III. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Van hooft ende hert-sorghe,"""
"""Van hooft ende hert-sorghe,"""


Van Hooft ende Hert-sorghe,
Een stichtelijck Tractaetken.

Proverb. 6
Gaet henen totte Miere ghy luye, siet haer vveghen aen, ende vvort vvijs.
Hoe vvel sy ghenen Prince, noch Hooftman, noch Heere en
heeft , bereydt sy nochtans haer broot inden Somer,
ende vergadert haer spijse inden Ougst.

Matth. 6
En sorght voor u leven wat ghy eten of drincken sult, noch oock voor u Lichaem wat ghy aen doen sult, en is dat leven niet meer dan de spijse, ende dat Lichaem niet meer als de kleederen, erc.

EDELE, ERENTVESTE, VVYSE, VOORSIENIGE, seer Discrete Heeren, mijn E. Heeren vande Rekeninghe der Graeffelijckheydt van Hollant.

MYNE HEEREN,
Als ick sekere tijdt gheleden yet vas soeckende onder eenige oude gheschriften, quam my in handen dit gheschrifte van Hooft ende Hertsorghe, ’tvvelck inden Iare 1562. is ghemaeckt by D.V. Coornhert, doen ter tijdt Secretaris der Stadt Haerlem, t’vvelck hy my, als ick binnen der selver Stadt vvoonachtich vvas, gheleent hadde om te lesen, ende alsoo my ’tselve vvel behaeghde, haddet met zijn ghelieven uyt-geschreven, meer dan tvvinctich Iaren gheleden. Dit nu daer vindende, vverde ick lustigh ’tselve eens vvederom te lesen, tbehaeghde my soo; dat ick my liet voorstaen dat het anderen oock behaghen soude moghen, ende dat ick niet qualijck en soude doen ’tselve anderen oock mede te deelen. In’t lesen van dien quamen my in ghedachtenisse sekere propoosten, die by V. E. eenighen tijdt gheleden, vvaren ghehouden in myne jeghenvvoordicheydt, vande verdorventheydt deser tijden, soo in kostelickheydt van maeltijden, pronckerye in kleederen als anderssins, daer elck een den aenderen in soeckt te boven te gaen, vvesende een groot misbruyck, verre verscheyden vande slechticheydt onser voor-Ouderen, die daer inne ny V. E. ghepresen vvierden. Ende, vvant ick de selve materye, met een seer lieflicken, goeden ende vermakelicken style (mijns bedunckens) oock vant daer inne ghehandelt te zijn, ghenoechsaem Politijq, ende dattet vvel gheoorloft is goede, nutte ende stichtelijcken sake; streckende tot elcks verbeteringhe, ende niemandts verargereinghe, mede te deelen, nam ick voor my’t selve kleyn boecxken, door den druck ghemeen te maken, ende niet langher verdruckt te laten legghen, ende t’selve V. E. met dit nieu jaer, tot een nieu jare te geven, verhopende dat V. E. t’selve van my in’t goede sal nemen, ’t kan in vveynigh tijdt gelesen vverden, ende sal niet vele verhinderen V. E. groote occupatien, ende hoop ick oock te aenghenamer zijn andere, die hier uyt haer nut moghen trecken.

Hier mede

Mijn Heeren, V. E. inde bescherminge van God Almachtich bevelende dien ick bidde V. E. te verleenen een goet gheluckigh en saligh nieu Iare.

V.E. in als dienstbereyde

P. Bor.


Van Hooft ende Hert-sorghe.
DAer d’eene Blinde den anderen leydt, vallen sy beyde in der Grachten: Seydt ons die eenige Siender ende waerachtighe Leydtsman ter Hemelscher salicheyt. Ghelijck nu de ghesonde geen Medecijn-Meester en behoeft: alsoo en behoeft mede die ziende, gheen Leydtsman. Maer, want die blinden niet weten en moghen, of de ghene oock open ooghen heeft, die henluyden byder handt wil nemen om te leyden: soo is yeghelijck sonderlinge van noode, niet lichtelijck yemandt te betrouwen: want die lichtvaerdelijck ghelooft, wert lichtelijck bedroghen. Daeromme zijt op u hoede, goedwillighe Leser, voor den Schryver deser dinghen: want die mede een mensche is, die mede ghedoolt heeft, ende noch dolen mach. Want al ist so, dat lust tot des naestens welvaren, die penne in des Schryvers hant heeft ghegheven: soo is sulcks by meenighen gheschiet, die meynende nut te zijn, schadelick ende verderflijck zijn gheweest met hunluyder schryven: ende dat noch al meest om leeringhen, die al klaerlijck verstaen zijnde, den mensche niet een haerken beter en maken. Maer ’tgunt u hier voorghehouden wert, en is niet onnut, niet zwaer of duyster om merken: noch oock niet schandelijck, onseker ende verderflijck. Maer indien ghy’t gheschreven, met soo vlijtigen aendacht leest, ende met soo lustighen voornemen te wercke stelt: als dit, u ter liefde, wel met een neerstighe zinne geschreven is: ghy sult in weynigh tijdts lichtelijck, tot Godes eere, de sekerste ende oorbaerlijckste veylicheydt uwer Zielen, gheware werden. Want, men vint onghetwijfelt gheen nutter veylicheyt, dan die den mensche, voor’t schadelijckste pericule, daermen meest inne valt, versekert. Het meeste bedrogh gheschiet oock onder schijn van deughden: want het volck is meestendeel boos, ende elck arbeydt om deughdelijck te schijnen, ende overmits heure boose daden niet verholen en moghen blijven, soo bekleeden sy die met eenen deughdelijcken name: alsoo noemen sy den Gierighen, oorbaerlijck; den Pluymstrijcker, vrunndlijck: den wreeden Rechter, rechtveerdigh: den Quistgoet, milt: ende den Hypokrijt, heyligh: alsoo noemtmen oock, de ongheloovighe Hert-sorghe, een voorzichtighe sorghe.
Ende, wantmen ter werelt gheen ghemeender pericule en mach vinden, dan sulcke Hert-sorghe: sal mijn redene hier zijn, vande menschelijcke sorghen: die zijn tweederley, te weten, Hooft-sorghe ende Hert-sorghe. Hier sal gheseydt werden, wat elck is: waer inne sy elckanderen onghelijck zijn: hoe dat elck zijn werckinghe heeft inden menschen: ende wat de mensche van elck geniet ofte gedooght. Maer denct ghy hier: indien ick blint ben, waer by sal ick mogen weten, of ghy oock ziende zijt, ende my te rechte aen-wijst? Soo volght de woorden Pauli, prouvet al, Leser, ende wat ghy goet bevindt, dat behout. Hebdy oft verkrijghdy, inde saken die hier ghehandelt werden, beter leydtsman ende aenwijser, dan ick u hier verstrecke, laet my in Gods naem varen, hout aen’t beste. Maer eer ghy oordeelt, soo erkaut dit eerst inder bevindlijckheydt: bevoeldy niet, dat u voeten door’t volghen van dese hantleydinghe, eenen effender, ghemackelijcker, sekerder, veyligher ende rustigher wegh betreden, dan die oyt betraden: onslaet u mijnder, laet mijn hant varen, ick en grype niemants hant, noch en houde niemant zijns ondancks, maer laet mijn handt grypen, soo dat die volgher, die selve t’synen believen begheven mach. Doch hope ick dat ghy u haest bevinden sult aenghewesen te zijn, opten rechten bane des Levens, ende opten Koninghlijcken middel-wegh, dat is, op Christum Jesum: ist maer dat ghy soo naerstigh zijt, om’t ghehoorde goet, metter daet, te besoecken, in’t werck te brenende te pleghen: als elckerlijcks herte wel gierigh is, om wat nieus ende ongehoorts te vernemen ende t’onder-vragen. Alle deughde bestaet in’t middele, dat’s in de mate: soo dat alle t’gunt, dat te vele is, of te luttel, sonde is. Men vint menschen, die soo gheheel de voghelkens laten sorghen: Dat niet alleen heure kinderen, maer sy oock dickmael selve, in ellendige armoede gheraken ende bedelen moeten: dat gheschiet dan noch meestendeel inde zwacke ouderdomme, die minst kan winnen, als sy meest behoeftigh is. In sulcdanige heeft die armoede dubbelde schande ende verdrieticheydt: want die matelijck levende, eens anders last hadde moghen verlichten, wert nu andere tot een last: oock isser gheen ellendigher ghebreck, dan dat uyt weelden geboren wert. Maer want de menschen noch al vele min sondighen in de sorghe die te luttel is, dan in die sorge die te vele is: soo willen wy hier segghen van die te onmatigh groot is: die ick hier Hert-sorghe sal nomen: ende daer beneven vande rechte ende deughdelijcke sorghe, die hier Hooft-sorghe gheheeten sal werden.
Dese Hert-sorghe, is een sotte vreese, voor eenich gewaent quaet, welcks vermydinge, buyten des menschen machte is.
Daer teghens, is de Hooftsorghe, een redelijcke voordenckinghe, hoe men’t quade myden, ende t’goede verwerven sal.
De sotheydt vanden eersten, blijckt merckelijcken in drie dinghen: Eerst, dat die niet en acht opte meeste quaden, ende soo angstelijck voor de minsten beducht is: want der Zielen quaden, die allen anderen te boven gaen, en weden van haer niet gheacht, maer dunckt


alleenlijck voor’t quaet, dat men mensche op mach komen, in ghesontheydt, rijckdom, fame, vrunden, ende dierghelijcke lijflijcke en uytterlijcke dinghen. Ten tweeden, datse voor quaet acht, het ghene dat in hem selven noch goet, noch quaet is: dat zijn de voornoemde lichamelijcke ende uytterlijcke dinghen, die eenen yegelijcken zijn soo hy is, te weten, den goeden goet, ende den quaden quaet: Want het verlies van vrunden, van rijckdom, van fame, ende oock van’t leven, menigh heyligh man oorsake is geweest van Gods vruntschappe, onverganckelijcken rijckdomme, eenen onsterflijcken name, ende het eeuwige leven te winnen: daer ter contrarien, ’tgewin van die voorsz lijflicke ende uyterlijcke gewaende goeden, den menighen t’verlies ende ’tverderf van hunluyder Zielen is gheweest. Ten derden, ist een ontwijfelijcke sotheyt, arbeydt, moeyte ende vlijt te doen, om dinghen, diemen te voren weet onmoghelijck te zijn: sulckdanigh is die sotte vreese voor’t verlies van rijckdom, state, vrunden ende ’tleven; hoe wel nochtans van elckerlijck verstaen wort, dat wy sulcks al schoon alle ons leven (’twelck kort is ende elcken niet en ghebeurt) behouden, doch ten laetsten metter doot, die ons een ontwijfelijcke wacht is, altemael moeten verlaten.
Maer de Hooft-sorghe by den mensche zijnde, sonder dese voorsz Hert-sorghe, is redelijck ende bescheyden: want sy ter bequamer tijdt voorziet, wat den Mensche nut of schade soude moghen wesen: ordentlijcke middelen soeckt, tot vermydinghe van schade, ende tot verkrijginghe van den oorbaer, indien suclks moghelijck is: ende een bescheydene maticheydt ghebruyckt, nae elcks dinghs waerdicheydt, in’t besorghen van dien: soo dat dese Hooft-sorge begints alst noot is, doet dat best is, ende hout op alst besorght is. Dit is een edele deughde inden mensche, ende een wackere dochter vande Voorzichticheydt: daeromme is sy ons oock gheboden inder Schrifturen, die ons totter Mierkens voorzichticheydt aenwijst: want dese deughde is ons, als den vogelkens ’tvlieghen, verleent, tot een middel ende wegh om onsen nootdruft te verkrijghen: de volghelen sullen langhe in’t nest blijven zitten, eer haer ’tkoren of voetsel inden monde sal waeyen. Alsoo en is dese Hooft-sorge oock niet trage, maer maeckt ter ghelegender tijdt aenslaghen, die welcke dan van den Menschen metter daet volbracht werden met vreughde: ghelijck de voghel, die al zingende zijn kost soeckt, sonder eenighe aenhangh des herten ofte anghstighe bekommernisse, ende dan oock terstont na den verkreghen nootdruft, zich weder ter usten stelt: ter contrarie, zietmen de Hert-sorghers, alle heur saken met treurighe zwaermoedigheydt bestaen ende pleghen, maer nimmermeer eynden: want de Hert-sorghe, heeft het wantrouwen Gods tot een moeder, die meynt altijdt ghebreck te hebben, ende en kan daeromme tot ghenen tijden ophouden, ’tverkrijghen van’t eene, doet haer ’tander behoeven, niet anders, dan’t metten grooten Princen te wercke gaet, die altijdt van nieus, die naest-leggende lantschappen, van heure laetst inghewonnen ende bevestichde frontieren, behoeven ende begeren, om de laetst gewonnen frontieren te bevredighen ende te versekeren: alsoo volghen oock dese baren der sorghen, d’een d’ander, met een onophoudelijcke omwentelinghe, Daermen eens, deur wantrouwen Gods, gheraeckt is in die godloose opinye, dat God zyne dienaren ghebreck laet lyden, ende dat hy den ghehooramen mensche, minder besorght dan die voghelkens: die en sayen, noch mayen, noch en vergaderen niet in heure schueren, ende werden nochtans vanden Hemelschen Vader ghevoet: zijt ghy (seyt Christus) niet veel meerder dan dese? Dese wantrouwinge ende oneyndlijcke Hert-sorghe dan, is ons verboden, als ons ghequel ende onnutte last. Daer Christus seydt, en wilt voor den morgen niet sorghen, en meent hy niet die voorsz nutte ende redelijcke Hooft-sorghe: het is die sotte Hertsorghe, die nimmermeer af en laet, ende niet de voorsz Mierkens voorzichticheydt, die daer verboden wert van Christo: de welcke daeromme seydt, ’tis ghenoegh, dat de morghen zijn eygen sorghe mede brenght: anders waer oock het sayen, mayen, wijngaert-plamtem, ende in somma, alle huyslijcken voorraet voor den Winter, tegen ’t gebodt Christi: want men sulcks doende, niet alleen eenen morghen, maer oock dichwils een half Jaer, besorght. De traghe en wil, om der koude wille, niet ploeghen, ende sal daeromme oock inden Somer bedelen, sonder dat hem ghegheven sal worden: om sulcken armoede te verhoeden, is ons dese Hooft-sorge, des Voorzichticheyts dochter, van den Heere (die niet te vergeefs en maect) verleēt. Daeromme dese, dewijle de mensche jongh, sterck ende gesont is, voorziende dat hy out, zwack ende zieck mach werden, den mensche, met betamelijcke vlyte, doet benaerstighen, datter voorhanden sy, dat de winnelose zieckte of behoeftige ouderdomme, op-ghevoedt mach werden: op dat hy, die nu beenen heeft om te gaen, soo verde kome, dat hy namaels onmachtigh zijnde, anderen niet tot een laste en valle, maer eerlijcke nootdruft hebbe, om af te teeren: alsoo en is dese Hooft-sorghe, niet alleen nootlijck, in’t besorgen vander toekomender nootdruft, maer oock mede eerlijck: Want sy pleeght wijsheydt, in’t verhoeden van’t aenstaende ghebreck: sy ghebruyckt rechtvaerdicheydt, in’t vermyden van eens anders hulp, dewijle sy macht heeft haer selfs te helpen: sy hanteert stantvastelicheydt, in’t vertrouwē, dat God haer werc zeghenen sal: ende onderhout daeromme oock maticheydt, in’t besorghen der middelē omme tot profijt te geraken, int winnen ende in’t verteren van’t gewonnen. Alle dit gheschiet in den zinnen, sonder eenighe affecten des herten: ’tgunt dat die voorzichticheydt opwerpt, als besorgēs noodich, wert met redene ondersocht,


die stelt dan die sorghe tijdt ende mate, wanneer ende hoe verre, sy sorge sal draghen: maer dit niet, dan om dinghen, die den mensche noodtlijck ende moghelijck om verkrijghen ofte om volbrengen zijn. De sorge dan, also haer werck, in s’menschen zinne, ghewrocht hebbende, stelt haer te rusten, ter tijdt toe, dat, of in dat selve voornemen, ofte in yet anders, haer weder yet te besorghen werdt ghegeven, van haer Moeder de Voor-zichticheydt ende Redene: middeler-tijdt doet het uytterlijck lichaem zijn wercke met gaen, reysen, arbeyden, etc. volbrenghende op bequame tijdt ende plaetse, ’tgunt vande Voorzichticheyt voor-zien, vande Redene gheschickt, ende van de Hooft-sorghe besorght is: ende dit niet met suchten, treuren, anghste of zwaermoedicheydt, maer (soo voor vanden Vogelkens geseydt is) met vrolijcken moede al zinghende: want daer dit gheschiedt, en is de mensche niet besorght, dat synen arbeydt qualijck ghedyen sal ende mislucken, neen geenzins, want hy doet syn beste, om buyten yemandts schade ende laste, te leven: wilt God anders, hy is getroost de wille Godes te volgen, hem ghenoeght, dat sulcks dan buyten zijn schulde gheschiet. Den Mensche werdt het arbeyden gheboden, maer de Hert-sorghe verboden: sulcken heeft dan gedaen dat hem toe stont, dat’s arbeyden: maer ’tsorgen, staet Gode toe, dien weet hy dat zijnder gade slaet, als den appel zijnder oogen, dies hy, sorgens vry blijvende, Gode de sorge beveelt: hier inne behoort men wel te ghelooven, den Koninghlijcken Propheet, die seydt, dat hy van zijn jongheydt af, tot zijn ouderdomme toe, noyt rechtveerdigh Man sach broots ghebreken. Men vind gheen wereldts eerlijcken man soo onredelijck, dat hy zijn dienstboden, ghehoorsamelijck ende vlijtigh zijn ghebodt volbrenghende yet aen kost of aen kleederen, noodtdruft laet ghebreken. Hoe vele beter is Godt nu dan de menschen? Die menschen, daer af gheseydt is, kond ghy die quaet zijt, u kinderen goede gaven gheven? etc. wy zien hier af dagelijcks exempels genoeg, inden Paters vande weeldighe Conventen, die hebben niet luttel, ende oock geene kleyne saken des Convents oorbaer aengaende, alleen te regeren, ende zijn, dies al niet teghenstaende, meestendeel so wel-varende, soo ghesondt ende soo vet daer by, datmense ghemeenlijck Godsmest-verckens noemt: soo luttel krenckt henluyden het bewint ende ’tbeleyden van so groote saken: wat doet dit anders, dan dat sy alle dese Hooft-sorghe hebben, sonder eenighe Hert-sorghe te hebben? sy draghen sorghe, dat sulcken lant tot zijnder tijdt besaeyt, sulck metten beesten beslaghen, ende sulck ghemaeyt wert: komter geen vorst alst koren inder aerden is, vrieset noch streng na dat de beesten inde weyde zijn, regenet seer als ’thoy in’t zwad leydt, de Pater en maeckt gheen zwaricheydt met allen, ende dat om drie saken, die hy, als een redelijck Mensche, natuerlijck bedencken kan. Eerst, kent hy het Klooster rijck ghenoech, om geen gebreck met zyne Broeders of Susters te lyden, al waert oock dat alle de vruchten ende inkomsten des Kloosters van’t gheheele jaer, te niet gingen ende verdorven. Ten tweeden, verstaet hy wel, dat hy met alle zijn treurige Hert-sorge, die sake niet een haerken beteren noch helpen en kan. Ende ten derden, soo bevredicht hem zijn goede Conscientie, als wel wetende, dat hy aen die schade onschuldich is, ende voor den ghemeenen Conventualen bewijsen kan, dat hy in als des Convents saken beschickt heeft, soo dat, naer ghelegentheydt des tijdts, best ende oorbaerlijckste scheen te wesen in des menschen ooghen: ist nu misluckt, dat komt door’t believen Gods, ende buyten zijnen schulden. Wat ghelijckenisse, heeft nu die sekerheydt, van’t betrouwen op aerdtsche goeden; die door brandt, waternoot, of door vyantlijck ghewelt, verloren mogen werden; by de sekerheydt, van’t betrouwen op de Vaderlijcke liefde Godes, een eeuwighe fonteyne alder goeden? waeromme en betrouwen wy dan Gode soo wel niet, als de Pater des Convents verganckelijcke goeden? O! wy steken vol wantrouwighe ende ongheloovige hertsorghs, wy en betrouwen den genen niet, die daer seyde: Al mochte een moeder haer kint vergeten, soo en sal ick nochtans u niet vergheten: noch wy en ghelooven de waerheydt niet, die, ons van onse onnutte Hert-sorghe af wijsende, vraeght: wie hem selven, een cubit langher, mach maken met zijn sorghen? D’een sorght nacht ende dagh in’t bedde, inde kercke, aende Tafel ende over al, datter gheen reghen komen en sal op zijn verdorrende koren: d’ander, dat zijn Schip inde wint sal krijghen: die derde, dat die stormen zijn dijcken sullen inbreken: die vierde, datter geē Sonne-schijn opte vruchten en sal komē: ende meest alle de werelt, dat sy noch eens zieck worden, sterven, ende heur rijckdommen verlaten sullen. Is dit gheen ydel voornemen, onnut ghequel, ende rasende sotheydt? Dit is immers recht teghen den oven gapen, ende metten hoofde teghen den muere loopen: is oock yemandt verborghen, dat hem onmoghelijck is, met alle syne anghstighe Hert-sorghe, een druppel reghens vanden Hemel te doen vallen? den wint te veranderen? den storm te stillen? of de wolcken vander Sonnen aenzicht, als een gordyne, wech te strijcken? nochtans, des al niet teghenstaende, zijn alle der werelts herten vol, van deser ghelijcke ydele, onnutte, ende quellende sorghen: van dese voorgaende saken, gheschieden noch somtijdts de ghevreesde schaden niet: maer wie is soo sot, dat hy soude dorven hopen, hier opter aerden, eeuwich rijck ende ghesont, te leven? dies niet teghenstaende, en vindmen naewelijck yemandt soo wijs, die dese gemeene Ordonnantie, ende onveranderlijcke noodt der natueren (ick meyne den doodt) niet met vreeselijcker anghsten en ontziet: ende dit niet eenmael, totdat hy die verstaet onveranderlijck te zijn, ende


daer na sulcke vreese ontstaet: Maer al’t gantsche leven deur. Het is wel een sotte, onnutte ende verdrietighe, ja desperate vreese, die hope derft: hier teghen is de Hooft-sorghe, nemmermeer met eenighe onmoghelijcke saken bekommert: want sy (soo vooren verklaert staet) redelijck is: Dese besorght ter bequamer tijdt voor’t huysghezinde, kost ende kleederen, sy beschickt dat de kinderen, onder bescheydelijcke meesters, de schole hanteren, ende dat sy, soo van den Predicanten, als vanden Ouders, in’t rechte Gheloove onderwesen worden: maer of de besorchde nootdruft, door dieven, brandt of eenich ander ongheluck, verloren sal moghen worden, en quelt sy’t herte niet mede: hoe wel sulcx van haer, na haer beste vermoghen, voorzien ende verhoet wert: haer ghenoeght, haer beste ghedaen te hebben, ende dagelijcks te doen, met opzicht der kinderen: maer dat die, bovendien, de leeringe ende roede verachten, ketters, godloose ende boose menschen moghen worden, en bekommert sy der Ouderen moet niet angstelijck mede: want sy wel verstaet, dat het planten ende het nat-maken des Ouders, maer den wasdom, ’tgedyen ende welghelucken, inde ghenadighe miltheyt Gods, ende in’t willigh ende gheloovigh ontfanghen der kinderen, ghelegen is: ziet, soo is de Hooft-sorghe niet slof noch versuymel; maer naerstich, wacker, kloeck ende voorzichtich: sy en doet geen ghewisse schade noch onsekere bate, ick zwijghe, dat sy ’smenschen herte bedroeven soude, om’t gunt, daer teghen gheen sorge baten en mach: de selve bescheydene maticheyt, die haer tot zijnder tijdt inden mensche weckt ende doet sorghen, doetse oock; na dat haer saken uytgherecht zijn; weder slapen ende rusten: komt sy ter plaetsen, daer’t periculoos ende sorghelijck wandelen is, of daer sy den wech vol scherpe doornen ziet besaeydt, daer treed sy behoudelijck, sorghvuldelijck ende bedachtelijck, met vlijtigher omzichticheydt, tot dat sy daer deur, weder op een effen bane ende veylighe wech, is; ende, die periculen opghehouden zijnde; hout sy mede weder op. Maer de vertsaeghde Hert-sorge, hare voeten vol doornen hebbende, sorght oock anghstelijck op eenen sekeren wegh, daer gheen sorghe en is, soo gheschreven staet: sy beefden van anghste daer gheen sorghe en was, ende om haer niet te quetsen, ’twelck sy nochtans niet en mach vermyden, want al is den wech effen ende glat sonder eenige doornen, so draeght sy de doornen met haer in haer voeten, dies wort sy, door eyghen last ende ghewichte, ’telcken trede geprickelt, gequetst ende ghepijnight, al hoe sorchvuldelijck ende sachtelijck sy die voeten neder set: so gaet het oock metten ghenen, die dese stekelighe, inder herten draeght: Wat hy denckt, bestaet of doet, sy steect ende quetst hem. Behalven dese smerte, is sy noch so schadelick, dat dit de doornen zijn, die het woort Gods in ons verdrucken: dat is, die Christum, de waerheydt, wegh ende leven, in ons verduysteren, onweeghsaem maken ende dooden: Maer het sy nu soo, dat Christus by weynighen soo hoogh aengezien wert, dat sy’t metten Apostel, alles voor dreck achten, op dat Christum mochten winnen, sulcx dat selden yemant, op de schade of bate der Zielen, lettende is, soo en blijft oock het Lichaem ende d’uytwendige mensch, niet onbeschadicht door dese vertwijfelde Hert-sorghe: want behalven dat sulck sorghvuldich herte, altijdt de vermakelijcke genueghte dervende, met meerder redenen, in een verdrietigh ende ellendich daghelijcks sterven, doot te wesen gheseydt wert, dan levendigh: soo volght daer noch uytte, dat een Lichaem, niet langhe ghesont mach blijven, daer een quellende zieck herte binnen woont: Daeromme seyde Ovidius wel

Door wackere sorghen, verdwynen
D’ellendighe leden, met pynen.

Dit’s de ghemeene teeringe ende verdwynende zieckte, alder godloosen, die (so de Propheet seydt) nemmermeer vrede en hebben: Van dese spreeckt Jeremias, sy sullen van anghsten wancken, ghelijck eene wellende zee, die niet stille wesen en mach: hoe machmen dese onrustighe Hert-sorghe, met klaerder ghelijckenisse uytbeelden? de baren der zee zijn sonder eynde, als d’een voor by is, komt daer altijdt weder een ander: niet anders en wert oock d’eene sorghe, uyt d’ander gheboren: maer of de zee noch al somtijdts door stilheyt van winden, boven op scheen te rusten, stille te zijn, ende een vlacken spiegel te ghelijcken, gelijck ’tleven vande Hert-sorghers, by wijlen uytwendelijck noch al eenigen schijn mach hebben van ruste, soo en rusten sy doch inwendich nemmermeer, oock niet in’t midden van heure vrolijckste waerschappen, daer drijven ende vlieten die knaghende Hert-sorgen, sonder eenigh ophouden, gins ende weder, niet anders dan d’ebbe ende vloet, oock onder een stille deken vander zee, eeuwelijck haren gang ende keer hebben, sonder eenigh ophouden, al niet teghenstaende sulcks van geen menschen oogen uytwendelijck ghemerckt en mach werden. Ende ghemerckt dan, dese woelende Hert-sorghe nemmermeer en rust, soo en mach oock (daer sy inden menschen woont) de vermoeyde Hooft-sorghe, tot ghenen tijden eenighe rust ghebeuren, ja oock in den slape niet: Dit bevindt de gantsche werelt, diens katyvige zinnen, oock des middernachts, door dese slapeloose Hert-sorghe, met arbeydtsame, oock met anghstelijcke droomen, in roere gehouden werden. De seven-jarighe dienstbaerheydt, heeft by den Joden hare vryheydt, de daghen hebben heure nachten, de weken hebben heure vierdaghen, ende het leven heeft by allen menschen een doot, tot een ruste ende eynde van den arbeyt: maer de onophoudelijcke Hert-sorghe, en laet de vreesende herten, de bekommerde zinnen, noch de quellende lichamen, daer sy woon-


plaetse heeft, nemmermeer eenighe vermakelijckheydt, verpozinghe ofte ruste ghenieten. Om dese hert-knaeghster uyt te beelden, hebben de Poeten voormaels eenen Promotheum verziert, diens herte daghelijcks van eenen Arent opgegeten wert: hier toe dient henluyden Sysyphus, die inder hellen, eenen zwaren steen moet brenghen, opten toppe van een naeldtscherpen berghe, sulcks dat die steen terstont van boven te dale rolt, die hy dan t’elcken, ende dat eeuwigh, weder op moet brenghen: soo zietmen ende bevintmen oock, dat het eynde vande een sorge, het begin van d’ander is: wat ruste mach doch in’t herte wesen, daer dese onweers voghel nacht ende dagh kraeyt, daer dese helsche duysent-hoofdighe Cerberus ghestadelijck bast, ende daer dese vreeselijcke klock onophoudelijck alarme klept? nu en geschiet dit noch niet inden stalle, daer de hanen; noch in’t voor-huys, daer de wachtende honden; noch op de Kercktoorn, daer de Klocken behooren te zijn: maer inde slaep-kamer op’t bedde, ja binnen in’t inwendighste des herten. Het eynde van alder menschen begeerte, strect tot ruste, daeromme seyt Salomon: in allen dinghen heb ick ruste gesocht, dit doet elck begheerder ghemeenlijck seggen: had ick dit ofte dat, soo soude ick ruste hebben, ophouden ende te vreden wesen, etc. men vint oock niet dan een eenigh verdriet, ghequel ende onruste, dat’s begheerde te derven, ghemerckt dan dese Hert-sorghers altijdt vreesen, dat sy’t begheerde niet verkrijghen, of t’verkreghen verliesen sullen: soo en hebben sy oock nemmermeer ’tghene dat sy begeeren: te weten, die sekere, veylighe ende onverlieselijcke rijckdom, die verkregen zijnde, de begeerten alsoo besadicht, dat daer niet meer gehoopt en wert te verwerven, noch ghevreest te derven: soo verkrijghen sy dan oock nemmermeer ’tgunt sy begheeren, dat’s ruste: sy derven dan oock altijdt het begheerde, ende hebben eeuwich verdriet, gequel ende onruste: ziet, dit voordeel, kan de bittere hert-sorge doen, inden menschē: behalven dat sy noch is, een verdwijninge vande gesontheyt, ende een verkortinghe van’t leven, het welck sy al t’samen boven alle hare rijckdommē ende aertsche goeden beminnen: Is dese moortdadighe Hert-sorge, den ellendigen menschen, dan niet boven alle dinghen schadelijck? hier zwijghe ick noch die onverwinnelijcke schade, die sy inden sorghvuldighen om’t aertsche goet, werckende is: Daer van seyt Christus, wat baet den mensche, of hy alle die werelt wan, ende zijn Ziele verloor: door heyloose Hert-sorghe, blijft meest alle de werelt, uyt de waerschappe des eeuwigen vreughts, bereyt voor elckerlijck: d’een heeft een Wijf, d’ander een Acker, de derde Ossen te besorgen, maer niemant en besorght zijn edele Ziele. Hier sy nu genoeg geseyt, hoe sot, hoe godloos, hoe schandelijck, onnut, ja hoe schadelijck dese vervloecte Hert-sorge is: daer beneven, dat de Hooft-sorge is: daer beneven, dat de Hooft-sorge redelijc van Gode gheboden, eerlijck ende oorbaerlijck is, ’twelck u (waerde ende seer jonstighe Leser) tot een waerschouwingh, sal moghen dienen, om door de cierlijckheydt ende behaghelijckheyt des gouts, gheen engh of benauwende vingherlingh te draghen, van ghelijcken oock gheen herten vleesch te eten: ’twelck, boven alle vleesch ter werelt, bitter van smake is. Nu wil ick voorders met onderscheydt spreken, wat saecken vande Hooft-sorghe, ende vande Hert-sorghe, besorght ende bevreest werden.

HEt is een out segghen, Loon versoet den arbeydt: ’tIs oock voorwaer alleen de voorzichtige hope, die in ’smenschē verbeeldinghe, ’tghewenschte loon beschildert, ende den luyden gheduldelijck ende stantvastelick, in haer voorgenomen arbeyt, doet volherden. Desen verbeeldt den afgodischen minnaer, met zijnen lieve vereeniginghe: den gierighen Coopman, met bate: den verderffelijcken Krijghsman, met buytten: ende alle menschen, verkrijginghe van heure sotte begheerten: sonder welcke hopelijcke verbeeldinghe, elckerlijck den begonnen arbeydt, niet alleen verlaten, maer oock gheen arbeydt, moeyten noch periculen bestaen en soude: Hoe vele te min soude dan yemand, die maer kindts verstant hadde, willens alle zijn leven, in ghestadighen arbeydt, pyne ende ghequel, verteren ende verdwynen, om saken, welcks verkrijginge, hem niet alleen onnut, maer oock schadelijck ende verderflijck ware: het waer immers een openbare rasernye ende onzinnicheyt, hem selven willich in een verdrietich leven te begheven, om verdriet te moghen verwerven tot belooninghe: wie sal over wegh gaende, een lastigh pack op zynen hals laden, ende dit alleenlijck om onderweghen, met noch meer lastighe packen, bezwaert ende belast te werden, ’ten ware dat hy een puer sot ende onvernuftigh dier ware? maer want niemant verborghen en is, dat alle de werelt, met dit zware pack van Hert-sorghe, opten wech des levens beladen is, ghemerckt yeghelijck de zwaricheydt van dien elcke ure in hem selven met verdrieticheydt ghevoelt: ende daer teghen weynighe bekent is, welck het loon is, daer voor men desen moeylijcken arbeydt des herten ghedooght, soo datmen ghemeenlijck wel weet watter ghehoopt wert, maer selden wat rust, nut of lust het verwerven van’t ghehoopte, in zich heeft. Dit acht te nemen, sal dan dienen, tot een verklaringhe vanden dinghen ofte van’t loon, datmen verwerft, door de ellendige Hert-sorghe te hanteren, op dat sulcks verstaen zijnde te wesen noch een nieuwe bezwaringhe van wichtigher lasten, ghenen moeyelijcken arbeydt meer bestaen en wert, alleen op hope, van met noch moeyelijcker arbeydt gheloont te werden.
Op dat nu een yeghelijck, de vertwijfelde, ende sotte arbeydt van den Hert-sorghen, daer beneffens oock, de vernuftighe ende troostelijcke arbeydt van den


Hooft-sorghen, te naeckter geaenmerckt moghen worden, soo is van noode, te ondersoecken het eynde, ende loon van hun beyder moeyten ende de middelen van dien, ende dit inden dinghen, die noch maer den lichame ende uyterlijcken mensche aengaen.
De Hooft-sorghe, is een Dochter vande Redene ende vande Voorzichticheydt, ende heeft haer werckinghe inden menschen, als een dispenzier of mercktgangster in een groot ghezinde: want sy benaerstight, beschickt ende besorght ter bequamer tijdt, alle behoefte des menschelijcken levens, tot des menschen welvaren.
Het welvaren vanden uytterlijcken mensche (daer af hier wert ghesproken) is gheleghen inde ghesondtheydts onderhoudenisse, nootlickdruftich (dat is behoeftich) tweederleye saken, die daeromme oock noodtdruft ghenaemt werden, dat is kost ende kleeren: daer onder men den dranck mede verstaet, wert het lichaeme inwendelijck ghevoet: maer door de kleeren, met synen aenhangh (als te weten wooninge) wert het uytwendelijck beschermt: daerom staeter gheschreven, Het voornemelijckste daer door’t leven onderhouden werdt, is water, broot, kleedingh ende wooninghe: van gelijcken seydt oock Seneca, dat water ende broot, genoech is voor den noodruft, ende wat daer boven is, ter wellust dient: Immers d’Apostel Paulus, seggende dat wy niet inder werelt gebracht en hebben, ende oock niet daer uyt en sullen draghen, beveelt te ghenoeghen met voetsel ende decksele. Maer of yemandts oordeel, door de ghemeene opinye verdorven zijnde, dese voorsz nootdruft te engh ende te strengh dochte, soo laet ons noch, behalven de spreucken ende getuygenissen voorsz, de saecke in den grondt doorzien. Versadinge van honger ende dorst, is de rechte mate, vande inwendighe noodtdruft des lichaems: de versadinge is geleghen, in’t niet hongheren ende in’t niet dorsten: des honghers oorsake, is een ydele maghe, welcks vervullinghe de versadinghe veroorsaeckt, van ghelijcken komt de dorst, uyt hetten ende drooghte, die ooc met koude ende vochte gelescht wert: om nu de maghe te vullen, en behoeven wy niet overvloedighe ende leckere, maer weynig ende onkostelijcke beeten: anders mosten die rijcken, nootdruft hebbende, meest gesont zijn, ende d’armen, als nootdruft dervende, meest zieck zijn, dit bevint men meest contrarye: soo en behoeftmen oock geen ypocras, maelvesey, wijn van beanen, etc. maer nat ende kout water, om den heeten dorst te lesschen: in heel Italyen, Spaenien ende Vranckrijck, wert meest niet dan water ghedroncken: oock en leeft naulijcks yemandt, die niet, uyt eenighen noot gedrongen zijnde, met droogh broodt synen hongherighen maghe ghevult, ende hem van die hongherighe bete niet wel (ja bat dan van leckere toespyse) bevonden heeft: soudemen tegen den anderen weghen, t’ghesonde ende krachtighe voetsel, dat de galey-boeven suyghen uyt hun water en broot, teghens die verdwynenende ende quellende zwackheydt, die de weeldighe rijcken, licken uyt heur pasteykens ende wynen, men soude ’teen een medecijn, ende ’tander een fenijn des levens, bevinden: Seyt dan yemant, dat sulcks niet door de spijse ende dranck, maer door den arbeydt ende lidicheydt worden veroorsaeckt, soo blijckt noch merckelijcker, het krachtighe ende overghenoeghsame voetsele van’t water ende broot: want het behoort immers, wel voetsels ghenoech te zijn, voor een maghe; daer ledicheyt de halve spijse noch onverteert laet legghen slymeren; ’tgunt dat ghesondelijck versaden kan een mage die door stadigen arbeyt als een gloeyende oven verhit zijnde, de spijse verzwelgt, opslorpt ende hongherich verteert. Inden ouden Testamente, plachtmen een koecxken te backen inder asschen, daer wert eenen frisschen dronck waters op gedroncken: also begeerde Helyas van de Sareptaner Weduwe, niet dan een stuckxken broots ende een weynich waters: Hyeroboams huysvrouwe, willende hem beschencken, gaf hem thien brooden en een vat honinghs; maer Eliseus met zijn gheselschap, wert begiftight met twee garsten brooden ende wat nieu korens in zijn kleed. Welcke soberheydt (al schijnt sy strenghe, voor de verweende brootdronckenheydt onser verdorven zeden) noch al een weelde was te rekenen, tegen ’tvoetsele van zint Jan de Dooper, niet wesende dan Sprinchanen ende wilde honingh: maer soude hier yemant wanen, sulcks in desen Gods-vreesende mannen, niet geschiet te zijn natuerlijck, als in menschen, maer miraculeuselijck als in Heylighen Gods, die keere zijn ooghe, van sulcke Heylighen, opten Heydenen, die wy godloos ende onsalich noemen. Heraclieus, willende den weeldighen Athenienseren verklaren, met hoe kleyne behoefte, de nature was te vernoeghen, toonde henluyden een glas Waters, daer inne hy een hant vol meel stroyde: Nu en vintmer niet alleen, onder den armen ende strenghen Philosphen, die’t gunt metter daet hebben bewesen, dat dese Philosophe met dit by spel voorbeelde, namentlijck, dat broot ende water ghenoech was tot nootdruftigh voetsele, maer men vintter oock mede onder den machtighen ende tederen Koninghen: want men leest, dat Porus de Koningh van Indyen hem genoeghde met water ende broot: ’tvoetsel vande Indyaensche Philosophen, was meel ende appelen: den Vroeden of Magē in Persen, paeyden de nature met meel ende moes: Zeno en at gheen ghekoockte spijse, Water was zijnen dranck: dit waren menschen ende sondaren als wy zijn, die sulcks niet miraculoselijck ghedaen hebben, maer natuerlijck. Ende op dat ymmers den vrouwen oock gheen voorbeelt van natuerlijcke nootdruft en ontbreke, soo leestmen van een Peruiner Maghet, Columba ghenaemt, die den


hongher alleene met ftruyt gewoone was te boeten: hier by is dan licht te mercken: hoe verre dese moetwillighe ende brootdroncken werelt vervreemt is, vander Ouderen natuerlijcke nootdruft, in spijse ende drancke, ende dat d’overvloet vele, maer de nootdruft, niet dan water ende broot, behoeft: gheen minder misbruyck, en heeft de verkeerde ende hovaerdighe opinye, oock ghebracht in kleederen ende wooninghe: Decxel ende warmte, is alleenlijck het eynde, daer toe men de kleederen ghebruyckt: dat syde ende fluweel niet en decken dan laken, is blijckelijck, so en brenght oock de kostelijckheydt vande syde of fluwele, geen meerder warmte by dan laken, maer min, als dunner zijnde: van ghelijcken warmt het fijn, om zijn dunheydt, min dan’t grof, ymmers in’t laken, en doet oock de dierbare purper, schaerlaken, etc. verwe niet met allen, noch tot Decxel, noch tot warmte: so gaet het mede te wercke met de wooninghe: want, om beschermt te zijn vander injuryen des Hemels, als van hette, koude, wint, haghel, sneeu ende reghen, en kanmen niet lochenen, of Diogenes vat,en ware genoech, voor eenen mensche: Maer of dit huys, yemande om zijns ghezints grootheydt, of na die ghewoonte vanden lande, niet groot ghenoegh en ware, hoe lichtelijck vindtmen plaetse, voor thien of twaelf menschen, die niet anders en soecken, dan bescherminghe van des Hemels onweder, daer en behoeftmen, gheen hooghe Nemrotsche toornen, die den blicxem onderworpen zijn, noch gheen heerlijcke salen, die bekoringe der dieven zijn, maer nedere hutkens, die veyligh ende seker zijn: hoe wel nu dese, desen moetwilligen werelt, te slecht, te verachtelijck ende te armelijck schijnen, soo heeft zich daer, die machtighe Abraham; die Koninghen inden velde verwan; langhe mede gheleden ende vernoeght: van ghelijcken leestmen oock van Isaac ende Jacob, die overrijcke Patriarchen: oock mede en ghebruyckten de Israeliten, veertich jaren langh, niet dan hutten: Maer, want men soo selden hooghe, sonder nedere huysen, als berghen sonder dalen vindt: soo en ist niet van noode, uytte ghetuyghenisse der boecken, te betoonen, ’tgunt ons de ondervindinghe daghelijcks ende over al voor ooghen stelt. Wie en ziet niet, dat die schamele luyden, so gesont ende langh, in heure kleyne, als die rijcke, in heure groote huysen, leven? souden de armen, door ghebreck van leckere beten, van hovaerdighen ghewade, ende van pompozighe timmeragien, te ellendigher leven hebben, soo moste God een uytnemer der persoonen schijnen, ende en waer geen gelijc leven op aerden, ’twelck nochtans waerachtigh is, ende ’twelck S. F. in zijn Paradoxen, onwedersprekelijck bewijst, ende oock behalven hem, door’t ghelijcke begin metter gheboorten, in allen menschen naecktelik blijckende is. Socrates plach te segghen, dat der Goden offer, behoorde te gheschieden, metten alder minsten onkosten: nu en was dit niet alleen voortghestelt van desen wijsen man, om dat hy wel verstont, dat de Goden gheen menschelijcke gaven behoeven: maer oock mede, op dat d’arme menschen, niet uytghestoten en souden wesen, van den Goden te offeren. Waer inne de vernuftighe mensche, oock een navolgher is geweest, vande wijse natuere, die heeft alles, dat tot het menschelijcke leven nootdruftigh is, bereydt, gemeen ende licht om verkrijghen ghemaeckt: men mach niet nootlijcker bedencken, tot des menschen onderhoudenisse, dan de lucht om te aessemen, de sonne om licht ende verwermen, ende de reghen om groeyen: vintmen oock yet ter werelt, dat soo ghemeen is? niet minder gemeen en zijn die rivieren tot dranc, eenen yeghelijcken om niet, ende alle ovens, oock laken-winckels, tot kost ende kleet, open tot voetsel ende Decxel, om een kleynen arbeydt van ambacht, of ander ghemeen dienste, voor alle ghesonden van lichamen, die eerlijck van herten zijn. Immers (dat meer is) soo en zijn niet alleen de aelmissen der goede Christenen, uyt broederlijcke liefde, maer oock der Hypokryten, uyt roem-giericheydt, ja der openbare dronckaerts, hoereerders ende andere sondaren, uytte wroeghende vreese der Hellen, ghereedt, open ende ghemeyn, voor allen onnutten bedelaren, ick zwijghe noch voor de rechte behoeftigen, voor den welcken noch (boven alle dat) der huys-armen Meesters in heur ghesontheydt, ende de gasthuysen in heur zieckten, eenen sekeren toevlucht zijn: ziet soo ghemeen, heeft dan die heylighe Nature, alle nootdruft, met hare Wijsheydt, voorzien. Daeromme men oock leest, alle dinghen gheschapen te zijn, al eer dat die mensche (die eerst ten laetsten, als alle zijn behoefte voor hem besorght, bereydt ende gheschapen was) als het opperste ende edelste Hooft-stuck, van alle de wercken der naturen, gheschapen ende voort ghebracht wert.
Nu ten propooste, water, broot, kleedt ende wooninghe, zijn dan alleenlijck de nootdruftighe behoefselen, totten onderhout des menschelijcken levens. Hoe lichtelijck sulcks, van ende voor elck mensche, wert verworven, kan van yeghelijck, niet alleen uyt het voorgaende, maer oock uyten daghelijcksche ondervindinghen, sonder eenighe zwaricheyt, ghemerckt werden: daeromme machmen te recht seggen, van elcke mensche, die na den nootdruft der naturen, ende niet, na den nootdruft der bedrieghelijcke opinyen, leeft, ’tgunt men van Socrate plach te seggen, te weten: Datter gheen ambachtsman, van soo slechtē ambachte en is, die niet voor sulcken een, die kost soude connē winnen, met maer een ure of twee werckens: kanmen de natuerlijcke nootdruft, dan so lichtelijc verkrijghen, soo en heeft oock de Hooft-sorghe, niet veel te besorghen, inden ghenen, die na dr Naturen ende na de Redene, leven: want, die Hooft-sorghe, en streckt niet verder, dan de behoefte, daer d’een ophout, eyndet d’ander, ’tverkrijgen


der behoefde nootdruft, is de rust voor de Hooft-sorghe. Het waer oock teghens reden, datter groote sorghe soude ghedraghen werden, om kleyne saken. Ende ghemerckt dese natuerlijcke nootdruft, so ghereet ende seker om vinden ende winnen is, soo en mach dese Hooft-sorghe, oock met ghene twijfelijcke anghsten, belemmert zijn: Maer, als in een oogenblick, overdenckt sy, met een bescheyden ondersoeck, de behoorlijcke ende lichtste middelen, om den nootdruft te verwerven: sy doet, ter bequamer tijdt, dese middelen, met een vrymoedighe naersticheyt, te wercke stellen: ende sy beschickt, dat het ghewonnen, met een ghesonde maticheyt, ghebruyckt wert: Daer en tusschen, eer den gheschickten tijdt om arbeyden, reysen, etc. ghekomen is, als de mensche, ’twerck of middel om nootdrufts verkrijghen, bestaen heeft, ende als de nature voldaen is, hout sy haer soo gheheel stille inden mensche, als of hy heel sorgheloos ware, ende laet den mensche ghenoeghlijck in zijn arbeyt zingen, ende rustelijck na de maeltijdt slapen: ziet, alsoo is dese Hooft-sorghe vernoeght, gherust ende te vreden, als de mensche voetsel heeft, ende daer hy hem mede mach bedecken, soo d’Apostel Paulus ghebiet.
Laet ons nu metten lichtsten, daer teghen eens over-loopen, ’tgunt vande Hert-sorghe besorght, beducht ende ghevreest wert: Inden eersten so is de Hert-sorghe, dagh ende nacht bekommert voor den buyck, ende dat niet, om’t voorsz natuerlijck voetsel; want dat haest besorght ende verkreghen is: maer om den lastighen overvloet, ende gulzighe leckerheyt, ende verderffelijcke weelde. Hier inne mercktmen blijckelijck, de verachtelijcke snootheydt van dese buyck-dieners, ghemerckt sy de spijse, die tot des menschen dienste, uyt niet is gheschapen, waerder ende beter achten, dan’s menschen leven, dat tot een beelde Gods ende ghetuygenisse zijns heerlijckheydts, uyt Gode voort-ghebracht is: want dese niet en eten (soo Socrates dede) om te leven, maer sy leven mette Epicureeische mestverckens, alleenlijck om te eten ende te drincken: Nu is sonder twijfel ’teynde van alle dinghen beter, dan ’tmiddel datmer toe ghebruyckt, ghelijck het gemack des huyzings, de versadingh des broots, ende dorst-lessingh des drancks, beter is, dan het timmeren, backen, of brouwen: maer nu is soo luttel kennisse, van des menschen edelheydt, by den ghemeenen hoop der naem-Christenen, dat sy oock teghen de naeckte woorden heurs Meesters (wiens schole sy noyt en hanteerden) wanen: dat het kleedt beter is dan’t lichaem, ende de spijse beter dan’t leven: daer uyt volght, dat sy heur ghesontheydt ende leven soo luttel achten, dan sy’t ghetroost zijn, om een ooghenblicksche ketelinge van een lecker smaecxken, te verliesen ende t’ontberen: dat de nature vernoeght is, dat de mage versaet is, daer door oock de nauerlijcke ende hongherighe smake vergaen is, en werdt niet op gelet: maer, dat de smekende aenlockinghe, vande slymerighe tonghe, in den leckeren smake, noch niet versaet en is, daer wert op ghelet ende sonderlinghe wel op ghemerckt. Dit doet dan sorghe draghen, datter overvloedigh ghenoegh sy, vande begeerde leckerheydt: maer, want te vele, in alle dinghen (soomen seyt) onsoet is, ende men oock wel, door te veel honighs lecken, van haer sotticheydt walgen mach, so behoeftmen noottelijck, omme den leckeren tonghe immers, tot een gulzigh overlaster der maghen, te maken, veelderley veranderinghe van leckerheden: Niet anders en ist oock metten drancke, met weynigh waters of slecht biers, is de natuerlijcke dorst ghepaeyt: maer wat vaten, ja wat wijn-berghen, zijn ghenoech, voor de onversadelijcke dronckene leckerheydt? Hier uyt spruyt, een zee vol sorghvuldicheyden, om de bottelrye te voorzien, met alderleye Venaysoenen, Patrysen, Phasanen, Pasteyen, Geleyn, Bladen, Taerten, Sucaden, ende duysenterleye dierghelijcken brootdronckene flickerbeetjens, ende hovaerdighe spijsen: van gelijcken, moet de kelder, met alreleye soorten van Griecxe, Candische, Spaensche, Rijnsche ende Fransche wynen, voorzien zijn. Om alle ’twelcke te bekomen, gheen maent in’t jaer, ja oock gheen ure inden dagh, gheheel vry en is, van dese onnootdruftighe sorghen: want alle dese verscheyden saysoen of tijdt hebben: dit maeckt, dat sy om heur menighvuldicheyden, oock een eenigh herte, met menighvuldigher sorghen, tot allen tijden bekommeren: tot wat eynde? alleen om een hovaerdighe tafel te vullen, een satte maghe te belasten, ende een onversadighe leckerheydt te versaden. maer om van dese moeyten, van spijse ende dranck besorgen, verlost te zijn, hueren die Koopluyden een merckt-ganghster, ende de groote Heeren een dispenzier: nochtans en blijven sy niet meer vry van sorgen, overmits sy d’eene sorghe, om d’ander wisselen: want, na dat sy zich eens begeven hebben, tot de groote staten, soo moet vanden meester self besorght zijn, ’tgunt dat die bomeloose keuckenmande behoeft: die arbeydt in ghestadigher sorghvuldicheyden, met de dochteren van Danaes, om de bodemlose tonne, met water te vullen. Daermen een groot vuyr wil onderhouden, moet ghestadelijck veel barnincx inghebracht werden: soo verslint de groote huyshoudinghe, alle dat de meester vanden huyse, besorghen ende ’tsamen rapen ofte schrapen kan: want na de tafel, moet oock de kleedinghe, wooninghe ende boden zijn. Hieromme kanmen oock inden dienaren, die sotte hovaerdye ende overvloet vanden meester, licht mercken: want, alsoo hy zijn selfs lichaem, boven de voorsz noordruft, van warmt ende decxel, met syde, fluweel ende kostelijcke boordeerselen, beschildert, tot behaghelijckheydt van vreemde ooghen: alsoo zijn oock zijn dienaers kleedingen, met bonte


verwen bemaelt ende ghelivreyt, op dat ymmers een ander, geen onverdiende eere, van heurs Heeren sotheydt, en soude ghenieten: Om int nestelen vanden hoofen, in’t ommeslaen van een kleet, ende in dierghelijcke lijflijcke dienst, zijn twee handen te sparen, ende niet te besorghen, daer toe sy den menschen verleent zijn, houtmen drie of vier pages: om den eenen mont te vullen, behoeftmen dispenzier, kock, pasteybacker ende keucken jonghen: ick zwijghe hier noch, de valckeniers, binnen-jaghers, buyten-jaghers, visschers, vogelaers, gardeniers, backers, brouwers, botteliers, sonder hier oock te vermanen, vanden palfeniers die de nacht-eters, vander brackeniers die de gulzighe honden dienen, ende van hondertleye andere onnutte dienaren, die der groote Hansen ghezinde behoeftigh is. Al dit volcxken, mach dan oock, in gheen kleyn hutken ofte huysken, gheherberght werden, elck moet zijn eyghen kamer hebben: daer toe behoeftmen dan, die groote ende heerlijcke timmeragien, daer inne elck den anderen studeert te boven te gaen, niet anders, dan og dat de beste ende salighste mensche waer, die de rijckelijckste huyzinghe, het cierlijckste ghezinde, ende de leckerste ende overvloedighste tafel hout: Maer hier by is te mercken, dat de besorginghe van alle dese verscheydene ende menighvuldighe dinghen, op’t eenighe hooft, vanden meester, aenkomt. Die moet het groote huys, met tapesseryen, schilderyen ende glasen, die deur de konst ende kost duyster zijn, met zilverwerck, tinnewerck, koperwerck etc. in raeck ende daeck onderhouden: die moet t’huysgezinde levreyen ende loon besorgen, ende die moet des merct-hanghsters borse met ghelt stofferen. Dit behoeftmer veel, ende ghemeenlijck meerder, dan d’inkomsten moghen opbrenghen: want die eens, in die sotte opinye, gheraeckt is, dat hy al zijn begheerte, tot die onnootdruftighe overvloet; als of hem sulcks nootdruftich ware; ghestelt heeft, en heeft geen maet of regule, maer volght altijdt die ghene, die hy boven hem, rijckelijcke staet ziet houden: ende want elck mensch, d’alderrijckste oft machtighste van inkomste, niet en mach wesen, so moet hy nootelick yemandt vinden, die hem in sulcks te boven gaet, daerom en heeft oock dese sotheydt nemmermeer eynde noch mate. Dit is den rechten eenighen gront, daer door men ziet, dat elck zijn meerder, boven synen staet, wil volgen: ende is oock, de waerachtighe oorsake, vande onnutte behoefticheyden, daer alle de werelt hem selve mede beladet: want dese selve plage, dat niemant de minste wil wesen, en is oock niet minder, inden burgherlijcken slechte huysen, dan in den grooten: daer behoeven de kleyne voghels, te hooghe vlieghende, heur pluymen even soo noottelijck, als de grooten: daer soudet oock een schande zijn, na den nootdruft der naturen, te leven. De nature schijnt al te luttel te verteeren, in’t veel verteeren, is de eere nu gheleghen, niemandt en wil hem strecken, na zijn eyghen deken langh is, maer elck ziet op zynen buyrman: daer dencktmen, die is niet rijcker dan ick, ende soude hy in rijckelijckheydt, van huyshouden ende schoon kleederen, my te boven gaen? Dit maeckt, dat de ghemeene burgherlijcke luyden, in waerschappen, nu kostelijcker zijn, dan over weynigh jaren, de Lants-heeren waren? Dit doet, den Schoenlapper met joffrou Schoenlappers, ghepronckt zijnde, als jonckers ende joffrouwen, des Heylighen daeghs te Kercke gaen. Dit maeckt, elck huys vol kostelijcke, onnutte schilderyen, vol cierlijcke ongebezichde kussens, vol blinckende tinne-werk, koper-werck ende yser-werck, datmen drie ofte viermael jaerlijcks schuert, maer om de vier jaren naulijcks eens en bezicht: die sotheydts boete, volght noch uyt dese hovaerdye, dat sy daer deure het huysraet; ’twelck der nootdruft behoort te dienen; hun selfs onghebruyckelijck maken. Is dat niet zijns selfs schade benaersticht, besuert, ende selfs ghekocht? niemant en doet een ander wat om niet, hier dient elckerlijcks arbeydt ende sorghe in ghewade, huysraet ende tafele, eens anders ooghen: Wat warmt of decxele, heeft doch yemant, van een fluweelen boort om de mantel of bouwen? wat dienst of ghemack heeftmen van’t huysraet, datmen om den pronck, selfs niet en derf ghebruycken? wat baet de spijse, diemen met wel-varende ghesontheydt, beter derven, dan misbruycken mach? anders niet dan datmen my niet minder en achte, dan die of die: ziet, dese sotte verwaentheydt, is d’oorsakevan overvloedicheydt, in allen staten: Daer moet dan oock voor handen zijn, daermen desen staet op mach voeren, God gheve oock, waermen’t kijghe of hale: vantmen galgh noch rat, soo soudemen eerst een ontallijcke menichte, niet alleen van dieven, maer oock van gheweldighe roovers ende straet-schenders, vinden: ende dit alleen, om dees selfs ghemaeckte onbehoeftighe behoefte te stoppen: Maer, wantmen gheen openbare quaetdoenders en lijt, soo soeckt elck man andere middelen, die veyligher zijn, om dit ghebreck te stoppen: Dat zijn woecker, bedrogh, valscheyt inde koopmanschap: Maer wat ghestadighe Hert-sorghe, dese duyvels met heur brenghen, by heuren meester, is lichter om segghen, dan te ghevoelen: De woeckenaer moet als een Argus, met duysent ooghen omme zien, op de ypoteken, borghen of panden, dat hy de hooftsommen mette woecker niet en verliese: De Bedriegher ende valsche, sorght eeuwigh, dat voor d’onnosele of d’Overheyt, heure godloose argelisten, niet ontdeckt en werden, op dat sy de bate niet en misten, ende in des Rechters net niet en vallen: Maer wanneer is onse staetschuldighe koopman doch vry, van die knagende Hert-sorghe? elcke storm verschrickt hem, een contrary windeken bedroeft hem, ’tgheruchte van af-slagh beanghst hem, ende alle mans vreughde bedroeft hem, in’t af-slaen der waren, zijn herte en wert


niet anders tusschen hope ende vreese, onophoudelijck, van zyne oneyndelijcke begheerten, omgheruyst, dan een watermolen met zijn twee raders, van een snel af-stroomende Riviere. Alle dese helsche onruste, brenght de pynighende Hert-sorghe inden mensche, ende dit alleenlijck om den overvloet ende onnootdruftighe, ja quetselijcke ende lastige dingē. Waer’t datmen yemant, in’t heetste vanden somer willende eenen dagh-weeghs gaen, drie dubbelde kleederen aen dede, zijnen hals met spijse, van thien of twaelf daghen, belade, ende die selve dan hem onderweghen beklaeghde, dat hy, door hitten van al zijn kleederen, scheen te smelten, ende overmits den last van alle de geladen spijse, vermoeyt zijnde, zwaerlijcvoort konde treden, wie soude sulck een, niet eer bespotten, als een sot, dan als een ongheluckighe beklaghen? Maer of sulck een dan, hem selven, zijns moeyelijcken gangs, beklaeghde, sonder nochtans raet, tot zijns selfs verkoelinghe ende ghemack, te willen volghen, in’t af-legghen van die onbehoeftighe last, der spijsen ende kleederen: men soude hem seker, voor een ontzinnighe achten, als die met grooter verdrieticheydt ende moeyelijckheydt, sulcke onnutte zwaricheydt, willens dragende ware, ende hem dies nochtans, als oft zijn ondancks gheschiede, beklaeghde. Deser sotten is de gantsche werelt vol: indien yemant my niet en gelooft, die ga maer voor een spiegele, hy sal daer terstont sulck een zien, ick meyne den spieghel van redelijckheydt, die genen mensche en ontbreeckt: wat beduyt dit klaghen dan over de duerte? De Wijn gheldt vijftehalve stuyver de kan, t’Enghels-bier twee stuyvers, ’tvleesch ghelt het pont twee blancken, de boter gelt een stooter, al d’welck men de helft min placht te koopen. De Suycker, Peper, Gengber, Kaneel, Folye, Muscaet, zijn oock de helft duerder, dan van ouds. Eertijds kochtmen een elle Lakens, om thien stuyvers, men gheeft nu thien stuyvers, voor een elle t verwen, ’Tverset, Kamelot, Satijn, Damast ende Fluweel is oock meer, dan de helft, gheresen. Boven alle dit, noch blijfter een stadighe duerte in’t Kooren, datmen doch niet en mach derven: metten kortsten, alle datter is, is dier. Dese klachten hoortmen dagelijcks over al, by eenen yeghelijcken: quame hier mede een Socrates vraghen, hoe veel een ghesonde mensche, daghelijcks aen rogghen-broot behoefde, ende men hem dan antwoorde, voor een halve stuyver, hy soude gheen minder reden hebben, onse sotte klachten te berispen, dan hy eertijds hadde, eenen om ghelijcke sotheydt, te straffen: die klaeghde, over d duerte inden Wijn uyt Chio, in’t Purper ende inden Honingh, dies hem Socrates byder hant nemende, totten Backer, ende van daer tot den Waer-moes-luyden, bracht, segghende: soo veel moes, maghmen om sulcken kleynen penningh hebben, dus en zijn noch alle dinghen niet soo duer, als ghy klaeght: die met weynigh genoeght, maeckt hem selve de spijse goeden koop. Die tempeest van de duerte op te doen houden, is buyten ’smenschen machte, maer ’tfeyl te kleynen ende te matighen na den wint van d’inkomsten, en mach niemant verboden werden. Ick mercke hier, des Lesers ghedachten wel. Laet het nu soo zijn, dat water ende broot ghenoegh is, tot nootdruft: maer wy en zijn soo niet opghewent, men heeft ons, van jonghs aen, al wat meer dan water ende broot ghegheven, souden wy ons nu daer toe wennen, het ware om een kort leven, of zware zieckte ghewet: onse nature is al verdorven, de ghewoonte is de tweede nature, met meer deser ghelijcke uyt-weghen. Waer ons nature, door de weeldighe opvoedinghe, sulcks verdorven, dat dese simpele nootdruft, alleen te ghenieten, voor ons fenijn ware: souden vele doorslaghers, quist goederkens ende gildekens, te strenghe gheoordeelt werden, alsmen die, tot straf van haer ghepleeghde dertelheyt, d’een drie maenden, d’ander een half jaer, oock eenighe een jaer ende langer, te water ende te broode doet setten, als die door sulcke onghewoontlijcke voetsel, in levens pericule moesten komen. Dit ghebeurt in alle steden dickmael, noch hoortmen dese selden beklaghen, sy worden dies oock soo luttel te ziecker of krancker, datmense gemeenlijck vetter ende gladder vanden toorn, dan daer op ziet gaen. Voor is oock van Galey-boeven gheseydt, die ontzien dickmael, de eeuwighe ghevanghenisse, slavernye ende slaghen meer, dan eenen quaden voor-middagh: nochtans hebben dese weeldige boeven seldē hope, dat de krancte ende zieckte; veroorsaect uyt dit ongewoontlijcke voetsel van water ende broot; henluyden van sulck ellendigh leven, metter ghewenschten doot, bevryen sal. Wie opt hongherigh in droogh broot ghebeten, de soeticheydt van dien ghesmaeckt, ende des selfs ghesont voetsel ondervonden heeft, die en sal niet segghen, dat het broot alleen een onnatuerlijcke of onghesonde spijse is: alle ander by-spijse behoeft broot, maer het broot alleen is gheen ander spijse behoeftigh. Maer het sy nu soo (hoe wel het nochtans anders is) dat ons nature soo verwent sy: dat wy sonder de voorseyde overvloet niet ghesondelijck en soude moghen leven: laet ons dit (oft waer ware) noch al toe laten. Soo moetmen nochtans kennen, dat het te veel nuttighen van spijse ende dranck, de ghesontheydt verderflijck ende schadelijck is. Men moet oock belyden, dat de leckere spijsen, aenlockselē zijn, tot de gulzicheyt. Daeromme de voornoemde Socrates ooc te vervloecken plach, die spijsen ende drancken, die den niet-hongherenden ende niet-dorstenden lustich maeckten, tot eten ende drincken: dat is, tot haer maghe te belasten ende te bezwaren. Beminnen wy dan onse ghesontheydt aldus, dat wy die leckerheydt, om dies willen, schijnen niet te willen verlaten: Waerom en verlaten wy die dan ooc niet, om de selve gesontheyts willen? Waeromme beminnen


wy, de periculose ende soete fenynen, onses ghesontheydts? De wijn heefter veele ghedoot, seyt de Predicker. Oock zijnder veele (seydt de selve) door de gulzicheydt ghestorven: maer die onthoudelijck is, verlanght zijn leven. Hier mercktmen te recht elckerlijcks sotheydt. Want de ghesontheydt ende ’tleven, ’twelck van alle de werelt, boven alle dinghen, schijnt bemind te werden; zietmen hier in openbare pericule stellen, om de korte ketelinge, van en lecker smaeckē ende flickerbeetsen. Dit meynde Homerus met Circes konste, die Ulisses Roeyers in Verckens, Wolven ende andere beesten verkeerde. Maer wat kan noch de ghesontheydt des lichaems verlustighen: alst herte eeuwelijck, in knaghende sorghen verdwijnt: ende ’smenschen leven, in een daghelijcks bitter sterven, verandert? Dit werckt de stekelighe ende smertelijcke Hert-sorghe, in alle den ongheloovighen ende wantrouwenden herten: ende dit om gheen ander saken, dan alleenlijck om die voorsz onnatuerlijcke, onbehoeftighe ende overvloedighe nootdruft: den welcken elck, door zijn verkeerde opinien, hem selven nootdruftigh waent. Merckt doch eens, o mensche! slaet dit niet roeckeloos over, maer overweghet eens te recht, met u natuerlijcke Reden: of die onnutte ende ydele waen, wel weerdigh is, met sulcken hertseer, sorghe, anghst, vreese ende duchten, ghedient, beneerstight ende ghekocht te werden. Verstaet doch eens, hoe dier ghy, u selfs verderffenisse ende ellende koopt: ende laet eens af te beminnen (metten sotten) dinghen, die u soo schadelijck zijn. Kondy’t niet al teffens, vreesdy u gesontheydt sottelijck, laet het allencxkens wijslijck, mindert metter tiit u overvloet. Neemt voor u, na der naturen ende nootdruft te leven. Wijckt eens, ende scheydt u vande sotte gemeene opinye des Volcx. Vliedt die eere der gheenre, wiens prijs, den ghepresenen lastert: begint eens, door een onschuldigh leven, u conscientie, ende door een suyvere conscientie, Gode te behaghen. Het is de eerwaerdighste ende loflijckste mensche, die boven anderen, meest gelijckheyts heeft met Gode. God en behoeft niet met allen. So is’t oock de beste mensche, die niet en behoeft. Dit’s eerlijcke rijckdom, vande welcke tverkrijghen ghewis, ’tghebruyck seker, ende het eynde vrolijck is. Hier toe en behoeftmen woecker, bedrogh, valscheydt, noch geen dierghelijcke verderffelijcke duyvels ghesellen van de onrustighe Hert-sorghe. De matelijcke Hooft-sorghe, kan hier soetelijck toe helpen, door kleynen arbeyt, door nootdruftigh ghebruyck, ende door oorbaerlijcke spaerlijckheydt. Dese drie, waren oorsake, dat Socrates, gaende voor by veel kramen, vol met cierlijcke kostelijckheyd, ghewoonlijck was by hem selven te segghen: O! wat zie ick hier al dinghen, die ick niet en behoeve. Anderen dencken dan met quellender herten: Och! wat is daer al schoon dincx, dat mijn ontbreeckt, ende mijn gadingh ware, mocht ick mijn gelt ontbeeren. Daer tegen was dese wijse man in hem selven blyde, dat hy nae der naturen levende, ende tot kleyn behoefte gewent zijnde, niet en behoefde, noch en begheerde t’gout, zilver, gesteenten, purpur, syde, ende andere dierbare weeldicheydt der rijcken, die hy meer behoeftigh ende nuttigher achte, voor Batementspeelders, dan tot het ghebruyck des levens.
Nu willen wy, de Hooft-sorghe ende Hert-sorghe, eens een weynigh teghen den anderen houden, op dat (ghelijck der gallen bitterheydt, eerst ghesmaeckt zijnde, des honinghs soeticheydt, te soeter, endaer teghens, des honinghs soetheydt, der gallen bitterheydt, noch te bitterder doet schijnen) de rustighe oorbaer vande Hooft-sorge, soo aenghenaem mach werden in onsen ooghen, dat wy de lastighe schade vande Hertsorghe, moghen vyant worden, haten ende verlaten.
Voort is ghehoort, dat het eynde van al der menschen doen, tot ruste, als totte gewenschte salicheyt, streckende is. So moet oock, diens leven meest salicheydt inne hebben, daer de meeste ruste inne is. Wie nu ’tvoorgaende verstaen heeft, die merct licht, met wat kleynder Hooft-sorghen, de nootdrufticheden des menschelijcken levens, besorght moghen worden. Daer teghen blijckt oock, met wat oneyndelijcke moeyte ende arbeydt, de Hert-sorghe den menschen quelt, om te vernoegen den onnootdruftighen wane (die eyghen dervende, den jerten eenen onophoudelijcken sorghe ende bekommernisse doet hebben. D’een besorght niet dan kost, kleedt ende wooninghe, ende daat somtijts alst eyscht, op bequame plaetsen: d’ander besorght duysenderley saken ghestadelijck, soo dat noch morghen, noch avont, noch middage, noch bedde, noch tafel, noch markt, noch kercke, noch gheen tijdt, noch plaetse, van dees hert-eetster vry is. Die Hooft-sorge besorght dinghen, die nut ende nootdruftigh zijn, tot ghesontheydt vanden mensche selve: maer al dat van de Hert-sorge besorght wort, is onnut ende onnootdruftigh, voor vreemden lustigh, voor hem selven lastigh: rnde dit alleen, om te vernoeghen, die ydele eersucht, die onversadelijck is, Alsoo besorgt een slecht arbeydts man anghstigh, een fluweelen boort om zijn kleet: alleen om ander luyden ooghen te behaghen, door die fraeyheydt van dien: t’welck hem nochtans, noch tot decxel, noch tot warmte dienende, niet anders en streckt, dan der Paeuwen pluymen den Ecxter dede, dat is, tot een sotte verwaentheydt. Daerom is dese vreemde sorghe, als besmet zijnde met een sotte hovaerdye, schandelijck ende by allen verstandighen oneerlijck gheacht: Daer d’ander, als een ingheboren ende onghevalschte wacker beschicxter, opt eerlijck ende looflijck is gheweest, by allen looflijcken mannen. Sy en is niet slordigh in’t versuymen, noch oock niet anghstigh in’t besorghen, maer houdt de Koninghlijcke mate. Want Hooft-sorghe, volght den raet vande bescheydene Reden: maer Hert-sorghe, heeft de blinde


ende sotte opinye tot een raets-wijs. Diēs eyghen is sy, ende maeckt daerom oock den menschen soo eyghen, dat sy sonder eenighen rust, met suchten, duchten, sorghen, vreesen ende met angsten wroeten ende slaven moeten, weder sy willen, of niet en willen. Soo dat het in hunluyder machte niet en staet, dese woelende, slaep-dervende, ende arbeydtsame Hert-sorgen te stillen, te doen slapen ende rusten. Maer de Hooft-sorghe, laet alle menschen, daer in sy het bewindt heeft, in hare vryheydt: soo dat de mensche, met redene (den welcken sy, als haren moeder ghehoorsaemt) haer nae zynen believen, ende selfs goet-duncken, doet beginne ende op-houden. Na den arbeyt, valt dan de rust inden zinen lustigher, dan of die noyt ghearbeydt en hadden: ghelijck men na den dorst in’t drincken, ende na den hongher in’t eten, meer lusts gheniet, dan of men niet ghedorst, noch ghehonghert en hadde: ende blijft, beneven dit sorghvuldighe werck inden zinnen, ’therte noch gestadelijck in rusten, de gewenschte salicheydt aldaer, sonder ophouden, ghenietende: al gheheel anders, gaet het met dese katyvighe Hert-sorghe. Want behalven dat een herte, daer dese helsche Cerberus de waecke in houdt, eeuwelijck in een vertwijfelt verdriet, beducht, bekommert ende belemmert is: soo en moghen oock d’ellendighe zinnen, niet een ooghenblick, de ghewenschte ende soete rust ghebruycken. Ende heeft dese Hert-knaeghster soo weynigh voordeels, met die onophoudelijcke sorghen, boven de Hooft-sorghe: dat dese, niet alleen sonder eenigh beweghen des herten, oock al kan besorghen, dat de Hert-sorghe besorght: maer werden alle dinghen ordentlijcker, bequamer, ende bescheydentlijcker besorght, ende voor-zien van der Hooft-sorghe, dan van der Hert-sorghe. Want de voor-zichticheydt, door de duystere dampen ende zwarte nevelen, die uyt de ziedende ketele, van de menighvuldighe affecten der Hert-sorghe, op-styghen, beschaduwet, ende verblint zijnde, niet recht oordelen en mach: ende daerom in’t verkiesen vande beste middelen, om’t ghehoopte te verwerven, of’t ghevreesde te ontvlieden, blindelijck bedroghen ende verleyt wert. Soo is ter contraryen, daer de Hooft-sorge de wake is bevolen, ’therte van alle begheerlijckheyden, hopen ende vreesen, gansch rustigh ende besadicht. So dat de Redene, als een heldere Sonne in’t verstant lichtende, met klaren onderscheyde, het alderbeste, en daer toe oock d’alder ghereetste ende lichtste middelen, vertoont. Daer ziet de mensche hem selve, ende alle saken, die hem oorbaerlijck of schadelijck zijn. Ghelijck een, die metten aenzichte leydt over een klare bornput, die, om haer windeloose stilheydt, des menschen aenzicht, als een krystalynen spieghel klaerlijck vertoont: daer tegens, is by d’onrustige ende woelende affecten vander Hert-sorghen, soo luttel kennisse te vinden, van des menschen meesten oorbaer ende middelen van dien: als in een zee, dies schuymende baren, door de winden ontstelt zijnde, om’t schip vlieghen, gheenzins het beelt vanden ghenen, die over t’scheeps boort leent, ontfanghen of spieghelen mach. Voeght hier noch by, dat het ghenoeghlijck is, den arbeydt te zien ghedyen, gelucken ende eynden. Dit ziet de Hooft-sorghe altijt, ende de Hert-sorghe nemmermeer. Want d’een arbeydt om dootdruft, die lichtelijck ende skerlijc verkreghen zijnde, terstont den arbeydt verlaet, als de hongher, dorst ende koude het lichaem verlaet. Maer want d’opinye duysent dinghen begheert, welcker verkrijginghe, noch meest al in’t gheluck, ende niet in des menschen sorghvuldicheyt, gheleghen is, soo ziet de Hert-sorghe selden haer arbeydt, met verwervinge vant begheerde, ghedyen, maer nimmermeer eynden: want soo d’opinye sonder eynde drijft, soo zijn oock haer begheerten eyndeloos: sulcks datter drie, ja duysent beginnen, daer eene ophout: soomen vanden serpente Hydra leest, daer veel hoofden voort-quamen, inde plaetse, van een afgeslagen hooft. ’tTen is oock geen kleyn onderscheydt, tusschen dese twee sorghen, dat d’eene, al besorgt hebbende, dat dienstelijck is tot des menschen gesontheydt, dan ooc self ophouden kan ende rusten, om die te onderhouden: d’ander, selfs onnatuerlijck zijnde, arbeydt om onnootelicke saken, sonder noot, sonder mate, ende sonder ophouden. Daer door sy, de zinnen met plompheydt verdooft, des lijfs natuerlijcke voetsel berooft, therte met treuren af slooft, ende ’tleven verkort, meer dan men ghelooft. Daerom sal elck verstandighe, des Predickers raet volghen, daer hy seyt: Begeeft uwen moet niet tot treuricheydt, ende en bekommert u niet seer in uwen rade. Vreughde ende eenen goeden moet des herten, is des menschen leven: ende de vrolijckheydt des mans, is een verlanginghe zijnder dagen. Bemint u ziele, troost u hertseer, ende drijft treuren verde van u. Want treuricheydt heefter veel ghedoot, ende en brenght gheen nut: Sorghe ende anghst, brenghen den ouderdom, voor den tijdt.

FINIS

"""Van hooft ende hert-sorghe,"""