III. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Vande Leydtsche disputatie. Warachtigh verhael."" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."
"""Vande Leydtsche disputatie. Warachtigh verhael."" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."


VANDE LEYDTSCHE DISPUTATIE Warachtigh Verhael .

Roerende de Merck-teeckenen vande Kercke, oock of der Gereformeerde de Ware Kercke, zy dan niet. Soo die in Aprili 1578. tot Leyden was begonnen tusschen twee Predicanten vande ghenaemde Gereformeerde Religie te samen teghen Dirrick Volckerts Coornhert nu eerst in druck ghegheven tot Waerheydts kennisse door den selven. D. V. Coornhart .

Matth. 12
43. Wanneer de onreyne Geest van den Mensche is uytgevaren , wandelt hy door dorre plaetsen soeckende ruste, ende en vint die niet.

44. Dan seyt hy , ick sal weder keeren tot mijn Huys daer ick uyt gegaen ben. Ende comende vint hy dat ledigh met besemen gevaegt ende verciert .

45. Dan gaet hy , ende neemt tot sich seven andere Geesten die booser zijn dan hy selve . Ende comen daer inne , ende bewoonent daer , ende het laetste die Menschen wert arger dan het eerste. Also salt oock desen boosen Geslachte wesen .

[afbeelding]

t’ A M S T E R D A M,
Gedruckt by Jacob Aertsz . Colom, Boeck-verkooper, woonende op’t Water inde Veyrighe Colom, Anno 1630.


Aen mijnen Eersamen, Wijsen ende seer Voorsienige Heeren, den Magistraet der Stede Leyden.

Na dat uwer E. E. binnen Leyden veel al selve ghehoort ende ghesien hadden het beleedt ende den handel der Delfsche Predicanten teghen my inde begonnen openbare Disputatie aldaer: Heeftmen in druck onder uwe E. E. name sien uytgaen de Iustificatie van Leyden, om den verleyden als een Leydtsterre in Hollandt recht te mogen leyden: ende dit jegen den onbehoorlijcken Heerschappye die de Ministeren der Gereformeerden (soo zy sich noemen) bestonden te vernieuwen over den Magistraten int uytstrecken van heur ghebiet, ende oock tegen den vernieuwden dwangh over de Conscientien. ‘tWelck voorwaer eenen onghehoopten troost was voor vele vrome ende bedroefde herten, sonderlinghe op soo wel gheleghen tijdt. Wantmen lichter een begonnen dan een volwassen quaet kan behinderen, daer door vele Godes genade hooghlick danckten, ende uwer E. E. Remonstrantie saghen het volherden van sulck u E. niet min Christelijck, als Landt oorbaerlijck voornemen, als tot onderhouden vande moghende eendracht der Landtsaten streckende, in welck u E. E. doen, ick die selve wensche soo stadighe volherdinghe: alst begin van dien eerlijck nut jae noodtlijck is gheweest. Nadien ick nu al over langhe Iaren niet alleen ghevreest, maer oock naecktelijck voorseyt hebbe in openbaren druck dat der Gereformeerden (ick noemse soo zy sich noemen) met alle listen poghen souden, vanden Magistraten te maecken Executuers van haer-lieder opinien tot dwangh vander Menschen Conscientien, ende sulck mijn vermoeden mitsgaders het bewijs dat haer Kercke die Ware Kercke niet en is, oock is gheweest die voorneemste oorsaecke dat ick my begaf inde Disputatie tot Leyden: Ende so ick nu doort schandelijck lieghen dat vele partijdighe Luyden van den selven handel achter mijne rugge onschamelijck pleghen, ghenootsaeckt ben gheweest die waerheyt vande saecke soo die is gheschiedt in druck te laten uytgaen: en hebbe ick niet konnen mercken dat ick die yemanden anders behoorde toe te schrijven, dan u E. E. als veel al selve ooghen ende ooren tuyghen van dien gheweest zijnde. Neemt dan mijn Heeren desen beschreven handel u E. E. mits desen toegheeyghent in uwe E. E. bescherm, alsoo die de selve (voor al die waerheyt) wert bevolen, als oock mede.

U Eersaemheyden Dienstwillighe.

D. V. Coornhart.

Aen den Christen Leser.

Die groote naemschendinge eeniger partijdiger Menschen achter mijnen rugge (lieve Leser) als of ick met schanden wegh-gheloopen soude sijn gheweest uytten disputatie tot Leyden An. Lxxviij. teghen Arnoldum ende Reynerum Predicanten tot Delft begonnen was ick anders wetende, oock wetende dat ettelijcke honderden Menschen als daer teghenwoordich geweest sijnde, sulcx wisten onwarachtigh te wesen, al wel getroost te gedogen onverantwoort. Also ick u al meer malen bevonden hadde tegen dergelijcke schantlijcke achter-clapperijen, dat die lancsame, maer ghewisse waerheyt die snelle, maer glipperige logen wel achterhalen ende te schanden maken soude. Waer nae een wijle als ick nu meynde dat die tijt selve sulcke openbare logentale al opgeswolgen hadde ende geen dingh minder en dachte dan derhalven eenighe verantwoordinge te doene, vernam ick ‘tvuyr vande selve Logentale van nieus uyter asschen voort gehaelt ende sulcks aengeblasen te worden: dat ick verstont voor my niet behoorlijck te zijn dat icker langer daer toe stille sweegh, so ick niet fel en wilde zijn teghen my self. Ende dit met sot gedogen vant geene ick Wettelijkck schuldigh was te wederstaen, te weten sulcken leelijcken ende valschen schendinghe mijnder namen, want niet alleen veele lichtvaerdighe ende partijdighe ongheachte Luyden, maer oock sommige achtbare Luyden in State wesende, ende my sonderlinghe jonste voor Oogen toonende, by Monde met oorblaserijen, jae oock die Hoogh-geachte Man in gheleertheydt Lambertus Daneus in openbaren druck voor alle mans oogen, soo onwaerachtelijck, so schandelijck ende so gants onschamelijck van nieus bestonden op te halen den uytganck vande selve disputatien: dat ick niet min nootsakelijck, dan een Reysenaer tegen gheweldige Straetschenders, gedrongen ben geweest buyten mijn opset ende voornemen mijnen name teghen soodanigen Namen-schenders metter waerheydt te verantwoorden, ende dat so eenvuldelijck als geduldelijck sonder alle bitterheydt, maer niet sonder onbeveynsde goedt-rondicheyt ende oprecht verhael der saecken, soo ghy hier sult moghen lesen, vruntlijcke Leser belgen sich des die geene welcker mishandel hier inne wert ontdeckt, ende welcker achterclap dit ontdecken heeft veroorsaeckt. Dat moet ick ghetroost wesen. Want sulcke mijne moeyten sullen moghen gedyen tot rust van anderen . Gemerckt die geene die onpartijdelijck sullen connen mercken opten aert der geenre daer met ick te doen hadde, des te minder vande selve bedrogen sullen mogen worden. Wijs zijnse die sich aen anderen spiegelen. Dese sullen mogen dencken ‘tgeene Coornhert huyden is wedervaren, dat of noch arger mach ons margen geschieden. Gaet het soo toe int groen, wat heeftmen te beduchten int dorre hout. Voor sulcks ende arger behoede Godt allen ende oock my.

U Alder-dienstschuldighe

D. V. Coornhert.


Vande Leydtsche Disputatie, Warachtighe Vertellinghe.

1.

Sedert den tijt dat ick verstondt dat het warachtich gelove een gave Godes is, dat geen Mensch ander dat mach gheven, veel minder aendwinghen met uyterlick ghewelt, Immers dat niemant sulcx van Gode noch niet ghenadelijck verleent zijnde, den Almachtighen Godt, die salichmakende gave en mach afdwinghen: Hebbe icx oyt voor geen minder wreetheyt fellonnije ende Tyrannije moeten achten, dat d’een Mensche wanende te hebben het ware ghelove, den anderen ‘tselve noch ontberende, door sulcke wandelinghe hatet, vervolcht ende doodet: Dan of een Mensche van Gode met die gave des ghesichts beschoncken zijnde eenen gebooren blinde om dat hy doolt struyckelt ende valt, bannen, vanghen of vernielen wilde. Want ick sodanich arme blinde veel eer waerdich achte datmen zijnre ellendicheydt ontfermen, hem om recht te leden, die handt minlijck aenbieden, 1 1 Felheyt ist yemant om gheloovens saecken te dooden. ende (soo hy sulcke nutte ende hem nootlijcke dienst weygherde) hen dolen vallen ende tuymelen laten soude?

2.
Waerna by my ontwijfelijck gesien zijnde dat eenighe vernaemde gheleerden teghen soodanighe ellendighe blinden in tgelovens saken het voorschreven medogende Menschelijck ja Christelijck ontfarmen lasterden voor een felle barmherticheyt, 2 2 Barmherticheydt wordt felheyt ende weretheydt liefde ghenaemt. ende daer tegen de voorschreven onmenschelijcke ende meer dan Phalarische wreetheyt presen voor een Christelijcke liefde ende dit niet min met gheblanckette argelisticheyt, dan met hoerachtighe onschamelheydt: Hebbe ick die Penne inder Handt ghenomen, drie Boecxkens vande toelatinghe ende decrete Godes gheschreven, ende die selve in druck uytghegeven inden Jare xvc. ende twee ende tseventich, 3 3 Inden tijtule des Boecx ghenaemt ad Sycop hantarum. tot bewijs dat Calvijn ende Beza in soo hoochwichtighen sake (dat Beza die oock noemt het eenighe Fundament onser salicheyt te wesen) groflijck ende schadelijck dolen.

3.
Alhoewel dit stuck vanden decrete Godes nu oock een was van de opinien der voorschreven gheleerden, die ick (soo zy die leeren) met goeder conscientien (soo mijn voorreden opten voorschreven drie Boecxkens ooc vermeldet) niet en mochte aennemen: Soo was daer beneven oock een der selver, henluyder voor gheroerde wrede selve ende Tyrannische opinie, vant Ketter-dooden. So ic niet seer bedectelijc en toonde int rijmken aenden voorreden volghende voor die selve drie Boecxkens luydende van woorde te woordt alsoo.

4.

Pr oeft den Geesten, gelooftse niet al.
Gelooft my oock niet, zydy niet mal.
Gelooft geen Mensch, maer Godt alleen.
Ick geloof niet al, dat Menschen lust .
Dit maeckt my een schadelijcke onrust
Men wil Ia hooren, Ick seg neen.
Elck wil des anders gheloof regeeren.
Dit doen, diemen voormaels sach leeren.
Dat sulcx den Christen niet betaemt.
Maer soo ootmoedich was haer ghedacht.
Alst noch onder t’cruys lach sonder macht.
Nu toonet zijn macht onbeschaemt.
Hoedt v seer, voor dees ydel vlieghen.
Die schalcker dan zatte bedrieghen,
Oock svolcx bloedt gierigher zuyghen,
VVilt uyt den Pot int vier springen. (dwingẽ
Draecht geen vreemt Iock, laet u niet aen-
Al daer sy die schrift toe buyghen.
Salmen immers die Tyrannijen.
Inden gewissens moeten lijen.
Door sonden by ons bedreven:
Soo is d’oude sachter om dragen,
En soo machmen bidden met clagen.
Om Dionisius langh leven.

Ick meyn immers aldaer wel naectelijck bethoont te hebben dat my die wederschriftelijcke dwangh inder conscientien met het grouwelijcke Ketterdooden, tegen stondt, ende daer by oock niet heel bedectelijck dat sulcx die opinie is vande selve geleerden met heuren aenhangheren, die ick niet en mochte toestemmen met goeder conscientien: Ende die ick voorsach dat by henluyden oock alhier te Lande ter eerster gheleghentheyt vlytelijck beneersticht te sullen worden.

5.
Hier na vijf Jaren, als ick in Februario anno 77. In Hollant tot Delft was ghekomen, vant ick daer twee Eersame mannen van State beyde mijne Oude bekende ende vrunden beyde nu van die Religie genaemt Gereformeert, ende beyde Politijcke Mannen ende beyde in grooten aensien ende Staten wesende. Ten aenschouwe van welcke heure beyder Qualiteyten ick henluyden bey daer toe by een ghecomen zijnde ontdeckte dese mijne meyninghe.

6.
Ick weet waer de vrunden dat eenighe Hooft-Leeraren uwer Religien huere aenhangeren opentlijck leeren dat d’Overheyt Politijck schuldich is den Ketteren te straffen metter doot. My is daer by onverborghen dat die schriften vande selve Leeraren genoech strecken Classici Authores, ja meer dan die Vaders gheacht zijn


ende ghelesen worden by den ghemeenen Predicanten nu in Hollant ende Zeelandt den Volcke Leerende. Waer uyt oock ontwijffelijck te vermoeden staet, dat sy meest al oock sodanigen leeringen uyt haer vaetghens sullen Tappen voor Magistraten ende Ondersaten: Als syluyden vast inne swelghen uyten voorsz Autores, ende dat voorneemlijc int stuck vanden dwangh inder Conscientien ende Ketterdoodinghe. Ghemerckt die Ambitie of staet-sucht een aentreckelijck quaet is, ende dese Predicanten soo wel Menschen zijn, als die Roomsche Catholijcken, die sich allencxkens daer af hebben laten aenlocken tot heerschappije over Keyseren ende Coninghen. Daer uyt ick dan niet seeckerders en mach beduchten, dan in Hollant ende Zeelant eer langh nieuwe dwangh inde Conscientien, dan voorts het Ketter-dooden, ende ten laetsten van nieuws verwerringhe onder den Landtsaten, verachtinghe der Overheyt, oproer, tweedracht ende verderf, (soot uyt ghelijcke oorsaecke teghen den Coningh is gevallen) tot bederf van Landen ende Luyden. Om het welck (soo vele in my is) te helpen voorcomen, ick in voornemen ben om oock die middelen my van Gode ghegheven ten dienste vande ghemeenlandts vryheydt ende ruste int gheloove met zijnder aencleven, daer teghen te gebruycken, het sy dan met gedruckte schriften, ofte anders daer ende soo ick dat goedt sal vinden. Ten ware dan sake dat ghy vrunden beyde, ofte een van beyden vermochte my te onderrichten een van dese vier saken, te weten, dat sulck mijn doen hinderlijck soude zijn tot die ghemeyne saecken: Of dat het dwinghen inde Conscientien ende Ketter-dooden recht ende schriftmatigh sy: of datter niet te vresen en is, dat die Predicanten in Hollant ende Zeelant ter navolginge van die van Geneven of anders, immermeer sullen pooghen om die dwangh inder Conscientien ende het Ketter-dooden hier inne te doen voeren. Of dat ick die wete of wane middel te hebben om vast ende klaer het verderf vant Ketter-dooden te doen blijcken, met goeder Conscientien, sulcx ende den voortgangh van dien, swijghende mach aensien, want soo ghy sulcx of een van vyeren my conde vroedtmaecken, soo wil ick my stille houden ende elck in zijn Religie met goeden ooghen aensien. Ende dit is die oorsaecke daer toe ick begeert hebbe te spreecken met u luyden, meer dan met yemanden anders die in desen met my eens ghesint mach zijn. Want daer sulcke moghelijck my lichtelijck uyt affectie souden toestemmen, daer sult ghy beyde vander Gereformeerde Religien ende in veelen van een ander gesintheyt zijnde dan ic, my meer tegēspreken ende omsichtelijcker raden connen in soo ghewichtighen sake. Boven dien zijt ghy beyde versocht in Burgerlicke jae in Lants saecken, sulcks dat ghy luyden uyt kennisse vande omme standen (veelen anderen verborghen zijnde) seeckerder raet dan andere in desen sult connen geven. So zydy dan ooc beyde my van herten jonstich, derhalven ghy in desen niet alleen op het gemeen beste, maer daer benevē ooc op mijn beste sult connen toge hebben in dese mijne beradinghe, dit betrouwe ick u beyden gantselijck toe, ende begeere oock vruntlijck dat u E. beyde my hier inne te recht willen aenwijsen, want mijn voornemen is nut te zijn ende geensins schadelijck, dat is die Heere bekent.

7.
Hier op wert my van hem beyden gheantwoort, dat sy beroerende het eerste, niet en conden achten voor nut, soo en waren sy oock niet ghestelt omme vant tweede stuck nopende het dwinghen inde Conscientie, etc. Met my te disputeren: Maer hielden hem ‘tselve (soo sy ernstlijck verclaerden) wel versekert, dat die Predicanten in Hollandt nemmermeer arbeyden en souden om inne te doen voeren den dwang inder Conscientien ende het Ketter-dooden, ende vermaenden of baden my daer op, dat ick my stil-houden ende des voorsz voornemens afstaen soude, ende dit met sulcken vrundelicken ernste, dat ick van doe voorts quam in voornemen, omme tot alles sulle te zijn, soo langhe ick gheen seeckere voortekenen en vername inden Predicanten alhier, van den volcke te willen doen dwinghen in hare Conscientien ende vande Ketteren te doen dooden, ‘twelck ick oock hen beyden verclaerde ende daer met van hen alsoo ben ghescheyen.

8.
Waer na in Maerte Anno 77. voorsz als Haerlem was overgegaen, ick gecomen ben tot Haerlem. Daer ick een Maent of ses weken gheweest zijnde gheraeckt ben in een vrundemael ende quam te sitten by eenen voormaels seer Catholijck gheweest zijnde, die sich nu hooghberoemde dat hy die Roomsche Kercke verlaten ende in die Gereformeerde sich begheven hadde. Nu waren zijne redenen soo blaeu die hy daer toe bruyckte, dat ick lichtelijck merckte, dat die goede Man soo weynich kennisse hadde vande Kercke die by hem aenghenomen, als verlaten was. Daerom ick daer op antwoorde: 1 1 Alder eerste oorsake vande Disputatie. Het soude noch al te bedencken staen, of ghy beter hebt ghevonden dan verworpen. Sonder dat des aengaende eenighe woorden meer alsdoe ghevielen.

9.
Op dit ist onlancx oock daer nae ghebeurt dat ick ghevraeght zijnde by seeckeren Commissarisen vande Prince van Orangien nae d’oorsaecke van dat ic Anno 72. Het Secretariaetschap vanden Staten van Hollant verlaten ende my wederomme tot Sancten ghevoecht hadde, 2 2 Oorsake vã Coornherts. vertreck uyt Hollant āno 72. den selven Commissarisen die waerheyt van dien verclarende seyde de voorneemlixte te zijn gheweest een onvermijdelicke gevaerlijckheyt mijns levens, soo ick in Hollandt bleve, overmidts die Heere van Lumee niet goedts met my voor hadde door eenighe woeste Capiteynen, diet my om een Informatie voor bevel van mijnen Heeren die Staten als Secretaris uytē Schouten ende Regenten vanden Dorpen in Kenne-


merlandt teghen hunluyden ghenomen, spin Vyant waren.

10.
Welcke heure particulire hate zy bedecten met een ghemeyne saecke, te weten, dat ick my hadde laten mercken wel billich te zijn ende oock voordelijck tot onderhoudt van inwendige eendracht, datmen den Catholijcken geloof hielt inde beloften henluyder ghedaen tot Dordrecht, nopende ‘tgebruyck van haer Religie ende anders daer door zy my vast schelden ende lasterden voor een arch Papist. Dit hoorde een vande Gereformeerde Religie, maer, van geen Gereformeerde leven, als wesende een Dronckaert. Die my gram wert een Papist schelde, ende my dreychde als een voorstander vander Afgoden-dienarē te beclagen aen Thomam Tylum eertijts Abt van St. Barnarts, doe ter tijt staende tot Delft, maer predickende voor een wijle tot Haerlem. Immers hy dreychde my oock te beclaghen aen mijnen Heere den Prince van Orangien oock doe ter tijdt wesende binnen Haerlem.

11.
Nu verstondt ick wel uyt versochtheyt wat een valsch aengheven vermach. Derhalven ick beduchtende door onrecht nae segghen in moeyten te comen, des anderen daechs gingh aenspreken den voor noemde Thomam van Thielt, met wien ick noyt te voren en hadde ghesproken: Hem vraghende of N. by hem waer gheweest om over my te claghen. Die antwoorde daer op neen, maer seyde ghehoort te hebben dat ick tot yemanden geseyt hadde, dat die Roomsche Kercke beter ware, dan die Gereformeerde. Dit quam (soo ick verstont) wten Man daer ick hier voor ar. 8. af gheseyt hebbe. Hoewel ick nu sulcke woorden niet en hadde gesproocken, nochtans merckende mijne woorden: Houdende dat te bedencken stondt of hy oock beter aenghenomen, dan verlaten hadde, swangher te zijn by na met die selve meyninghe, te weten dat ick in hooft saken die Roomsche Kercke minder verdorven of quaedt hielt dan die Ghereformeerde. Hebbe ick ghenoegh ja daer toe gheseyt, als die sulcx oock betoonde metter daet, ghemerckt ick my noch noyt vande Roomsche Kercke gants afghescheyden, ende in geen ander Kercke of Secte begeven en hadde. Segghende bereyt te zijn sulcx op staende voet met Schriftuere te bewijsen soot hem waer gheleghen. Tilius seyde neen! Hadde doe veele te doen, maer ledich zijnde soude hy my ontbieden ende ben daer van ghescheyden.

12.
Thuys comende schreef ick een schriftgen van drie sijden van een blad pampiers tot bewijs vant voorschreven mijn segghen. Alwaer ick in’t Hooft verclaerde wat ick verstondt by die Woorden: Gereformeerde Kercke: Te weten, niet die Kercke tot Haerlem, tot Leyden, tot Delft ofte andere bysondere Kercken, maer alle Kercken, welcker Leeraren den Geneefschen, Calvijniaenschen of Bezanischen leere ende schriften voor den waren leere achten, die navolghen, ende den Volcke leeren, al en waert schoon niet in allen stucken, alst maer ware inde hooft punten, te weten int stuck vander Predestinatien, vander Iustificatien, vant Ketterdooden, ende andere meer derghelijcken, etc.

13.
In welck voorschreven Schrift ick bewees niet alleen het voorsz mijn seggen, te weten, dat die Roomsche Kercke beter ware dan der Gereformeerden (dat is minder quaedt, so mijn verclaringe van dat woort: beter: Int selve gheschrift opentlick met brengt) maer boven dien oock dat der Gereformeerde Kercken gheen Kercken en zijn, ende dit eensdeels uyt Calvijns eygen woorden ende eensdeels uyt clare bewijsreden vande sendinghe of beroepinghe der Predicanten ende voorneemlijck Luteri en Zwinglij.

14.
Dit voorsz schrift dede ic den voornoemden Heere Thome Tilio behanden, inhoudende oock verclaringe tot welcken eynde, te weten, op dat hy siende den gront mijns voorsz seggens, te beter bedacht soude moghen zijn, om my te onderrichten, dien hy leergierich soude bevinden. Alhoewel nu Tilius gheseydt hadde tweemalen tot my, dat hy my ontbieden soude, om die voorsz sake tusschen hen ende my alleen, daer ende soo die was begonst alleen vruntlick af te handelen, soo is dat nochtans niet gheschiedt, maer is hy eenighe Maenden daer nae wederom ghereyst naer Delft daer hy woonde.

15.
Van daer heeft hy ten laetsten aen my gesonden een groote antwoorde op mijn voorschreven cleyne gheschrift. Waer inne hy (met zijne hulpers, so ick moet geloven) onder anderen oock seer arbeyde omme die voorsz sendinge Lutheri ende Zwinglij te verantwoorden. 1 1 Yver is de Ministeren ghenoech tot sendinge om gemeentē te versamelen. ‘tWelck sy niet vermoghende uyt die ordentlicke sendinge, bestonden dat te doene uyten goeden yver. Segghende dat elck Christen Mensche geoorloft is ja dat hyt schuldich is, den Kercken zijnre tijden, die hy siet te dolen, in hueren misbruycken te bestraffen, ende soo zy niet en willen hooren, anderen daer af te vermanen, ja oock die verdoolde Schapen by een te versamen ende te leeren, etc.

16.
Int eynde van welcke antwoorde Tylius mede seyt bereyt te zijn den genen die hem beter dan hy duslangh ghevoelt heeft soude weten te onderwijsen, niet alleen te hooren, maer ooc te volgen ende grootelicx te bedancken, voeghende daer noch by, soo my die zijne antwoorde niet ghenoegh en dede, dat hy met zijne medehulpers bereyt waren my breder bescheyt te doene, ende mondelijck met my te spreken ende te handelen, alst my soude ghelieven ende gheleghen zijn daer te comen. Dese antwoorde was geschreven den xvij. Novenbris Anno xvc. Lxxvij.


17.
Al bemerckte ick doe wel dat Tilius met ten zijnen doort voorgheven van sulcken liefde of yver om gemeenten te versaemen, alle ordeninghe wech namen, ende eenen yeghelijck macht gaven omme uyt zijn gewaenden yver een Secte na zijn goetduncken op te richten: Soo heb ick (niet tegenstaende mijn voornemen was my gants stille te houden als voorsz is) voorgenomē, deser saken halven in alder vruntlijckheyt te handelen metten voorghenomden Tylio, die my sulcx goethertelijck selfs aenboodt, sonder te connen gheloven, dat my in dese verworven Landts vryheyt, ‘tselve eenichsins qualijck afghenomen soude worden, ja oock niet het berispen vande ghebreken by my inde Calvijniaensche Kercke vermerct. Gemerckt ick sulcx doende niet anders en soude doen, dan zyluyden, namentlick Tylius met zijn Methulperen selve verclaerden, dat elck Christen Mensche schuldich is te doene.

18.
Also ben ic opten 24. Feb. 78. als wesende die dach by Tilium my door Brieven bestemt, daer sprack ick den Abt Tylium aen, met wien alleen ick achtervolghende ons voor-nemen, meynde te handelen. Maer neen. Hy seyde my dat het geschict waere, dat ick met Arent Cornelisz. ende Reyer Donderclock soude handelen. Derhalven ick siende datmen my buyten mijn meyninghe toe-gheschickt hadde twee jonghe Mannen in plaetse van een bedaecht rijp besaticht ende goedigh Man, daerinne qualick ghenoechde. Niet te min ick tradt met die selve twee desselven daeghs nae Noene in onderhandelinghe in by zijn, van thien of twaelf andere Mannen. Alwaer onder anderen oock by hen-luyden werde bewillicht, dat zy my souden antwoorden op’t gheene ick hen-luyden voor werpen soude uytten Schriften Calvini ende Beze, voor soo veele zy die verstonden ende ghelesen hadden, des anderen daechs voor noene quamen wy by malcanderen. Welcken marghen zy meest deurbrachten, my te vraghen ende ghebieden waer op ende wat ick antwoorden soude, segghende wel uytdruckelijck ende te leden, maer my van heur te leeren ende hen luyden te volghen, etc.

19.
Des namiddages wast weder opt oude, 1 1 Eerste ghesprake tot Delft verboden. ondert welcke daer verscheē die Procureur Generael, die van weghen den Staten ons verboden heeft voort te varen met die begonnen ‘tsamen sprake. Also scheyden wy daer uyte. Des anderen daechs, sandt ick noch binnen Delft wesende, den twee jonge Predicanten eenen Brief met mijne Handt gheschreven ende ghetekent. Inhoudende als volcht.

20.
Dat verscheyden luyden, Domini Arent ende Donderclock, my sullen vragē, hoe dese begonnen handel tusschen u beyden ende my toegegaen zy, can ick ontwijfelick wel voordencken, insghelijcx mede dat mijn swijghen op sulck vraghen ghedijen soude tot oneere, niet alleen van mijnen name, maer oock vande waerheydt selve, die ick versta te wesen over mijnre zijden, uyt welcke nootsake, ende niet uyt lust om mijn even Mensche oneere na te segghen, ick sal moeten antwoordē waerheyt, inhouden de saken geensins tot uwer eeren streckende. Die ick u beyden hier mede heb willen onder oogen segghen, soo, op dat ghy’t voor geen achterclap en soudet moghen duyden, als op dat ghy my, of voor d’Overheydt, of alleen, so u dunct dat ic qualick segge, daer van soudt moghen onderrichten. Alsoo sal ick voort eerste moeten verclaren dat ick u beyden als onrijpe Druyven bevonden hebbe, zuyr ende onvrindelijck. Voorts dat ghy luyden met menichvuldighen afwijckinghen doorgaens ghearbeydt hebt, om niet te comen aende Hooft saken des voorghenomen handels, namentlick het bewijs van uwe ghestelde mercktekenen der Kercken ende uwer zendingen. Twelc soo groflijck gheschiede, dat ghy ghedronghen waert self opentlijck te bekennen, dat ghy weder te rugge waert afgewekē, maer dat (so ghy luyden seyde) om oorsake. Dats waer: Maer was die doch anders, dan om niet te comen aen de saken self? Ick meyn aent bewijs vande mercktekenē uyt uwen Monde by my gheschreven als Status Quæstionis, om die te handelen. Oock mede dat ghy luyden onbescheydelick bestondt den meester te maken over my, met dringhen tot beantwoordinghe van u luyder vraghen, niet altoos ter saecken, maer wel tot uytsluypinghe dienende: Ja met gebieden ende willen dat ick soude moeten beantwoorden sulck onophoudelick vraghen, ‘telcken alst nochtans u luyden selve toestondt u eyghen seggen te bewijsen, niet anders dan of u luyden stof ende waerheyt daer toe ontbrake (soo icx moet houden) ten waer dan dat ghys uyt mijnen Monde haelde. Moet niet elck zijn selfs segghen bewijsen: Ghy bestondt oock al wat te meesterlick, den meester over my te maecken, als ghyluyden by uwe uytghesproken woorden gheschreven wilde hebben ad tempus (omme die selve namaels naer u goetduncken te moghen veranderen) sonder ‘tselve my te willen toelaten. Wie heeft doch u lieden meer sulck recht over my, dan my over u ghegheven? Wat wast oock anders als ghyluyden ondert disputeren opentlijc afwijckende vande Statu Quæstionis voorsz rondelijck spraeckt, dat u luyden toe stont my te leeren ende te leden. Maer my van u leeren ende u luyden te volghen? Daer toe dorst ghy luyden oock wel onbescheydelijck verhalen mijn schrijven aen Tylium (niet aen u, Jongers, my doe noch onbekendt zijnde) dat ick my leergierich wilde laten vinden. Rechts of ick daer mede ghemeyndt hadde, dat ghy luyden die waerheydt haddet, dat ghy luyden alleen verstaendich waerdt, dat ghy luyden sienders waerdt, ende ick inden loghen, int onverstandt, ende in blindtheydt stonde. Wist ghy beyde dan oock niet wel dat Tilius (wiens bescheydene rijpheyt ick niet min


moet prijsen, dan uwe onbescheydene zuyrheydt moet misprijsen) selve in zijn schrijven aen my sich opentlijck oock erboden hadde, hen mede te laten segghen ende vant zijne te wijcken, daer inne ick hem soude connen overtuyghen onrecht te hebben? Al wast nu soo dat ick my oock in dier wijsen leerlick erboden hadde, ende dat met waren ernst: Volchde daer uytte dat ick my van sulcke twee onversochte onbeleefde, ende Jongheluyden, als ick u beyden bevinde, dogen verbinden ende van u luyder goetdunckenheydt leyden (ick hadde by nae gheseydt verleyden) laten soude? Dit haddet ghy beyde nochtans voor ende hier toe bestont ghy my al wat te vrymoedelijck voor allen den Ommestanderen te dringen. Is dat niet vromelijck den meester ghemaeckt, segghe ick noch, over den ghenen die sich noyt (Gode lof) uwen opinien, maer altijt die waerheydt alleen heeft willen onderwerpen? Die bereydt was om met waerheyt te bewijsen veele grove onwaerheyden vande Calviniaensche leere, die ghy luyden inde Hooft punten te verantwoorden haddet voorghenomen? Dese dingen sal ick den vragers (dien ick antwoordens waerdich achte) moeten antwoorden. Ende daer by noch voeghen dat ick waerachtelijck ghelove dat ghy Donderclock, het onweder nu al over u beyder Hoofden hanghende niet af gheluydet en soudt hebben, soo Brachium Seculare u daer af niet verlost en hadde. Of nu sulcx door u beyden selve, dan door anderen buyten u weten beneersticht is gheweest, moocht ghy luyden weten. Ick en weet dat noch ter tijt niet. Maer dat het Volck sulcx sal dencken ghelove ick wel. tWElck ghy luyden dan niet my (die sulcx niet wetende niet segghen sal) maer den Volcke sult moghen wijten, of veel meer u selve. Gemerckt u luyden, als ‘tAmpt van Herders u onderwindende, niet qualijck ghevoecht soude hebben ghehadt jeghen den Heere Procureur Generael te allegeeren de spreucke Petri, oordeelt oft beter is dat wy u, dan Gode gehoorsamen. Overmits ghy luyden my aensiet voor een verdoolt schaep, ende u luyder gepretendeerde ampt is, soodanighe te soecken ende inde rechte Schaepskoye te brenghen. Maer hier van en vermaende ghy luyden niet een woordeken. Boven al dit, sal ick noch moeten seggen, dat my onmoghelijck is met waerheydt te dencken (hoe gaerne nochtans die liefde in my u soude verschoonen) dat ghy in dese handel teghen my ghewandelt hebt met goeder Conscientien. Dit sal ick, daert my noodich beduncket van u beyden moeten segghen. Duncket u nu, dat ick hier inne u onghelijck sal doen, onderricht my des, ick sal aflaten: Of beclaecht my, verantwoorden: Of bekendt (ten minsten in u selven) dat ick waerheydt schrijve, soo is u beyden hier inne noch dienstlijck.

U. ende alder Menschen dienstwillighe

D. V. Coornhert.

Opschrift was aen Aernout ende Donderclock Predicanten hier tot Delft.

21.
Die voorsz. Brief bracht ick self ten Huyse van Arent Cornelisz. des daechs na ‘tgeschiede verbodt voorsz in meyninghe om hem die self te behanden. Maer want hy uyt was, gaf ickse zijn Nichte of Maerte met benaminghe van mijn Herberghe, oock dat ick noch een uyr drie of vier in Delft soude blijven, soot hem gheliefde my yet te segghen. Een wijle daer nae quam by my opte Marckt eerst Donderclock alleen, ende daer nae hy met Arent Cornelisen, te samen, arbeydende om my vroedt te maecken dat zy geen oorsake en waren geweest vant verbodt voorsz, oock dat zy niet en hadden willen afwijcken vande materie. Daer op ick hen luyden ghelove gaf int eerste, maer int laetste geensins. Ende ghevraeght by Donderclock waerom ick hen luyden int laetste niet soo wel en gheloofde als int eerste, antwoorde ick, dat ick niet en wiste dat door hen luyden toe doen die Staten het verbodt voorsz hadden ghedaen, ende dat ick derhalven hen luyden hoogh segghende dat zy daer onschuldich aen waren, wel gaerne ghelove gaf: Maer ist my oock moghelijck te ghelooven u segghen van niet afgheweecken te zijn vande materie, niet teghenstaende icx meer dan twintich malen ghesien ende inder daet ondervonden hebbe? Neen ick sal niet mogen laten van u afwijcken te spreken, soot in mijnen Brief staet geschreven. Als nu Donderclock seyde: Wy sullen u oock wel eenen Brief schrijven, seyde ick, dat verbiet u niemant, doet ghyt, ick salse lesen. Hier begondē zy luyde te worden ende op my te kijven, soo dat ick hen luyder seyde, dat zy haer staet ende mijn oudtheyt behooren te verschoonen, dat toorn niet goets en spreeckt, dat het Volck op ons sagh. Willen wy dan, seyde ick, den Turfdraechsters ghelijck worden? Zy beyde begonden my te dreyghen, ick wees metter handt opt Raedthuys, segghende doet my daer roepen, ick sal u op komen, ende zijn also van malcander ghescheyden.

22.
Metten voorsz. mijnen Missive gehecht 1 1 Predicanten loopen aende Heeren Staten. aen een Requeste liepen voorts (so ick verstaen hebbe ende ‘tgheloove betuyght ar. xxvj.) die Predicanten inden Hage aenden H. H. Staten. Waer deur het is ghevallen dat ick in Martio desselven Jaers te weten, Lxxviij. tot Haerlem zijnde ontboden, werde voor den Burgermeesteren aldaer, die my deden voorlesen een missive vande Staten, aen hen-luyden, houdende van woorde te woorde aldus.
Edele Vrome Eersame seer voorsieninge 2 2 Missive van de Staten. bevelende die Disputatie. discrete Heeren, Alsoo wy vergunt ende gheordonneert hebben, dat die disputatie tusschen die Ministers der Stede van Delft ende Dirrick Volckersz. Coornhert den vj. der toecomende Maent van April binnen der Stede van Leyden wederomme sal werden begonst ende gecontinueert,


in sulcker voegen, als die binnen der voorschreven Stede van Delft te voren is begrepen ende aenghevanghen, Soo hebben wy u E. by desen wel willen versoecken ende begeeren, den voornoemden Dirrick Volckertsz. Coornhert te belastē ten voorsz daghe des avondts tot Leyden voorsz. te compareren. Omme mette voorsz Ministers te spreecken van alsulcke puncten vande Heylige Leere, als tot Delft voorsz. te verhandelen is voorghenomen, ende begrepen sulcks als boven. Hier mede. Edele, Vrome, Eersame seer voorsienighe discrete Heeren, Onse Heere Godt sy met uwer E. Geschreven tot Delft den xv. Martij Anno 1578. Onder stondt ter ordonnantie vande Staten, By my, Onderteeckent de Rechtere die Superscriptie was. Edelen, Vromen, Eersamen seer voorsienighen discreten Heeren, den Burghermeesteren, ende Regeerders der Stad Haerlem.

23.
Die voorsz. Brief ghelesen zijnde wert by my den Burgermeesteren geantwoort, dat ick als geen Predicant nochte verbonden Dienaer der H. H. Staten wesende, onghehouden waer sulck haer E. E. bevel te gehoorsamen, ende dit noch op mijn selfs costen ende versuym. Des niet te min dat ick bereydt ware ter liefden vande eere Godts ende der Menschen heyl, my selve ten ghenoemden daghe tot Leyden te vinden, soe verre my die Heere ghesont spaerde, ick eyschte Copie Auctentijck vander Staten Missive voorsz. die werdt my ghegheven ende scheyde van daer.

24.
Opten sesten dach Aprilis Anno 1578. 1 1 Coornhert comt tot Leyden voor Commissarissen. Ben ick volghens mijne voorsz. beloften van Haerlem ghereyst tot Leyden, alwaer ick des anderen-daechs s’morghens ben verschenen voor Meester Leenaert Casenbroodt Raedt Ordinaris des Hofts van Hollandt, ende Geraerdt Melisen Pensionaris ghecommitteert soo zy seyden byden Heeren Staten, om ordre te stellen opte aenstaende Disputatie, byde welcke my gheseyt was, dat twee Notarisen souden schrijven den handel, een by den Predicanten ende een by my te verkiesen. Vragende my voorts, hoe die saecke begonnen was, watter ghedaen was, ende waer af wy souden spreecken. Waer op ic henluyden verhaelde sommierlijck ‘tgeene voorsz is. Segghende daer by dat ick dacht te bewijsen mijn segghen van’t eerste voortstel aen Tilium in mijn Schrift, als wesende d’eerste gront deser saecken: te weten dat der Gereformeerden Kercken (sodanich als by my daer zijn beschreven) geen ware Kercken en zijn, ende dat uytten saken by my in’t selve eerste Schrift vermeldet, als namentlijck uytter Predestinatien, Iustificatien ende Ketter-doodinghe, oock sonderlinge uytte sendinghe, ende dat met sulcke hulp-reden als my goedt-duncken soude. Waer op Meester Gerrijt Melissz seyde, men soude dan moeten maecken een propositie, die beantwoort soude moeten worden. Ende soude elcken partije des anderen daechs, voort beginnen, ghelevert worden Acte Autentijck van ‘t gheene daechs te vooren ghedaen ware geweest. ‘tWelck by my begeerlijck toeghestemt werde ende bewillight. Ten selven daghe namentlijck den vij. Aprillis is behalven vele meer andere redenen, gehandelt, ‘tgene hier na volcht uyt het verbael der voorsz Commissz daer af my werdt ghelevert Copie, doch niet (hoe wel het anders gheseyt was) autentijck, maer geschreven by sulcken hant, namentlijck des Clercx hant vande Secretaris tot Leyden, Johan van Houten, datmens niet en mach ontkennen. In’t Hooft van welck verbael oock ghebreck is die Commissie der selver Commissz by hen-luyden aldaer nochtans te stellen belooft, maer niet ghestelt, om redenen hen-luyden best bekendt wesende, ‘tselve verbaels inhouden (voor so vele my dat heeft mogen geworden.) Is van woorde te woorde als volcht.

35.
Achter-volghende seeckere twee 2 2 Verbael voor Commissarisen. Missiven van mijnen Heeren die Staten in date den iiij. Aprilis 1578. gheschreven beyde van eenen inhoudende, als hier naer volcht.
So hebben wy Meester Leenart Casenbroot Raedt Ordinaris vanden Hove van Hollandt, ende Gerard Hoogeveen Pensionaris der Stadt Leyden, ons gevonden binnen die Stadt Leyden op huyden den sevenste deser maent ende voor ons ontboden Arnoldus Cornelisz. Reynier Donderclock Dienaers des Goddelijcken woorts binnē der Stadt van Delft ende Dirrick Volckerts Coornhert ‘tsamen by mijnen voornoemde Heeren de Staten bevoolen, hem ten selven daghe aldaer te vinden. Ende naer dien wy eerst den voornoemden Coornhert voorghehouden hadden, ‘tinhouden vande voorsz. Missiven ende den last daer inne verclaert, heeft hy ons gheseyt, dat hy niet en was oorsaecke van dese Disputatie publicke, als die vanden beginne niet anders voor en hadde dan van eenich Woordt by hem ghesproken verantwoordinghe te doen by den Predicant Thome Tylio tot Haerlem wesende. Waer uyt oorsaecke ghevallen is om met malcanderen te confereren ende dat tusschen hen beyden alleen. Om twelck vruchtbaerlijcker te doen, die selve Coornhert zijn meyninghe ende verclaringhe vande selve gheschillen ghestelt hadde by gheschrifte, ende dat den voornoemden Heeren Thylio doen behandighen. Om dat by hem ghesien zijnde, te rijper den voornoemden Coornhert daer van te voldoen, seggende ‘tselve, soo hy nu geen tijdt en hadde alst hē gelegen waer te bestaen, ende den voornoemden Coornhert dan te ontbieden, ‘tWelck niet ghevallen en is, maer heeft die selve H. Thilius te Delft zijnde, van daer den selven Coornhert antwoorde gesonden opt voorsz. geschrift, eenige Maen-


den naer dat hy van Haerlem was getrocken. Int eynde van welck geschrift de selven Heer Tylius seggende dat hy meynde den voornoemden Coornhert daer mede wel voldaen te hebben, des niet te min willich waer ende bereyt, omme den selven Coornhert comende tot Delft mondelijck daer af breder te onderrichten met zijne Mede-hulpers. Waer op Coornhert gecomen zijnde tot Delft, ende noch in meyninghe zijnde om met malcanderen alleen te spreken, die sake soo verre ghecomen is dat dach beteeckent was om vande voorsz saken te handelen, welcken dach namentlijck den xxiiij. Februarij laest-leden de voornoemden Coornhert waer-ghenomen heeft, ende des middages metten twee Ministeren voor-ghenoemt ghehandeldt, hoe ende waer af men handelen soude, insisterende de voorschreven Coornhert altijt opte weynicheydt van ‘tgetal der Personen, die byden selven ‘tsamen-sprake souden zijn. Waer op gevolcht is des anderen daegs die ‘tsamenspraeck, geduyrende totten middage, die welcke naer middage weder aengevangen zijnde deur ‘tverbod van mijnen Heere den Procureur Generael op gehouden is geweest.

26.
Ende die voorsz. Dienaren hebben verclaert dat zyluyden oock geen oorsake zijn van dese Disputatie publijck, maer alsoo Coornhert voorsz Thome van Thielt heuren Mede-Broeder tot Haerlem, een schrift als van hem voorseyt is, overgelevert hadde, in’t eynde vande welcke hy geschreven hadde aldus, op hope of uwer E. siende dat ick hier inne dole, my soude weten ’tonderrichten, waer toe ick my lanckmoedich geboochsaem ende leergierich wil laten vinden by u E. ende allen anderen, so heeft Thomas voorseyt bewilliget zijn Met-hulpers om met henluyden den voorvoornoemden Coornhert in tegenwoordicheyt te sprecken ende mondelingh met hem te handelen. Waer op dat Coornhert schriftelijc geantwoort, ende met eenen die presentatie geaccepteert heeft. Ende so hy van hen-luyden versochte dat zy hem eenighen tijt souden stellen, so hebben zy raetsaem bevonden zijnen tweeden Brief eerst te beantwoorden, om oorsaken haer daer toe beweghende, ende daer nae eenen sekeren tijdt te bestemmen, dewijle dat zy daer over doende zijn, so is Coornhert veroorsaect zijnde door een Briefken van Doctor Basio geschreven, waer inne hy verclaerde dat die voorgenoemde Dienaren gaerne eē eynde vande saecke sagen, sonder voorder last ofte bewilliginge der voorsz. Dienaren te Delft gecomen is, meenende dat zy luyden bereyt soudē zijn met hem mondelingh te spreecken. Waer op zy verclaerden geen last Doctor Basio daer van ghegheven te hebben, om ‘tselve te schrijven, ende dat zy niet eer bereyt soude zijn, voor ende al eer die beantwoordinge die sy voor hadden geschiet ware. Niet teghenstaende die voorsz Dienaers siende dat Coornhert wel gaerne om gheen verlooren reys te doen met haer souden gesproken hebben, hebben hem die keure ende optie ghegeven, ofte dat hy soude vertoeven tot dat hem hare antwoorde op zijne Brief behandet waer (in welcke zy hem oock dach souden bestemmen) of dat so hy na die antwoorde niet en wilde toeven een seeckeren dach hem op staende voet ghestelt soude worden. Waer van hy het ij. gekooren heeft, ende is alsoo den xxiiij. Februarij bestemt, met voorstellinge van dese navolgende pointen, te weten vande sichtbare Kercke, daer onder die sendinghe der Dienaren begrepen, vande Iustificatie ende volmaecktheyt des Menschen in desen leven, noch vande vrye Wille ende kracht des verdorven Menschen ter salicheyt, ende dat zy daer naer souden comen tot het artijckel vande Predestinatie, ende zijn voorts die Dienaers voorsz mitsgaders Coornhert gescheyden. Den voorschreven dagh ghecomen zijnde is Coornhert verscheenen ende heeft metten voorsz. Dienaers in teghenwoordicheyt van sommige andere Persoonen aen beyden zijden over die forme diemen in’t bespreck houden soude besproocken, onder andere dingen bewillicht dat daer twaelf Persoonen op beyden zijden souden werden toeghelaten, want hoe wel die voorsz. Coornhert gaerne weynigher Toehoorders daer by ghehadt hadde, nochtans dewijle veele Persoonen van dese saecken vernomen hebbende daer by begheerden te wesen, heeftmen besloten datmen twaelf aen beyden zijden soude toe-laten. Wanneer zy nu met malcanderen in communicatie eenen halven dagh langh ghetreden waren, ende dat in een prive plaetse, ende men nu ten andermael na den middagh vergadert was, soo is ’tselve door mijnen Heere de Procureur Generael van weghen mijnen Heeren Staten verboden gheworden, sonder dat zy luyden daer toe raedt of daet ghegheven hebben. Ende alsoo die voornoemde Coornhert by sekere Missive aen hen-luyden Dienaers geschreven, gheseyt hadde, dat hy wel gheloofde dat ‘tVolck suspitie souden hebben, dat sulcx door de voorsz. Dienaren of door anderen buyten haer weten beneersticht waer gheweest, in welcke Missive hy oock verclaerde hem te willen nae segghen dat zy afwijckinghe ghesocht hadden, om niet ter saken te comen, met meer andere dinghen, so zijn daer door veroorsaeckt geworden een Requeste met aenhechtinge desselven Briefs mijnen Heeren die Staten over te gheven, daer inne simpelijck begeerende, sonder mijn Heeren publijckelijcken of in ‘tprive openbare Disputatien te segghen, dat die ‘tsamen-spreeckinghe te Delft aen gevanghen, ghecontinueert mocht worden, waer op mijn Heeren die Staten by apostille geordonneert ende die ‘tsamen-spreeckinghe hier tot Leyden gheleydt hebben, ende hem daer naer doen bevelen, hem teghens den sesten binnen deser Stadt Leyden te laten vinden, welck alles daer toe dient om ghelijck als voorsz. is, daer mede voor een yegelijck te betuygen, dat zyluyden niet door hare versoeck maer ter oorsaeck ter Ordonnantie ende ter eynde voorschreven alhier gecomen zijn.


27.
Hier nae hebben wy Commissarisen, die voorsz. Dienaren ende Coornhert voorgehouden omme te weten ende uyt henluyden te verstaen den voet, forme ende maniere waer op die voorsz. ‘tsamen-spreeckinghe binnen die Stadt van Delft was aenghevanghen, omme dien volghende de selve al hier te handelen ende continueren naervolghende die voorgaende Missiven ende voorts bysonder van wat poincten ende articulen inde selve ‘tsamen-sprekinghe gehandelt soude werden, omme die selve ‘tsamen-sprekinge ordentlijck ende sonder confusie ende uytvluchtinghe te moghen voorderen, naer volghende die voorsz, Missiven, ‘twelck den voorsz. Dienaren ende Coornhert beyde voorghehouden wesende, hebben die voorsz. Dienaren verclaerdt, dat zy luyden tot Delft begonnen hebben te verhandelen die drie poincten de welcke hier vooren ghestelt zijn, welcke articulen oock inde Requeste vervatet waren, daer op dat d’apostille ende d’ordonnantie vande Staten omme dese samen-sprekinghe te vorderen ghevolcht was. Verstaen daeromme zy Dienaren dat die selve ‘tsamen-sprekinghe opte voorsz. articulen behoorde te geschien, soo sy die selve den voornoemden Coornhert omtrent viertien daghen te voren hadden overgesonden.
28.
Ende die voorschreven Coornhert verclaerde dat beroerende die poincten by den Ministers ghestelt tot Delft aengevangen te zijn, hy hem refereert tot ‘tgunt voorsz. staet inde Kercke gheschiedt te wesen, te weten datse wel voorgeslaghen waren byde Predicanten, maer by hem niet bewillicht, ende oock mede bekendt hy die selve articulen hen by den voorsz. Ministers over ghesonden te zijn, maer en verstaet niet dat hy ghehouden is haerluyder voorslach daerinne te volghen, te min noch nademael hy ongehoort zijnde sulcx van mijn E. H. H. de Staten by henluyden (Predicanten) surrepticelijck verworven is gheweest. Blijvende hy Coornhert by zijnder alder eerste Missive, daer inne hy tendeert tot bewijsinghe, dat die Kercken volghende ende ghelovende die Leere Calvini ende Beze, gheen ware Kercken en zijn, ‘twelck die hooft-sake is daer die Brief alleen toe strecte, wesende noch bereydt ‘tselve te bewijsen uyt drie hooft argumenten, namentlijck die Iustificatie, Predestinatie ende Ketterdoodinghe, welck laetste argument hy denckt eerst te ghebruycken, als wesende aenleggher, die van zijn partije int beleedt der saecken gheen wet en ontfanght.

29.
Opten viij. Aprilis Anno xv c . Lxxviij.

Op dese voortstellinghe Coornherts 1 1 NOTA. Hier wilden zy niet aen soeckende Coornhert te verwerrē in een langhe Disputatie van de sichtbare Kercke om de sendinghe daer toe zy gheen raet en weten, te mogen ontsluypen. hebben die Ministers gheantwoort, dat Coornhert voorschreven daechs te vooren eer dat hem een dach ende tijdt inder Kercken bestemt werde, by haer gheweest is, ende met haer omtrent een voormiddagh alleen heeft ghesproocken, overlegghende wat voet ende maniere datmen inde bewillichde ‘tsamen-spreeckinge souden houden, aldaer hebben die Ministers meer als eenmael gheseydt haer eyntlijcke meeninghe te wesen. Dewijle Coornhert haer sendinge bestreet ende oock die merctekenenen der ware sichtbare Kercke Gods, soo by haer als by Calvijn gestelt, datmen Generalijck vande sichtbare Kercke soude handelen, inder Kercken zijnde, hebben zy die drie articulen die vooren verhaelt staen, hen vorder ghedraghen, belovende daer na oock vande Predestinatie ende van andere poincten daert hen af believen soude, te handelen. Waer teghens hy niet gheseydt en heeft, maer is van hen-luyden gescheyden. Belovende opten bestemden dagh hem tot Delft te vinden. Soo hebben die Dienaers opte voorschreven poincten menende dat zy door stil-swijgen van Coornhert bewillicht waren hen-luyden (als behoorlijck is. . . . .
Den dagh gecomen zijnde, zijn die Dienaren met Coornhert eerst vergadert geweest, om te spreecken van die dinghen die voor-heenen behooren te gaen, eermen den principalen handel soude aen-grijpen, om niet door onnoodige dinghen opghehouden te wesen, hier van zijn sommighe Articulen beslooten, ende t’eerste is datmen soude spreecken Generalijck vande sichtbare Kercke Godes, waer van zy oock te Delft begonnen hebben. Verclaerden oock die voorschreven Dienaren seer verwondert te zijn dat Coornhert die drie poincten der Leere verlatende ten alder-eersten ende voor al wil spreecken vant Ketter-dooden, waer mede zy niet en weten wat Coornhert anders voor heeft dan t’ontsluypen. Hy meent dewijle hy aenleggher is ende den bestrijderdattet hen-luyden niet toe en comt eenighen regel te prescriberen, mit wat beleydt ende waer van zy te handelen hebben. Maer zy en hebben niet alleenlijc ghesien daer op dat hy aenleggher is, 2 2 NOTA. Inquisitie. Sy sien niet op mijn recht, maer op haer voordeel. dan oock dat hy Coornhert hem Thome Tylio ende allen anderen Leergierich ende gheboochsaem wil stellen. Die nu begeerdt te leeren en sal soo obstinaet niet wesen, dat hy juyst sulck een stuck alst hem belieft, verkiesen sal om eerst te handelen, maer sal gaerne die hem bereydt is te leeren in soodanighen orden ende beleydinghe volghen, die ghevonden sal worden by allen verstandighen redelijck ende tot zijnder ende andere onderwijsinghe dienstelijck te wesen, niet teghen-staende de Presentatie van leerafticheyt by Coornhert gedaen, so bekennen zy gaerne, dat zy niet behoorden sulcke articulen mijnē E. H. H. de Staten voorghedraghen te hebben sonder bewillinghe van partijen, soo zy niet en hadden gesien opten begonnen handel van Delft, welcke continuatie ende voort-gangh zy slechts versocht hebben. Ghelijck dan Coornhert seyt niet ghehouden te zijn daer inne heur-luyden voorslagh te volghen, so segghen zy desgelijcks niet a ghehouden te 3 3 a. Daer haer Leere werdt aenghetast, zijn den voorslagh vanden voornoemden


Coornhert (willende eerst van’t Ketter-dooden handelen) te volgen, 1 1 daer syn zy schuldich die te verantwoorden, of een Dooper hen luyder doope strafte, soude die met hen luyder Disputeren vande drievuldigheydt? wat betoont dit afwijcken anders doorgaens, dan mistrouwen van haer sake te mogen verantwoorden? a Van een Dieff staet de kennisse aenden Magistraet of hy een Dief is dan niet, laet ghy luyden den Magistraet Politijc dat oock toe van een Ketter? Beza gheensins, Traicte de l’autorite, etc. fo. 422. b doe verbergde ghy luyden noch ‘tgene ghy daer nae stoutelic uytgaeft in uwen onderscheyt tusschen t’ampt vande Burgerlicke ende Kercklicke Overheydt inde 9. ende 10. ar. vande Justificatie van Leyden. c parte in audit a. Ende mitsdien onbehoorlick. d Coornhert u wel drie weken te voren vande zijne. om oorsaecken hier onder gestelt.

30.
Ten eersten om dat het gheen Articule des Christelijcken geloofs en is, niet meer alst a hangen der Dieven, waer van verscheydelijck ghesproken ende gedisputeert wert, so dat het voor een Politijcxe questie meestendeel gehouden can werden. Ten 2. dat hy, noch niemant segghen can, dat zyluyden oyt geleert hebben datmen den Ketters b dooden sal, gelijck zy oock by Calvinum eñ Bezam die generale propositie niet gelesen en hebben. Ten 3. dat zy van sodanich zijn voornemen noch voor noch na gewaerschouwet en zijn, te wetē: datmē daer van eerst soude handelē, waer deur het geschiet dat zy hē daer op niet voorsiē en hebbē, als het tot sodanigen disputatie, als dese begrepen was, soude behooren, maer alleene voor ‘teerste opte drie stucken, van mijn E. H. H. bewillicht. c Waer van dat zyluyden Coornhert omtrent 14. d dagen te vooren gewaerschouwet hebben, hem over sendende de drie Artijculen met beleydt, ‘twelck zy daer in dachten te volgen gelijck hier geinfereert staet.

31.
I.
Vande Ware sichtbare Kercke Godes.
Ten 1. welck dat zy gheweest de forme vande ware Apostolische sichtbare Kercke.
Ten 2. welck die merckteyckenen zijn van sodanige ware sichtbare Kercke Godes, hier sullen wy hooren, waer mede ghy onse bestelde mercktekenen bestrijden wilt, ende daer nae insien het merck-teecken dat ghy stelt namentlijck die liefde.
Ten 3. of die Predicatie des Euangely ende die Sacramenten van Christo ende d’Apostelen zijn inne gestelt alleen tot een tijt langh, gelijck die Israelijtsche dienst, of om te dueren tottē eynde des Werelts toe.
Ten 4. of de forme der Apostolischer Kercke niet verdorven en is int Pausdom.
Ten 5. of daer geen noodt en is tot die weder-oprechtinge der Kercken dringende.
Ten 6. wat totte weder-oprechtinghe vande vervallen stant der sichtbare Kercke ge-eyschet wordt.
Ten 7. wat sendinghe der Predicanten daer toe genoechsaem is.

I I.
Vande Iustificatie ende volmaecktheydt des Menschen.
Ten 1. waer in wy aengaende den handel der Iustificatie met malcanderen eens ende oock oneens zijn.
Ten 2. of onse questie eygentlijck is van de Rechtvaerdighmakinge of niet.
Ten 3. wat wy vanden handel der heylichmakinghe oft nieuwicheydt des levens gevoelen ende leeren, item wat ons wederpart daer van ghevoelt.
Nota, hier was int verbael ledige plaetse gelaten om d’ander Artijculen noch te stellen die ick hier hebbe ghestelt uytten selven Articulen in haer Sendtbrief aen my daer van zy hier voor Artijckel 30. verhael maecken.
Ten 4. verclaringhe aen beyden zijden wat wy verstaen by ‘twoordt volmaeckte heylicheydt ende vroomigheydt.
Ten 5. verclaringhe Coornherts of ende hoe verre hy dese volkomen vroomigheyt dē mensche noodich acht ter saligheyt. 2 2 Siet daer een Zee vol Articul. om Coorhert. af te leyden ende op te houden, dat hy de haere ordeninghe volghende in een jaer niet en hadde moghen comen op zijn 2. ander voorgheghestelde Ar. vande Predestinatie ende van’t Ketter-dooden. Of zy d’oude Pauslijcke macht ende my gevangen hadden ghehadt, mochten zy luyden den Meester ooc meer over my gemaect hebben?
Ten 6. Onse antwoordt op die Schriftuyren, ende redenen die Coornhert by brenghen sal, tot bewijsinghe der vroomicheydt des Menschen in dit leven.

Vande kracht des natuyrlijcken verdorven Mensches tot der salicheyt.

Hoedanich Adam was voor den val, ende welck het beelde Godes in hem was.
Welcke die verdorventheydt der Menschelijcker natuyr zy, die door den val is overghecomen.
Wat kracht zijn verstant behouden heeft, om tot die rechte kennisse Godes ende zijns willens, tot de kennisse Christi ende zijner salicheydt te comen.
Of zijn wille gheneycht is tot het goede ende tot die gehoorsaemheyt Godts.
Of die rechte kennisse Godes, die rechte bekeeringhe, het rechte Geloof niet en zijn gaven ende Wercken Gods, in den Mensche door den H. Geest gewrocht.

32.
Op haer luyder Brief mette Art. voorsz heeft Coornhert anders niet geantwoort, dan dat hy die ontfanghen hadde ende van meeninghe was den dagh (te weten den 6. Aprilis) waer te nemen, 3 3 a Dats waer soo had icks niet bewillicht. b Dit hadde ick al gedaen den xj. Martij acht dagen voor henluyder Articul. ende ordre, te weten een ander ordre voor ghegheven. c Of een geref. teghen twee Papen tot Loeven op ghelijcke saken der Schrift gheschille haddē gehadt, ende die Papen sulcx ghestelt hadden aende Universiteyt van Loeven, soude die Geref. dat oock bewillicht hebben? wats dit anders dan het Oordeel te stellen aen sich self? soo pleghen die oude Pharizeen oock te doen. d Ten behoefde sulck langh Voorspel niet, hadden zy my laten spreken vande Predestinatie, Iustificatie of Ketter-dooden, men soude haest ghesien hebben, waer inne wy oneens waren. e Dit moghen zy quansuys niet doen sonder bewilliginghe vande Heeren Staten, ende dient om hen te laten verbieden te handelen ‘tgene zy niet connen verantwoorden, anders soude zy wel weten te segghen dat die Burgherlicke Overheydt hen luyden Predicanten niet en heeft Wetten te stellen, wat ende waer af zy sullen Disputeren. sonder a topenbaren of hy sodanigh beleydt wilde volgen of een d’ander voorgeven. Om haer luyder different te middelen, zijn de voorsz. Ministers bereyt die voorsz. Articulen by de Academie c van Leyden te laten visiteren, ende haer Oordeel daer op te verwachten, offe niet sodanich zijn, welcke mē tot stichtinghe der Toehoorders ende ontdeckinge der waerheydt behoort te volgen. Sy luyden achten die seer bequaem te wesen om niet alleenlick te d verstaen waer in dat Coornhert met hen luyden oneens, maer oock waerinne hy met hen luyden eens zy. Ten laetsten presenteren die Dienaers voorsz. ghelijck zy oock inden Brief aen Coornhert met beleydinge deser Articulen overgesonden gepresenteert hebben, dat zy die drie voor verhaelde stucken, als die alder nootwendichste afghehandelt zijnde van andere poincten te weten die Predestinatie eñ ‘Ketter-dooden, so hy dat noemt, na believen ende bewilliginghe van e mijn E. H. H. die Staten met hem bereydt zijn te verhandelen.

33.
Waer naer by Coornhert verclaerdt is,


Eerst daer die Ministers segghen dat zy willen handelen vande Kercke met allen haren ommestanden, ende dit opten morghen inden Witten Ancker, met oock die maniere van senden ende anders, seyt daer op gheantwoordt te hebben onnoodich te zijn die saecken soo verre te halen, ende oock onwillich gheweest te zijn van zijn voornemen te wijcken, also hy inder Kercken mede heur-luyder voorslagh wedersproocken heeft, niet willende Wetten van zijne weder-saecken ontfanghen, belangende den Brief by hem den xj. Martij overgesonden met eenighe Articulen daer af hy onder anderē wilde spreken, ende dat hy Coornhert mitsdien ghehouden soude zijn eerst daer van te handelen, seyt Coornhert dat zyluyden hem oock den xix. MArtij overgesonden hebben sekere Articulen, daer inne zy-luyden niet en zijn gehouden, overmits hy Coornhert die niet aenghenomen en heeft (als zy luyden selve hier vooren bekennen) ghelijck hy Coornhert van ghelijcken mede in den zijnen niet en is gehouden, overmits zy-luyden die niet alleen niet aenghenomen, maer oock verworpen hebben, als blijckt uyt hare Woorden in hare Missive volghende aen henluyden verhael van zijne overgesonden Articulen, ende niet inne houdende dat zy die aennemen of volghen wilden, maer wel het cntrarie, te weten: dat zy bereyt zijn te handelen van sulcke haer-luyder Articulen, ende hout sich Coornhert mitsdien vry van zijn aengheboden, maer afgheslaghen Articulen, ghemerckt daer niet en is haer beyder bewilligingh, ’twelck alleen in sulcker saken magh binden, so hy daer by niet een Woordt en heeft ghestelt van tijde of aenbiedinghe, van ’tallen tijden als zy souden willen, met hem daer of te handelen. Ende nademael voor al noodich is in Disputatie datter zijn twee partijen, ende Coornhert niet en magh weten of die Ministers zijne partijen zijn dan niet, maer wel alle die Calviniaensche, Besaensche ofte Geneefsche Leere voor goet houden, ende die den volcke leeren, al waert schoon maer inde hooft-stucken, als vande Predestinatie, Justificatie ende Ketterdooden, Soo behooren dese Ministers soo wel te verclaren dat zy ghemeynschappe hebben, mette Geneefsche Kercke ende den Leere die aldaer (Calvinisch ende Besanisch zijnde) gepredickt ende voorghedraghen wordt, voor goedt houden, soo’t selve een van de Hooft-punten is, daer inne die Schriftelijcke antwoorde Tilij seyt te bestaen die ghemeenschappe, diemen heeft mit eenighe Kerck: Als hy Coornhert ter contrarie naecktelijck, rondelijck ende onbeveynsdelijck verclaerdt, dat hy die selve Leere hout voor een onware ende Tyrannische Leere, ende die selve detesteert, hem sterck makende met Gods genade de selve voor sulcx te doen blijcken. Want soo zy-luyden willen verclaren, dat zy gheen gemeenschappe mette voorsz Kercke of Leere van Geneven en hebben, ende die niet voor goedt en houden, zijn zyluyden syne partijen niet, daer voor by die Leere Tylij wel met redelick vermoeden, maer mer gheen gewisse kennisse mochte achten. 1 1 Daer sietmē noch al mede wat d’oorsake was van Coornherts comste tot Leyden. So zy nu die leere verstaen ende voor goedt houden, moghen sy hen partije maken. Maer seggen zy alle die schriften Calvini ende Beze niet gelesen te hebben, of haer luyder Leeringe in als, niet te verstaen, soo moghen zy rusten ende hem Coornhert oock laten rusten.
Ende nademael dese Ministers by hen 2 2 Siet voorts xxx. a Dese articulen waren die navolgende. 1 Dat Calvijn, Beza met alle Predicanten hen luyder opinien, gelovende ende de volcke leerende, niet Wettelijck en zijn ghesonden om Gemeynten te leeren. 2 Dat alle die selve den Woorde Gods self niet en geloven in hooftsaecken.3 Dat die Geloovers vande selve opinien, Gode inder waerheydt niet en bidden. 4 Dat alle der selver (Calvini ende Beza) leere oft opinien, niet en zijn de Wate Leere, ende u dit in hooftstucken, als namentlijck int stuck der Justificatie, vander Predestinatien, vant Ketterdooden, etc. 5 Ende dat alle Kercken gheloovende die voorsz. opinien oft Leere warachtigh te zijn niet en zijn Ware Kercken Christi, alle sulcx was Coornhert overbodich te bewijsen. a opt swaert vande Overheyt ende niet opt woordt Christi steunt die Calvijnsche Kercke. Coornhert ghevraecht zijnde, of zy-luyden die leeringe Calvini en Beza vande dwang inde Conscientien ende vant Ketter-dooden voor goedt houden dan niet, gheweygert hebben belijdinghe daer van te doen ende hun meninge te verclaren, ende Coornhert omme immers hen-luyden te gemoet te komen, met openbaerlijck van zijn recht te wijcken, te vreden was, dese sake van’t Ketter-dooden uyt te stellen voor dese reyse, om namaals als dese Ministers wat beter daer op ghestudeert sulen hebben, te handelen, soo dat dan goedt gevonden souden werden, openbaerlijck of in gheslooten camere, mits dat datmen nu beginnen soude te handelen vande a Poincten den xj. Martij overgesonden, na de kennisse vande Ordonnantie van mijnen E.H.H. die Staten hen daer van gecomē. Ende die Ministers niet willende in’t minste van heur bescheyden voornemen, van hen Coornhert Aenlegger zijnde, Wetten te stellen, hoe hy hen-luyden aenvechten soude, wijcken, en magh hy Coornhert niet anders gheloven, dan dat zyluyden Ministers sulcke verclaringe te doen gelaten hebben, uyt schaemte van een deser twee navolgende stucken, te weten: dat zyse niet voor goedt houdende, hen schamen te bekennen, dat twee hoochgeachte Leeraren ghedoolt souden hebben in een Leere soo gants fondamentael zijnde, dat Beza wel naecktelijck uytdruckt dese meyninghe. Te weten: dat die Kercke in grooten pericule is van een openbare ruyne, indien die a Magistraet int straffen der Ketteren dissimuleert. Ofte over d’ander zijde dat zyluyden Ministers dese Tyrannische Leere voor goedt houdende hen selven schamen sulcks te bekennen, overmits zy-luyden wel bemercken dat ’tghemeen Volck den wonde van suclekn Leere noch draghende mit smerten, die selve Leere vyantlicken hatet. Dat die Magistraten noch niet ghenoech geinbueert en zijn met die lantverderflijcke opinie ende dat die Generale Staten opentlijck verclaren het jeghendeel te gevoelen. Ende dese Minsiters alsoo noch heymelijck dit schadelijcke Monstrum binnen hare Borsten foueren, om tot zijnre tijt het deerlijcke quaet van desen dwange der conscientien ende ’tdooden om opinien, tot en nieu bederf vande gantsche Nederlanden uyt te gheven, ende dan heuren tijt siende, dese Geneefsche Inquisitie, niet een Hayrken beter dan die Spaensche wesende, inne te voeren inde Nederlanden, die alsoo dit Spaensche Juck om eeb Geneefsche wisselen, maer die Tyrannie niet af werpen en souden. tWelck oft in Predicanten hier in Hollant te gedogē staet, die E.H.H. Staten rijpelijck ende uyt hooger ernst mogen bedencken. Ende is dit die voorneemlicxte ende hooft oorsake die dē selven Coornher


gedrongen heeft dese openbare Disputatie niet af te slaen. Te min noch, so hy versekert is, dat die selve leere onrecht blijckēde, drie hooft-saken uytgerecht sullen zijn, als namentlijcken d’onsuyverheyt vandeleere, d’onsekerheyt vander kercken, Ende d’ongewisheyt vande sendinghe der Predicanten.
34.
Dit voorschreven by my inde penne gesproocken, ende ghehoordt zijnde byden Commissarisen, die beyde nauwelijcx hadden vermogen my uyt te hooren, voeren zy beyde all wat hevigh uyt jegē my, seggende dat ick voor hadde inder dē Volcke beroerten te maken, ende anders meer, so dat hier door veroorsaect werde die reyse des eenen Commissarisen opten thienden Aprilis (soo my bedunckt) van Leyden inde Haghe aenden H.H. Staten, alsoo die Commissarisen over groote swarigheydt maecten daer inne dat ick begeerde te handelen van’t Ketter-dooden, niet jeghenstaende ick soo voor blijckt, ’tselve bereydt was uyt te stellen, overmits die Predicanten daer (soo zy seyden) niet op voorsien ende daer toe onwillicgh waeren. Voor welcks vertreck ick opten thienden dagh Aprilis hen-luyder Commissarisen ghevraeght hadde of zy my (volghens hen-luyden voor-gaende toe-segghen) oock niet souden doen leveren copie vander Ministren antwoorde op’t gene voorsz. staet, oock van ’tgheene by my weder daer op was gheseyt, hadden zy my gheantwoordt jae. Maer dit en werde my niet (als veele meer anders) ghehouden. Soo dat ick niet en hebbe der Ministeren antwoorde op sulck mijn laetste voorschreven segghen. Nochte oock mede niet mijn segghen daer op, soo dat by my inde penne was ghesproocken, maer wel ’tgeene ick in mijn Logement comende, terstont aenteeckende uyt mijne gedachtenisse die ick bekenne niet al te vast te zijn. ’tWelck ick hier doch hebbe willē stellen, also daer uyte oock eenichsins sal mogen gemerct worden wat op’t voorsz. mijn laetste seggen by den Delfschen Predicanten geantwoort is geweest.
35.
Het gheschille nu teghenwoordigh wesende voor mijnen Heeren den Commissarisen tusschē die twee Ministeren ende my bestaet inde partije ende ordre. Belanghende die partije, en hebben die Ministren sich noch noyt met een eenigh Woordeken verclaert te wesen mijne partijen. Want sal in desen handel eenigh Minister of Kercke mijn partije zijn, die moet hebben in sich ten minsten een vander drie stucken wel uytdruckelijck ghestelt in’t eerste ar. mijns gheschrifts, aen Tilium houdende van woorde te woordt, als hier vooren ghestelt ar. xij. Nu en hebben dese Ministers noch nerghens verclaert, dat zy-luyden in eenighe van die voorschreven stucken, sulcks ghelooven ende den Volcke leeren. Daerom my oock onmogelijck is, te weten: of zy mijne partijen zijn dan niet. Want zy luyden seggen dat ick wel wete dat zy mijnen partijen zijn int stuck vande rechtvaerdichmakinge oock vande Predestinatie (d’ander stucken als vande sichtbare Kercke haren merckteken, etc. en zijn gheen vande drie voorsz. hooft-stucken) is geheel onwarachtich. Gemerckt zy-luyden self wel weten, dat ick daer aenvechte, niet alle den genen die ergens of anders dan ick doe, gevoelen: maer alleen den genen, die daer af, te weten: van de voorsz. drie stucken of eenighe van dien, gevoelen, geloven, ende den volcke leere so Calvijne ende Beze doen. 1 1 b Nadien zyluyden wel seggē dat zy hier inne met my oneens, maer verswijghen dat zyluyden met Calvijn ende Beza in dese stuckē eens zijn: 2 2 Ministers schamen haer opinien te belijden. wat doet nu sulcx om in desen mijn partije te zijn? Nae hen-luyder partijdigh herte, dat elck een anders dan zy-luyden ergens inne gevoelende, voor heure partyē houdet, oordeelen zyluyden hier inne qualijck van my, die voor mijne Mede-broeders houde allen Godt-vreesenden Menschen, die Christum tot een Fundament hebben, zy zijn dan ooc Papen, Monicken, Doopers, Gereformeerden, ofte Lutherianen. Belangende nu het derde stuck vant Ketterdooden, 3 3 Idem. c en willen zy luyden hare meyninge niet verclaren (die waer omme achte ick in mijn laetste seggē hier voor vermeldet) hoe magh ick dat weten of zy luyden, als Beza ende Calvijn, daer van houden ende leeren? seecker soo veele schelet oock noch int stuck vande Predestinatie dat zyluyden met Calvijn ende Beza daer inne souden geloven ende leeren, so die selve Leere tot Geneven geleert ende voorgedragen wort, dat oock Calvijn ende Beza ’tselve hooghnoodigh achten, te weten: Calvijn in zijn Predestinatie in Franchoys Fol. 17. ende 20. om onsen geloove wel te bouwen, ende Beza totter salicheyt, noemende ’tselve inden tijtel zijns Boecx ad Sycophantarum &c. het eenighe Fundament onser salicheyt. Daer nu dese twee Predicanten al hier sulcks seggē niet noodich te zijn ter salicheyt: soude dat heten in dat stuck vande Predestinatie met Calvijn ende Beza eens te zijn? het schijnt beter het platte jegendeel. Zyluydē Ministers en verclaren sich dan (so hier blijct) in 4 4 Idem. d. geē vā dese drie, by my gestelde hooft-stucken. Dats wel verde dat zy hen verclaren te zijn sodanige Leeraers ofte van sodanige Gereformeerde Kercken, als by my aen Tylium zijn beschreven. Daeromme en mach ick niemants gedachten dan die mijne en wete) ooc geensins weten of die Ministers ooc zijn mijne partyen. Waert dan niet een openbare sotheyt my in een openbare Disputatie te begeven teghen den genen die ick in desen handel niet seeckerlick en magh weten mijne partyen te wesen? tegen den ghenen (segge ick noch) die sich gladt ende slipperich ter uytsluypinge verbergen, ende hen meer als Inquisiteurs van mijnen gelove, dan als Beschermers van Calvijns ende Beza leeringhen by my alleenlick aenghevochten zijnde dragen?
Beroerende nu het tweede stuc namentlijck die ordre ofte het beleedt der saken, is warachtich dat het eerste schrift by my binnen Haerlem Tylio ghedaen behanden, ’twelck het Fundament is van alle desen handel, tot gheen ander eynde en streckte dan tot blijck van de Waerheydt mijns


segghens, daer van ick by Tylium was beschuldight, namentlijck niet alleen dat die Gereformeerde Kercken argher zijn dan die Roomsche, maer oock dat die Gereformeerde Kercken gheen ware Kercken en zijn, ende dit uyt drie Argumenten, genomen zijnde, te weten het eerste uytten ghemeenschappe vande onsichtbare Kercke, het tweede uytte sendinghe, ende het derde uyt die teghenwoordicheydt Christi, inde Roomsche Kercke by Calvinum selve bekendt. Dat ick my oock niet en hadde verbonden in dat selve mijn eerste Schrift aen Tylium aen dese drie Argumenten alleenlijck, maer vryheydt aen my behielt om meer andere Bewijs-redenen ter saecken voorschreven te moghen gebruycken, verclaren wel naecktelijck mijne Woorden in dat selve Geschrifte terstont nae mijn besluyt dat soodanighe Gereformeerde Kercken gheen ware Kercken en zijn volghende, ende van woorde te woordt aldus luydende. Doch en sal u E. niet dencken dat ick hier ghestelt hebbe het thiende deel vande oorsaecken my tot sulcke woorden beweeght hebbende, alsoo ick hier niet eenen eenighen Syllaban gheroert en hebbe van den onderscheyt, etc. Volght, van alle welcke saecken ick u E. soo’t den selven ghelieft te hooren soo breede verclaringhe mondtlijck wil doen, dat, etc.
Die redenen byden Ministers voortgebracht, waer by zy-luyden weygheren te bewilligen in mijnen, ofte sich onderwinden my te dringhen tot hen-luyder belede, der bewijsinghe, die ick tot bevestinghe mijns voorstels wil voortbrenghen, zijn drie, als te weten, onnoodicheydt van’t ar. des Ketter-doodens, hen-luyder versoeck ende verwerf vande Heeren Staten van haeren eyghen poincten te handelen, ende mijne aenghebodene leer-giericheyt. Aengaende nu het eerste, namentlijck, die dwangh inder Conscientien ende het Ketterdooden, by Bezam te samen geknoopt, acht ick te blijven hoogh-noodigh ende Fundamentael te zijn, by aldien het niet onderhouden van dien, der Kercken val soude veroorsaecken, Dat nu Beza sulcx schrijft van dese zijne Leere van Ketter-dooden ende dwnagh inder conscientien, blijckt in zijn Boeck ghenaemt, Traicte de lautorite du Magistrat en la punition des Heretiques, &c. 1 1 Fol. 296. Wt deze zijne eyghen Woorden: Ende nochtans wie ist die niet en siet, dat soo die Magistraet dissimuleert ende zijn divoir niet en doet, soo’t de saecke vereyschet, dat daer uyt volght een groot perijckel ende openbare ruyne vande Kercke? En noch, een raedt segghe ick (te weten: Vant dooden der Dooperen) 2 2 Calvinische Kercke, steunt op d’Overheydts zwaert, Fol. 276. Fol. 292 sonder die welcke die Kercken nu souden verdruckt zijn, door die quade Rabbauen van Weder-dooperen. Item noch: Het officie des Magistraets is die uytterlijcke vrede te hasarderen (soo’t anders niet en magh gheschieden) om in zijn Landt te hebben ende te onderhouden, die suyverheydt vande ware Godsdienste, ende hy en mach die Religie niet beschermen of hant-vesten, ten zy dan dat hy dan door den macht des Swaerts den Verachters vande selve verdrucke, etc. Ist nu soo dat Beza hier recht schrijft, soo is dese Leere van’t Ketter-dooden dan waerlijck wel te recht Fundamentael. Wilmen sulcks noch meer segghen, te weten hoe noodtlijck dese Leere van’t Ketter-dooden ghehouden wierdt by Besam? Men lese maer in’t voorschreven Boeck Fol. 426. ende men sal vinden al ditte. Als wy dan handelen in dit Boecxken, te weten: of die Magistraet niet en behoordt te straffen ende te onderdrucken, die Ketters: soo en ist niet ghehandelt van een saecke vande welcke die kennisse niet seer noodtsaeckelijck en is: maer wy spreecken vande salicheydt ende behoudinghe vande staet der Kercken, ja vande Kercke, die de Sone Godes hem selfs heeft verworven door zijnen Bloede, int midden vande welcke, ende by maniere van spreecken in zijn schoot ende ingheweydt, ick sie datmen al te langhe laet blijven dese ghesellen. Sulcks dat, ist datmer in tijdts niet inne en versiet, wy in pericule zijn van henluyden ghevangen te zijn, al eer wy mercken dat zy ons aenvechten, dat seyt alles Beza. Ende noch soude (nae ’tsegghen deser Ministers) ’tverstant van dese Leere, of verklaringhe van dien niet veele dienen ter salicheydt? Jae vryelijck wel ter salicheydt van Landen, Luyden ende zielen, want het misverstant in’t nae-volghen van sulcken Leere, maeckt des Magistraets handen meestendeel roodt aen’t onnoosel Bloet vande Ware Lidtmaten Christi: Het werckt deerlicke Moordt aen veele onwijse maer goedt-hertighe zielen, die langher Levende mede als anderen des gheloofs gave verkrijghen ende metten anderen ten laetsten ingaen souden moghen: Ende het brenght Landen ende Luyden in’t Harnasch ende in een Bloedigh Oorlogh. daer af Duytschlandt, Vranckrijck, Immers dese Nederlanden selve met teghenwoordiger smerten gevoelijcke Exempelen zijn. Achten dese Ministeren dese saecke soo kleyn dat die verclaringhe van dien ter salicheydt niet en dient? Soo verstaen zy die salicheydt luttel, of der verdoolden salicheydt gaet hen weynich ter herten. Daerom watter magh schuylen in’t niet willen ontdecken van hare meyninghe van dese saecke, moghen mynen E. H.H. de Staten met hoogher ernst nae trachten, quia latet anguis in he rba.
Soo veele nu oock aengaet der Ministeren segghen dat zy-luyden vande H.H. Staten verworven te hebben, datmen handelen sal vande poincten ende Articulen tot Delft begonnen, verwonderre ick my hooghlijck, dat die Leeraren sigh niet schamen hen-luyder eyghen schande te allegeeren, ghemerckt zyluyden selve in dit selve verbael hier voor Artikel xxix. bekennen sulcks onbehoorlijcker wijsen versocht te hebben met dese Woorden: Soo bekennen zy gaerne dat zy niet behoorden sulcke Articulen mijnen E.H.H. Staten voorgedragen te hebben sonder bewilliginge van partye. Machmens oock naecter seggen? tis waer


dat zy daer by voeghen: Soo zy niet en hadden gesien opten begonnen handel van Delft, etc. Rechts of sulck hen-luyder sien, sulck haer onbehoorlijck doen mochte reckt maken. Wat mach daer doch anders uyt volgen dan dat zy Ministers bedecktelick daer mede beschuldighen die H.H. Staten van dat zy deser voorschreven Ministeren onbehoorlick versoec, oock onbehoorlijcken bewillicht hebben ghehadt? Ten laetsten en dient oock niet anders, dan tot betoon van deser Ministeren onbeschaemde Voor-hoofden, dat zy-luyden allegeeren mijne eerbiedinge aen Thomam Tylium van leer-giericheydt of geboochsaemheyt: Rechts of ick daer mede ghemeynt hadde, dese jonghe Mannen te nemen tot School-Meesteren in’t beleden mijnre Argumenten, teghen hen-luyden Ministers selve: Ende niet veele meer dat ick bereydt ben, elcken die beter verstant vander H. Schrift, dan ick hebbe, voort kan brenghen my daer inne te laten onderrichten. Want Thomas Thilius in zijne antwoorde aen my sich derghelijcken leerachtigh erbiedet met dese woorden? Die (Godt) weet dat ick oock bereyt ben, den gheenen die my beter als ick dus langhe ghevoelt hebbe soude weten te onderwijsen, niet alleen te hooren, maer oock te volghen ende grootelicks te bedancken. Dat zijn die woorden Tily tot my, soude ick daerom recht over hem willen nemen om hem nae mijn Pijpe te doen danssen? 1 1 Ministers arbeyden om Coornhert om dē tuyn te leyden, en den rechten camp te vleyden. Wat machmen sottelijcker bedencken? Maer dit werck in desen van sulcke jonghe ende onbedachte Luyden ter zijden stellende, die niet anders en doen dan sulcke grove Slip-gaeten, Voedt-anghers ende Stricken, my, om my vande hooft-saecken op te houden, voor te wenden: Soo is in hen-luyden te verwonderen dat zy-luyden wel over acht of thien Maenden ghesien hebbende mijn meyninghe te zijn uyt die drie Hooft-Argumenten, namentlijck die Predestinatie, Justificatie ende Ketter-doodinghe te bewijsen, dat die Gereformeerde Kercken by my aen Tylum beschreven, gheen waere Kercken en zijn: Ende daer-beneven noch dat zy-luyden wel wetende (soo zy in’t voorschreven verbael ar. xxx. self bekennen) dat zy opte twee poincten van dien niet voorsien en zijn, soo vermetelijck aen mijnen E.H.H. den Staten versocht hebben ghehadt, dese openbare Disputatie teghen my, die zy wel wisten niet onbereydt daer toe te wesen, ende dit noch vande Calviniaensche ende Besaensche Leere selve, die zy-luyden sich nu hier niet en derven onderwinden te verantwoorden. Verstaen zy-luyden die Leere voor oprecht: Waeromme en verantwoorden zy die niet? Of wordt daer inne oock haer Leere niet aen-ghetast? Verstaen zy-luyden dan oock die niet, waerom onderwinden zy-luyden sich een Leere te verantwoorden, die zy niet en verstaen?
Eyntlijck, omme immers na mijn kleyn vermoghen die Godlicke eere, der Menschen heyl, ende des ghemeen-landts rust te vorderen, ben ick noch te vreden die voorschreven stucken vant Ketter-dooden, ende Predestinatie ter zijden te stellen, tot dat dese jonghe Ministers wat ouder in’t verstant der selver stucken gheworden sullen zijn. Gemerckt zy nu bevinden hen self bedroghen, ende een partije oock strijdighe Articulen nae hen-luyder goedt-duncken ghedicht te hebben, meynende teghen haere eyghen schaduwen (dat’s propositien) te vechten: Ende ben bereyt in desen openbaren ghespraecke met rechter Godtsvruchticheydt te treden, mits datmen sal handelen vande vijf Articulen by my den xj. Martij, 2 2 siet inde lijst Artijckel xxxiij. hen-luyden overghesonden. Behoudelijck dat ick selve, niet dese Ministeren, beleder sal wesen vande Bewijs-redenen, die ick sal verstaen my daer toe dienstlicxte te wesen, so immers wel recht ende billich is: Ende ooc met expresse conditie, dat dese Ministeren sich eerst sullen verclaren te wesen sodanighe Leeraren, als ick in’t eerste Artikel mijns Schrifts aen Tilium stelle voor mijne partijen, te weten: Leeraers van soodanighe Kercken, als ick daer besta te bewijsen gheen Waere Kercken te wesen. Dat is, dat dese Ministers verclaren, dat zy-luyden die Calviniaensche ende Besanische Leeringhen int stuck vande sendinghe, vande Justificatie ende ’tGeloove self, voor goedt houden ende voorstaen willen. Want anders en kan ick gheensins verstaen dat ick hier noch yemant hebbe tot een partye, sonder welck ick niet en magh handelen in desen. Protesterende, soo die Ministers niet ghesint en zijn hen selve alsoo rondelijck te verclaren, dat zy-luyden in sulcx mijne partye zijn, ende soo onbescheydelijck volherden willen, my, die aenseggher be, om mijn aensegghen te bewijsen, niet nae mijn, maer nae henluyder goedt-duncken, voor Gode die’t al siet, voor mijnen E.H.H. Staten, voor mijnen H.H. Commissarisen, ende voor der Ministeren conscientien selve, (sulcks zy-luyden die hebben) dat zy-luyden onbereyt ter saken zijnde, niet min onbedachtelijck dan vermetelijck, desen nu wijdt-beruchten handel aenghevanghen hebbende, onbehoorlijck arbeyden tot het misbruyck vande groot-achtbaerheydt mijnder E.H.H. den Staten, met hun versoeck van saecken die onbehoorlijck zijn, oock met henluyder ontkennen van dat zy oorsaecke zijn van desen openbaeren ghespraecke, Ende mede, naedien zy-luyden Ministers, met ghelijcker onbedachtheydt arbeyden, soo wel tot oneere van hen beyden selve, als vande Leere van twee soo heerlijcke Instrumenten Godes, als zy-luyden Calvinum ende Bezam segghen te wesen, als die niet derven voorstaen vander selver twee Leeraren Leere, naecktelijck te kennen gheven, dat zyluyden Ministers die selve Leere self niet en verstaen, of ten minsten, soo zy die verstaen, dat zy-luyden die niet voor goet kennende, sich schamen die selve Leere voor te staen, uyt ancxten van met Calvini ende Beza eyghen Schriften oft


Swaerden gheslaghen te worden, ’twelck d’alder-schandelicxte neerlaghe is. Ende hier by is nu noch ghenoechsaem bewesen die kenbare onbillicheydt ende ongehoorde onredeliccheyt byden Ministeren my voorghehouden, namentlijck, dat ick in handelinghen soude moeten treden teghen den genen die sich noch gheen Wettighe partijen teghen my verclaren willen, ende dat ick vande selve (of zy-luyden sich noch al schoon opentlijck Wettighe partyen verclaerden) Wetten souden moeten ontfangen hoe ende in wat wijsen, oock met wat poincten ick die Aensegger hen mijne partyen soude aenvechten, derhalven ick niet noodich en achte nu al hier meer op te segghen.

36.
Alle sulcks, te weten: het gantse inhouden van dit naest voorgaende Articule en heeft my teghen voor-gaende toe segghen niet moghen geworden, lieve Leser, uytter Commissarisen verbael: maer hebbe ’tselve gestelt uyte mijne memorien ofte notulen, daer af noch by my zijnde: soo dat ick vast houde sulcx in substantie, of schoon in’t spreecken inde penne, eenige kleyne veranderinghe mochte zijn ghevallen. Soo en is my mede noyt in Schrift mogen geworden ’tgene die Commissarisen als d’een uyten Hage weder was tot Leyden gecomen ons voorhielden, noch en vinde daer af onder mijne papieren geen notulen altoos, maer wel een Memorie van ’tgene by my daer op den Commissarisen gheantwoordt is gheweest, in substantie het zy dan montlijck alleen, of inde penne, opten xij. dagh Aprilis Anno xvc. Lxxviij. voorschreven sonder dat ick oock wete of eenighe veranderinghe het zy dan spreeckende of dicterende, daer inne ghevallen is geweest, uyt welcke memorie oock al yet vande Commissarisen voorgeven vermerct mach wordn ende luyt aldus.

37.
Inden eersten verclaerdt Coornhert wel moghelijck te zijn datmen zijnen wille mach doen veranderē, om der H.H. Statē wille boven den zijnen te volgen: maer is hem Coornhert voor dese tijdt onmogelijck te gelovē dat syne sinnē genootsaect connen worden om te begrijpen dat hem billicheyt bejegent in dese saecken. Soo acht hijt mede niet seer billich te zijn datmen hem alleen die jarich is ende onvast van memorie, teghenstelt twee jonghe Mannen, die versch van memorie wesende noch elck ander moghen helpen bedencken. Ende versoeckt daeromme, naedien oock hy Coornhert niemant en heeft die met hem soude willē of connen spreken, dat een deser twee Predicanten uytgemunstert werde. ’tWelc hy selve, so zy omsichtig zijn, tot eere haerder saken behooren te begeeren. Gemerckt ooc C. met eenen eenigen Man te spreken eerst voorghenomen hadde, ende dat noch binnen beslotē Camere, ooc in sulcker voegen dat hy Coornhert teghen eenen Man Calvini ende Beze leere voor goet houwende, der selver Schriften, als byden selven gelove hebbende (wie geeft gheen gheloof ’tgenehy voor goet ende warachtig hout:) met autoriteyt soude ghebruycken. Alle ’twelck nu anders valt, soo mette veranderinghe van een heymelijck ghespreck in een openbare Disputatie: Als oock met die veranderinghe, dat dese twee Predicanten Coornherts Allegatien uyt Calvijns 1 1 Nota, Dit wilden zy noch daer na oock niet doen, te weten, hooren allegeeren Calvijns ende Beze Schriften. ende Beze Schriften wel hooren, maer niet verantwoorden willen, daer zy-luyden die voor gheen authoriteyt tot bewijsinghe (met Calvijns Leer teghen Calvijns Leer en willen toelaten.) ’tWelck so hem Coornhert magh vergunt worden, hy gaerne, niet alleen teghen dese twee, maer noch wel thien anderen teghen hem te spreecken toelaten sal. Doch soo hem Coornhert immers niet en magh ghewerden, dit zijn redelijck begeeren, dat een Man teghen hem C. die alleen is, alleen handele, soo en wil hy derhalven noch niet laten tegen hem beyden te handelen. Met expressen ghedinghe nochtans dat zy-luyden niet, soo die Catholijcken pleghen te handelen, den Meester alsoo over hem C. comen om hem te leeren, ende geensins om oock self gheleert te worden. Voorts al ist sulcks gheseyt (daer aen Coornhert sich oock hout) dat elck over weder-zijden alle morghen omtrent een uyre voort beginne vanden ghespraecke, ghelevert sal worden, 2 2 Dits my noyt gehouden. extract of copie autentijcq van alle so wes des naest voorgaenden dach verhandelt sal zijn, om der saecken voortgangh te mogen aenmercken: Soo is zijne Coornherts begeeren dat hem verclaringhe magh gheschieden, of die meninghe is dat dese handel gedruckt sal werden, indient mochte vallen dat die waerheydt meest over der Predicanten zijde, maer niet, indien zy meest over Coornherts zijde bevonden mochte worden: Of dat mensche in allen ghevalle sal doen, of niet doen drucken. Ende indien jae, of den weder-partije van Coornhert dan oock toeghelaten sal werden (soomen int Franckendaelsche Protocol by Peter Dathenum ghedaen te zijn bevindet) annotatien daer by te voeghen: dan of men ’tselve ghetrouwelijck, soo die handel ghevallen sal zijn alleenlijck, sal laten gaen.
Oock mede alsoo hy Coornhert wel weet datter veele saecken zijn, die hy niet en verstaet, eenighe die hy twijffelijck waendt, sommighe die hy ontwyffelijck ghelooft, ende oock seeckere, die hy ghewisselijck weet: Op welcker twee laetste hy sich hadde ghetroost zijn aensegghen vastelijck te bewijsen: Welck bewijs van zijn aen segghen hem nu niet toeghelaten 3 3 Siet Leser wat vayer Disputatie, wast niet veel meer een Inquisitie? en wert, maer belast wert, op der Predicanten voorgheven te handelen: Soo denckt hy Coornhert hoorende hem yet voorwerpen, dat hy niet en verstaet, ofte daer van hy maer en heeft een twijffelicke waen, niet te antwoorden. Verhopende derhalven niet ghehouden te worden voor eenen die uyt-vlucht soeckt, maer voor eenen die niet vermetelijck boven zijnen verstande, yet onsekers voor seker en wil spreken, ende met goeder conscientien


in so Heylighen saecke oprechtelijck wandert. Somen hem oock niet stom en sal vinden in saecken die hy vastelijck ghelooft oft ontwijffelijck weet.
Voort stont in dese memorie noch wat van zijn versuym ende schade soo hy nu sagh dat dese saecke langh wilde vallen ende was op’t laetste gheschreven inde selve memorie aldus. Maer soo hy Coornhert immers noch alsoo ongheluckigh is, dat alle ’tgeene hem redelijck bedunckt te zijn by mijnen H.H. die Staten voor onredelijck mochte geacht wordē, sal hy daeromme noch al niet laten Godes eere ende der Menschen nu in desen, tot zijnen schade te voordern ende ghelijcke wel dese Disputatie aenvaerden. Versoeckende op ’tghene voorschreven staet verclaringhe. Oock mede begeerde ick den xiij. Aprilis s’morgens Schrift autentijck uytter H.H. Staten Ordonnantien vande Articulen ende vande wijse van disputeren. Maer men wildes my niet toelaten. Des ick mijn hooghlijck beclaechde dat my qualijck gheschiede. Ten laetsten dicteerde Meester Gerrit Melissz. (’twelck ick schreef) alleenlijck ’tgheene volcht: Of hy in de voorsz poincten daer op die Disputatie binnen Delft aengheheven is, begeerdt voorder te treden ende ordentlijck sonder eenighe Calumnie ende Scobacien stichtelijck uytter H. Schriftueren te handelen ende te spreecken. Waer nae ick vertrock uytter Cameren, daer die Commissarisen sich bereyden wel een geslaghen ure, ende inne gheroepen zijnde, seyden die Commissarisen tot my gheen ander last te hebben, dan my af te heyschen jae ofte neen opter Staten ordonnantie, sonder dat zy my yet wilden antwoorden opte verclaringhe voorschreven by my versocht. Ick seyde dat my onbilligh gheschiede, ende vraechde wat die Staten verstonden met dat woordt ordentlijck. Sy seyden dat hem daer af niet en stont te segghen. Ick soude neen of jae segghen. Maer als ick seyde dat die Woorden: Wtter Heyligher Schriftueren, alleen te handelen: my benemen soude d’alderlichtste middele om te doen ’tgeene ick om ghecomen was, ende dat die Predicanten selfs my met hare eyghen handt sulcks aengeboden hadden noch naden laetste Missive vande Staten, daeromme zy-luyden oock wel behoorden te ghedoghen, dat ick Calvini ende Beze Schriften allegeerde: So wert my tot antwoorde, dat my sulcks niet toeghelaten en ware, maer alleenlijck met Schrifture te handelen, alsoo die Staten verstonden dat ick Schisma inder Kercke maeckte. Hier af als van overgroote onbilicheyt beclaeghde ick my van nieus, men achtes niet maer men belaste my terstont ja of neen te antwoorden, ick versocht mijn beraet te mogen hebben tot half uyre twee namiddage, dit wilde swaerlijck vallen, doch werdt het my ten laetsten vergonnet.
Merckt doch Leser hoemen hier den verwe sochte van mette H. Schrift alleen te handelen: ende als of mijn voornemen waer gheweest met Calvijns ende Beze Schriften mijn gheloove of ghevoelen vande H. Schrift te bewijsen. Daer ick nochtans selve te Delft eerst bedonghen hadde, dat wy geen autoriteyten en souden ghebruycken tot bewijsinge van Schriftuyrlijcke (niet Calvijnsche) saecken, dan de H. Schriftuyre alleen. Wie weet oock niet dat ick Calvijns ende Beze Schriften als onwarachtich zijnde, wilde aenvechten? soude ick dan soo heel geck zijn, dat ick als autoriteyten souden willen gebruycken tot bewijs van mijne meyninghe die onwarachtighe Calvijns ende Beze Schriften? Soude dat hen-luyder Schriften heten aen te vechten of onwarachtigh te willen bewijsen? Dat en was bylo mijnen meyninghe niet. Maer wel dat ick die Calviniaensche ende Besanische Schriften teghen die selve heure andere Schriften voorthalen, dat zy daer teghen autoriteyt hebben, ende datse tot bewijs vander selver Schriften valscheydt, verwertheyt, ende onwarachticheyt, gelheydt ghelden souden. Wat vintmen ghereder tuychnisse teghen yemanden dan zijn eygen woorden of belijdinghe?
Al dit niet jeghenstaende bracht ick des namiddaghes montlicke antwoorde inne (dit was den xiij. Aprilis) dat ick die Disputatie in manieren my die soo voorschreven staet, voorghebrocht was, bewillichde, versoeckende daer-beneven twee saecken waer af het eene my nochtans in’t beginne al bewillicht was gheweest, byden Commissarisen, te weten: Dat elck onser morghens een uyre voort aen gaen der Disputatien ghelevert soude worden extract Autentijck, om die Retroacten te weten: Ende dit overmits my noch vande handel inder Cameren noyt Autentijck extract en was ghelevert, ende was t’ander, dat ick extract Autentijck mochte hebben uytter Commissarisen Commissie vander Staten Ordonnantie, opte puncten ende maniere vande Disputatie. Maer zy maeckten groote swaricheydt, deden my een wijle vertrecken, ende inne gecomen zijnde, gunden zy my het eerste (doch niet Autentijck, merkt Leser hoemen my handelde teghen reden ende voorgaende toe segghen) maer ’tlaetste en wilden zy my niet toelaten, segghende dat icks uyt henluyder mont hadde geschreven. Ja voor een Artikeltgen, sprack ick, ende dat noch niet Autentijck, ende en sal gheen ghelove hebben, Onse Monden seyde d’eene sullen ghelove hebben. Die seyde ick, en sullen niet altijt ende over al omtrent my wesen, Het ghesproocken woordt vlyedt inder luchten heen, maer ’tgheschreven woordt blijft, ick mochte mijn Hooft breken, quam niet voorder ende most vernoeghen met mijn Cartebelleken.
38.
Also mach hier nu elc Leser inder waerheyt opentlijck siē wat onbillicheyt ic lijden moste int aengaen vander Disputatien. Of (’twelck scheē gesocht te syn) ick moste voor alle begin vāde disputatie weder naer huys trecken ende den Ministren die valsche schijn voor den Menschen laten hebben, dat ick niet en hadden dorren hen-luyden onder


ooghen comen. Want inden eersten moeten die Ministren kennen dat mijn eerste schrift aen Tylium naecktelijck die Delftsche, Haerlemsche ende Leydtsche Kercken uytgesondert hadde, by namen ende alleen den geenen voor mijn partijen hieldt, die de Calvijnische ende Besanischen Leeringh voor goet hielden, ende den volcken leerden etc. Als voor ar. xij. is ghestelt, Daeromme onbillick was dat ick die Delfsche Predicanten nu in haer schilp cruypende tegen haer-luyder eyghen Brieven, noch by my zijnde, als die nu die voorsz. Calvijniaensche ende Besanische Leeringhen niet en dorsten verdedighen, des niet te min moste kennen voor mijne partijen. Ten tweeden wast onredelijck dat ick alleen, als gheen aenhangh noch Mitghesel om met my te spreecken hebbende, moste handelen teghen twee Predicanten, die doch, of daer maer een moste spreecken, malcanderen mochten helpen met aen-tekenen ende ingheven. Ten derden wast een ongehoorde dwangh in vrye Disputatien, dat ick Aenseggher wesende, verlaten jae swijgen moste mijne Propositien ende Articulen, daer met ick seer geredelijck, lichtelijck ende vastelijck vermocht te bewijsen die Calvinische ende Besanische Leere valsch te zijn, ende heure Kercken gheen Kercken. ’tWelck oock d’eenige oorsake was mijns comstes tot Leyden, tot verhoedinge vande dwangh over den conscientien die ick beduckte alhier oock als tot Geneven te sullen comē, ende moste daer tegen vanden Predicanten ontfanghen Wtten, van wat stucken, op wat ordre, ende hoe wy disputeren souden, ’twelck eenen so wel voechde als of die van Haerlem den Hertoghe van Alva Wetten hadden willen stellen aen wat Poorte of Toorne ende hoe hy die Stede beschieten ende bestormen soude. Was sulcx niet meer gelijck een Spaensche Inquisitie dan een Christelijcke vrye Disputatie? Ten vierden was my verboden mijns Vyants Swaert te gebruycken om hem te bevechten, te weten, Calvijns ende Beze eyghen Schriften, tot vernielinghe vande selve Schriften, ’twelck bedonghen was ende die eerlicxte Victorie is. Ten vijfden weygherde men my teghen voorgaende toesegghen Copie autentijcq van ’tgene ghehandelt soude worden, die my oock noyt en is ghelevert, ten eynde (wat machmer anders uyt vermoeden) oft den Predicanten misluckte, dat als dan noch henluyder onwaerheydt boven mijn waerheydt (die ick met gheen autetijcke schriften soude connen doen blijcken) by den Volcke gheloove soude hebben, soot oock een wijle is gheschiedt? Maer het comt al uyt men onder die sneeu huydt, ende al is de Logen snel, die waerheyt beloopse wel, soo hier nu oock inder daet ghevalt.

39.

Hier mach ick nochtans niet laten, tot mijnre beschaemtheydt, die waerheydt te bekennen daer inne dat ick in’t aengaen van dese Disputatie, nae dat ick nu wiste dat die Commissarissen, soo voorschreven staet, my niet dan op die voorschreven soo gants onbillick conditien wilden toelaten, meer vermetelijck dede dan voorsichtelick, sulcx dat ick inden wel-ghevallen uytgang van dien, Godt alleen ende niet mijn verstandt bedancke, ende daer inne (nae ’tspreeck-woordt) meer gelucks dan wijsheyts hadde. Want als ick den xiij. Aprilis voorschreven aen den middagh mijn beraedt hadde genomen om te half ure twee antwoorde inne te brengen van mijn aengaen, of afslaen deser Disputatie opten Noot-Wetten voorschreven my voorghehouden: Was ick des middaghs in voornemen vande selve Disputatie alsoo ende op sulcker wijsen niet aen te gaen, maer des namiddaghes neen voor antwoorde in te brenghen. Want ick nu opentlijck sach dat my benomen waren niet alleen die middelen daer door ick lichtelicxte wist te bewijsen d’onwarachticheyt vande Calviniaensche ende Besaensche Leere, by my nu in grooter menichten ghereedt wesende aengheteeckent: Maer oock mede mijne propositien of ar. daer met ick die selve Leere wilde aenvechten, my opentlijck benomen waren, soo dat ick daer af niet en moste spreecken: Als die nu uyt een Aenvechter een Verweerder ghemaeckt worde, ende niet anders dan een Schooljonghen lijden moste, sulcke vraghen als zijne Meesters hem willen voorstellen, die beantwoorden, ende daer op biechten ofte mijne belijdinghe doen moste: Ende dit so opentlijck teghen mijn schrijven aen den Delfschen Predicanten, jae teghen haer eygen schrijven ende bewilliginghe, onder hare eyghen handen aen my ghesonden. Dit mijn voornemen was noch ghestijft door dien in beslooten Kamere voor x. of xij. maer in een openbare plaetse voor allen Menschen. Oock niet van mijn eyghen, maer van der Waerheydts jae Godes saecke. Die (docht my) en behoorde ick soo lichtvaerdelijck niet te stellen in de Waech-schale: voorneemlijck naedien ick my altoos voorsien hadde om van henluden art. te handelen ende die te beantwoorden. Want ick van Haerlem nae Leyden treckende, my verliet opt schrijven vande Predicanten selve, daer inne zy-luyden sich erboden hadden ’tgheene ick hen uyt Calvijns Schriften voortbremghen soude te beantwoorden, so verde zy ’tselve verstonden of gelesen hadden: Sonder eenichsins te connen vermoeden, dat zy van sulck haer schrijven wijcken souden ende ’tselve gheen ghestant doen. Noch vele minder dat Commissarisen he luyden Predicanten sulcx verbieden of Wetten stellen souden in Disputatie, niet den Wereltlijcken maer den Godtlijcken Rechten aengaende. Daerom mijn opset treckende nae Leyden niet anders en was, dan te Disputeren op ten voorschreven voet, of by weygerighe van dien, weder naer huys te trecken. Als die oock niet mochte dromen datmen my Aenseggher soude dringhen om mijn propositien te laten varen, ende propositien te ontfanghen vande Predicatien, soo ick


hen luyden oock hadde geschreven. Waer ist zijn leven ghehoort dat een Aenclagher ghedronghen werde om van zijn partyen Wetten te ontfanghen, hoe of waer af hy hem beclaghen of tegen hem handelen soude? Soo wast my oock onmoghelijck te voordencken datmen my zoude dringhen te Disputeren tegen luyden die ick voor mijn partyen niet en mocht kennen: ende noch vele minder dat die Predicanten nu tegen haer eyghen hant ende schrift weygheren soude te verantwoorden ’tghene ick hen-luyden uyt Calvijn voort-brenghen soude, ende mitsdien weygheren mijn partyen te wesen. Want Calvijns schriften ende Beze hadde ick berispt ende alle der geenre Leere, die de selve inde dick-ghemelde Hooft-saecken voor goet hielden. Soodanighen hieldt ick voor mijn partyen in desen handel ende anders ghene. Nadien dit nu alles geviel plat teghen mijn opset ende vermoeden, soo hadde ick reden om dese ghemuylbande Disputatie af te slaen ende nae Huys te trecken dat oock gheschiet soude zijn, ten ware dan saecken dat twee Personen den welcken ick mijn voornemen ontdeckt hadde my ’tselve ernstelijck afriedende, baden die Disputatie opte voorsz. wijse liever aen te gaen, dan nae Huys te trecken, ende dit meer uyt goede affectie tot my, dat uyt wichtighe redenen, ende daer op sulcks met begeeren aenhielden, dat ick hen-luyder begeeren boven mijn voornemen voorsz volghde ende des naemiddaeghs aenden Commissarisen voor antwoorde inne bracht, dat ick bereyt was opte conditien my voorgheslaghen (dewijle het anders niet en mochte zijn) die Disputatie aen te gaen.

40.

Alsoo began op den xiiij. Dach Aprilis des morghens te Clocke achte dese lieve ende vrye (quansuys) Disputatie, in een Klooster-Kercke in teghenwoordigheydt vande Magistraet meest vande Stede van Leyden, oock van groote menighte Burgeren ende vande twee voornoemden Commissarisen, die vreesende (soo icks houde) dat ick waerheydt vande oorsaecke ende maniere vande Disputatie hier voren gheroert segghen, maer soo sy dat dichten ick Scisma onder ’tVolck maecken soude (dweclk opt alder verdste van mijn ghedachten was) my te vooren oock hadden verboden, dat ick gheen voor-reden altoos voor den Volcke en zoude maecken, segghende d’een van hen-luyden, dat hijt doen zoude. Was ick daer mede niet wonderlijck beholpen? Soo worde ick aen allen canten omringelt, gevetert ende bedwongen in dese (Godt wouts) vrye Disputatie of om recht te segghen eyghen Inquisitie, d’een Commissaris seyde totten Volcke wat, ick weet nu niet wat, Aernt Cornelisz dede een ghebedt seer devotelijck, het Volck luysterde begeerlijck met stille swijghen toe, ende Arent Cornelisz. sprack alsoo.

41.

Den 14. Aprilis 1578. voor de middagh inde Academie.

VVY ghelooven ende leeren dat van onsen Heer Iesu Christi ende zijn H. Apostelen inden Nieuwen Testamente een ware sichtbare Kercke of vergaderinghe Godts versamelt ende opgherecht, is inden welcken de grondt der Propheten ende Apostelen van behoorlijcke gesonden Dienaers gheppredickt is gheworden, ende die Sacramenten van Christo inghestelt, te weten den Heyligen Doop ende ’tHeyligh Avontmael zijn bedient, inden welcke men oock die bedieninghe de Armen, ende ghemeyne gheboden gheoeffent heeft, na uyt-wijsen der spraecks. Act. 2. Sy bleven bestandigh inden Leere der Apostelen inden bedeelinge inde breeckinghe des broots ende inden geboden. Begeeren hier op dat Coornhert segghe of zijn ghevoelen ’tselver is of niet.
42.
Coornhert.
Inden eersten eyst die noot hier dit gheseydt, dat ick van aenbegin aenseggher sy gheweest op ghequalificeerde Persoonen die ick hier niet en vinde, ende dat ick metten H. Thoma Tilio van meeninghe zijnde alleen te confereren ende niet te Biechten in ’tHeymelijck veel min ben bereydt mijn schamel ghevoelen van dese saeck te segghen, waer af ick geen questie en hebbe ghemoveert, ende houde daerom Dirck Volckertsoon Coornhert by my selven, sonder yemant te Leeren, dat ick tweereley Kercken verstae inde Schriftueren uytgebeelt te zijn, waer af d’een is onsichtbaer ende d’ander sichtbaer, te weten die onsichtbaere, 1 1 a 1. Cor. 6. 15. 11. 14. 18. 19. 25. 26. Eph. 4. 25.* 5. 30. A Eph. 1. 22. 23.* 4. 15. 16. Col. 1. 18. a alle ware Lidtmaten Christi in haren hoofde Christo A die door den Geest b der waerheydt kennen, c dat die Vader alleen een ware Godt is, ende dat Jesus d is Christus e lief hebbende die selve Lidt-maeten Godt den Vader, zijnen Soone f Jesum Christum, ende den Kinderen g Godes, 2 2 b Ro. 8. 15. 16. Gal. 46. ende houdende zijne gheboden. 3 3 c Joan. 5. 20. h Aengaende die sichtbare houde ick te wesen, alles onder verbeteringhe van Godt-Geleerder, een versaminghe i der voorschreven Lidtmaten, 4 4 d 1. Joan. 5. 1. 2. ghemenget met Hypocrijten, 5 5 e 1. Joan. 5. 1. 2. kenbaer wesende dese selve versaminghe inder Waerheydt alleen den waren, 6 6 f 1. Jo. 5. 1. 7 7 g 1. Joa. 5. 2 maer k metden valschen of Hypocrijtschen Lidtmaten, der selver, 8 8 h Joan. 14. 15. 11. 1. jā. 5. 2. 3. 2. Joan. verset. 5. Rom. 13. 8. die maer eenen onseeckeren waen daer af en mogen hebben.
M.
43.
Ten eersten seggen wy aenghesien ons 9 9 i Mat. 13. 30. 47. 1. Cor. 5. Col. 4. 29. Esa. 27. 41. Gen. 7. 23. verboden is van mijnen Heeren die Commissarisen eenige prefatie ten doen dat wy die Prefatie Coornherts onbeantwoort laten, 10 10 k 1. Joan 3. 1. 2. Co. 6. 8. 1. Cor. 2. 15 Apoc. 2. 17. 1. Cor. 2. 8. ten anderen segghen wy dat ’tgheen Coornhert gheseyt heeft, inde plaetse van een antwoorde, gheen antwoorde inder daet en is, maer alleen een voorstellinghe zijns ghevoelens, ’twelck hy heeft vande ontsichbare ende sichtbare Kercke, want


onse Vraghe of bekentenisse hout in, wat inde ware sichtbare Kercke der Apostelen gheweest zy, ende daer in behoort aenghemerckt te wesen, Begeeren daeromme hier op ’tghevoelen Coornherts te hooren.
C.
44.
’tSchijnt mijn Heeren dat dese Ministers hier teghenwoordich sonder te willen stellen een Statum questionis met Propositien die zy selve voorstellen my verder afeyschen dant wel behoort, want soo sy in haer Articulen my inden missiven voorghestelt, door-gaens te verstaen gheven voornemelijck int eerste ende derde poinct vander Justificatie, dat wy aen weder sijden verclaren souden, onse meninghe vande saecken om alsoo te komen tot kennisse vande gheschille tusschen ons beyden wesende, ’twelckmen hier noch schijnt te soecken, en verstae ick daer om niet tot wat eynde dit vraghen anders beduyt. Want so sy my willē aenseggen, dat ick anders vande Kercke gevoel dan recht is, sy stellen eē Proposition voor, met verclaringe waer inne dat hem op mijn deert. ’tWelck so sy met en doen, ick niet gehouden en ben, haer segghen aen te vechten. Sonderlick nademael icx van eersten aen noyt gedaen en hebbe. Dan soo zy in mijn beschrijvinghe vande Kercken, bevinden yet gheseydt te zijn, dat onrecht is, sy moghen dat bestaen te bestraffen. Doen zy dat mit waerheyt, ick salt bekennen: of anders, sal icx weder-spreecken.
M.
45.
Aenghesien het eerste poinct is vande sichtbare Kercke, ende wy ons ghevoelen daer van behooren te openen, om te sien of het over een comt, soo ist dat wy ons gevoelen hier van voorgestelt ende kortelijcken uyter schrift aenghewesen hebben, bereydt zijnde ’tselve breeder te doen, daer op wy dan houden dat Coornhert behoort ja ofte neen te segghen, alsoo het gheschil tusschen hem ende ons is vande mercktekenen waer aen men een sichtbaere waere Kercke kennen sal, gelijck hy self tot Delft bekent heeft, daerom soo kan men hier toe niet beter comen dan door die openinghe ende ontdeckinghe der dinghen die inde eerste Apostolische Kercke ghedreven zijn.
C.
46.
Na dien die Ministers hier voor wenden een gheschil tot Delft tusschen ons gheweest vande merckteeckenen der sichtbare Kercke mede niet door mijn voorstel, maer door henluyden voorstel veroorsaeckt zijnde. Soo wondert my dat sy-luyden hen niet en vervorderen haer merckteeckenen te stellen, ende die met een bestaen te bewijsen mette middelen by haerluyden daer toe wesende, ende en ware niet van noode geweest, soo verre te halen, maer genoegh catagorie te segghen, dat houden wy die merckteeckenen te sijn, ende daer mede bevestigen wy ’tselve onse seggen. ’tWelck ick hoorende die selve soo ickse goet verstae, bewillighen of anders die selve wederspreken sal, indien ick gront ende kennisse daer af hebbe, des niet te min salmen bevinden dat in mijn beschrijvinge vande Kercke voorschreven die merckteeckenen by my verstaen, daer oock al in begrepen zijn.
M.
47.
Ten eersten antwoorden wy dat het blijckt uyten Brief Coornhert. Selve. Den aen Thomam ghesonden, dat hy de merckteyckenen van ons ghestelt voor die rechte merckteeckenen niet houden en can, waer uyt wy oorsaeck ghenomen hebben die selvighe te willen voorstellen. Ten tweeden om die selve recht ende ordentlijck, voor te staen, is blijckelijck. Dat gheen beter orden ghehouden worden kan, dan datmen aller eerst ghelijck het patroon der selvige Kercke beschrijve hoese by de Apostelen tijdoe ghefactsioneert gheweest is. Begeeren daerom te weten van Coornhert of hy niet bekendt dat de grondt der Propheten ende der Apostelen inde eerste Kercke ghepredickt, de Sacramenten bedient zijn, midtsgaders oock die twee andere oeffeninghe hier voor aengewesen, uyte handelinge der Apostelen int tweede, dit bekent zijnde sullen wy vorder bewijsen.
C.
48.
Daer die Ministers seggen van in mijnen Brief aen Thilium ghesonden ghehandelt te hebben vande merckteeckenen, verswijgen zy, dat mijn eerste Brief aen Thylio om tusschen hem ende my te handelen niet een woort van merctekenen vermaent en is geweest, hebbe ick dan in haer-luyder schrijven, daer zy die merckteeckenen voort brachten, soo sy die stelden d’selve niet voor goet konnen aennemen, dat sal sich noch bevinden als zy die willen stellen, want ick en houde geen beter ordre dan dat elck zijn segghen bewijse, ’twelck by my gesien zijnde sal antwoordē als voren, want ick haer noch niet en hebbe bewillicht Socratio more so sy my laetste tot Delft seyden te willen doen, met henluyden te handelen.
M.
49.
Wy antwoorden aengaende ’teerste deel van ’tgeen nu by Coornhert geseyt is, dat wy ’tselve laten by die Brieven over ende weder-over gesonden, vorder dat wy-luyden voorghenomen hebben vande sichtbare kercke in’t Generael te spreecken, daer in Coornhert oock bewillicht heeft die Merck-teyckenen alsnoch begeeren voorte stellen, Waer toe wy ende tot gheen ander oorsaeck, vande Beschrijvinge der uytterlijcker forme der Apostolische Kercke begonnen hebben, voort dat Coornhert niet begeert te bekennē of ontkennen yet. ’twelck van ons voorgeslagen is, (totten handel dienende), antwoorden wy dat wy verstaen, niet eer ghehouden te zijn yet te bewijsen, voor dat wy weten of Coornhert ’tselve alsnoch lochenen wil. Opdat wy nu den handel niet ophouden en souden, willen wy wel terstont achtervolghende de corte Beschrijvinghe der Apostolischer Kercke hier voor van ons


ghedaen die merckteyckenen voorstellen ende daer uyt trecken. Wy segghen dan die principaelste en voorneemste mercktekenen te zijn waer by datmen een ware sichtbare ende wel geformeerde Kercke Christi sal kennen, die predicatie ende suyver Apostolische Leere ende het recht ghebruyck der Sacramenten alsoo dat waer de reyne gront der Apostolische Leere door behoorlicke Dienaers ghepredickt ende die Sacramenten recht bediendt werden, dat daer is die waere wel gheformeerde sichtbaere Kercke Godes. Begeeren daer op Coornherts gevoelen.

C.
50.
Nademael die H. Schriftuere ons leert dat wy niet en sullen geloven alle Geesten, maer die selve proeven offe uyt Godt zijn, ende ick geen ander proef en weet dan die Heylighe schrift. Nadien mede die Ministers voorstellen verscheyden proposten sonder eenich bewijsinge, daer af te doene, die welcke nochtans buyten mijn weten ghegront moghen zijn opte Schrift. Ende het een stout vermetelheydt zoude zijn dat ick sonder bescheyt te sien uyte Schriftuere tot bewijs van haer voorstel, tselve wederspreken of aennemen souden, so ben ick ongehouden yet te antwoorden, voor ende alleer sy sullen bewesen hebben met Schriftelick spreecken ’tgunt sy-luyden willen ghelooft hebben.

M.
51.
Hoe wel Coornhert wel wat seeckers behoort te gevoelen van deser saecken, ende alsoo ’tselve ghevoelen, ’tsy dan recht of onrecht zijnde voor te stellen, ten eynde dat wy hem daer van na uytwijsen zijns ghevoelens, die bewijsinghen ende wederlegginghen voorstellen mochten, soo willen wy nochtans gaerne het bewijs der merctekenen terstont voorhouden, seggen daeromme aldus.
Wat Christus inde sichtbaere Kercke heeft inghestelt, op dat het blijven soude, moet in allen wel-ghestelde ende gheformeerde Kercken ghevonden werden, ende daer by moetmen die Kercke kennen ende onderscheyden. Die Predicatie van de reyne Apostolischer Leere ende die rechte bedieninghe der Sacramenten heeft Christus inghestelt inden ghemeynte, ten eynde dat zy gheduyrighlijck onderhouden zoude werden, daerom moet sulcks in alle wel ghestelde sichtbaerlijcke Kercken, bevonden werden, ende daer by moetmen die rechte Kercken vande valsche onderscheyden. Dat nu Christus die Predicatie der Leere, ende ’tghebruyck zijner Sacramenten heeft inghestelt om te duyren, blijckt uyt vele spreucken, Matt. 20. Gaet henen ende leert alle Heydenen haer Doopende inden Naem des Vaders des Soons ende des Heylighen Geests, haer leerende te onderhouden alle wat ick u bevolen hebbe, ende siet ick ben by u lieden alle die dagen totten eynde des Werelts toe. Item 1. Cor. 11. Soo dickmael als ghy van desen Broode etet ende van desen Beker drincket, sult ghy den doot des Heeren vercondighen tot dat hy comt. Luce. 16. Die Wet ende die Propheten zijn tot op Joannem, vā daer voorts wort het Euangelium des Rijcx gepredickt, waer op sluyt dese spreucke, Mat. 24. Ende dit Euangelium des rijcx sal gepredict wordē inde gantsche Wereldt, dat het een getuyge sy allen Heydenen, ende dan sal het eynde comen, Ephes 4. Christus heeft ghegheven sommighe Apostelen, sommighe Propheten, sommighe Euangelisten, sommighe Herders ende Leeraers, tot vermaeckinghe der Heylighen tot den wercke des dienstes tot opbouwinghe des Lichaems Christi, tot dat wy alle comen, tot die eenigheydt, des geloofs ende kennisse des Soons Godes tot een volcomen Man, tot die maete des volcomen Ouderdoms Christi. Hier mede is bewesen dat Christus dese twee dingen innegestelt heeft om te duren in zyner Kercke ende dat daer door die waere Kercke bekendt kan werden, ’twelck oock hier uyt blijckt, dat alle sichtbare ende uytterlijcke dinghen door hare forme bekendt moeten worden als een goede Schoole een wel ghestelde Stede of Huysinge, etc. als door een goet school regiment, burgerlick, ende Huys-regieringhe nae goede Ordonnantie ende Wetten.

C.
52.
Ick ben soo dom dat ick niet een woort bewijsinghs van tvoorstel heb vernomen. Bekenne gaerne, dat die Predicatie ende die Sacramenten vanden Heere inghestelt zijn, datser oock behoorden onderhouden te worden, maer hebbe nerghens ghelesen, datse ghestelt zijn tot merckteeckenen vande Kercke, dat is datmen byde selve die ware Kerck soude moghen kennen. Ick bevinde wel dat voormaels byden Joden mede bevolen is gheweest die leeringhe des wets, ende die onderhoudinge vande besnijdinge met zijnre aencleven, maer Leser daer by oock, datse dickmaels verduystert ende misbruyckt zijn geweest, voornementlijck die Leere, soomen tot verscheyden plaetsen leest by den Propheten, dat die Propheten leerden loghenen, ende het volck hoordent gaerne, desgelijcks dat alle Boomen, Bosschen, Hoveltgens, vol Afgoderijen waren, sulcks dat soo wel in den Leere, als inde Ceremonien of uyterlijcke ghebaere, bywijlen inde Kercke der Joden vanden roppe des Hoofts totte voetsoolen niet ghesonts en is gheweest. Ende om een Exempel by te brenghen, soo leestmen dat die Heere Christus hem selven heeft laten besnijden, inde Jootsche Kercke, ende meer ander saken daer inne ghepleeght, d’welcke hy niet en soude gedaen, hebben, soo hy die selve Jootsche Kercke niet en hadde ghekendt voor een Kercke Godes. Des niet te min was die selve Kercke soo verdorven inde Leere dat die logen daer Heerschappye hadde ende niet die waerheyt, soo onlochbaerlijck blijct, in’t dooden vande waerheydt selve by den Joden ommegebracht. Waer uyt dā volgt dat die selve Jootsche Kercke noch was


die kercke Godes, sonder nochtans te hebben die Leere der waerheydt. Nu can elck licht bedencken dat het gheen seecker leverey of merck-teken en can wesen, ’twelck nu by ende dan van, een dinck mach zijn. wantmen in ’t afwesen souden bedroghen mogen wesen. So een Krijghsman licht met zijn schade soude vernemen, soo hy sonder leverey quame ter plaetse, daer hy die behoeft te hebben, om hem voor een vrient te doen kennen. Ten tweeden segghe ick noch daer op, dat aller merckteyckenen eynde is ghewisheydt van des dinghs kennisse te gheven. Nademael nu huydensdaechs (God betert) oogenschijnlijck wert bevonde, dat alleen om de ware Leere die Hooft ’twiste valt, segghende elcke Kercke by ons is die rechte Leere, die ware Interpretatie vande Schriftuere, soo behoeft voor al noch een ander sekerheydt, daer by men dat merckteycken, dat van een ander dinck verseeckertheydt soude gheven, selve sekerlijck soude moghen kennen. Ende schijnen daer in die Ministers hier, in myne ooghen, met die eene duysterheyt d’ander te wille verlichten. Rechts of yemand gheen Griecx of Hebreeus connende, eenen gheleerden Man vraechde wat beteyckent Christus? Tot antwoorde creech Messias, ghemerckt het Woordt Missias hem

voor ghehouden mach werden, overmidts Godt zijn Volck daer inne hadde, ende principalijck daeromme, dat aldaer den waren Godt zijne uyterlijcke diensten gestelt hadde, waer mede hy zijn Volck van andere Natien hadde onderscheyden, soo blijvē wy altoos daer by niet jegenstaende die Joodsche Kercke een sichtbare Kercke Gods was, dat nochtans daeromme die selve voor gheen welghestelde ghehouden en can werden, want wy alhier spreecken vande mercteyckenen der sichtbare Kercke, daer by verstaen een welghestelde forme die daer naer Gods woort behoort te zijn, Ten tweeden dat Coornhert seyt die duysterheydt der Leere te stellen inder Menschen ooghen ende niet inde Schriftuere, dat bekennen wy oock ront uyt, bekennen oock datter vele plaetsen zijn der Schriftueren, welcke uytlegginghe behoeven, als wel uytet exempel des Moermans Act. 8. te bemercken is, maer hier mede wert noch niet omme gestoten ’tgeen wy hier hebben willen bewijsen, dat door die Leere als door ’tmercteken die Kercke niet ghekent en soude konnen worden, dat oock Coornhert zijn verantwoordinghe doet van dat uyt zijn woorden niet en can mit waerheydt ghenomen werden, dat het onmoghelijck van hem soude gheachtet werden, die Schriftuer te verstaen, seggen wy dat wy anders daer uyt niet en hebben connen besluyten, dewyle hy die Leere der Schrifture missaect te zijn het mercteycken der warer Kercke, Want indien eenighe Menschen ghevonden werden, die de Leeringhe uyter H. Schrift connen verstaen ende daer door die Kercke kennen, soo volcht noch noodtwendelijck dat die Leere het merckteyckem der welghestelder Kercke zy, want wy niet gheseydt en hebben datse van allen Menschen verstaen souden werden. ’tWelck wel contrarie blijckt uyt de Exempelen der gheender, dwelcke tn tijden der Apostelen daer toch Christus beval die Schriftuere t’ondersoecken, overmidts zy ghetuychenisse van hem gaven, Joan. 5. Nochtans vele tot die kennisse der waerehyt ende gemeynschappe der Kercke Christi niet ghecomen zijn, maer wel andere zijnder gheweest als die van Berrea, Act. 17. die welcke ondersoeckende die Schriftuere oft oock alsoo was, als Paulus Leerde met aller gheneghentheydt zijn woordt ontfinghen ende haer inde Christelijcke Gemeente begaven, aengaende de Fackel Luthers seggen wy ghelijck daer door veele grove dolinghen des Pausdoms ondeckt zijn gheworden, als Coornhert self bekent, dat oock daer door veelder Menschen oogen inde bekentenisse der waerheydt van veele stucken verlicht zijn gheworden, want ghelijck die Fackel licht is, om die duysternissen te verdrijven dat hem een Mensche niet en stote, alsoo isse oock dienstelick om den Mensch te leyden ter plaetse daer hy behoort, ende alsoo is oock die H. Schrift soo licht om die waerheydt aen te wijsen ende die ware Kercke ende Godsdienst te doen mercken, als zy kennisse van grove dolinghen gheven can, Ten laetsten dat Coornhert hem beclaecht dat wy twee zijn daer hy maer een is, in dese ’tsamen-sprekinghe antwoorden wy dat het hem geoorloft geweest is, over langh ende alsnoch gheoorloft is, noch een by hem te nemen, oock mede en heeft hy tot Delft daer over niet geclaecht.C56.Op ’tleste stuck vande twee teghen my alleen, en hebbe ick niemandt die met my spreecken soude connen of willen, soodanighen Sectmaker ben ick. Tot Delft liet icx hem toe in een privatio colloquio als ick noch meynde dat weynich luyden daer zy souden zijn. Dat valt hier nu al anders. Daer hy seyt van bedroch in ’twoort vande ware Kercke, overmits zy luyden hier spreken van een welghestelde Kercke, soo zy seggen, houd ick onghetwijfelt dat een Kercke, een ware Kercke is, al waer by oock ghedeformeert. Seker al hadde yemant doen ter tijt die ware Kercke ghesocht tot Jerusalem, in welcke tijt gheen ander ware Kercke en was, hy en soude dit haer luyden merckteken gheloven, ende by dien ’tselve niet voor de ware Kercke kennende, die selve ware Kercke geensins aenghenomen hebben ghehadt. Dat nu die M. selve segghen die Roo. Kercke geen welgestelde Kercke te zijn, so zy mede doē vande Doopersche ende Luthersche Kercken (so anders trechte ghebruyck der Sacramenten mede een waer mercteycken is) ende elck van die soo wel hem segghen, wel geformeerde Kerckē te zijn als dese Gereformeerde, sulcx dat nu elck roept Templum Domini Templum Domini, by ons is Christus, die suyvere Leere ende trecht gebruyc der Sacramenten, soo schijnt noch recht gheseydt te zijn, dat niet de Leere (soo zy die noemen) te weten die Iuterpretatie van Menschen, ende niet die H. Schrifture, die elck van de andere Kercken heeft, een ghewis mercteycken vande Kercke can zijn. Want om die welghestelheydt der Kercken, die zy hen selven toe schrijven, bestaende, soo zy segghen, inde ware Leere ende trechte ghebruyck der Sacramenten, is soo wel ’tgheschille, als om die selve twee mercktekenen selve. Sulcx dat hier gheen ander bewijsinghe en is dan voor gheseyt is van Messias ende Christus. Dat vele plaetsen vande Schriftuere uytlegginghe behoeven, bewijst datse niet heel claer en schijnt. Dit behoeven segghen zy luyden, maer ick niet: als die wel houde datse claer is voor allē simpelen, ende voor den genen, diet ernst is die wille Godts te volbrenghen: Den welcken ende niet den wijsen des Werelts, Godt die Vader ’tverstant van dien openbaert. My ontbreeckt memorie omme alle ’tverhael voorsz te beantwoorden, houdet oock wel nut tot lancheyt maer niet tot nutbaerheydt vande saecke. Doch moet soo veel hier noch gheseyt zijn vande Fackel Lutheri, dat veel lichter te segghen is van Godt, vande Kercke ende vande ware Leere, dat en isset niet, dan sekerlick te segghen dat isset a. alle Creaturen<note type=mn>a Ro. 1. 19. roepen daer is een Godt, ja moghen oock den Menschen daer op lettende aen-


wijsen tot het gheene vanGodt gheweten mach worden. ’tWelck al wat meer is, dan te segghen dat en is Godt niet, al heeft nu Lutherus Fackel die waerheydt aenghewesen van eenighe gebreken, soo vind ick in zijn Leere niet, namentlijcken in ’tstuck vande Justification, Predestination ende ander hooft-saken, ’tgunt die waerheydt der Schriftueren ghelijckmatich is, ende dit is mijn menninghe gheweest inde Fuguere daer af mentie wert ghemaeckt, die daer inne gheloof behoor te hebben, boven andere mijne meeninghe, niet wetende, sluyte daeromme noch ghelijck die Leere der waerheydt by sulcken Soecker vande Jerusalemsche Kercke, ende dit mercteycken vande M. gheloof ghevende, die selve niet voor die ware Kercke aenghenomen souden hebben, dat also mede inde menichfuldicheydt vande Kercken des eenen segghen, des anders twijfelachtich maeckt, ende daeromme door sulck merckteycken niet gheweten en mach worden, welck van allen die welghestelde Kercke zy, latende voorts die Ministers opt ’tgunt voorsz staet, vorder segghen dat hen sal gelieven, sonder meer daer op te willen antwoorden, om eens hier af te comen ende tot ander bewijsredenen te treden.
M,.
57.
Overmits wy luyden achten dat onse bewijsreden van Coornh. noch niet wederleyt en zijn, maer blijvē noch vast staende, soo ist dat wy die selve sonder Coornherts ghevoelen wat breeder daer op te hooren niet onderweghen laten en connen. Soo veel nu aengaet dat hy verclaert heeft, voor een ware Kercke te houdem, oock d’welcke ghedeformeert is, seggen wy, dat wy ’tselfde in zijn verstant oock belijden, soo het woordeken ware voor die substantie eens dincx ende niet voor de forme ghenomen wert, want wy kennen die Jodische Kercke een ware sichtbare Kercke Godts gheweest te zijn, om dat Godt zijn verbondt daer onder ghestelt, ende zijnen naem tot die toecomste Christi toe, daer over laten aenroepen hadde, is oock te bemercken hoe wel die forme verdorven was daer nochtans die substantie der Leere, oock in eenighen principaelste stucken niet wech ghenomen en was, ghelijck Christus seyde, Joan. 4. Wy aenbidden dat wy weten, ghy aenbidt dat ghy niet en weet, want die salicheydt is uyten Joden, op welcke ende dierghelijcke stucken, ghelijck alsdan die Ceremonien des Heeren in haer substantie aldaer niet verdorven en waren, die ghelovighen siende, die Kercke Gods daer hebben moghen kennen, ende hen gantsch daer van niet en hebben moghen afscheyden, dewyle zy daer aen verbonden waren. Voorts of wy die Roomsche of Doopersche Kercke voor welghestelde Kercken houdē of niet? En is hier die questie niet, maer wel of den welghestelde Kercke die reyne gront der Apostelen Leere behoort te hebben ende daer door voor een welghestelde Kercke ghekent can werden. Voort om tot een eynde van deser saken te comen, soo begeeren wy de ronde antwoorde Coornherts op dese naevolghende stucken, ten eersten of hy ghevoelt dat van een yeghelijck Mensch ghekent moet werden, ’tgeene hy voor een merckteycken der Kercke stellen wil, dat is of het mercteycken soodanich moet zijn, datter niemandt aen en twijfele ende een yeghelijck dat bekenne. Ten tweeden offer nu niet veel en zijn, die daer den wille Godes doen ende also na Coornherts eyghen allegatien, Joan, 7. in haer verstant verlicht werden om die Leere te bekennen offe uyt Godt is, ende d’selve Leere voor sulcx bekennen oock die Kercke te bekennen, datse oprecht ende Apostolisch is, want wy oock segghen dat opten huydighen dach Godt oock de gaven der verlichtinghen den Menschen geeft niet voor haer Persoonen alleen, maer om door haer middel oock anderen te verlichten, ghelijck Lutherus ghedaen heeft, welcke die dolingen des Pausdoms die te vooren van weynich ghesien worden, ondeckt ende alsoo die waerheydt in veelen stucken in ’tlicht ghebracht heeft, dat oock Coornhert seydt dat over d’Interpretatie der Schriftuere ende die Kercke ghetwistet wert, bekennen wy gaerne, maer daer wt en volgt geēsins datter gheen rechte uytlegginghe der Schrifturen ghegheven noch Kercke ghewesen en soude connen werdē, want wat cander ongeschickter wesen, dan datmen om sommigher twist ende verscheyden ghevoelen diese van een sake hebben, vande jaecken niet seeckers en soude connen oordeelen, die Phariseen ende Saduceen twistende onder malcanderen vande verrijsenisse der dooden, Math. 22. oock hebben die selve Hymeneus ende Philetus hart aenghevochten, 2. Thimo. 2. Verset. 18. hebben daeromme die ghelovighen getwijfel offer een verrijsenisse was of niet soo seker daer van gevoelt? Arrius met eenen seer grooten aenhangh heeft die ware ende eeuwige Godtheydt Christi ghelochent, heeftmen daeromme niet ghehadt en seker ghevoelen vande Godtheydt Christi? Is daer niet gheweest een merckteycken der rechter orthodoxer Kercke, twelck een Simbolum daeromme ghenoemt worde, dat is soo veele gheseyt als een teycken of levereye daer aen men die recht gevoelende vande Godheytds Christi Jesu kende? Daer en is by na niet een artijckel des Christelijcken geloofs, vande welcke hier voortijts gheen strijdt en zy gheweest, Ja die noch opten huydighen dach niet aenghevochten en werden, heeft men daeromme hier voortijts niet sekers vande Christelijcke Religie ghehadt? Os sullen wy nu geen rechte kennisse daer van connen hebben? Wt sulcken ghevoelen soude oock volghen, dat Coornhert van zijn eyghen Leere ofte gevoelen niet seecker zijn en soude, dewijle hy daer van met ons ende meer andere verscheyden partijen strijt ende twistet. Ten derden soude daer uyt volgen dat die Heylighe Schriftuer niet nut zijn en soude tot ’tgheen, daer toe zy toch vande Heylighe Geest inneghegeven is, 1 1 2. Tim. 3. om niet alleen te leeren maer oock te wederlegghen, ende daer aen als aen een Toet-steen, die Geesten te beproeven oftse uyt Godt zijn,


besluyten daeromme dat die twist die tusschen velen is om der Schriftueren ende mitsdien om der Kercke gantschelijck niet en bewijst dat die Leere niet en soude zijn het merckteken der Kercken.

Aldus gheeynt den voorsz. xiiij. Aprilis.

58.
DAt ick hier voor ar. xl, dese aenghevanghen Disputatie hebbe ghenoemt een Inquisitie, sietmen licht by my recht aen gheseyt te zijn (behalven noch oock in alle het voorspel in besloten Camere met my ghehouden, als hier voor int verbael ghesien wordt) oock in dese hier voorstaende ar. xlj. xliij. xlv. xlvij. etc. daer die Ministeren yet wat voortstellen ende sulck haer voortstel bestaen te bewijsen: Maer daer zy doorgaens hart dringhen om mijn meyninge uyt te lockē ende te Inquireren, ende dat noch van een saecke namentlijck vande merckteken der sichtbare Kercken, noyt by my aensegger, maer by henluyden Verweerders eerst voortghestelt. Sulcx dat ick die daer ghecomen was op gheen ander conditie ende voornemen, dan selfs die leeringhen in hooft-saken Calvini ende Beze te beschuldighen ende te bewijsen voor valsch, nu alle sulcx moste laten varen ende van dese Jonghe Inquisitores ghevraecht zijnde antwoorden, opt tgeene hem believen soude my voor te houden: Was dat niet een onbillcihe veranderinghe ende rechte Inquisitie, wat salt doch dan zijn? Alsoo gheduyrde dit spreecken over ende wederover tusschen Arent Cornelisz ende my opten xiiij. Aprilis van smorghens ten acht, tot smiddaechs ten elven uyren toe, ende wederomme vande namiddaghe te Klocke twee tot savonts te clock viere toe, ten aenhooren van een groote menichte van Volcke, sonder dat Arent Cornelissoons gheselle Donderclock oyt sprack inde Penne, soo’t oock was gheseydt, maer tekende aen uyt mijnen monde van ’tgene ick inde Penne sprack, dat hem noodich dochte om dat Arent Cornelisz. te helpen bedencken, so hy oock dede. Des anderen daechs den xv. Aprilis quamen wy daer weder te Clocke acht uyren oock het meerdeel (soo my dochte) vande Overheydt tot Leyden met die Commissarisen, al waer die Toehoorders merckelijck oock waren vermeerdert. Ende want het mijn ghebeurte was om te spreken, began ick uyt sekere mijne notulen (soo Arent Cornelisz. my oock voorghedaen hadde) te antwoorden opt geene by Arent des namiddaghs te vooren laetst was gesproken, bewijsende dat het mercteken van de ware Kercke by Arent Cornelisz. voor claer ende ghewis ghestelt (daer af zyluyden ick niet, eerst gheroert hadde, ende ick nu door der Commissarisen beleedt mijns ondancx moste handelen) niet alleen duyster ende onseker, maer oock openbaer valsch was, ende boven dien noch, dat uyt Arent Cornelisz. eyghen woorden moste volghen, dat die Roomsche Kercke die Ware Kercke ware, ende die Calviniaensche Kercke geen Kercke, maer niet dan een schaduwe, ’twelck nu het principaelste stuck was, dat ick voorghenomen hadde te bewijsen, oock d’eerste oorsake van alle dese Disputatien soo tot Delft als tot Leyden begonnen zijnde.
59.
Men soude Leser niet wel connen geloven wat stilder toehoorige daer was onder soo grooten menichte van Ommestanders. Nu was onder dit mijn spreecken inde Penne, daer op noch, als te voren, Arent C. allen ende niet Donderclock, antwoorde, uyt mijnen mnde eens ghevallen het woordt, na de Leere Calvini ende Beza, of derghelijcke woorden, my nu niet eyghentlijck in Memorie ghebleven, maer in die Acta (daer toe ick my ghedraghe) beschreven zijnde. Derhalven die Commissarisen tot verlossinghe (soo ick moet geloven) van Arent Cornelisz. die zy in last saghen, oorsaecke daer uytnemende, my bitter toe grauwende als of ick teghen die schoone conditien die zy my int Camerspel hadden doen bewillighen, gesondicht hadde met het noemen van Calvijn ende Beza, my hardt dreyghende metter Staten onghenade, welcker authoriteyt ende niet alleen die hare, ick (soo zy seyden) stoutelijc verachtede, soo grooten Feest maeckende van sulck benamen der twee Schribenten, alsof by na crimen lese Mat. daer aen waer bedreven gheweest. Immers een Francoysche Doctor Theologie, ick meyn hy Figereus heet, maecte sich oock op met clachten aen de Commissarisen over my, om die namen ghenoemt te hebben alleenlijck van die twee heerlijcke Mannen, soo hy seyde niet te weten wat ick daer met ghewilt hadde als die gheen Neerlantsch en verstont, etc. Ick antwoorde den Doctor in Francoyscher spraecke, soo dat hy voorts sweegh, ende my keerende totten Commissarisen, seyde ick niet gheallegeert te hebben (soo my voorstaet) uyten Schriften Calvini ende Beze, maer alleenlijck henluyden namen ende Leere ghenaemt te hebben, ’twelck my niet en ware verboden gheweest. Wat, sprack ick, salt nu zijn? Schaemtmen sich der twee luyder namen? Men mach Godes ende alder Duyvelen namen wel noemen, soude ick deser twee Menschen namen niet moghen noemen? Niet te min, soot u mijn H.H. Commissarisen niet te wille en is, dat ick henluyder namen noeme, om welcker Leere in hooftsaken valsch te bewijsen ick hier alleenlijck ben ghecomen, ende niet om te Biechten, soo salt u ghelieven my opentlijck te verbieden, ende ick salt laten, oock mede het voorder Disputeren, alsoo ick sonder het noemen van henluyden Leere ende namen niet altoos en mach uytrechten van ’tgene alleen, ick hier tot Leyden om ben ghecomen. Maer latens mijn Heeren Commissarisen my toe, ick sal blijven ende voort varen. Dit en wilden die Commissarisen ten eersten niet toelaten maer volherdende int dreyghen voorsz tegen my, seyde ick na dien zy my sulcx noch noch toelaten noch verbieden en wilden, dat ick dan oock in meyninghe ware die begonnen handel te verlaten,


als de nu wel verstont wat een partijdig rapport soude vermogen by den H.H. Staten, ende dat ick te grijs ware (grijpende mijnen baert inder hant) omme in so wichtigen handel so onsekerlijck, als op eenen wech vol swijgende tollen, voort te varen, ende siende dat sy my het benamen van Calvijn, van Bese, ende haren leere alleen (niet het allegeren van hare schriften, dat my doch teghen alle billickheydt afgedrongen was achter te laten) noch rondelijck verbieden, noch opentlijck toelaten en wilden, stont ick van mijn sitplaetse op. nam mijn Bybele onder mijn arme, ende wilde vandaer uyter disputatien wech gaen in meyninge van niet weder te comen. Twelck die Commissarisen siende, hebben my ten laetsten het noemen van Calvini ende Bese namen, oock van haer leere (was dit niet wat trflijcx?) toegelaten voor die reyse alleenlijck. Also sette ick my weder te neder op mijn plaetse, ende began voorts te sprekē tot ontrent half ure tiene voor middaghe, als Arent Cornelisz. gevallen zijnde zin zijn selfs gedolven gracht, ende verstrickt wesende in zijn selfs stricken, openbaerlijck verstomde ten aensien ende aenhooren van alle die wet, ende ommestanders daer tegenwoordigh wesende. Ende want my daer na noyt heeft moghen geworden extract autentijck noch anders, van ’tgene dien marghen, te weten den xv. Aprilis tusschen Arent Cornelisz. is gevallen, (so seer proncken sy met hare gedichte victorie) en is in mijner macht niet die hier te stellen, maer wel die notulen by my dien marghen voor mijnen memorien ghestelt op ’tghene den naest-voorgaende avont laest by Arent Cornelisz. was geseyt, wt welcke mijne notulen ick oock desen margen den 15. Aprilis inde penne sprack, niet (dat ghedenckt my wel) sonder eenighe veranderinghe van eenighe woorden, my int dicteren bequamer ter saecken invallende, maer ghenoech vanden selven inhout, sinne, ende meninghe, ’twelck ick hier hebbe willen tot alle meerder kennisse vande waerheyt in desen, ende hout die selve memorie als volcht.

60.
Ick (inde penne sprack icx in tertia persona, te weten Coornhert) gister merckende dat ghyluyden mijn wederlegh, dat u ghestelde merckteecken, te weten die reyne leere, niet en sy het rechte merckteken, met vele woorden sonder een eenich rechtschapen besluyt, int lange bestont aen te vechten: Daer beneven mede, dat mijn memorie te swac is omme alleen puntelijck op alle uwe woorden te antwoorden, oock mijn verstant te traghe is om gheredelijck soo te spreken, als ic wat tijdt van berade hebbende wel vermoghen soude door Gods ghenade, sonderlinghen in een saecke die by u allen met langhen tijde bedacht, ende my gheheel raeu is, als die daer op noyt veel ghestudeert en hebbe, soo ick meer arbeyde om door’t scheyden uyt die duysterheydt van mijn ende alder menschen vernuft, ende door’t blijven inden woorden Christi te komen tot het hemelsche lichts vn de waerheydts kennisse, daer door my dan oock niet en soude ontblijven ghewisse contschappe, welcke hier zy die rechte Bruydt Christi, ick meyn die ware Kercke Godes: Soo was mijn ernstlijck voornemen dese sake vant wederlegh uwes voorsz. merckteerekens daer by te laten berusten, op hopen dat ghyluyden daeroock af soudet scheyden, ende ick also te eerder soude mogen komen tot een ander merckteken by den Heere selve ghestelt, ende by u luyden achter gelaten om andere die Christus of zijn Apostolen niet en hebben ghestelt tot mercktekenen. Maer siende u luyden van nieusdaer op so hart houden met veele rediten sonder eenich besluyt oock mede met onware collectien uyt mijne woorden, hebbe ick niet connen laten (sonderlinghen nu ick een uyrken tijdts of twee daer toe hadde) uyt mijne slappe ghedenckenisse noch wat te seggen, op uwe laetse woorden. Ende eerst daer ghy spreeckt van mijne leere, bedecktelijck daer by inne voerende een meyninghe, alsof ick een leeraer ware, ende Jongers hadde, doedy my inghelijck aen, ende spreeckt tegen die waerheyt, uyt u eyghen arch dencken, want ick gheen gemeynte en hebbe, versame, noch en leere, maer spreke wel die waerheyt tot mijnen naesten, sonder nochtans een leeraer te zijn. Daer ghyluyden u ghelaet als of door yemants twijfelachtigheyt aen de ware kennisse ende sekerheyt wech ghenomen soude worden, merckt ghyluyden qualijck dat sulcx niet en mach geschieden. Maer die twisticheyden der verscheyden Kercken maecken alleen argernissen ende hindernissen by den onwijsen sielen (niet by den rechtghelovigen) noch niet gheloovende ende oock niet seecker zijnde. Dit blijckt meer dan te veele voor oogen (God betert) niet alleen inden Roomschen ende Dooperschen, maer oock in den Lutersche kercke (die ghyluyden verswijcht) ende u luyder Kercke. Die schandelijcken, vyandelijcken, ende argelijcken, daeromme over hope leggen, so wel hier in Hollant als in Duytschlant. Dese argernisse door den twist om Doope, Nachtmael, ende leere, is soo groot ende onder soo veelen menschen, die elck met hopen haren sichtbaren kercke aenkleven, datmen die evē so weynich can lochenen, als dat wy luyden nu tegenwoordelijck hier sitten. So nu dese oock der gelovigen kennisse ende sekerheyt wech neemt (so ghyt schijnt te willen trecken) hoe moocht ghyluyden ende die uwe gheloovigh ende seker zijn ofte blijven? Dats dan een seer quade collectie by u voortghebracht. Niet een hayrken beter is u collectie, daer ghyluyden colligeert dat die Heylighe Schrift niet nut soude zijn. Ghemerckt ick spreke, niet vande Heylighe Schrift, die ick voor ontwijfelijck ende in allen seker ende warachtigh houde, als uyt den geest des waren Godes alleen voortcomende: maer ick segghe vande Interpretatie der selver, meestendeel (leyder) onseker oock valsch zijnde, als uyt menschen goedtduncken voortkomende. Al streckt nu een selve schriftuere een valstric ende verblindinghe voor den hovaerdigen curieusen, ende onboetvaerdigen menschen: volcht daer uyte dat die heylsame waerheyt onnut soude zijn by den ootmoedighen, eenvuldighen, ende boetvaerdigen menschen: dats geseyt alleenlijck op uwe onbescheydene collectien. Van daer nu komende ter saecken selve, te weten op u segghen, dat die Joodische kercke ten


tijden Christi wel was. Die ware kercke na de substantie, maer niet na de forme, heeft my sulcx hoogh verwondert, gemerct ghyluyden daer mede altoos mijn wederlegh (van uwe mercktekenen der kercken) en wederleght, maer volcomentlijck bevesticht, so ghyluyden daer inne mede van ghelijcken doet mijn hooftsake ende voortstel (te weten) dat die gereformeerde Kercken, welcker leeraren Calvini ende Bese leere geloovende, die den volcke leeren, geen ware kercken en zijn. Twelck ick beyde bewijsen sal aldus, ende eerst het eerste.
Ghyluyden bekent wel dat die logen inde Joodtsche Kercke het regiment hadde: maer wilt daer beneven segghen, dat daer by noch was, die substantie der leere, ende dat oock in eenighe principale stucken. U segghen dat die questie soude zijn of die wel-ghestelde Kercke den rechten gront der Apostolischen leere behoort te hebben, is notoo rlijck onrecht, want ick dat noyt en hebbe ontkent, macht dan oock onse questie zijn? Maer ghy merckt luttel dat het alderminste gheschiet, dat aldermeeste behoort te gheschieden. Dus is alleen nu die questie of sulcke leere een gewis ende warachtigh merckteken van de ware kercke is, dan niet. Ghyluyden segt ja: Ick neen. Laet ons dit nu noch eens besien uyt dit u eygen seggen, van dat die substantie der leere ooc in eenige principale stucken geweest soude zijn by den Jootsche kercke, als die Christum dode, so ghluydē hout, maer ic niet. Want ick houde het principaelste stuck vande leere te zijn kennisse des eenigen waren Gods, ende dat Jesus is Christus, dats die beloofde Messias, van den welcken God door Moysen, ende door allen Propheten heeft getuycht ende bevolen datmen hem sal hooren, ende aen-nemen, opten welcken oock alle Patriarchen gesien, gebouwet, ende gehoopt, ende alle van desen geestelijcken steen gedronckn, ende van dit broodt des Hemels oft man, een selve spijse ende dranck gegeten ende gedroncken hebben. Hoe connen die Ministers alhier noch met eenighen schijne van waerheydt segghen dat die Jootsche Kercke, die Christum den eenigen Hoechsteen ende Fundament verworpen, ende van dat Hemelsche manna ende eeuwigh woort Gods, immers die de waerheyt selve, sonder welc geen ware kennisse en is, walchden ende ombrachten, die principaelste stucken vande leere gehadt soude hebben: dat acht ick so onmmogelijck, als datmen sonder ’tlicht (dat Christus is) sien ende sonder waerheyt (dat mede Christus is) te recht kennen soude moghen. Ende besluyte midtsdien noch even krachtigh, nademael die ware leere, ooc inden principaelsten stucken niet en was by den Joodtschen kercke, ende die selve noth ghelijcke-wel by den Ministers selve werdt gheseyt te zijn geweest een ware kercke na de substantie, dier maer een mach zijn. Dat dit merckteken der Ministers, te weten die reyne leere, als wesende somtijdts by ende somtijts van die ware kercke, geensins en mach zijn een gewis merckteken vande ware kercke, maer gheheel onwis, onvast, ende onseker. So die gende die de Jootsche kercke daer by soude hebben willen kennen, die selve kercke voor een valsche kercke soude hebben moeten oordeelen, niet jeghenstaende sy die warachtighe was. Ende want die Sacramenten vande Apostolische Kercke die leere volghen, sulcx dat sy niet en moghen oprecht blijven, daer die leere vervalscht is inde selve, so mogen die Sacramenten oock even soo weynigh seeckere mercktekenen zijn, als die leere self, uyten welcken sy haren aert nemē. Dit sy hier mede ghenoech van’t eerste stuc, te weten vande krachtigheyt mijner onaenghevochten wederleggers, dat die leere ende Sacramenten gheen seeckere mercktekenen en zijn. Ende komende nu tot het tweede stuck, te weten mijn hooft-sake in alle desen handel, als dat die kercken, welcker leeraren voor goet houden, ende den volcke leeren, die leere calvini en Besa, etc. namentlijc hier, dat soodanige kerken geen ware kercken en zijn, welck mijn segghen, ick segge uyt deser ministeren eygen woorden hier voor, volkomentlijck bevesticht te zijn, doe ick blijcken aldus. Die Ministers bekennen dat die Jootsche kercke, niet jeghenstaende die forma, te weten die Leere der waerheyt daer niet en was, dan alleen in eenige principale stucken, nochtans doe was die ware keccke na der substantien. Die principaelste stucken vande leere ende openbare belijdinge van dien begrepen inde twaelf articulen des gheloofs is noch al vander Apostolen tijden af gebleven by de Roomsche kercke, oock mede die rechte leere vande drievuldigheyt, ende meer andere dergelijcken, insgelijcx die substantie (so sy bekennen, om een stuck voor al te noemen) vanden Doope, sy bekennen mede dat vuylheyt geen substantie wech nemen mach, maer daer aen is klevende, ghelijck als duysent ponden schuyms maer een greyntghen gouts in sich hebbende, geen macht en heeft om dat gout in schuym te veranderen, maer moet het schuym die substantie van’t goudt, wel gout laten blijven. So mede moeten die misbruycken ende misverstanden der roomscher Kercken die voorsz. principale stucken vande leere dat God die vader alleen een ware God is, ende zijn sone Jesus Christus sy, die met die twaelf articulen des geloofs, etc. wel substantie vande ware kercke laten blijven. Ende moet nootsakelijck uyt dit voorsz. segghen der Ministeren selve, besloten werden. Dat die Roomsche kercke, als hebbende noch die principaelste stucken vande ware leere, so wel een ware kerck sy na die substantie, als de Jootsche Kercke sulcke principale stucken (so gebleken is) niet gehadt hebbende ten tijden Chrisit Jesu, hoe wel ghedeformeert. Nu zijn der Ministeren Kercken een selve Kercke metten Roomsche Kercke, of zy zijnt niet. Sy zijn niet mette Ro. Kercke een selve kercke, want dat een is en mach geen twee zijn, ende en mach daer oock geen twiste in komē so lange die eenheyt blijft. Seker indien der Ministeren kercken een waren metten ro. kercke, dat is een selve ding, so mosten die selve gereformeerde kercken (soo syluyden de hare noemen) oock zijn dat selve, dat is kercken Antichristi. Dit sullen sy niet segghen. Ende blijckt daerom dat sy niet en zijn een kercke met die Roomsche kercke. So syluyden Ministers hier souden willen seggen: onse Kercken zijn een mette Roomsche Kercke na der substantien, maer niet na der formen: soo moeten syluyden oock seghen,


dat een selve dingh ende een eenige substantie teffens mach zijn gedeformeert ende oockgereformeert. Dat waer gheseyt, een selve ding mach teffens zijn schoon ende leelijck, heet ende cout, goedt ende quaedt, licht ende duyster. Dit mach niet zijn, so moeten dese Ministeren dan haer kercken een ander substantie geven dan die Roomsche Kercke, ende midtsdien houden dat Christus ’thooft ende die Bruydegom vande ware Kercke, teffens mach hebben twee verscheyden lichamen, ende twee verscheyden Bruyden: van de welcke d’een leelijck, ende ghereformeert, maer d’ander schoon ende gedeformeert zy. Dat waer in Christo een dubbelde echt, ende een dubbelt lichaem versiert. Wie mach dat geloven? Is dat niet opentlijc tegē die gantse schrifture? moeter ooc niet nootlijc al sulcx uyt volgen? moet het segge ic noch, niet nootlijc volgen uyt sulck voorgaende segghen der Ministeren selve, dat die roomsche kercke mede een wre, doch ghedeformeerde kercke zy, ende dat der Ministren kercke een valsche kercke sonder substantie zy, te weten die R. Catholijcken, die substantie van en ware kercke, maer sonder forme: ende die sich gereformeert noemen, een forme vande ware kercke sonder substantie. Het blijct dan niet alleen dat der Ministeren gestelde merckteken geen vast merckteken en is, maer oock (dat mijn principale voorstel was aen Tilium) dat sulcke gereformeerde Kercken geen kercken en zijn, ’twelc het eenighe stuck is daer toe mijn voorstel vande Justificatie, predestinatie ende Ketter-dooden (oock namaels vande sendinge) streckte.

61.
Hier began sich Arent Cornelisz. te ontsitten, blosende wangen te gekrijgē, een vreemt gelaet aen te nemen, ende wel siende dat hy uyt zijn selfs stricken sich niet en konde ontwerren en voorts gantselijc te verstommen, sonder voorts een eenich woort vanden gantsen voor-middaghe meer tot my te spreken. Daer nam Donderklock (die noyt voor den volcke inde penne en hadde gesproken) het woort aen sich, die al denckende, hoestende ende bremmende nu wat in de penne sprack, dan wat vraechde, dan weder ’tgeschreven dede veranderen, ende in somma sodanighen wesen toonde dat elck licht mochte mercken, dat hy gheen beschey altoos, maer wel veel onschamelheyts meer dan sijn verstomde medebroeder vermochte voort te brengen. Dit duyrde al hompelende ende stompelende, tot dat die klocke elf sloech. Doe dede Arent Cornlisz. die dancksegginge, die Commissarisen stonden op om te gaen. Ick vraechde henluyden hoe icx voort soude hebben: te weten of ick voorts doorgaens die namen Calvini ende Bese, midtsgaders haer leere soude mogen noemen, dan niet. WAnt so sy my dat niet wilden toe laten, en dachte ick na den middage niet weder te komē, maer den handel daer by te laten. Die antwoorden my (soo ick vinde inden notulen by my desselven daechs aengetekent) met dreygementen, seggende dat ick henluyder (die den Staten representeerde) bevel verachte, ende dachte sulcx den Staten aen te geven. Ghy zijt, seyden sy tot my, soo stout geweest, dat ghy ons voor den volcke afge-eyscht hebt vertonninge van onse commissie.
Coornh.
Daer hadde ic recht toe, die handel is daer aen ghelegen, men heeft my tot noch toe die commissie niet willen laten sien, oock noch geen onderteeckeninge van dien, ick was niet seecker van desselvens inhouden, ende hadde des noch te meer oorsake om die Commissie te willen sien, na dien ghyluyden my verboot, ’tgene my die Heeren Staten in haren Missive aen den Magistraten tot Haerlem op hadden doen komen tot Leyden, oock mede dat my die Ministers self in haer Missiven hadden toegheseyt, namentlijc het volgen vande voet tot Delft ende het handelen ende examineren van Calvini ende Bese schriften.
Commisssarisen.
Dat haddet ghy ons binnen der Cameren moghen af-eysschen.
Coornhart.
Dat hebbe ick ghedaen, oock copye versocht, of ten minsten extract autentijck, voor so veele my beroert, maer ten mocht my niet geworden, niet tegenstaende die Commissie behoorde te staen int hooft vant verhael, daer ghyse oock hebt begonnen te stellen, maer niet ghestelt en hebt. Ghy laest my maer een kleyn artikeltgen daer uyt, ende dat wast al.
Commissarisen.
Ghy dorst ons partijdigh noemen.
Coornhart.
Daer mocht ick reden toe hebben.
Commissarisen.
Wy en sullens niet lijden dat ghy telcken aldus harangeert.
Coornhert.
Sal ick dan moeten stilswijghende lijden u E. aenseggen tot bevlecking mijns namens streckende, soo is my het scheyden uyt desen ongheschickten handel verre ’tbeste. Men dringht my hier te handelen tegen luyden die hem op mijn aenseggē niet en willen partyen maken tegen haer selfs schrijven Dondercloc het woort nemende seyde. Ghy weet wel dat wy oneens zijn met u vande mercktekenen, zijn wy dan noch niet u partyen.
Coornhart.
Ghy weet wel neen inde originele saecke. Ghy weet wel dat ick my over niemandts gheloove en wil meester maecken, maer u ende elck, anders dan ick gheloovende, gaerne neven my lijden, waerom en wilmen my niet lijden? soude ick partye zijn van alle die erghens in anders dan ick ghevoele, met wie soude ick partye zijn van alle die erghens in anders dan ick ghevoele, met wie soude ick gheen partye zijn? vintmen wel thien menschen in een stadt die in alle dingen alleen ghelooven?

Commissarisen.

Wy en willen dit harangeren gheensins, van u lijden.

Coornhert.
En ick en wil geen menschen tot Heeren over mijn gheloove lijden. Ick ben in alles van mijn recht gheweken, men stelt my aensegger onbillijcke Wetten, ick hebse noch al ghevolcht, wat soude ick meer moghen doen?


Donderklock.
Gy sout u van ons met Gode swoort laten leern ende onderwijsen, Coornhert. Ick en hebbe u tot mijne Leermeesteren in Religions-saken niet vercoren, maer als disputanten na last der Heeren Staten, met waerheyt wedersproken. ’tSchijnt niet anders dan dat ghy u laet beduncken dat ick hier ben gekomen omme voor alle den volcke u te doen belijdinge mijns geloofs, my onderdanichlijck van u te laten onderwijsen, ende alle dat ghy my voor broct inne te swelgē. Neen so niet, ghy doolt, als ic Leermeesters wil kiesen om te gehoorsamē, die en sult ghy jonghe luyden voorwaer gheensins wesen. Hier op dreychden my die Commissarisen wederomme metten Staten, Coornhert. Verbiet my Calvijnsende Bese namen ende leere te noemen, ick sal’t laten, oock dit disputeren ende naer huys reysen. Meester Gerrit Meelisz. Dat staet aen u. Coornh. wel. Nu dit anders niet en wil zijn, soo dencke ick dat te doen, naer huys te reysen, ende hier niet weder te komen handelen onder sulck dreygementen ende onbekende wetten. Dit geschiede ten aensien ende aenhooren van alle den volcke, alsoo gingh ick van daer. Des niet jegenstaende oock dat sy Ministers ende Commissarisen wel konden verstaen uyt die voorsz. mijne openbare verclaringhe, dat ick niet weder om te disputeren daer soude komen, oock mede (so ick niet en twijfele) dat sy wisten dat ick omtrent half ure twee al metter schuyten afgevaren was na Haerlem. Soo maecktemen noch een vergeefsche komste ter plaetse daer die disputatie of (om recht te seggen) die inquisitie was begonnen gheweest. Men wachte na mijn comste so men sich geliet, ende men sende om mijn in mijnen logemente, daer sy wel wisten (soo ick seker gheloove) dat ick doe niet en was, ende dit alles om eenen schijn te maken, als of ick vluchtigh ende met schanden het velt hadde verlaten. Dit mocht noch eenighen geloofwaerdigen schijn ghehadt hebben, indien ick op Arent Cornelisz. segghen, als hy op mijn segghen, soo opentlijck verstomt ware gheweest: maer wat schijne van waerheydt mocht sulcx hebben inden ooghen ende ooren die gesien hadden dat Arent Cornelisz. my in als uyt mijn, op zijn voordeel gedrongen hebbende door den Commissarisen, also in den eersten aengreep daer wy recht jeghen malcanderen stieten, ter neder viel int voetsant? placht dan die verwinner voor den overwonnen oock te vluchten? Of is hy niet overwonnen die met zijn eyghen swaert ofte reden opten kop gheslaghen werdt ende gants verstommet? Of heeft alle ’tvolck niet gesien ende gehoort dat Arent Corneliszoon niet wetende mijn reden te beantwoorden verstomde, ende dien voor-middage van omtrent half uren tienen af, daer na voort tot elf uren toe stcok stille sweech? Of hebbe ick die bekentenisse van dit verstommen of stille swijghen van Arent Cornelisz. niet by hem Donderk. ooc by Arent Cornelisz. beyde self geondertekent? Wie hier aen twijfelt, die kome by my, ende ick salse hem toonen. Ende dat siude noch voor my wech lopē hetē.
62.
Lieve wat hadde ick doch meer tot Leydē te doene? Hadde ick niet onwedersprekelijck bewesen ’tgene ick van aen-beginne voorghenomen hadde? vraechtmen wat dit was? dat die Kercken, welcker Leeraren Calvini ende Bese leeringe voor goet houden, ende die den volcke leerende (als hier voor int twaelfde Artyckel staet) gheen ware kercken en zijn. Dit was mijn voorstel aen Tylium, ende dit hadde ick nu bwesen tegen dese twee Ministeren: wat resteerde my meer te doen? te verwachten nieuw onbillijcke wetten vande Commissarisen? partijdigh rapport der Commisser? of oorlof van te mogen voorthalen Calvijns ende Bese schriften, om door dien der selver onwarachtigheyt te bewijsen? Dit was my by den twee Ministers onder hare eyghen handen wel toegheseyt, maer dit was my door Commissarisen partijdelijck afgeseyt, ende dit en mocht ic met geen reden te te verwerven verhopen. Wat mocht ick dan daer tot Leyden meer goets verwachten om uyt te richtē, niet altoos, wie dit met onpardigen oogen wil oordeelen, en sal, meyn ick, my geensins misprijsē, maer wel groot recht gheven moeten (soude ick meynen) dat ick by schickinge Godes volcomentlijck volbracht hebbende ’tgene ic tpt leydē om was gecomē, ende niet siende middel om yet vruchtbaers meer uyt te richten, na openbare verklaringe voor alle den volcke, dat ick wech ging sonder meyning van weder te komen, wederomme van Leyden na Haerlem ben gevaren.
63.
Ick meyne immers elck licht can bedencken dat die twee Ministren geensins gelaten en souden hebben den roem-trompet te blasen ende aale desen handel in druck te gheven tot mijnder schanden ende henluyder eere, indien sy eenigen verwe van waerheydt hadden weten intlicht te brenghen, tot bewijs van sulck mijn schandelijck weghlopen van Leyden: als my door henluyder na-dichten achter rugge wel onwarachtelijck ende onschamelijck nagestroyt is geweest. Maer so verde schelet dat sy sulcx door den druc uyt te geven onderstaen souden hebben, dat ter contrarien my van wegen den H. Staten eenigh verbodt, ick en weet nu niet eygentlijc wat, van yet sulcx in druck te gheven verboden is gheweest door den Overheyt van Haerlem, ende dit opten 23. der maent Aprilis voorsz. van welc verbodt ick coye autentijcke eyschte, maer en mochte my niet geworden, niet jegenstaende by den Overheyt van Haerlem deshalven te rugge was geschreven aen den H.H. Staten van Hollant. Lieve wat teken was oock datte, van een groote victorie der Ministeren teghen my behaelt tot Leyden? wie, niet puyr geck, mach dat gelooven? al-hoe-wel ick nu niet gehouden en was sulcken blinden verbodt op hooge straf, daer af my copye gheweygert werde te achtervolghen, ende dit noch te min, overmidts ick ’tselve niet minder onbehoorlijck en mochte achten, dan of eenighe Overheyt een reysende man verboot op hoogher straf sich te verweeren teghen moorders die hem op weghen souden aenranden, gemerct alle vrome luyden haer name niet minder maer meerder achten dan haer leven: Soo hebbe ick nochtans nu by na vijf jaren langh sulck my vergheten, ende eyghentlijck onbekenden verbodt gehoorsaemt, ter liefden vande gemeyne ende oock


mijn eyghen ruste, my op die waerheyt verlatende welcx lancksame gang den snellen loghen gewoone is te achterhalen, oock verhopende dat die logen hem self doot lopen ende verdwijnen soude. Maer siende nu die partijdigheyt ende bitterheyt so vele noch te vermogen ooc in eenige t’onrecht achtbare personenin Staten wesende ende gheloove hebbende, dat d’een achter rugghe in waerschappen ende anders, ja oock dien onwarachtigen Lambert Daneum in druck die versufte ende versleten loghen vernieuwen ende weder op halen dorven, heeft my die noot gedrongen den aert van sodanige voorleckende ende achter-krabbende katten ende verkeerde gheleerde te ontdecken, die openbare loghentael eens met openbare waerheyt onder oogen te treden, ende met wettighe ende gheoorloofde middelen sulcke faemroversche ende namenschendelijcke loghenachtighen achterklap te schanden te maken.
Dat ick oock niet haestelijck tot dese mijne alderuyterste noodtweer en ben ghekomen, is elcken vanden Lesers (soo ick achte) niet verborghen, die maer van die lachterlijcke, spotlijcke, ende bittere faemrooveryen deser saecken-halven achter mijn rugghe by mijne voorsz. quaetwilligen over die gheheele Nederlanden ghesaeyt vernomen hebben.
Cort besluyt.
MEn heeft uyt het ghene hier voor met eenvuldigher waerheyt verhaelt is, moghen sien, hoe ick uyt toevallende oorsaecke buyten mijn opset ghetrocken ben gheweest tot die openbare disputatie: oock hoe meesterlijck, hoe Inquisitoorlijck, ende hoe onbehoorlijck de twee Delfsche Predicanten door’t misbruyck vande authoriteyt der Commissarisen, (niet onpartijdich geweest zijnde) teghen my hebben ghehandelt: Insgelijcx hoe die twee Predicanten buyten alle mijnen hope, alleenlijck door’t Godlijck bestier gheraeckt zijn inde hooftsaecke mijns voornemens, haer self daer inne verstrickten, ende beschaemden: sulcx dat Arnoldus niet moghende wederspreecken mijn bewijs uyt zijn eygen woordē, van dat haerluyder kercke arger is dan die Roomsche, ja gheen kercke na den substantie, maer alleenlijck na den schijne opentlijck daer inne verstomde. Van ghelijcken is voor bethoont hoe dat ick niet hoorende dan onbescheydene dreygementen oock volbracht hebbende ’tgene ick om tot Leyden was ghekomen, ende niet siende middel om eenigh voorder vrucht te doene, weder na Haerlem ben vertrocken: Na dat ick int scheyden uyte vergaderinghe, ten aenhooren vande Magistraet tot Leyden, vande Commissarisen, ende van menich hondert mannen openbaerlyck hadde verclaert dat ick niet en dachte weder daer te komen.

Eynde des Boecx.

Vande sendinge der Predicanten.
NAdien de drie uyterlijcke Gemeenten, met de Roomsche Kercke niet eens zijnde, hen altoos tegen hare partyen op de Heylighe Schriftuere beroepen, ende arbeyden daer mede tegen elckanderen, als oock tegen de Roomsche Kercke, hunluyder respective meyninge te bewijsen ende staende te houden alst recht is, soo ist oock wel billijck ende recht, dat zy inden groot-wichtighen handel der Zendinghe, niet na goetduncken des menschelijcken vernufts, maer van gelijcke alleen naer ’tgetuychnisse der Heyligher Schriftueren handelen.
Dese leert ons, dat niemandt als Leeraer en mach leeren eenighe Gemeynten, sonder daer toe wettelijck gesonden te zijn van Gode: Van het onderlinghe Christelijck vermanen, uyt de Wet der natueren (willende datmen een ander doe, soo yeghelijck begeert hem selve ghedaen te werden) gheschiedende sonder authoriteyt en is gheen questie, want elck meer dan andere begaeft zijnde, sulckx zijnen naesten schuldigh is, dat is meer dan gheoorloft, als het maer toe-gaet, ghelijck d’een Scholier den anderen int af-wesen des Schoolmeesters onderwijst.
Vande voorsz. Wettighe sendinghe moet ghewisse sekerheydt zijn, niet allen by den Leeraer, maer oock by de ghene die gheleert worden: die souden anders sonder onderscheyt soo lichtelijck eenen blinden Leydtsman, een valsch of self loopenden Propheet, een Enghel-schijnende Satan, ende eenen Dief, ja een verscheurenden Wolf, als een rechtsiender, waer Propheet, goeden Geest, of Herder, blindeling na-volgen.
Tot voorhoedinghe vant welcke die ghetrouwe mensch-lievenden Godt ons doorgaens, soo inden Ouden Testamente door zijne Propheten, als inden nieuwen door Christum onsen Heere ende Salighmaker selve, soo heel ernstlijck waerschout: ’twelck voorwaer te vergheefs soude zijn, so de schapen niet en behoefden seker te weten wiens stemme sy na volghen sullen.
Daer toe heeft ons de sorghvuldige Godt in zijn Heylighe Schriftuere uytghebeelt, de wijse ende maniere hoe hy Sent ende oock waer toe.
De maniere van het Senden Godes is tweederley, te weten, sonder middel, of door middel: ende dat tot vier saken, namelijck. 1. Om een sichtbare Kercke te stichten, als Moyses. 2. Te reformeren als Elias. 3. Te vernieuwen als de Heere Christus met zijne Apostelen. 4. Ende voorts te telen, als der Apostelen navolghers ghedaen hebben.
In welcke eerste drie voorsz. Sendingen, namentlijc Moysis, Elie, ende Christi met zijn Jongheren, men bespeurt de wijse van Sendinghe, die sonder middel gheschiet, also die van gheenen menschen, maer van Gode alleen ghesonden zijn gheweest. Maer inde vierde sietmen de maniere van Sendinghe,


Door middel van menschen geschiedende, als in Mathia, Timotheo, Tito, ende meer andere gheschiet is.
Ende staet hier te letten, dat in beyde de manieren van sendinghe, merckelijcke versekertheyt voor den menschen is ghelegen, also de Sendinghe tot d’eerste drie geschiede met wonderdaden, ende de sendingh tot het vierde door een Kercke, aen welcx oprechtigheyt niemandt met recht en mochte twijfelen.
Soo nu die Leeraren der voorschreven drie uyterlijcke Ghemeynten of yemandt van hun-luyden zijn ghesonden van Gode sonder middel, soo mach de omsichtige leerlingh na ’tghebruyck Godes, inde heylige Schrift ghetuyght, henluyden wettelijck af-eysschen wonder-daden tot ghetuychnisse ende versekertheydt (voor sich) van henluyder Sendinghe. Maer vermoghen sy dit niet, so eystmen hen rechtelijck af bewijs, dat syluyden door middel zijn ghesonden.
Om dit te doen is hen noodigh te bewijsen, dat de Kercke daer af zy zijn gesonden de ware Kercke Godes sy ende ghebleven is, sonder vervallen te zijn, vander Apostelen Kercke af (aen welcker oprechtigheydt men niet en twijfelt) tot op dese henl. Kercke toe.
Dit vermoghen sy so weynigh als door miraculen: soo blijckt dan dat sy van Gode noch met, noch door middel, ende midtsdien ooc geensins en zijn gesonden, maer van selfs treden ende lopen in desen H. dienst, onder den schijn nochtans van gesonden te zijn, ’twelc men immers niet recht en macht oordeelen, als wesende tegen die Heylighe Schrift, die sulcx soo swaerlijck berispt.
Heurlieder meyning te zijn, dat de sienlijcke kercke sedert den tijdt der Apostelen jammerlijck verwoest, vervallen, ende verdorven is gheweest, en is niet te ghelooven dat sy sullen ontkennen, de wijle sulcx uyt heurluyder eygen doen is blijckende: want waer toe soude dienen sodanigen vergeefsche werc, datmen wederomme soude willen oprechten dat niet en is vervallen. Ende laet nu sien wiese weder opgherecht heeft, of ghereformeert. Segghen sy, wyluyden, so eyschtmen ghelooflijcke blijck van heurlieder last ende bevel om in dese tijden sulcx te doen als Elias in zijne tijden dede blijcken, dit vermoghen sy niet, maer seggen sy dat de kercke
haer selven op-gherecht ende ghereformeert heeft, so segghen sy wat, daer men inde H. Schrift gheen Exempel af en heeft, ende sylieden om nu sulcx te doen heen bevel inde Heylige Schrift en hebben op henlieden ende dese tijden luydende. Wat versekertheydt mach dan yemandt hebben, dat sulcke gereformeerde ende opgerichte Kercke de ware kercke zy? Maghmen des niet seecker zijn, hoe machmen seker zijn dat syluyden van een ware Kercke of ghemeynte Godes, ende midtsdien wettelijck zijn gesonden.
Maer laet ons noch al nemen, of eenighe kercke haer selven mochte reformeren of weder op rechten, soo vraeghtmen hoe dat geschiedt is, sonder of door een Leeraer ende Predicatie, seggen sy sonder, so vraeghtmen wat seeckerheyt syluyden meer moghen gheven, dat sulck heur t’samen-loopen ende vergaderen, meer sal maken een ware vergaderinghe der Lidtmaten Christi, een ware kercke Christi, ende gemeynte Godes, dan het te samen loopen der Monicken voormaels heeft ghedaen: wat maghmer anders af oordeelen (nadien daer gheen expres bevel Godes en is, oock gheen gesonden Leeraer) dan dat henluyer vergaderinghe oock gheschiet uyt eyghen goet-duncken als een nieuwe Monickerye?
Maer segghe sy dat het is gheschiet door een Leeraer ende Predicatie, soo vraeghtmen noch wie desen Leeraer heeft gesonden. Segghen sy de Kercke, so vraeghtmen voorder: Hoe mach het een sienlijcke Kercke zijn gheweest voor haer vergaderinge? de Dochter is immers niet voor haer Moeder, noch de kercke voor de Predicatie, was het doe noch geen Kercke, hoe mocht sy eenich Leeraer Senden?
Ende of ment noch al een Kercke wilde noemen, hoe salmen seker mogen weten, dat het die ware Kercke was? Was het geen ware kercke, soo en mocht sy oock niet wettelijck senden.
Dese ende meer andere redenen, zijn oorsaeck van het niet toe-stemmen dat syluyden in dese wichtighe sake handelen na de Heylighe Schrift, ende dat syluyden van Gode ghesonden souden sijn, om een ghemeynte te leeren als met authoriteyt ende uyt Godes bevelen, 1608.

"""Vande Leydtsche disputatie. Warachtigh verhael."" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1630."