Aldus en ist niet met die sichtbaere Kercke, diemen oock niet en ghelooft, maer siet, ende van de welcke (hier beneden staet des Doctoors segghen) Christus selve het hooft niet en is (in der manieren als vooren) etc. Voor dese mijne woorden hadde ick gheseyt (daer dit op tuyght) : Ende is daeromme alles daer aen gheleghen datmen zy in dese onsichtbare kercke, daer af Christus, mede onsienlijck sijnde, het eenighe Hooft is, rc. So hebbe ick hier mede nu gheseydt, dat Christus in deser manieren het hooft niet en is van de sichtbare Kercke, in wat manieren? In sulcker manieren dat in de onsichtbare Kercke niet een Lidtmaet en is, van ’twelcke Christus in sulcker manieren oock het hooft van alle die Lidtmaten die in de uyterlijcke Kercke sijn? Is Christus van sulcke Godloose Leden oock al mede een Salighmakent hooft? Dat sal sich die Doctor (soo ick achte) wel wachten te seggen. So blijckt nu dat ick aen ’tghene voorsz. staet, waerheyt gheseyt hebbe, ende dat die Doctoor onbedachtelijc ’t selve heeft gheseyt valsch te sijn. Maer oft gheen hatelijcke Calumnie en is dat hy sulck mijn waerachtigh seggen scheldet voor Godloos, gheef ick des Doctoors conscientie self te oordeelen.

Text des Briefs.

f Dat zy allen anderen oordeelen, ende van niemandt gheoordeelt en werden: Ende connen daerom oock een waerachtich oordeel 1 1 1. Cor. 2. 15. voeren van die sienlijcke ende uyterlijcke Kercke onder allen die waerachtighe is, ende welcke die valsche Kercken sijn.

D.L. Daneus.

F Maer Paulus ende Petrus door den gheest gedreven sijnde, segghen niet, datter gheen sienlijcke Kercken sijn, ja schrijven tot den selven haer Brieven, niet simpelijck tot een onsienlijcke Kercke, maer tit die sienlijcke Kercke, welcke te Romen, Corinthen, Ephesen, ende Philippis was.


D.V. Coornhert
f Het schijnt dat die Doctor liever gewilt heeft wat te vergheefs segghen, dan dat hy schijnen soude niet te segghen: of ten minsten dats hem gelust heeft met eenen onwaren schijne my verdacht te maken, rechts of ick seyde ’tghene ick niet en segghe. Ghelaet die Doctor sich hier niet met sijn onnoodigh bewijs datter in d’Apostelen tijden een sienlijcke Kercke was, als of ick sulckx lochende? dat blijckt so verde nochtans van daer, dat ick selve hier plat daer teghen spreecke, met dese mijne woorden: Also houde ick datter is een sienlijcke ende een onsienlijcke kercke. Moght icx naeckter uyt-spreecken? Immers die Docor self schrijft in den titule voor desen mijnen brief, datse bekent een sienlijcke Kercke. So wist hy dit. Handelt hy dan met dit sijn onnoodigh bewijs onwiselijck? of (doet hy’t om my oprechtelijc te becladden) niet arghelistelijc?
Text des Briefs.
g Daerom goede Vriendt, indien ghy in hooghwichtighe saken niet wilt doolen, sonder Licht bestaen te zien, sonder waerheydt bestaen te kennen, ende sonder kennisse bestaen te oordeelen, so ist noodich dat ghy eerst ende voor al bestaet te werden een Geestelijck lidtmaet aen’t Geestelijc lichaem, daer Christus het onsichtbaer hooft van is, op dat die ooghen uwes met sijnen Geest der waerheyt sulcx verlicht moghten worden, dat ghy waerachtigh onderscheyt moght hebben tusschen de stemme des waren Herders ende dese valsche Huyrlinghen, omme d’een te volghen, ende d’ander te vlieden.
Want anders wert men lichtelijc door den Sathan, in een Enghel des lichts vermomt finde bedroghen. Omme dan een Lidtmaet Christi te werden, ende in hem desen ghewissen onderscheyt des Geesten te becomen, moet ick u raden na te volghen meer Christi dan der mensche leeringhe. Die Menschen spannende den Waghen voor de Paerden, ende bestaende te vlieghen eer zy vleughelen hebben, leeren eerst het uytwendige reynigh, op dat het inwendighe oock reyn soude worden.

D.L. Daneus.
g Hier gebruyckt hy een verkeerde ordeninghe, stellende het voorste achter, ende het achterste voor, welcke wijse van spreken de geleerden hysterom proteron noemen. Dat is, hier wil hy dat de waerheyt der leere uyt de Kercke geoordeelt ende onderscheyden sal worden hier na ter contrarie die Kercke uyt die waerheyt, also onseker ende onstantvastigh is dese schryver, ende wil nochtans een leeraer van anderen sijn.

D.V. Coornhert

Wat mach soo wel worden gheseyt, dat door een afgunstighe brille ghesien zijnde niet verscheeluwet en moet werden? Siet leser mijn woorden, ende merckt of men al licht beter ordeninghe soude konnen stellen. Gevraet zijnde waerschouwe ick voor doolen is zoo grootwichtighen handel: segghende dat men niet recht sonder licht sien, sonder waerheydt kennen, ende sonder kennisse oordeelen mach. Die Doctor brenghe in desen een beter ordeninghe voort, hy sal my nut zijn, ende ick sal hem dancken. Voorts rade ick tot vereeninghe met Chisto, die ’t licht des wereldts is, omme te komen tot verlichtinge der Oogen, ende so voorts door Christi geest der waerheyt tot een warachtige onderscheyt tusschen ware ende valsche Herders. Sal de Doctor hier al beter konnen raden? Ic wijse soo weynich tot my selven als totten Kercke der gereformeerden, maer rechts-weechs tot den Heere Christum selve, het ghesicht der blinden. Machmen ooc yemanden beter aenwijsingh doen? Noch moet dit in des Doctors verkeerde ooghe al verkeerdelijck gheseyt zijn: moghelijck om dat ick niet van Christo af en wijse op menschen, dat’s opten gereformeerden. Ick en can ooc niet mercken dat ick hier int minste spreke tegen de ordeninghe inne ghesteldt by Christum selve: daer hy seydt, 1 1 Ioan. 10. 4 5. mijne schapen volgen my na, want sy kennen mijn stemme, maer den vreemden volgen sy niet nae, want sy en kennen zijn stemme niet. Heeft al mijn voorgaende segghen oock yet anders inne dan, datmen sal volghen, niet d’onbekende, maer die bekende stemmen? datmen den waren uyten valschen Herders sal leeren onderscheyden? datmen niet alleen geesten en dal ghelooven, maer of sy oock uyt Gode zijn proeven? 2 2 Joa. 1. 4.c was sulcx oyt noodich. Ick meynt immers nu noodigh te zijn, onder soo grooten menichte van verscheyden verleyders ende vvalsche huerlingen. Segghe ick dan hier niet anders, dan die meyninghe die Christus selve in desen leerdt, so nu blijckt: so en berispt hier die Doctoor niet mijn, maer des Heeren Christi seggen. Ende of ick noch al schoon (soo’t die Doctoor hier dicht) gheschreven hadde dat die waerheyt der leere uyt die kercke sal gheoordelt worden, soo en soude ic daer aen noch niet altoos ghedoolt hebben na die leere der Ghereformeerden, oock van dese doctoor self. Sy maecken immers (oock dese Doctoor in zijn antwoorde op ’t voorsz. Boecxken a. 6. Het woort of die waerheyt, het waerachtighe ende voornaemste merckteken vande ware Kercke. Alsmen dan siet een sodanighen Kercke, die de waerheyt vervolcht (ghelijck die Jootsche Kercke Christum) so machmen immers seeckerlijck, na henluyder self ghestelde merckteken, oordeel dat die kercke die waerheyt of het ware woort niet en heeft. Want die eenvuldighe waerheydt en bestrijt noch en vervolcht haerselve niet, siet so machmen dan oock so wel uyte kercke ende desselvens werck, oordeelen vande waerheyt, ofte sy daer sy dan niet: alsmen mach oordeelen uyte waerheyt vande kercke te weten is sy daer by, dat het een ware, is sy daer niet by, dat het een valsche Kercke is. Ende dit noch al nae des Doctoors eyghen leere


Wel aen, men make vande Herders, maer deelen sijnde van de kercke, die gantsche kercke? Ick handele hier van’t kennen van de ware, ende van de valsche Herders. So die Herders eender Kercken sijn, also is die leere aldaer: Te weten, so die Kercke werdt gheleert van ware Herders, die Leere aldaer sal sijn waerachtigh. Maer werdt zy gheleert van valsche huerlinghen, die Leere aldaer sal valsch sijn, want sodanighe en hebben niet de stemme Christi, dat is die waerheydt. Lieve seght nu: machmen dan oock uyte kercke ofte Herders (soo die Doctor diet hier draeyt) niet oordeelen van de Leere? Of machmen niet uyte vruchten? (so Christus leert) oordeelen van den boom? Seecker, soo dese Nederlandtsche Kercken ter navolginge van de Geneefsche kercke, mede so veel verworven aen den Magistraet politijck (daer na sy al ghearbeyt hebben, somen mach sien in de Leydtsche Justificatie) dat die Magistraet hier oock bestont aen den lijve te straffen den ghenen die zy noemen verstoorders van de uyterlijcke Kercken-vrede, dat is die henluyder Leere erghens inne derf wederspreecken, soudemen uyt sulck werck ende bloedt, vrucht van sulcken Kerck, niet moghen oordeelen, dat het gheen Schapen en sijn die Wolven, maer Wolven die Schapen verslinden?

Waer blijckt hier nu mijn onseeckerheydt 1 1 g. ij. ende onstantvastigheydt? Waer spreecke ick hier een eenigh woordt teghen my selve? Nerghens. Maer sulckx doet die Doctoor met seer bedecktelijck selve. Vraeghdy waer?Hy schrijft selve in de Tytule volghens mijne claere woorden voor inden Brief, dat mijn Brief bekent een sienlijcke Kercke. Des niet teghenstaende en ontsiet hy sich niet mijne woorden neven het Letterken h te willen trecken, ende dit sonder alle schijn, datter gheen waere sienlijcke Kercke en zy. Is dat niet een schoone contrarieteyt.

Daer nu die Doctoor spotlijck seydt dat 2 2 g. iij. ick een Leeraer wil sijn van anderen, is des Doctoors eyghen ghedicht. Ick wesende ghevraeght van mijnen Naesten hebbe waerheyt, 3 3 Sac. 8. 16 Ephes. 4. 25. die my kenlijck was, gheantwoordt: sonder te vermoeden dat sulck mijn schrijven immermeer in druck soude komen. Noyt en was ick Leeraer van een Ghemeynte, ick en bens noch teghenwoordigh niet, ende en verhopes nimmermeer te worden. Maer spreke ghevraeght sijnde tot mijn Naesten vrymoedelijck die waerheyt sonder loon. Die doctoor vraghe sorghe dat hy om onwaerheydt te leeren niet en gheniete soo weeldigh als onrecht loon.

Text des Briefs.
h Dit maeckt een werelt vol Hypocrijten ende beschilderde graven, welcker heyligheyt alleen bestaet int vermijden ende pleghen van eenighe uyterlijcke ceremonien, om die welcke (so men huyden ten daghes siet aen allen secten) vyandtlijck twisten, ende haer also metten schijn des Godsaligheydt ghenoeghende, lochenen, versaecken ende wederspreecken zy den kracht van dien namelijcken die waerachtighe heyliginghe ende ghehoorsaemheyt Christi.

D.L.Daneus.

h Veele twisten vyandtlijcken om die leere ende Ceremonien: daerom is daer gheen waerachtighe sienlijcke Kercke. Een argument van het misbruyck op die saecke selfs gheduydt, is te vooren wederleyt. Want dat twisten koomt niet uyter Kercken, maer uyt der menschen onwetenheydt die in de Kercke sijn.

D.V. Coornhert.

h Dit is nu die aenteeckeninghe, daer af ick hier voor gheseydt hebbe, daer die Doctoor die schoone contrarieteyt wilde dichten. Ende dit soo plat teghen mijne openbaere woorden, als die daer ick een deylinghe stelle van een sichtbaere ende onsichtbaere Kercke.
Maer soo pleghen dese Luyden te doen, te weten als zy niet en vinden te segghen teghen ’tghene zy gaerne lachteren souden, soo versieren zy selfs een Manneken, daer teghen zy vechten, ende dat zy verwinnen, daer door zy dan alsoo teghen haer eyghen schaduwe vechtende, Victorie ende Eere bevechten, in der onwijsen menschen ooghen.

Even so meesterlijck als die Doctoor daer pooght te suyghen uyt mijne woorden ’tghene 4 4 h. ij. daer inne niet en is: Even so onbedachtelijck bestaet hy hier te bewijsen dat ick met sulck argument (als hy my opdicht, ende by my daer niet ghedacht en was ( soude willen segghen dat het twisten komt uyter kercken. Maer ghenomen noch al, of ick sulcx hadde willen bewijsen (als neen) so merckt doch, Leser, waer mede die Doctor dat pooght te wederspreken. Want (seyt hy) dat twisten en komt niet uyter Kercken, maer uyte onwetenheyt der menschen, die in de Kercke sijn. Wat sal ’t nu sijn? Wil die Doctoor hier van de steenen Kercken maecken die Kercke daer af wy handelen? Dat kan ick niet ghelooven. So can ick oock niet mercken waer toe anders sulck sijn segghen soude dienen. Seecker soo die kercke bestaet in levende Menschen, die onwetenheydt in den Menschen, ende komt (so die Doctor selve seydt) die twist uyte onwetenheydt der Menschen, uyt wie anders komt dan noch ghelijckewel die twiste dan uyt die Kercke? Saghe die Doctor dat ick op sulcke sijne maniere in mijn Brief gheargumenteert hadde. Wie twijffelt oft sijn subtijlheyt en soude mijnder oock (ghelijck hy den Authoor van’t boecxken van der kercke bescheldet) voor een schapes-hooft, voor een bot verstandt, ende voor een onsinnigh oordeel der menschen hebben ghescholden?


Text des Briefs.

i Daerom ist oock dat sy altijdt lesen, leeren ende predicken, sonder immermeer te komen tot die kennisse der waerheyt, so d’Apostel, als van dese luyden propheterende: heeft gheschreven. Maer die eenighe Leeraer der waerheyt Jesus Christus, die rechte ordeninghe houdende, bestraft sulcke uyterlijcke ende hypocrijtische reyniginge.

D. L. Daneus.

I Sodanige zijn wy niet, maer ghyluyden, die nergens een kercke ofte woordt Gods cont vinden, altijt soeckende ende nimmermeer vindende.

D. V. Coornhert.

Ick en weet niet by my in desen brief gheschreven te zijn dat der gereformeerden kercke gheen Kercke Godes en is. Maer ick spreke hiet int algemeen vande vyantlijcke twisters dat sy altijdt lesen, leeren, ende predicken, sonder tot die kennisse der waerheydt te komen. Dit belcht sich die Doctoor, vermidts schurft (soo men seydt) haest gheraeckt is. Die Doctoor bekent selve naecktelijck in syn antwoorde op’t voorsz. Boecxken, dat niet altijdt op aerden die kercke Godes sienlijck en is. Wy ghelooven meest al dat wy zijn inde laetste tijden, die de quaetste zijn. Ghemerckt Christus twijflijck schynt te vragen, of hy tot zijnder comste oock gheloove sal vinden opter aerden? waert dan oock miracule of in dese laetste ende quaetste tijden die Kercke niet sichtbaer en waer opter aerden? was zijt niet al in Elie, dat’s in beter tijden? Indien sy dan nu ter tijdt oock onsichtbaer ware, ende ick metten dachlanteerne Diogenes een sichtbare sochte, sonder vindē: wiens schulde soudet zijn? mijns begheerlijcx soecken? of der menichte van quade menschen.

Text des Briefs.

K Ende ghebiet datmen het inwendige eerst (hy seyt niet, beyde ghelijck) reyninghe: op dat het uyterlijcke oock reyn werde. Want zijn wy reyn, so zijn oock onse wercken reyn, ghemerckt het den reynen alles reyn is.

D.L. Daneus.

k Ia beyde behooren sy, soo’t mogelijck is gereynicht te worden, dat betuygen ons die woorden, Matt. 23. verse, 26.

D.V. Coornhert.

k Niet vreemts en ist dat dese Doctoor mijns Idioten wel ghesproocken woorden niet min vrymoedelijck dan onbescheydelijck poocht te berispen maer dat dese meester den eenighen meester niet seer bedecktelijck bestaet te keeren, is voorwaer wat vreemts. Christus selve seyt: reynicht eerst het inwendighe, op dat het uytwendige oock reyn werde. 1 1 Matth. 23 26. Dese woorden Christi by my daer te passe ghebracht, bestaet die Doctoor te corrigheren met zijn versiert behooren van beyde teffens. Immers dit arbeyt hy noch te bewijsen uyten woorden Christi by my daer ghestelt. Die houden opentlijck eerst het inwendighe, na het uytwendighe. Die Doctoor seyt, sy behooren beyde ghereynicht te worden, soo’t moghelijck is, voecht hy noch daer by, als die (soo’t schijnt) die ware reyniginghe niet moghelijck en ghelooft. Nu en is hier ’tgeschille niet, of daer maer een van beyden gereynicht sal werden dan beyde? neen, men weet wel des Heeren wille te zijn (soo oock 2 2 1. Thes. 5. 23. by Paulum blijckt) dat wy gheheylicht, oprecht ende volkomen sullen wesen, ende dit niet alleen inden Lichaem, of alleen in der sielen, maer in Lijf, siele en geest. Maer ’tgheschille is of dese reyniginghe van sielen ende lijf sal gheschieden beyde teffens, dan ’teene voor ende ’tander na. Dit laetste seyt Christus uytdruckelijck. Dat en ist noch alleen niet, maer die Heere seyt oock daer by, wat den voorgangh sal hebben, insghelijckx tot wat eynde. Reynicht seyt die Heere eerst het inwendighe. Dat’s niet met beyde teffens, so die D. teghen Christum leert. Daer sietmen dan wat deel des menschen Christus eerst gereynicht wil hebben. Waer toe datte? opdat (seyt die Heere) het uytwendige oock reyn worde. Op die wijse gheneest oock die versochte poc-meester den pocken nu niet meer eerst met plaesteren uytwendi, latende ’tvuyle bloet inwendich, om dat uyten arme int been te verdrijven. Neen, maer hy reynigt den krancken eerst inwendich van’t onreyne bloet, oorsaecke vande sieckte, ’twelck wech zijnde vallen allencxkens die verdroochde schubben, als niet meer quaedt voetsels hebbende, van selfs af. Christus wil eerst des quaetheydts uytroedinghe begonnen hebben: niet aen d’een of d’ander tacke, in welckx plaetse, wortel, of stamme blijvende, andere weder uytschieten: Maer aen den wortel selve, die welcke afghehouden zijnde ende wech ghenomen, stam ende tacken van selfs moeten verdorren. Dese wortelen zijn der menschen quade ghedachten, welcx vruchten by den Heere Christo beschreven, ’tghene is dat den menschen besmettende is. 3 3 Matth. 19. 18. 19. Oordeelt nu leser of die Doctoor oock hier (als doorgaens niet liever heeft willen qualijck spreken, dan wel swijghen.

Text des Briefs.

I Seecker met een ooghe daer door den vuylē etter der sonden verduistert is, en mach gheen waerheyt ghekent werden, maer wel met een reyn oft klaer ooghe.


D. L. Daneus.

I Die waerheyt can niet bekent ofte ghesien worden. Daerom is daer geen sienlijcken Kercke. Ia die waerheyt wort ghesien in dat gheschreven woort. Vorder hy argueert also als of hy seyde, die rechtsgheleertheydt kan niet ghesien ofte bekendt worden: D aerom is daer gheen rechtsgheleerde. Het is Sophistich argument.

D. V. Coornhert.
Of ick aldus argumenteerde, 1 1 Ij. soude dit oock een Sophistich argument zijn?
Wie openbaerlijck calumnierende zijnen even mensche met onwaerheydt beschuldicht en mach gheen oprecht Leeraer der waerheydt zijn.
Doctoor Lambert Daneus openbaerlijck calumnierende beschuldicht met onwaerheyt Dirck Coornherdt. Soo besluyt ick dat Doctoor Lambert Daneus gheen oprecht Leeraer der waerheydt en mach zijn.
Dat die Doctoor openbaerlijck calumnierende D. Coornherdt met onwaerheydt beschuldicht, blijckt hier openbaerlijck. Want daer Coornhert seyt dat met een ooghe dat door den vuylen etter der sonden verduystert is, gheen waerheyt en mach ghekent worden: verdraeyt ende vervalscht die Doctor sulckx niet anders, dan of ick generalijck seyde dat die waerheydt niet en can ghesien ofte gekent worden. Is dat gheen openbare calumnie ende vervalschinghe, soo sal my die Doctoor beter leeren verstaen wat sulcx is. Laet hy daer niet ontrouwelijck uyte alle mijne daer by ghestelde ommestanden vanden etter der sonden ende verduysteringhe van’t ooge? met sulcken sondighen ettrighen ende verduysterden ooghe segghe ick dat gheen waerheydt en mach gekent worden. Daer teghen stelt die Doctoor ontrouwelijck (als oft mijn segghen ware) dat die waerheydt niet bekent oft ghesien mach worden. Dit is zijn versieringhe, ende gheensins mijn seggen. Immers dit is plat contrarie van myn segghen terstondt daer op volghende: maer wel (te weten mach die waerheydt ghesien worden) met een reyn of klaer ooghe. Soude dat noch moeten hieten of ick seyde: die waerheyt kan niet bekent of ghesien worden? dat is waerlijck een alte onschamele versieringe. Seker heeft dese Doctoor sodanigen quaden duysteren, schalcken ende onreynen ooge, dat hy die waerheydt by my daer op mijn klaerlijck dan schrifturlijck gheseyt, niet en kan sien, maer dat hy die door zijnen scheluwen brille van hatelijcke affectien soo onwarachtelijck beduydt, ende gaerne een loogen soude verkeeren: men sal moghen met redene vermoeden dat hy van hem selve seyt, ’tgene hy daer uyt hem selve, niet uyt mijn woorden, seyt: te weten dat die waerheydt niet en mach bekent of ghesien worden. ’tWelck indient soo ware, soo mach hy Doctoor bedencken wat volck Christus ghemeynt heeft met zijne woorden, Matt. 13. vers. 15.
Wt sulcke zijne Doctoors eygen (niet mijne) valsche propositie treckt hy voorts een valsche besluytinghe, 2 2 I ij. te weten datter gheen sienlijcke Kercke en soude zijn, ende dat al inden schijne als of ick daer sulcx seyde, of dat mijne woorden daer sulckx inne hadden. Niet tegenstaende ick daer opentlijck het contrarie segghe, als hy Doctoor oock self (soo nu al gheseyt is) schrijft inden titule op dese mijne brief. Wat name machmen dat anders gheben dan gladde calumnie? Ick en meyne niet dat die Doctor gaerne hadde datmen zijne schriften also soude handelen.
Op dese zijne versieringhe voortvarende versiert hy Doctor een ghelijckenisse, even so bequaem ter saecken als ghelijck, dat’s op’t hoochste onbequaem ter saken ende ongelijck zijnde. Al mijn segghen aldaer heeft dat inne, dat die waerheydt niet van een onreyn, maer wel van een reyn ooghe ghesien mach worden. Dit komt over een met het ghetuychenisse vande gantsche schriftuere, ende dit mijn segghen moet in des Doctoors klare ghesicht heten een Sophistich argument.

Text des briefs.

m Is dat Ooge eenvoudich ende licht, so is het ganstche Lichaem licht. Die dan noch gheen waerheydt en mach kennen, hoe can die weten by wat ghemeynte nu die ware Leere sy? Die dit oock niet en weet, moet hy int verkiesen niet doolen in secten vallen ende verderven, vraechdy dan hoe komtmen aen de kennisse der waerheydt. Soo hoort die antwoort vande waerheydt selve. Soo ghy seyt die, in mijne woorden blijft sult ghy waerlijck mijne Jongeren zijn, ende ghy sult de waerheydt bekennen. Hier siedy nu dat het blijven in die woorden Christi den eenigen ende sekeren middel is om tot die kennisse der waerheydt te komen.

D. L. daneus.
m Siet nu ten tweeden een verkeerde ordeninghe want hier hem selven wederlegghende, wil hy dat die Kercke uyt die waerheydt sal bekent worden.

D. V. Coornhert.

m Hier af is ghehandeldt inde notule g. het laet sich aensien of Die Doctor lust hadde te proncken met zijne grove fauten, na dien hy die ander werven voorthaeldt. Of ick ongheleerde dan schoon al inde ordeninghe mochte gedoolt hebben, waer dat so vreemt, na dien men ’tselve onderwijlen oock wel siet inde aldergheleerste? doch soude sulck dolen by ghebreck van conste al onghelijck lijdelijcker zijn in my, die gheen Leeraer van


Kercken en ben: dan dit ontrou verdraeyen mijnre woorden, dit openbaer vervalschen van mijnre woorden sinne, ende dit moetwillich calumnieren mijnre woorden, in een Doctoor inder Godheydt. Maer lieve, wat verkeertheydt is hier doch inde ordeninghe by my hier ghehouden? Ick segghe dat die gene, die gheen waerheydt en mach kennen, niet en magh weten, by wat ghemeynte die ware Lerre sy. Dit mijn segghen is (soo ick mercke) sout in des Doctoors seere ooghen: ende is nochtans een onlochbare waerheydt. Men neme (om by ghelijckenisse mijn sinne hier af te beelden) datter by vier Luyden ghtwist worde om die waerheyt van een Orientale diamant, seggende elck der selven, die ware, ende al d’ander een glabbeck oft valsche Diamant te hebben: soude oock yemandt geen kennisse hebbende wat een ware ofte oprechte Diamant sy, oock inder waerheydt moghen weten of oordeelen by welcken van vieren die oprechte diamant ware?

Text des Briefs.

n Maer (moochdy vraghen) welck zijn die woorden Christi, daer hy hier in ghebiet te blijven.

D. L. Daneus.

n Hier bedenckt hy ick weet niet wat volmaeckters als die Apostolische Schriften zijn.

D. V. Coornhert.

Hier versiert die Doctoor, ick weet wel wat, dat al veel onvolmaeckter ende onwarachtiger is dan die Apostolische Schriften zijn. Ende hier hadde ick gheschreven wat ick verstondt voor’t blijven inden woorden Christi, namentlijck het leeren doen van die eerste a b c zijnre Jongheren, van ons selve te versaken, ons Kruys op te nemen, 1 1 Matt. 16. 24. ende hem na te volghen. Dit beveelt immers Christus zijne Jongheren te doen, ende zijn Christi woorden selve. Immers dit achte ic, soo ick noch doe, voor die woorden Christi, vande welcke die Heere elwaerts seyt. Ist dat ghy blijft in mijne woorden, 2 2 Ioā. 8. 31 so suldy mijne Jongheren zijn. Dit deden zijne Jongheren: als sy heure Visscherye ende Tollenaerschao, oock anders verlatende Christum naolchden, soo waren dat oock te recht zijnen Jongheren. 3 3 Ioan. 16. 12. Desen beloofde hy oock te senden den Heylighen Geest diese leyden soude in alle waerheyt. Dits noch al een hooger lesse. Dese en bedencke noch en versiere ick niet. Siet die Doctoor dese volmaeckte lesse niet inde Apostelsche Schriften, so heeft hy al een duyster ooghe of brille, of en conste Paulus die lesse niet als hy’t alles voor 4 4 Phil. 3. 8. dreck achtede om Christum te ghewinnen? of wist Petrus van dese volmaeckte lesse niet, als hy schreef, wie ’tleven wil beminnen, etc. die wijcke af van ’tquade, ende doe ’tgoede? wijckt die Sondaer niet af van’t quade die afwijckt van sich selve? doet hy niet te recht het goede, die Christi voetstappen na volghet? Of en conste Joannes (om met drie ghetuygen te vernoeghen) dese volmaecste lessen, niet als hy niet ens, maer tweemalen in een selve brief ghetuychde dat die ghene uyt Gode is gebooren (dat niemant wert sonder voorgaende doot vanden ouden Menschen) niet en mach sondighen? 5 5 1. Ioan. 3. 9. 3. Ioan. 3. 5. 18. Is alle dit niet de selve, immers (inden schijne) noch al hoogher volmaecktheydt dan inden voorgheschreven a b c geroert is? heeft die Doctoor sulcx niet ghelesen inde Apostolische Schriften: hoe can hy een Doctoor Theologie zijn? heeft hy’t dan oock gheleesen (wie mach daer aen twyfelen?) schijnt hy in desen oock al oprechtelijck te handelen.

Text des Briefs.

o Het is die eerste a. b. c. aller zijner leer-jongeren, te weten: Die my wil na-volgen, die neme zijn Kruys op hem, ende volghe my na. Hoe sal nu dit gheschieden metten woorden alleenlijcken? neen: sulcke Heer, Heerroepers en kent dese meester niet. Maer alleen die daer doen zijn Vaders wille.

D. L. Daneus.

o Bestaet dan in het eenighe Kruyce het woordt Godts, ende niet veel meerder inder leere ende gheloove van Christo, van die oorsaecken der saligheydt, van zijne weldadē ende andere derghelijcke articulen des gheloofs. Dese nochtans stelt den gantschen kracht des woordts Gods in het eenighe Kruyce: Maer niet die straffe, maer die saecke maect een martelaer.

D. V. Coornhert.

Hier braveert die Dottoor al weder met zijn conste van’t halveren, van’t verdraeyen ende van’t vervalschen mijnre welghestelde woorden. Segghe ick daer of erghens, dat het woordt Godes bestaet inde woorden ons Heeren van ons self te verlaten, ons Kruys op te nemen ende Christum na te volghen? geensins. Noch vele minder dat het soude bestaen in ’t eenighe Kruyce. Dit draeyt die Doctoor des niet te min anders dan of ick sulcx hadde gheschreven. Dat is grove ontrouheydt, doch al hebbe ickx niet gheseyt, soo segghe ick nu vrymoedelijck, onder verbeteringhe van alle verstandighen, dat niet het Kruys alleen, soo my die Doctoor her niet oprechtelijck op-dichtet, maer sulcke leere Christi by my daer ende hier weder ver-


haelt, in sich behelset die somme van alle ’ tgene ons inde Heylighe Schrift wert gheleert. Wat leert ons die doch anders dan, (so nu al is gheseyt) ’tquade te verlaten ende ’tgoede te doen? wat is quader dan die sondighe mensche? machmen oock goet oft salich worden sonder onse quaetheyt ende onsaligheydt te verlaten? wat is over d’ander zyde oock beter dan Christus Jesus alder goeden schatcamere? machmen yet beters doen dan hem na te volghen om met hem te vereenigen ende alsoo goet ende salich te worden? machmen dit beyde oock doen, soo ’tverlaten van ons self als het na-volghen Christi, 1 1 Ioan. 6. 44.sonder door die Leeringhe van Gode self getrocken te worden tot Christum? machmen Christum oock volherdich na-volghen sonder een waerachtich gheloove? Machmen Christo gelooven sonder te leeren kennen Christum selve, die oorsaecken onser salicheydts, oock Christi ende Godes weldaden? Of en merckt dese doctoor niet, dat alle sulcx is begrepen in die voorgemelde woorden Christi, van ons self te verlaten, van ons Kruys op te nemen ende van Christum na te volghen? na dien dit alles dan alsoo is, wat waer daer aen misdaen, of ick schoon hadde gheschreven ghehadt, dat inde voorsz. leere Christi het woort Godts is bestaende? Nu en hebbe ick dat noch niet gheschreven, maer alleenlijck dat ons self te versaken, ons kruys op te nemen ende Christum na te volghen, een recht blijven is in dē woordē Christi, te weten die zijne woordē, daer mede hy ons sulcx te doen voorhout. Of zijn dat niet oock Christi woorden? dit mach die Doctoor niet loochenen. Hoe mach ick dan seggende dat die gene die sulcx doet, blijft in Christi woorden, onrecht daer aen geseyt hebben.

Text des Briefs.

p Welck is die? dat wy zijnen beminden sone alleen hooren sullen, dat’s ghehoorsaem zijn. Allen den ghenen die’t ernst is Godts wille te doen, sullen verstaen dat die Leere Christi uyt God is, ende welck die is. Ten is inder waerheydt niet yemants dienaer die daer doet niet dat die Heere hem ghebiet, maer dat hem selven lust: maer die zijns Heeren bevelen ghehoorsamelijcken volbrenght, is inder waerheydt zijns Heeren Dienaer. Van soodanighe seyt die Spalmiste. Salich is dat volck welck Heere Godt is: ende dit zijnse alleen die inden H. Gheest Jesum haren Heere noemen moghen.

D. L. Daneus.

p Dit is die derde verkeerde ordeninghe welcke hy ghebruyckt als hy seyt, dat wy uyt onse werc selfs konnen verstaen welck de waerheyt is, ’t welck onwaerachtich is. Want uyt Gods woort selfs ofte die waerheydt verstaen wy hoedanich onse werck is ende niet ter contrarie.

D. V. Coornhert.

Dits oock meer dan die derde openbare Calumnie daer mede die Doctoor een wel ghehouden ordre verkeerdelijck bestaet te verkeeren, immers my op te dichten ’tghene ick niet ghedacht, veele min gheschreven hebbe ghehadt. Die woorden die hy hier wil berispen zijn dese. 2 2 Ioan. 7. 17. Alle die ghene dien’t ernst is Godes wille te doen, sullen verstaen dat die Leere Christi uyt Gode is, ende welck die is. Behalven alleen die laetste woordekens: ende welck die is, zijn die voorgaende woorden, niet mijne, maer Christi woorden. Die staen in den Euangelio also. So yemandt wil des selvens (Godes) wille doen, die sal vernemen oft dese Leere uyt Gode is, dan of ick uyt my selve spreecke. Lieve wat segge ick inden brief doch anders? so nu nootsakelijck daer uyte volcht ’tgene die Doctoor hier op droomt, so berispt hy niet mijne maer Christus woorden. Maer sulcx volcht even so nootlijck uyt die woorden Christi, als ofte hy uyt die woorden Marie des Heeren moeder, namentlijck: die ootmoedighen heeft hy verhoocht: mede op die ootmoedighe uyt haer selfs werck van vernederen, komen souden tot sulcke verhoginghe. Immers op die maniere als Christus ende zijnen Moeder daer handelen, soo handelt doorgaens inde Godlijcke schriftuere, die H. Gheest belooft die daer niet den a liefhebbers van Gode ende haer naesten het leven? 3 3 a Luc. 10. 28. den hoorders ende doenders b zijns woorts een onbeweechlijcke 4 4 b Matt. 7. 28. bestendigheydt? den eters c zijn vleesches die onstyerflijckheyt? 5 5 c Joan. 6. 54. den ghevers d van aelmissen eenen schat inden Hemele? den genen die Christum aen-nemen e ende die heure vyanden beminnen die kindtschappe Godes? 6 6 d Matth. 19. 21. den droevighen f troost? 7 7 e Ioan. 1. 12. Luc. 6. 36. den hongherighen g versadinghe? ende den barmhertighen? barmhertigheydt? soude ick sodanigher beloften niet lichtelijck meer dan duysent in getale mogen voort brenghen? 8 8 f Matt. 5. 5
laet dan den Doctoor mede die Heylighe Geest inde Godlijcke Schriftrere beschuldighen, 9 9 g mat. 5.5 10 10 h mat. 5. 7 dat hy verkeerde ordeninghe hout, als die ghetuycht dat alle sulcx ende meer andere dierghelijcke waerachtige middelen zijn, daer die gheloovige menschen, die sodanighe wercken van lief hebben, van hooren ende doen, van eten, van gheven, aennemen, droef zijn, hongheren ende ontfarmen, oock alle sodanighe beloften ghenieten. Seght doch, wat wil die Heere Chrsitus met die voorsz. zijne Woorden: soo yemandt Godes wille doen wil, etc. (Op dat ick die hier weder op neme) doch anders te verstaen gheven: dan dat Godt gheschapen hebbende inden mensche den goeden wille, den selven oock niet en sal onthouden kennisse ende macht, omme daer door oock inden selven mensche oock, na zijnen goeden wille, te scheppen het volbrengen? Noch seyt die Doctoor vrymoedelijcx sulcx onwaerachtich te wesen. Maer die Heylige schrift gelt meer


by my dan des Doctoors segghen. Dat wy uyt Godes woort self oft die houdende waerheydt verstaen, hoedanich onse wercken zijn, ende niet ter contrarie. Daer teghen seydt Christus, ist dat ghy in mijne woordē blijft, 1 1 Io ā. 8. 11so suldy mijne Jongeren zijn, ende ghy sult die waerheydt kennen. Dit zijn geen duystere of twijfelachtighe woorden. Ende hier stelt die Hemelsche Doctoor naecktelijck tot een middel om te komen tot waerheyts kennisse het blijven in zyne woorden. Wie blijft nu in zijne woorden? doet dit niet zijne ware Jongeren? so ist dan oock henluyder werc. Wat is dit doch anders dan dat Christus op een ander plaetse met ander woorden ghehouden. Nu hebben sy ghekent dat alle ’tghene ghy my hebt ghegheven, van u is. 2 2 Joan. 17. 6. 7. Siet daer is oock der Jongeren houden van Godes woorden, ende daer by oock die vrucht van dien, te weten het kennen voorsz. volcht noch: die woorden die ghy my hebt 3 3 Ioā. 17. 8. ghegheven hebbe ick haer ghegeven, ende sy hebbense ontfangen, ende sy hebben warachtelijck ghekent, dat ick van u uytghegaen ben. Daer is Gods werck, van die woorden te gheven, der jongheren werck van die woorden te ontfangen, ende oock mede die vruucht van dien, namentlijck die kennisse Christi: men weet wel dat die menschen met sulck heur werck van begeerlijck Godes gaven te ontfangen, ende ghetrouwelijck daer mede te woeckeren, die gave geensins en verdienen: maer men siet oock door die gantse Bybel dat sonder sulck menschelijck werck van begeerlijck ontfanghen, die Mensche soo weynich die Goddelijcke gaven deelachtich en wort: als yemant niet bewanderende volherdelijck den wech des levens die Christus is, mach komen tot Gode het leven der sielen. Die Doctoor gae nu hene ende beschuldige in desen niet my, maer den Heere Christum selve van verkeerde ordeninge.

Text des Briefs.

q Also oock mede en mah niemant inder waerheydt Jesum zijnen Meester noemen, dan die in zijn woorden blijvende zijn, Jongers zijn, verlatende hem selven, haer eygen sienlijcheden, lusten, begeerlijckheyden, wille ende vernuft, ende die met lanckmoedich ghedult haer eyghen Kruys draghende, haren Meester Jesum, na volghen so waer hy gaet, het sy dan in verachtinghe, vervolginghe, lijden, ja in den doodt selve: Die so dit lammeken na volghen, zijn waerlijck zijne Jonghers.

D. L. Daneus.

q Die rechte meester behoort eerst van ons bekent te worden, al eer wy hem sullen na volgen. D aerom versiert hy d’eene tijdt dat die meester, dat is Christus vanden ghenen bekent wordt, die een lidtmaet der onsienlijcker Kercke is: op een ander tijde wil hydat die selve eerst een Lidtmaet der selver Kercke is, al eer hy Christum kent, welcke dinghen den grooten ongestadigheydt van desen mensche te kennen gheven.

D. V. Coornhert.

q Daer is kennisse des gheloofs, ende kennisse des (laests my so noemen) ondervindinghs, d’welck men weten macj noemen, nerghens en weet ick by my gheseyt te zijn dat yemandt Christum recht mach navolghen sonder des gheloofs kennisse te hebben van Christo. Want onbekende dingen en worden niet begeert. Dese kennisse hadden die jonghers Christi van Christo als sy Christum eerst navolchden. Maer al wat voorder kennisse hadde Petrus van Christo, als hy seyde: Heere tot wien souden wy gaen? ghy hebt die woorden des levens. Ende noch al naerder kennisse hadden sy van den Heere, als sy door den Heylighen Geest opten Pincxterdach ondervindelijck die beseghelinghe der woorden Christi in heure sielen ghevoelden.
Hier dicht die Doctoor wat min dan doctoorlijck een contrarieteyt of strijdicheyt in dinghen die hy self oock versiert ende by my niet gheseyt en zijn, waer inne des niet teghenstaende gheen strijdigheyt altoos en is. Want of men seyt dat Christus gekent wort van den ghenen die een lidtmaet der onsienlijcker Kercken is: dan of men seyt, dat die selve eerst een Lidtmaet der Kercken is, al eer hy Christum bekende (’twelck ick doch onmoghelijck houde) Lieve wat onderscheyt sal tusshen dese dinghen, so veele die kennisse beroert, doch meer moghen wesen, dan tusschen een sieck Wijf ende een krancke vrouwe? zijn dese beyde, so die Doctoor die hier stelt, niet lidtmaten Christi, al eer sy Christum kennen? doch is dit noch alles so ghenomen na des Doctoors eyghen versieringhe ende nerghens (oock in desen brief niet) also na mijn eyghen segghen. Siet so wil die Doctoor, ende en mach niet, strijdigheydt in mijn segghen bewijsen, ende bewijst daer mede zijn eyghen groote onbescheydenheydt.

Text des Briefs.

Dese alsoo door’t verlochenen van haer selfs, ende door ’tverlaten van haer eyghen vernuft, waen, goetduncken ende valsch oordeel, ende in somme deur’t uytsteecken van haer erghelijcke ooge, ende suyver ende claer ooghe bekomende, gheraecken sy ontwijfelijck door ’t licht der ghenaden tot kennisse der waerheyt, so hen die waerheydt (die niet en mach liegen) selve belooft.


D. L. Daneus.

r Maer het moet eerst blijcken welcke die selve zijn.

D. V. Coornhert.

Hier spreeckt mijn brief wat het verloochenen is van ons self. Van’t uytsteken van’t argerlijcke ooghe, van’t sien int licht der genaden, ende in somma, vande middelen daer door men komt tot kennisse der waerheydt. Die Doctoor gaerne willende, maer niet moghende (soo’t wel schijnt) daer inne yet berispen, seyt: maer het moet eerst blijcken welcke die zijn. Wat hy nu daer mede eygentlijck meynt, en weet ick niet, mogelijck hy oock selve niet. Ten ware dan sake dat hy bedecktelijck daer mede liever dan opentlijck heeft willen te kennen gheven dat hy niet en ghelooft, datter yemant is gheweest, nu is, of komen sal, inde welcke sulcke ware verlatinghe zijns selfs, ende verlichtinge, was, is, oft sal worden. ’t Welck soo’t zijn meninghe is, (dat ick niet en wete) maeckt hy vanden Heere een ydel spreker van dingen die niet en zijn, ghelijck als Plato spreeckt van een Republijck dat nerghens en mach gevonden worden. Recht of Christus sprake, wie my na volghen of in mijne woorden blijven wil, die sal salich zijn of mijn Jongher. Maer daer en isser niet een, sal oock niet komen die my na volcht of in mijne woordē blijft. Soude dat niet ydele woorden zijn? Is dit niet, soo zijn des Doctoors woorden hier inden lijste ghestelt ydel ende vergheefs, dit gheloove ick, maer ’tander niet.

Text des Briefs.

s Wildy niet grootelijc werden bedrogen, mijn lieve vrunt, so en grijpt geen gheloove aen voor dat ghy ghekomen zijt totter waerheydts kennisse. Alsoo ghy desen hebt bekomen, soo en meuchdy niet doolen: maer sonder die moet ghy notelijck dolen. Veel is aen die waerheydts kennisse gheleghen. Want nademael meest alle secten tot een hooft-merck-teecken van die ware Kercke stellen die ware leere, ende om dese voornemelijck alle ’t gheschille is, soo elck nu roept die ware Leere gyn hem te zijn: hoe soudet u oft yemandt anders moghelijck zijn, te weten welcke leere die ware sy, sonder eerst die waerheyt te kennen? machmen ooc die waerheyt sonder waerdheydt waerlijck kennen? geensins. Dese kennisse moet dan voor gaen: dese kennisse benaersticht door’t blijven in die woorden Christi, ende sonder dese kennisse en oordeelt van gheen Leere wildy niet bederven. Maer of u yemant bestondt swarigheydt te maecken, als of men niet mochte salich zijn sonder te leven in een sienlijcke Kercke, soo ghedenckt op’t beginnen dese briefs: ende oock dat die onsienlijcke lidtmaten van een ontsichtbare ghemeynte als daer geen sienlijcke Kercke en was, mede al salich zijn gheweest, als een wesende metten hoofde Cijristo, so voor gehseyt is.

D. L. Daneus.

s Ter contrarie is het gheloove van noden om tot kennisse des waerheydts te komen.

D. V. Coornhert.

s Mijne woorden daer op die Doctoor dit schrijft, waren dese: wildy niet grootelijck bedrogen werden, mijn lieve vrunt, soo en grijpet gheen gheloove aen, voor dat ghy ghekomen zijt tot waerheydts kennisse. Het mach zijn dat die Doctoor hier bedroghen is gheweest, door yemants qualijck vertalen van dese myne brief uyt duytsch in Latijn. Want ick segghe hier niet, so en wilt niet ghelooven, voor dat ghy zijt ghekomen tot waerheydts kennisse: neen. Maer segge, grijpt gheen gheloof aen, erc. seytmen niet soo warachtelijck als ghemeenlijck datter nu zijn veelreleye ghelooven? wat wert hier anders mede ghemeynt dan Secten ende religien? dit ende niet het ander is mijn meyninghe hier gheweest, ende sal oock sulcx van elck, die’t Neerlantsch wel verstaet, verstaen worden. Ick wilde seggen: siet eerst wien ghy by der hant neemt, so ghy wilt dansen. Ghelooft niet alle Geesten, 1 1 1. Ioan. 4 1. maer proeft die of sy uyt Gode zijnn, ende weet wien ghy gelooft. Dat is, en begeeft u niet in eenighe Leere blindelijck ende sonder ware kennisse dat het die ware Leere sy, die ghy meynt aen te nemen, eer ghy u daer inne begheeft.

Text des Briefs.

t Maer souden sy moghen segghen ghy ontbeert de Sacramenten ofte Ceremonien, maer wat schaet dat, als men de dingen heeft die sy beteeckenen, wat baet het hebben van die schaduwen, als men dat wesen derft. Het is immers veel beter de Ceremonien te ontbeeren dan te mistrouwen ende malckander te haten, te schelden ende te vervolgē, om ’ tgene dat ons tot liefde ende eendracht soude dienen, soo men nu om ’t Nachtmael siet gheschieden, aengaende het misbruyck der Ceremonien als dā mede sonder quetsen vermijden.

D. L. Daneus.

t Hoe kan die gheseyt worden dat beteyckende dinck te hebben, die den teyckenen deur verachtinghe als nietighe dinghen veracht, welcke ons dat beteyckende voor oogen stellen.

D. V. Coornhert.

Siet Leser, mijne woorden daer op die Doctoor dit seyt die zijn dese: Maer wat


schadet dat (te weten het ontbeeren der Ceremonien) als men die dinghen heeft die sy betekenen? wat batet hebben vande schaduwen als men dat wesen derft? etc. Soo ghy hier boven meucht sien. Is daer wel een eenich woort gheschreven tot verachtinge der ceremonien? Noch ontsiet sich die Doctoor niet sulcx my op te dichten, spinnende alsoo het venijnighe webbe der calumnien van’t broosche gaern dat hy haeldt, niet uyt my, maer daer die spinne haer gaern haelt. Dit doet hy mede, so men siet doorgaens in zijn antwoorde op’t Boecxken vande uyterlijcke Kercke, sonder dat ic dien Autoor (hy sy wie hy wil) die Sacramenten sie verachten. Seght doch Heer Doctoor: maeckt ghy hier al goede deylinghe? machmen dan geen Ceremonien uyt andere oorsaecke, dan alleen uyt verachtinghe, ontbere? of hebben veele vande uwen inden Nederlanden ooc elwaerts onr’t Kruys sittende, ende niet wetende te bekomen het rechte ghebruyck (in haren oogen) van Doope ende Nachtmael, dat niet moeten ontbeeren? hebben sy daer inne die Sacramenten veracht? Ick achte ghy wel sult seggen neen. Machmense dan zijns ondancx (metten Joden in Babylonien) ontbeeren sonder die te verachten: waerom ghelaet ghy u of dat niet zijn en mochte? Of brenght u Luyder Leere sodanighen liefde mede, dat sy oock ’tgene niet quaets inne en is, ten quaetsten doet beduyden? waer vintmen een eenich woordt van verachtinge der Ceremonien in dit mijn voorsz. seggen? Ick handele daer met eenē, die noch twijfelt waer dat die ware uyterlijcke Kercke sy: ende die noch niet seecker en is, by wat Kercke dat nu is het rechte gebruyck der Sacramenten. Dit siedy wel. Neemt nu dat yemant vande Roomsche Kercke af wijckt dat hy niet en weet, maer waent by den Doopers te wesen het rechte ghebruyck vande Doope, ende dat hy niet ghesint zijnde tot u kercke u raets vraechde of hy sich sal laten Doopen by den Doopers: soudy niet veel eer hem raden dien Doope te ontbeeren, dan die selve aen te nemen? Of soudy willen zijn vande luyden door Musculum beschreven? aldus: 1 1 In Genes. Cap. 18. verse 24. Obser. 3. Men vint huyden daechs Christenen, die daer meynen dat God gheender rechtvaerdighen anders sorghe en draecht, dan der geenre alleen, die in henluyder Kercke leven, ende noch: 2 2 Ibidem verse 19. Petri 32. Obser. 5. Dit is dan die eeuwighe ende altijdt gheduerende dienste Gods, voor, onder, ende na die Wet: datmen doende ’tgene billich ende recht is, den wech des Heeren beware. Daeromme soo zijn’t alt’samen bedriegers, die de diensten Godes aen Ceremonien, Offerhanden, ende uyterlijcke ghebare vinden. Die selve schrijft noch. Dese besnijdenisse was een beginnelijck Sacrament. Daeromme vander tijdt af dat Abraham was uytgegaen van Ur Chaldea, immers vanden beginne af des werelts, 3 3 In Genes. Cap. 17. vers. 24. Obser. 4. was die Kercke Godes sonder Sacramenten. Anders en souder geen kercke Godes inde Werelt zijn geweest voor die besnijdenisse. Dit en segghe ick niet, als of die Sacramenten te verachten waren: maer om dat ick houde datmen sich wel hoort te wachten van die te houden voor die fundamenten vande Kercke Godes. Rechts of sonder die selve, der gheloovigen saligheydt niet bestaen en soude mogen. Dat alles schrijft Musculus wel een vande treflijckste Schribenten onder alle die ghereformeerden. So schrijft oock Johannes Calvinus selve (op dat ick weder tot mijn voornemen come) van’t ontberen der Sacramenten aldus: 4 4 Hermo. Mat. 5. 19. die en breeckt die Ceremonien niet, die welcke behoudende die vrucht of het effeckte van dien, die schaduwen laet varen. Dat nu sulckx mach zijn, te weten datmen dit betekende dingen mach hebben, sonder die tekenen te hebben (van verachten en hebbe ick niet ghesproken) verklaert oock die selve Calvijn wel uytdruckelijck met dese woorden 5 5 Institut. 16. 14. Augustini: die onsienlijcke Heyliginge mach wesen, sonder het sienlijcke teken: ende wederomme het sienlijcke teecken sonder die ware heyliginghe. Daer mach nu die Doctoor sien of hy oock meer omsichtelijck dan ghetrouwelijck op dese mijnen brief heeft ghehandelt.

Text des Briefs.

Maer sullen sy segghen ghy ontbeert de Predicatie vande suyvere leere, die is meuchdy antwoorden moghelijck onsuyver. Want dit (ghelijck te vooren bewesen is) en moochdy niet kennen sonder eerst de waerheydt te kennen. Maer behalven alle sulcx, so hebt ghy de suyvere Leere in u huys, te weten: de Heylighe Schrift, dat de klare Fonteyne selfs is, die leeft inde vreese des Heeren met ernst ende aendacht, oock met hartelijck ghebedt, soo en behoeft ghy daer op gheen menschen gloose. En of daer eenighe duysternisse in mochte zijn voor u, so moochdy alle diepe questien ter zijden stellen, ende wel so veel in een paer uyren tijdts lesen, dat ghy een maent tijdts, ja een Jaer lang werck genoech hebt, om dat te leeren beleven ende int werck te brenghen, al en waert maer de versakinghe uwes selfs voor ghemeldet. Die laet oock u daghelijckse oeffeninghe zijn, weest vlijtigher om deughdelijck voor God te wesen, dan voor de Menschen te schijnen. Ende studeert de eerste lesse uyterlijck om die telcker ure voor onsen Meester Christo in der daet op te segghen, soo suldy te recht syn jongher zijn, ende de waerheyt kennen, die u dan sal vry makē van alle ongerechtigheyden, oock van alle valsche opinien. Welck ick bidde dat u ende ons allen wil verlenen dē milden Vader, door den waerachtigen belover van dien, zijnen lieven Sone onsen Heere ende Heylandt Jesum Christum, Amen.

D. L. Daneus.

v Hier betoont hy hem selven onder twijfel ende Swenckfeldianer te zijn.

D. V. Coornnhert.
Dese Name geeft my die Doctoor alleenlijck om dat ick in mijnen brief den Man aenwijse tot het lesen van die heylige Schrift. Ende schijnt den Doctoor te zijn vergheten


dat hy’t selve doet ende prijst, immers dat hy seyt in zijn antwoorde op’t boecxken van de uyterlijcke Kercke Godes a vj. verso. Dat Christus, Petrus ende Paulus ons aenwijsen tot het lesen der Schriftueren. Mishaghe ick dese Doctoor van oock al met recht, omme te doen ’tgene hy selve prijst, ja ’tgene hy selve leert dat Christus, Petrus ende Paulus ons aen wijsen? Ben ick hieromme een Swenckfeldianer? Hy soude soo doende oock Paulum, Petrum, ja oock Christum selve wel tot Swenckfeldianers maken. Soo en heb icx my dan oock niet te belghen, nu my die Doctoor buyten zijn voornemen met sulcken schant-name steldt onder soo lof-waerdighen gheselschappe, doch ist noch een gracelijcker name dan Lijbertijn. Maer wat Gheest heeft den Doctoor doch soo moghen van sulcx versekeren dat hy’t van my schrijft? ende dat niet slechtelijck, maer metten aenghehanghel seghel van sonder twijfelen? Leert hen sulck hatelijck ende onwarachtich oordeel die gheest zijnder Religien: soo waer ick veel liever een Swenckfeldianer, die sich dat wel wachten, dan een sulcken ghereformeerden dien’t lasteren namen schenden, ende schelden niet alleen gheoorloft, maer oock heylich is, want het gheschiet door eenen yver, hoe verstandich is Gode bekent. Waer’t noch een Libertijn die my alsoo onverhoort, sonder sake, ende teghen die waerheyt lachterde, ten soude my niet altoos verwonderen, want dese hare conscientien eenmael die tanden uytgebroken hebbende, sonder eenich knagen schijnen te doen alle dat henluyder lust. Maer dat een die sich noemt een Ghereformeerde, ende die selve is een Leeraer, ja een Doctor inder Godheyt in druck opentlijck derf soodanighe vermetele vryheydt ghebruycken int veroordeelen van den ghenen die hy niet en kent, int verdrayen ende vervalschen van een anders woorden, ende int openbaer calumnieren teghen zijn eyghen weten, doet my voorwaer niet weynich verwonderen. Ende hier mede ghedaen hebbende ’t gene my nodich dochte tot afwasschinghe van’t vuyl by den Doctoor sonder oorsake op my geworpen, bidde ick den barmhertighen God door onsen Heere Christum te willen verlenen den Doctoor een beter oordeel mijnen even-naesten omsichtighe sorghvuldicheydt voor verleyders, ende my selve een Christelijck ghedult, Amen. Geschreven den 12. Februarij Anno 1582.

R EFERE Y N .

GHy Religie-drijvers die dees tijdt seer twistich, strijdt,
En tegen malkanderen dus dapper vechten,
Tot onnut disputeren seer arglistich,, zijt,
Om u eygen gerechtigheden op te rechten,
Hoe kont ghy met u kloeckheyt verkloecken den slechten,
Tgemeen volc brengen tot nieu Afgoden,
Die gevryde vander wet maect ghy weer tot knechten,
Deur u nieuwe lasten en Menschelijcke gheboden,
D ie ghy drijft totter salicheydt hooch van nooden,
Maer t’alder-nootsaeckelijcxste acht ghy kleyn,
Met die doode Letter soect ghy den Gheest te dooden,
Gy trect tot u eygendom ’tgeen dat is ghemeyn,
Het buytenste des Bekers maect ghy wel reyn,
Maer het binnenste wordt veel gheschreven,, van,
Den bant der liefde eyscht God van ons alleyn.
Waerom drijft ghy een ander bant hier beneven, dan’t.
Wat behoeft hy Bant die onghebonden leven, can.

Deur den menschelijcken Bant wordt wel u gewin ghestijft,
Daerom worden die banden meest van u gewrocht,
Maer deur ’t gheloof wortmen Christum inghelijft,
En van die Wet, veel meer van u stricken ontknocht,
T’ontbinden des Esels heeft Christus ghesocht,
En ghy soect haer te binden met lasten beladen,
Hy wilde datse tot hem souden werden gebrocht,


Hoe cont ghyse dan rechtelijck tuwaert raden,
Drijfstse totter Fonteyne die haer kan versaden,
Syt ghy rechte Herders, is u die Cud bevolen,
Maer wee u wolven die met ongenaden
Die schaepkens verscheuret end’ den Herder hebt ontstolen.
Deur u verscheyden sinnen verstroyt, sy noch dolen,
Daer ghy des Herders regiment hebt gheheven an
Comende in Schaeps kleren als Meesters ter scholen,
So wordense tot u banden ghedreven, dan,
Wat behoeft hy Bant die onghebonden leven, can.
Veel valsche Propheten sietmen nu komen, an,
D ie haer selven als trouwe Herders opwerpen stout.
En hebben daer verwerden toorn tot Babel bout,
Als d´een roept om steen soo roept d´ander om hout.
God heeft aldus verwerret der hovaerdigher spraecken,
Meest soecken sy Eertsche ghewin silver of gout,
Of haer selfs een grooten naem te maken,
Dese eersoeckers moeten malkander nu laken,
Daerom vliet uyt Babel sonder langher te toeven,
Want swaer plagen sullen haer nu raken,
Dus soect geen hulp by die selfs hulp behoeven ,
Of die Gheesten uyt God zijn moocht ghy wel proeven,
Zijn sy uyt God niet, wilt voor haer beven dan,
Onder schijn van Gods kinderen komen oock wel boeven,
Wiens bandē een Christen wel recht wederstreven, can,
Wat behoeft hy bant, die onghebonden leven, kan .
Nu mocht yemant vragen waer by sal ick mercken, dat,
Wie Gods kinderen zijn, gesonden en verkoren,
Dese antwoort ick om hem te verstercken, wat,
Gods kinderen zijn Gheestelijck van Gods geest geboorn,
Gods natuer en aert salmen aen haer wel sporen,
Een goet boom brenght goede vruchten voort,
Kentse aen heur vruchten, niet aen Neus of Ooren,
D ie windt sietmen niet, maer ’tgeruys wordt wel gehoort.
Sy laet haer vanden Vleesch niet bedwingen,
Die windt blaest waer hy wil Oost Suyt of Noort,
Also vry komt oock des gheestes vloet ontspringen,
Maer d’ander connen niet doen dan drijven en dringen,
Een quaet boom gheen goede vruchten geven kan,
Als grijpende Wolven sy die schaepkens omringhen,
Ende als de Spinne elck subtijle Netten weven, can,
Wat behoeft hy Bant, die ongebonden leven, can .


PRINCE.

Ghy vrye Princen, ’smen s chen banden benevet, ret,
Weest niet als Peerden, Muylen of quade honden,
Den rechtveerdighen is niet gegeven wet,
Maer die jonge swacken en die zijn in sonden,
Voor dese wordt toom, bandt en wet ghevonden.
D aer in men haer ophouden can en bestueren,
Maer die gevrijt zijn; van Christ ontbonden,
Drijft die Wet der redelijcker natueren.
Diese in haer herte dragen t’allen uren,
Nier uytwendich in houdt of steen,
Sy leven vredelijck met haer gebueren,
Met God en haeren naesten zijn sy ghemeen,
Sy verkiesen gheen Menschen van vleesch of been,
En dencken dat een sterffelijck mensch wel sneven, kan
Met God verbinden sy haer herten allen,
Metten onghelovigen sy gheen vreemt Iock kleven, an
Wat behoeft hy bandt die ongebonden leven, kan .

"""Zeepe, opte vlecken by Lambert Daneus, doctor in theologie tot Leyden,"""