III. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"Voorrede. ""Voor-reden aen de scheursuchtige christenheyt."""
"Voorrede. ""Voor-reden aen de scheursuchtige christenheyt."""


VOOR-REDEN
Aen de scheursuchtige Christenheyt.

Aenwijsende

Waerom D.V.C. so veel en veelderley, tot matting van de Ick-Heerigheyt, en oprechtinge van de algemeene verdraeghsaemheyt, gheschreven heeft.

Het ware overtollig (Vriendelijcke Leser) te gaen scheppen uyt de kunstsprakighe ofte spraeck bevallighe spring-aders der sedichste Philosophen, eenich onderwijs dienende om de werrelt te kennen. Insonderheyt voor sulcke, die door heusche beleving, ende Christelijcke beoging, weten al wat des werelts staet, natuere ende wesen is. D’ondervinding toont sulcks meer als te veel aen de alder-edelste mannen, voornamelijck in ondanckbare e n verdurven eeuwen: daermen de roemers in blintheyts yver, allenthalven verhevē, e n de vroomste meest verschoven siet. D’oorsaeck sijnde om dat haer deuchdelijck leven (als ziele vande Eere) eygen is, niet anders te trachten noch te willen, als eertijdts de beste Romeynen, die tot dien eynde een Kercke des Deuchts ende een des Eers stichten: waer van d’eerste alleen den wech ende ingang was tot de tweede. Achtende uyt der naturen schandelijck voor hare lofwaerdige daden, eenige andre voorspraeck om eere of vergelding te soeckē, als door de onmisbruycklijcke Deugt selfs. ’t Welc dorpsche en lage gemoederen soo weynich achten, datse de wettige eere, ende eerlijcke rijckdommen, met de onwettighe eersucht, ende wolf-suchtige giericheyt (twee pryen soo bemindt als onbeminnelijck) op de Heerbanen van staets bevordring met een afgeschroeyde oft geboeyde ziel, onder ’t borderen voorhooft, al even ansienelijck ende in ’t wandelen al eenen stap doen houden. Deser dwasen hare staetsuchtighe weghen vyant te syn, heeft onder Andre doen blycken onsen Amsterdamschen Deuchts-Helt D. V. Kornhert. Die veel liever met onafslovelijcken gewilligen arbeydt voor syn L. Vaderlants, ende alder menschen heyl, tegen so veel machtige Heersch-Leghers des menschelijcken vernufts sulcken hatelijcken als Loflijckem strijt, onder den standaert van A V R E A L I B E R T A S heeft onder nomen. Ende al hoe wel sijns vijandts veelhoofdige oppermachts pletting, ende de danckbare vergelding d’aldermeest ’t ghemeene best betreft: soo heeft hy echter voor syn overwin gheen ander Zegeteyken gewenst, als Godes ende Christie ere. Mede voor syn beloningh alleen, Onderlinghe Liefde, ende der onnosele veylicheyt: voor syn gunste, der schijndeuchden haet. Voor syn danck der bosen ondanck: ende voor syn lust, onrust, tot elcks anders rust. Om welcke syne uytmuntende deuchdē voor de onkundige natuerlijcker aē te wijsen (in’t hert vande onsydige ende vroomste Hollanders blyft syn heugnis als een eeren beelt voor de gulde vryheydt ghenoech ingewyt) 1 1Lib. 7. de repub. ‡ P. Cameratius Lib. 3. cap. 3. Dat is de Spieghel der ydele schynwetenheyt * Ers. int lof der Sotheydt. soude ons tot verlichtingh in dese missige wyden seer dienstich wesen, de voor beelding van † Platonis speloncke, maer om de lanckheyt wysen wy den leser tot den Autheur selfs, mede tot diese ‡ vertaelt ende int * Cort beschryven, ende sullen niet te min de voorstelling in Cornh. Leven en sijn bedryf te pas brengen. Dese speloncke al heeftse in alle tyden tot waerheyts aenwysing dienstich geweest, soo schyntse nu eyghenst te worden op Cornh. Eeuwe, syne insichten, daden, ende bejegeninghen, soo wel lichamelijck als geestelijck, ende niet min in slandts als Kercks saken. Hy tot redens ghebruyck ghekomen synde, so onder’t ordenloos gebiet van’t Spaensche als ’t Pausche Iock, waer van syn vrye Vaderlandt de dwinghende heersingh niet langher konnende verdraghen, is Cornhert mede van de


duysterheyts spelonck door Gods genade ontbonden: oversulcks syn hooft opwaerts naert licht van slants ende der Zielen vrijheyt gekeert hebbende, vont daer veele gheletterde mannen, over ‘tverschil van D’OVD MAR. CAL. MYNIST. so besich, niet min met schaduwende beelden als beeldelijcke sinnepoppen, tegen e n op de muer van uyterlijcke Godsdienst te maken: elck om ’t noeste roepende, siet hier de Oude Kerck, in Louter Gereformeerde Menning gekuyst. De drie nieuwelingen ‘tPausdom beklemmende met hun te grove gevoelens: De geconsacreerde Hostia als God anbiddende. tZielmissen voor levende, ja voor dooden. 1 1 1. Tim. 4. vers. 1. 3. Klocken en dergelijcken te doopen. Spijsen en Houwelijckē te verbiedē, &c. ‘twelc niet alleē onschriftmatich maer plat daer tegē strijt. Daerop ’s Pausdoms antwoort (naer overtuyg) in tegendeel, indiē so grof, te min verleydelick, en so teghen Schriftuer zijnde, te meer en t’eer verwerpelijck. Maer so ist niet met uwe so ontallicke, als schalcke snooder gevoelens, 2 2 Coornh. vreemde Zonde. Onder andere uLiedē veelhoofdig School-raes vande Erf-sonde, daerom te moeten altyt sondich blyven, alleen toe rekelijck vroom; ende in plaets van dat wy roemen’t wercheylig, ghyl, alleen montheyligh blijft: sich daer door sich schynēde te willē verdurvender makē als † God en de natuer toelaet. 3 3Nihil est aliud gigantum more pugnare cūdijs, quam naturae repugnare. Cato major. Sulcx met den glos van Schriftuer soo lieffelick oppronckende, dat sich meest elck daer aen vereest, de ve reesde veel minder gheholpen, en op’t alder minst van arger gevolgen door V. L. verlost (ic swyge beter als wy) worden. In so vele dat Cornh. door al dese ouw ende nieubollige swermeryen, niet alleen in een onzusselijck gequel verviel, wie voor de best kiesen, besinden hy onder anderen, dat het schlicke achteloos gheloven, de vleyende moeder is van alle verwaende dwalinge: of heffelijcke stief-moeder van vroegent berou: oft een helsche nabuer van heylsuymighe opritsing: naerdien dan de quaelvoelders eyghen is, genesing te soecken: Cornh. door Godlijcke naespooring tilbarigh verhoogt wordende, 4 4 Coornh. Ladder Iacobs. doet sich op het licht des H. Geests inde lamp der Godlijcker Schrifture, die hem by koeveringh doet sien, d’Eenige Sonne Christus, vertelt met so veel overnatuerlicke klaergesichtē, dat sijn oogstael eer duftē verlichten. Effenwel Cornh. naer bedaring, herdenckende zijne naere afgronts ontbinding, der Hertneckige Godloosheyt: De hooft opheffing tot de schadue van straf-vluchtige † knechtschap: 5 5Gelyc de knecht quade sonde niet en haet, maer de goede straffinge: also bemint den huerling de goede deughden niet, maer hare goetheyts belooninge. Coornh. Schynd. 7. gesprec. ‡ Zedekunst inde ware Religie Levende Kalck, 31.beschuldiging. de naerdering tot het mistich uchtentlicht des Ael-loonsuchtighen van huerlings: de beooging des Claren daechs van goedt-willighe kinderen: de opstyging tot de flonckerighe Sonnestralen der quaet overwinnende Iongelingen: ende als d’opperste hoochte, tot de alomme verlichtende Sonne selfs, der volkomen mannen Christi. ‡ Waer anders mocht hy zijn toevlucht nemen als tot God, om hem voor sulcke nedrighe hoocheyt, inde alderhoochste nedricheyt te dancken. Wie is oock bequamer om Gode volkomelick te vertrouwen, dan die nu sich selven, met alle schadusuchtige so gantslijc mistrout. Elck vindende om de Kerckentucht oft uyterlijcke Ceremonien, ende niemant om’t ware wesen, oft deuchdichst leven twisten. ‘twelck hy bevont alleen te bestaen in God bovenal, ende synen naesten als sich selven te lieven. Dese daet vaerdicheyt (naer verlichting) heeft hem syn gansche leven deur soo verlusticht,* dat hy daer in lief, noch leet, oft † stroocking van verscheyden heerschers, noch hare Dom-herige grootmaking ansiende: daer deur in ‡ uytlantsche ballingschap heeft moeten vluchten, jae genoechsaem in kommer suchten aen de bevrosen zee van winneloosheyt, ende d’ontbloting van behulpelijcke vrienden. Echter met tyts versachting uyt liefde van synen even naesten, so uyt als weder inlandich, heeft met syns Schriftuerlijcke blus-emmerkens van onderling verdragsaemheyt staech te gieten, inde haetsmokende hel van Jck-heerighe brantstichteryen, niet alleen den rellighen hoon van al de Hol-suchtighe Banner-Heeren op synen hals ghehaelt: 6 6Replic. 7. bedel. ‡ Brief b. 97. Brief. maer hy om der onnoseler sake te heftiger onder dese Satirique rotters doordringende, vint hy haer vergiftige tongen op’t vinnigst gespitst met de sorigste lastering, † van te syn een verstoorder vande ghemeene rust, 7 7Een vroom mensch vindende sijne Conscientie voldaen neempt de wreetheydt, voor een vervolging, die sijne waerdie ende eere doet verheffen.


duyvels aenblaser, veel hoofdighen draeck, jae Prince der Libertynen, &c. 1 1 Levend Kalck, Lachwaerdigh om al de schelding. Ket. Dod. Prol. Tegē Lipsius 3. deel, 7. bedeling. Synde altsamen ghenoechsame voorspraken om te vervolghen, te vanghen, ende om ’t leven te brenghen. Hier blyckt des swerrelts loon voor weldoen, nochtans soo waerdich, datmen gheen hoger, nutter, noch loflycker kan bedencken. In’t teghendeel oordeelen al dese splistongige synen raet te meer een wagelijcke sussing, alsoo sy alsamen haer op’t hoochsten roemen de beste patriotten in Lants saken te syn, ontstaende uyt waerheyts kennis, dats Christus, die sy elck omt’suyverst leeren uyt de H. Schriftuere: volgens dien een soo opgeblasen als dwase daet, eenighe Christenen, veel meer dat dese Ick Heeren berisping souden lijden van sulcken duyts klerck ende botten † Hollander. 2 2Respōce de I. Calvin à vn certain Hollandois. Anno 1562. Costeri Schildt der Catho.
T’heeft oock schijn van waerheydt, voor die’t naerder ondersoecken, alsoo de Pausche Kerck haer noemt tot dien eynde, bewaerders te zijn vande H. Schrift, ende sonder haer geen volch secten daer van weten souden, daerom sy nu oock buytent verstant vande Kerck ende haere authoriteyt, soo schandich gheradbraeckt ende een zielmoordich aes wordt. Christus tot niemant als de Kerck gheseyt hebbende Iohan. 14. 16. ende 16. 18. dat de H. Geest u lieden (Pausen) in alle waerheydt sal leyden: welck waerheyds licht, nu oock alleen inde Catholijcke Kerck licht: ende sonder dit licht, alle letter schriften duyster, jae stom, soo dat dese Godlijcke Kerck-schriften, verre re boven gaen, de menschelijcke parquements schriften der Euanghelisten ende der Apostelen. Ten eersten om dat in’t hert des Kercks, Gods gheheym met synen vinger, ende d’Apostolische met een verganckelijcke Penne is geschreven. 3 3 Bellar. De verb. Dei, lib. 4. c. 4, Idem lib. 4, cap. 3, Cotton lib. 2, c. 34 Ten tweeden soo maeckt Godes onbeschreven inspraeck den eersten grontslach, daer de Kerck op gebout, ende haer wesen van ghekregen heeft, daer de doode Apostolische schriften eenighe jaren naerghekomen syn: oock by gheval sonder eenich bevel Gods, onvolmaeckt ter Salicheyt, duyster voor de Leeken, ende daerom ongeoorloft om te lesen, insonderheydt om alle Ketteryen te voorkomen. Hier teghen kant sich Luther, Calvin, en Menno, onder andre seggende niet t’ontkennen, de Schriftuer te hebben uyt de handen van de eerste Kerck, 4 4 Bell. Lib. 2 c. 15 die doen als Catholijck oft algemeen d’Apostolische Kerck verthoonden, inde welcke doens noch niet als de ware Leer en was: daerom waerschijnelijckst, 5 5 Mat. 7. 15 24, 11 Marc. 13, 21, 22 Act. 20, 29 dat de Hoofden doen oock de waerschouwende waerheyt gheloofden, datter valsche Propheten, Leere der duyvelen ende sware Wolven soudē opstaen, die de kudde Christi met Goddelose Leere, noch Wolf-sche verscheuring niet souden spaeren. Tot dien eynde hebben de Kerck-pilaren der waerheyt tot Canones oft wisse wysers, al sulcke schriften die bevonden waren, geschreven te zijn, door wettighe Mannen, begaeft met den H. Gheest, samen by den anderen vergadert, ende dat een Testament, uyterste wille, oft Gods verbont getittelt. Om voor elck een die een Christen soeckt te worden, by alle verkoop van tyden, syne lessen daer in te vinden. ende by aldien de Pausche Kerck by dat verstant ware ghebleven, soos oude sy als wy, noch mette blote schrift te vreden, ende met haer een stemmich Catholijck syn. Had d’eerste Kerck oock doen ter tijdt verstaen, d’onfailbaerheydt vande Kerck, so waere hare voorsorch onnodich gheweest, 6 6 Esai. 29, 13 Mat. 15, 9 Luc/ 1, 3, 4 Ioh. 5, 39 Act. 26, 22 2 Tim. 3, 15, 17 om Bybel ende Testaments schriften te versamelen: jae hinderlijck, ende selfs schuldich aen ander luyden dwaling, die in allemans handen latende komen, sonder voorgaende waerschou, van buyten de verklaringh des Kercks te leesen, zielverderffelijck te zijn: waer van in’t tegendeel blijckt, datse doen met ons verstaen, ende die uytghegheven hebben, sonder eenighe uytleggingh, de ghenoechsaemheydt der saligheydt daer in begrepen te wesen. 7 7 Christof. de lazare. Concio. 3, Ioh. Homi 10 Indient oock des H. Gheests raet ende voornemen niet waere gheweest soo duydelijck te spreken, daer mede yder een de H. Schrift konde verstaen, maer alleen seekere daer toe geordineerde menschen, hy sout naeckt aenghewesen hebben, datmen u Paus als schatmeester der Godlijcker waerheydt ghelijck Christum 8 8 Iosua 1. 8 Deut. 42 12, 32 selfs, in allen gheloven most. Dit heeft God inden schaduende Moysen niet


ghewilt, veel min in Christo t’licht selfs. 1 1 Tom. Equi. Com. 2. Tim. 3. lect. 3. Schot in sent. lib. 1. prol. ques. 2. Prol. 4. quest. † Matt. 16. 16. 18. ‡ 1. Cor. 3. 11. Komende tot de uyterlijcke schrift, siende op de letter, soo bekenmende Kerck d’outst te zijn, maer op de leere siende inde H. Schrift begrepen, soo ist de Schrift voor de Kerck, op Christo, der Apostelen, ende der Propheten gront ghebout, diemen nerghens als inde H. Schrift vint, synde naer de belydinghe Petri, †Christus den levendighen Sone Gods: ‡ niemandt konnende een ander fondament legghen. Daer de Poorten der Hellen (de Leughen) als onder andre, dat Petrus tot hooft der Apostelen gestelt is, Plaets ende macht houder Christi. Traditien. Innerlijcke Schrift. Mirakulen. Ouyheydt. Concilien, &c.) niet teghen sullen vermoghen. De H. Schrift is oock niet by gheval, 2 2 a 2. Pet. 1. 20. 21 c 1. Tim. 3 16 Ex. 17. 14. Esai. 30. 8. Iere. 36. 2. b Joh. 17. 3. 20. 21. 1. Joh. 1. 1. d Daerom te brengē in alle talē tot dienst vant gemeen, in’t decreet vant Trident. Conci. Ooc goet gevonden c Luth. b. vant anbid. over Marc. 16. 15. in Gen. cap. 48. Gront en oorsaeck. Tom. 1. op. Rom. 3 ende Heb. 10. Melant. Bericht tegen de dopers. d Instit. B. 4. cap. 16. Dath. Franc. Gespreck fol. 549. 605. 663. e Coll. in Regensb.An. 1601. present. Max. en Philip. Palsgravē pag. 466. a maer soo’t Gods waerheydt die H. Mannen inghegheven heeft. b Sy is volmaeckt tersalicheydt. Daerom c voertse den ongeminckten volslaeghen tittel van Testament, oft Gods verbont. d By den Leecken is sy ‘tnutst ghelesen, ende om de Ketterye nerghens verboden. Jae daerom voor de Hoofden selfs t’ongheoorlofft, naer dien alle scheuringhen ende Secten uyt de gheletterde, ende niet uyt de Leeken voort komen: alst blyckt aen ons dryen, die t’Pausdom om ons afscheyt t’onrecht so laeckt, als oock om dat wy de Leeken tot de Schrift ende de waerheyt van dien wysen. Jae seggē dat den Paus selfs syn heersing over de H. Schrift, e n des menschen gewissen, d’alder grootste Ketter is geworden. Met sulcke ende dergelijcke meenen de laetste dry, het Paus-dom ghenoech bethoont te hebben, datze ten hoogsten dolen. Doch hier mede blyft de Pausghesinde niet vernoeght, om datze alle dry de H. Schrift schynen bovent Kerckelijck gesach, als d’eenighe wit ende doelpunt, te verantwoorden. Haer effenwel vindende op’t hooghst strydigh, niet alleen inde verklaringh der Schrift, maer inde bloote Schriftuer, jae teghen de Schrift selfs: ende dat inde wichtighste Hooft poincten, als Doop, ende Nachtmael. Daer over hy Luther int kort verwyt, syne Leeringhe te syn, c dat de Sacramenten sonder ghelove niet konnen ontfanghen werden. Effenwel yemandt Text vorderende, dat de Kinderen int Doopsel ghelooven, bekent Luther sulcks met gheen Schrift te konnen bewysen. Dit bekent d Iohan Calvin oock niet te vinden, dat d’Apostelen kinderen gedoopt hebben. Noch oock dat Luthers ghevoelen over den Doop schriftmatigh is. Jae om voorder te gaen, vindtmen des Kinderdoops nieticheydt naeckt bewesen, in een disputatie van Adam Tanner Iesuyt, e teghen I. Helbronner & E. Hunnius beyde Luth. Pharren. Luydende Tanners voorstel aldus. Soo veele spreuken ende instellinghen alsser inde Schrift vanden Doop ghevonden worden, inden selven wordt gansch gheen ghewach ghemaeckt van kleyne kinderen. Jae wanneer wy scherp op de woorden vande Schrift willen letten, en der Kercken Authoriteydt niet achten, soos oude veel meer uyt Schriftuer niet besluyten datmen Jonghe kinderen dopen sal. Dit beschermpt hy oock soo meesterlyijck, naer de heylsame gheuer der H. Schrifture, dat de Luthersche bewysinghen verdwynen, als de schemer mist voor de heldre middach Sonne.
En oftmen Menno hier op hoorde segghen, dats ommer wel klaer ghesproken, onse Leere gherechtvaerdicht, Schriftuerlijck bevestigt, ende den Kinder-doop teghen u Luther. Calvin. Iae Paus selfs, onschriftuerlijck geoordeelt: soo dat my uwer aller nederlaegh, met u eyghen Goliahts Swaert van menschen vernuft meer niet aengaet, als dat het myn ghelove verseeckert vanden Bejaerden ende boetvaerdigen water Doop Christi, ende niet seeckerder dan alsoo bevolen, noch anders vande Apostelen ghebruyckt. Wat dunckt u Leser soude Tanner mede niet, met ghelycke munt Mennos als, Helbrons roem konnen vellen, alles op Platte Schrituer dringhende. Int vraghen waer Christus den Waeter-Doop beveelt.


Alsoo Matth. 3. 11. vanden Doop des H. Gheests, ende des viers, Math 10. 22. vanden Doop des Cruys ende lydens. Iohan 3. 5. van´t dopen des Geestelijcken Waters, oft ´t Bat der wedergheboorte spreeckt. Waerom niet Math. 28. 19. vanden doop der Leeringh, om also tot kennis des Vaders, des Soons ende des H. Gheests te brenghen? sonder welck den menschen t´Euangelium noch verstaen, noch weldadich nut konnen van trecken. Daerom drymael bevolen: Eerst om te gaen Leeren, ten tweeden haer dopende, oft inde Lere duyckelende, seer wel kan beduydē, als Mat. 3. 11. oft Act. 18. 25. (alwaer Apollo niet meer, als van Iohannes Doop wetende, van Priscilla naerder inde Lere Christus sonder Doops melding onder wesen wirt) Blyckelijck synde, dat Christus ten derdemael vande Lere gebiet, in alles syn bevel t´onderhouden: hier mede voorgaende duysterheyt (van dopen) breder verklarende. Waer op het geestelijck by wesen Christi, aldaer belooft, dan altyt wel past, maer anders gans niet. Dit ghevoelen wordt bevesticht Marc. 16. alwaerden Doop de salicheyt ten deele toegheschreven wordt, siende op een inwendich verborghen gheloof, ende Doopsel des herten, oft op boete, twelck niet het Lichaem gelijckt water, maer de ziele van sonden wast, ende daerom de belofte der salicheyt heeft: oft anders mosten alle valsche Christenen (eerst ghelooft, naer valende:) salich worden: behalven de volging der uytwendige tekenen, aldaer belooft, 1 1 Marc. 16. 17. die op den geestelijcken Doop oock gestelijck konnen verstaen worden, te sullen volghen. Tblijckt breder vers 20. over al uytgaende, predickende (niet dopende) haer redenen met volgende tekenen bevestigende. So is desen aert van spreecken niet oneygen Eph. 5. 26. daer de gemeente gereynicht wort door´t water bat int woort: 2 2 Titum. 3. 5. hier anders niet zijnde als waere boete, de ziele heylighende door´t reynigen der zonden, herkomende uyt het woord Gods te verkondighen, ´twelck den Waterdoop gans niet vermach. Ommer dat dese 2 texten geen Waterdoop ghebieden, blijckt by de Apostelen, die maer op den naeme Iesu met Water gedoopt hebben. (Welck dopen op haer goet vinding kan inghestelt zijn, als Act. 15. 20. den Heydenen aldaer verboden:) ende niet als Math. 28. inden name van Vader, Soon, 3 3 act. 8. 37. ende heyligen Geest. Jae 1. Cor. 11. 15. blijckt dat Paulus niet gesonden was om te Dopen: t’welck hy niet voor den twist verklaerden: ende daerom ‘twaerschijnlijckt is, d’ander Apostelen in sulcken twistigen voorval hare ongesondeheydt oock als Paulus gheopenbaert souden hebben. Uyt alle het welcke te sien is, indien Christus de Waterdoop bevolen had, niet minder alst Leeren by tyt als ontijt gehouden waren naer te komen. Soo kant oock niet blycken uyt Matth. 3. 15. daer Christus hem selver heeft laeten dopen, niet synde op den naeme Christi, veel min op de Dry eenicheyt. Iohan: doop op boete siende, dat Christus seght de gerechtighe niet behoeven, veel min Christus, die seght soo betaemt ons, (beyde) niet, so beoortmen, oft elck een alle gherechticheyt te vervullen, daer in bethonende dat de meeste de minste most syn, had dit dopen oock de nootsaeckelijckheyd vereyst, so had Iohannes synen doop in’t weygeren niet verstaen. Oock maecken exempelen geen Wet, oft elck Christen most al naerdoen (tot het meeste ende minste toe) dat Christus voor ghedaen heeft. Behalven al dit soude Tanner noch konnen inbrenghen ‘tgheen Cornh. Teghen de bejaerden Doop schrijft: alsoo alle secten zijne schriften ter sluyck soo gunstich lesen, om met zijn Veeren voor ’t volck in haer sermonen te proncken, als datze synen naem in’t openbaer haetich voor een Sacrament schender uytkryten, alhoewel zijt selfs alle vier in elcks anders ooghen zijn: ende Cornhart door’t sorchvuldich vieren om niet tot twist te misbruycken, op’t alder onschuldichst. 4 4 Math. 26. 25. Marc. 14. 22. Luc. 22. 10. Ioh. 6. 53. In’t teghendeel soude Tanner, met groote reden konnen segghen, indien de platte Woorden Christi vanden Waeter-doop, soo naeckt bleeck als zijn bevel vant Nachtmael eenstemmich byde vier Euanghelisten verklaert, dan waertmen ommer schuldich naer de Letter te volghen


wie doet dat meer als wy Catholijcken, 1 1 Consil. Trid. sess. 15. Can. 4 Bell. de Euch. Lib. 3. c. 8. Insti. lib. 4 cap. 17. 6. ‘tbroot naerde segeningh als God (tot offer vande zonde) eerende. Dat Luyther afgoderende naelaet, Godt niet ghevende dat hem toekompt: alhoewel hy Christus als Godt ende mensch lichamelijck gelooft tegenwoordich int broot des nachtmaels te syn. Calv. als scherpsinnigher willende datment figuerlijck oft gheestelijcker wyse vaerstaet, effenwel Christi Vlees ende Bloet waerlijck, doch onbegrypelijck, met alle syne weldaden int broot ende wyn gheniet. Menno ontfangt in’t nutten vant natuerlijck broot ende wyn, 2 2 Proto. Emb. 94. Act. niet meer als versekeringe van’t gene datmen te voren door het ghelove ontfanghen heeft. Daer over dese Nachtmaelders den anderen op’t argst als rampsalighe Ketters schavotteren. Waer van Luther den voortocht hebbende, seght: Met ernst achten wy Ketters, 3 3 Lut. cont. art. Lovani. Thess. 27. Coena domi. Tom. 2. fol. 190. episto. ad Lutherum. in Colloq. lat. Luth. tom. 2. c. de advers. fol. 354. instruct. advers. Anabapt. lib.qui inscrib. enfondam. cap. de doctr. consionat. Instit. lib. 14. c. 16. tracte de la predesti. fol. 198. Perron. 3. obser. 2 Lu. c. 3. Pag. 674. 675. 1108. 1109. ende vervreemt vande Kercke Gods de Swinglianen ende al de Sacramentarissen die ontkennende dat het Lichaem end ebloet Christi, met eenen vleeschelijcken mont, inde eerwaerdighe Eucharistia ghenut wort, ende acht hem (Swingel) sevenmael boser geworden, als doe hy de Pauslycke religie voorstont. Swinghel oordeelt Luther te zijn een verleyder, bedrieger e n bespotter Christi, argersynde als Marcion. e n Iohan. Campanus. So s eker als Godt God is, soo sekerenduyvelsche Leughenaer is Luther. Calv. seght dien hoop (Menno) is van d’andre Secten der Ketteryen verscheyden, om datse is een wyde Zee van Schrickelijcke narreryen. Wederom hoort Mennos verwaent oordeel seggende, ick weet sekerlijck dat sy (Lutrianen) syn buyten den H. Gheest, Sendinghe, ende t’Woordt, &c. den H. Geest, ende syn gratie verachtende. Dese Roemsucht past niet min op Calvin, willende Gods gratie onder syne Predestinatie ghekluystert houden, ende alhoewel Calv. daer geen reden van gheven kan, om dat het syn verstant verre te boven gaet: soo ist nochtans so seker, dat Calv. segt die Leere die wy leren van niemant mach worden ghecondemneert, dan vanden gheenen, die wanen wijs te wesen bovenden H. Gheest. Derghelijcke wareloose als bose scheurschriften, soumen opghehoopte last-boecken vol by den anderen raepen. Waer van het Pausdom den voortocht heeft, willende als verstockt, met hare versierde Kercks onfaylbaerheyt, ende des selfs onwettighe Pausdoms domheydt, neffens hare ghedroomde Gods innerlijcke onbeschreven, gheschreven woortloos woort, niet allleen d’Euangelische ende Apostolische wettige schriften beheerschen ende veranderen, maer oock ’t geen datse buyten, jae teghen de H. Schrift versieren, daer boven doen waerderen. D’andre dry niet alleen onderling strydich, over ‘trecht der H. Schrift, maer elck wil met syn eyghen koppige Authoriteyt, ’t Pausdom, jae elck ander opt voorbaerichst, daer uyt meesteren. Naerdemael elck dan evenwel rechts uyt de de Schrift wil hebben, welcke H. Schrift nochtans by den eenen als byden anderen al eenderley spreeckt: so is dan de verscheydenheydt, ende Ick Heers-stryt sich maer aen elcks eyghen uytlech op doende, in soo veele dat in plaets van eenen Paus, sich niet claerder vertoont als vier wrevele Paus-dommen, daer ontallige kleyne noch uyt voorgekomē syn: die alsamen niet minder als haere meesters de H. Schrift, met haren tuyghgheest geesteloos beteughelen willen. t’Welck Cornh. siende dat sich elck soo hettigh als onwettich, door haer eyghen begogelingh verliep: heeft dat alleen met de heldre Son der Shcrifture (daer in hy met haer allen eens is) soecken te ontgoghelen: hun elck int besonder thonende, datse gheen verschil overde H. Schrift selfs hadden, maer alles in allen, volkomelijck toestemden. 4 4 Cornh. schyndeugt 7. gespreck. Ommer dat door den ghelove n Christum Iesum elck salicheydts lessen daer in konde vinden, niet alleen vanden Godloos, ende jongwassende teerheyt af, tot den volkomen man in Christo, maer oock voor alle vreedsame ende heylsoeckende ghemeenten. Waer over Cornh. teghen haer op veele plaetsen ghebruyckt 1. Cor. 1. 11. dese vier schadu Heeren aensiende, d’een voor Pauli, d’ander Apolli, de derde Cephi, en de vierde Christi roemers, waer uyt, ende niet uyt


des Apostels rechte bediening voortquamen Secten, ende Kercks oneenigheyt, dies vruchtbaerder de Doop-Ceremonie (alst minste) dede rusten, 1 1 1 Cor. 13. 8. dan daer door Gheloofs ende Liefds eenicheyt (alst meeste) te verstooren. den mensch niet om den Sabath (Ceremonien) 2 2 Marc. 2. 27. maer den Sabath om den mensch synde, ende dat alles tot behulpelijcke middelen van smenschen salicheyt: soo tot liefde van synen even naesten, als tot eendracht inden ware Gelove te bewysen. Oversulcks t’naerlaten nu oock nutter, tot twespalt misbruyckt wordende. Als blyckt Gen. 17. 14. aende besnyding, alhoewel op verbeurte van uytroeding geboden, nochtans 40 jaeren opgehouden heeft: ende niet sonder duydelijck bevel weder aenghevangen is, Iosua. 5. Mede het beeldelijck teken als Metalen Serpents door Mosen opgherecht, om’t misbruyck gebroken 4. Reg. 18. 4. ‡ God een walging hebbende, 3 3 ‡ Ier. 7. 4. 14. Tes. 1. 12. 13. 1 Chro. 15. 3. 6. 6. 8. 1. Cor. 3. 11. a . 13. van syn eygen ingestelde Kerck-oeffeningen, alleen om dat sy naer eyghen goet duncken lelijcken daer mede afgodeerden. Cornh. int teghendeel siende, dat het elck effenwel om’t wit der Salicheyt te doen was: Welcks toegangh wel synde van verscheyden plaetsen, maer al door eenen wech, namelijck Christus soo heeft hy voort veylichst ghekeurt (indien men niet, als inde Mosaische, ende eerste Christen Kerck, de twist Ceremonien wilde naelaten) elck ander inne syne te dulden. Naerdien datter tusschen jong geboren, en ouwe bejaerde kinderen min verschil is alst wel schynt, so behoordnder oock minder verschil te wesen, oft den kinder oft den bejaerden waterdoop, oft geen van beyden, van Christo bevolen is: insonderheyt om datter op’t alderminst niet blyckt de salicheyt aen te kleven. Immers soo en ist t’ghebruyck weerzydts niet erger te houden als menschen gheboden, daermen God te vergeefs maer niet afgodich mede dient, blyckelijck synde datse alsamen inde naeme der Dry eenicheyt doopen. Soo behoordemen ter liefde vande eenicheyt (als Paulus ‘tbesnyden. 1. Cor. 0. 19. 24. ’t Reynigen en bescherentoe liet: Act. 21. 21. a . 27.) ‘tonderling dopen oock toe telaten, als middelmatige, als middelmatige en behulpelijke middelen om jonck ende out door Christum tot God te leyden. Ist dan niet op een gelijcke wyse ‘tis ten minsten met † een meyninge, 4 4 † Marc. 9. 38. seker synde alsmen de Ceremonien so ghelaten in syne waerdye, ende niet daer boven stelt, t’geen uyt den mensche is, sal dan niet min van selfs vergaen, als ‘tsalichmakende inder eeuwicheyt sal blyven. Ende sonder aenleyding tot God, 5 5 † Mat. 26. 15. kan d’alder waerste uyterlijcke Ceremonie niet dienen om God te behaghen. ‘tblijckt aen † Iudas, die’t Nachtmael selfs vande hant Christi ontfingh, waer door hy effenwel so weynch verbetert wird, dat hem oock ter selver stont de duyvel int hert voer. 6 6 ‡ Mat. 33. 25. a Mat. 6. 9. b. Joh. 17. 5. c. Mat. 17. 5. d. Heb. 5. 9. 1 Cor. 7. 19 e Ioh. 1. 10. f Mat. 22. 37. g Joh. 8. 31. h Esai. 66 2. Ose 66. 1 Cor. 13 i Ecle. 35. 5 Jac. 1. 27. Psal. 18. 1. 2. Mat. 5. 7. Daerom ghebruykt Cornh. Mede Christi raet tot allen om ‡ ‘tbinnenst eerst daer naer het buytenste te reynighen, te weten op den wech van Salichmakende waerheyt in Deuchdē voort te gaen, alsose al samen weten dat de geestelijcke kennissen alleen bestaen, inde reghelen ende kunst van een suyvere en heylighe innerlijcke ghestaltenis, ‘twelck elck door den Gelove voor syn eyghen ziele in Christo beyverende, onghetwyffelt d’een wat vroeger d’ander wat spaeder, eyndelijck als ghemeyne reysers, tot de ghewenste Stadt der eeuwigher salicheyt souden komen. Naerdien syt dan inde voornaemste eens waeren, als gemeene kinderen eenen a Vader die inden hemel is aenroepenende, dien selven voor haeren Eeuwighen Godt, ende synē Sone Christum voor den c warē Messias belydende, c hem alleen te horen tot e Gehoorsaemheyt: als wesende d t’eenige werelts licht ons inde H. Schrift gheopenbaert: welcke Schrift sy oock alt-saemen voor Godlijcke waerheyt a en nemen. Daer in hun mede blyckt f Godt boven al ende synen maesten als sich selven lief te hebben, de wet ende de Propheten begrypt, om sulcks te volbrenghen, ende waerlijck jongeren Christi te zijn, moetmen in syne woorden blyven. Waer toe sy alle vier bekennen dat nodich is een gebroken herte, barmharticheydt oeffenende, g aflaet vansonden, ende hem selfs h onbesmet van dese werrelt te bewaren, i Weduen en Weesen in noot by te staen, Gods hulpe vertrouwende


Voor die met vreuchden recht doen, ende hem in heylicheyt dienen. 1 1 Isai. 64. 18. Luc. 1. 25. Rom. 14. 17. k 2. Tom. 2. 19. Ioh. 10. 14. 16. Iob. 1. 8. 1. Cor. 12. 3. Heb. 3. 11. 33. 36. ‘trijcke Gods spyse noch dranck zijnde, maer gerechticheyt, vrede, ende blyschap inden H. Gheest. Christi rijck niet synde van dese werelt. Aldus blyft de vaste gront Godes staen, ende heeft desen regel. k De Heere kent de syne, elck wycke van ongerechtigheyt, alle die de name des Heeren aenroept. Hier blyckt dat God door synen Christum inde H. Schrift soo naeckt ende klaer spreeckt, datse geleerde ende ongeleerde konnen sonder uytleg ter salicheyt verstaen, daer alle teghenspreeckers haer den mont mede moeten mede moeten laeten stoppen: maer geensints met de innerlijcke Schrift, sonder dat de selve soo naeckt blyckt, ende d’Autoriteyt voorgae, die de a uyterlycke alreets heeft, en elck Christen voor waerheyt erkent. 2 2 a Moses Propheten. 4. Euangelisten. Apostelen Getuygē wonderdaden.
T’welck om ‘tPausdom daer in door haer selven te voldon, sullen wy’t uyt haer beste, ende hoochst-gheachtse Outvaders bevestigen. Ten eersten met Augustino, hy sullende disputeren, ofte doen waer blijcken tegen Maximium segt, b My het Myceensche, noch u het Ariminsche Concilie tot eenich voordeel sal dienen: maer alleen d’oppergesach der H. Schrift, dat niemants eyghen, maer elckx ghemene getuyge syn. c Dat H. Schrift synde inde opperste ende in eenen hemelschen graet van oppermacht gestelt. Daerom is ons geoorloft der Catholijcke ende loffelijcke mannen Schriften te verwerpen, 3 3 b Lib. 3. c. 14. c Contra. cerceen. lib. 2. c. 31 d Epist. 11. ad fortuna. e Contra cressent. lib. 2. c. 32 f in Ps. 86. g voorreden Ionā. h op Luc. 13. a met de H. Schrift niet over een komende, &c. So danich ben ick inde Schriften van anderen: so danich wil ick, dat wesen sullen die myne schriften verstaen. e Soo oock als Cypriani Schriften met d’Authoriteyt der H. Schrift over een komen, dat neme ick aen met synen lof, maer het tegendeel verwerp ick met synen oorlof. f Hieroni. ‘tschryven der Apostelē, ende ‘tspreecken des Heeren door d’Euangelistē, is niet op dat het weynige, maer dat syt alle verstaen souden. g Idem: Ick weet dat d’oude Kerck-personen, so Grieksche als Latynsche, door haer duyster uytlegging, andere uytleg van doen hebben, ende den leser veel onseeckerder daer van gaet, als voort lesen. h Lyranus, het Woordeken Al, wort hier genomen dat hy geschreven heeft, van alle dingen ter salicheyt nodich. i 4 4 i Comen. 2. Timo. 3. lect. 3. k Cont. Tim. t. Clem. Epist. 5. & epist. 10. ad flavian. l Delasaro Coneio. 3. in regul. Contrat. m in Coll. 3. 16 n Presa. Pharap. Thomas Aquin. De vrucht der H. Schrift Leert niet alleen tot waerheyt, maer brengtse tot volmaecktheyt: want dat is volmaeckt daer aen niet en ontbreeckt. k Paus Leo: In duystere saeckē om de waerheyt te kennen moetmen gaen tot de stemmen der Propheten, brieven der Apostelen, ende d’Authoriteyt der Euangelien. l Basilius. De duystere dingen, op sommige plaetsen der Schrifture, worden op d’andere plaetsen seecker ende ontwyffelijck verklaert. m Chrysost. Hoort soo veel uwer wereltlijcke, als over vrouwen ende Kinderen ghestelt zijn, hoe dat hy u oock insonderheydt gebiet, te leesen de H. Schrift. niet als ter loops, maer met groote neerstigheyt, &c. Wacht niet naer eenen anderen Leraer, ghy hebt de wooren Gods niemant en sal u Leeren ghelijck die, &c. Hoort doch alle ghy wereltlijcke, koopt v. I. de Bybels, der zielen Medecynen, &c. Dat is de oorsaeck, van al het quaet dat de H. Schift niet gelesen wort. n Erasm. Het gemeen sonnelicht dat daghelijckx Rijcken ende Armen beschijnt, is soo gemeen niet voor yderman als Christi Leere: hoegaet het toe, dat wy de Leere die alle menschen beftreft ende gegeven is, alleen op weynighe luyden schuyven, diemen Theologos noempt, &c. Daerom besluyt met Bellarmin (tegen hem selfs de verb. Dei lib. 3. c. 1.) 5 5 De verb. Dei lib. 1. cap. 1. Scoto prolime in magist. Centes quest. 2. lib. c. 6 Aenghesien dat de H. Schrift de alderseeckerste ende alderghewiste reghel om te gheloven is, soo en sal hy voorwaer niet wys syn, die de selve versuymende, hem selven sal verlaeen op het oordeel des inwendigen gheests, twelck mennichmael bedrieglijck ende altijt onseecker is. Volgens dien is Cornh. aling ende al thuys, datmen Christum alleen, als macht hebbende inde H. Schrift sal hooren. Niet konnende gheloven dat yemand konstiger, of gonstiger is als God: om synen uyterstē salichmaeckende wille door synen Christum op’t alderklaerste ende waerste te openbaeren. Christus oock voorsegghende, datmen daer by weten sal, dat wy syne Discipulen syn,


ist dat wy den anderen lief hebben, 1 1 a Korn. Vrede reden. 2. deel. B Epi. Joh. 5. tract. een Wet die de duyvelen onder schyn van Heyligheyt, niet konnen naer apen, als wel de Ceremoniale hantghebeeren. Dit bevesticht a Cornh. uyt b August. Seggende. Sy mogē sich al saemen tekenen, met het teecken Christi, &c. Altemael gedoopt worden, altemael inde Kerck komen, soo en worden de kinderen Godes niet onderscheyden vande kinderen des Duyvels, dan door de Liefde, &c. Dits een groot onderscheydt, hebt wat ghy wilt, hebdy dat niet alleen niet, ten baet niet altoos, maer dat sonder d’ander, so hebt ghy de Wet vervult.
Eusebius. Wist mede datmen Godt sonder Ceremonien, 2 2 lib. 1. fo. 8. v met ware deugde (liefdes fontaine) wel te recht mach dienen. Oock c Eras. segghende laet varen dat menschelijck onderscheydt, alle de gheene die Christum belydt, die dencke slechts daer op, dat hy een Christen is, al die desen regel volgen, wensche ick vrede, &c. d Met den Naem, noch Doopsel, noch Sacramenten, 3 3 d verklar. 1. Ioh. 3.7. onderscheyden de kinderen Gods van duyvels kinderen, maer de suyverheydt des levens, naer de liefde die haer verthoont door de goede werckē. 4 4 e Commē Gal. 5. 111 harm. Mat. 12. 1. Heb. 10. 9. Inst. Lib. 4. 17. 34. f opt nachtmael fol. 50. e Calv. de hypocryten syn gemeenlijck de vlytighste onderhouders vande Ceremonien, &c. f Menno. Soo waerde reyne bekentenis Christi, dat werckende ghelove, dat nieuwe leven, de Christelijcke Liefde, vrede ende eenicheydt niet is, daer en is des H. Nachtmael niet, &c. Dese wettighe Munt oft Godlijcke wisspreucken, door Propheten, Euanghelisten ende Apostelen uytghegheven ende gheopenbaert. Als mede t’voorschreven verstant deser Catholicke Outte syn. So datter niet overblyft alst voorverhaelde out misverstant vande Ick-Heerighe Heerssucht, elck sich int lesen der H. Schrift bedrieghende, daer in, dat al wat den oppersten Godt, synen Christum, ende de macht hebbende Christus syne Apostelen beveelt, dat het oock alsoo dese 4 van selfs opgheworpen hooft Leeraers weder van Godt: Christum van syn Apostelen, oft uyt bevel vande H. Schrift, niet alleen meer als een gemeen Christ opgedraghen wort; (om alles naer de stichtelijckste e n deugtsaemste sin tot betring te verstaen) maer oock om haere warwanninghen, meer als met g Apostolische macht anderen op te dringhen. 5 5 g 2. Cor. 2. 2. 1. Pet. 5. 2. Uyt welcke oorsaeck Cornh. sich buyten het Pausdoms, ende alle andre Ceremonialisten banden ghehouden heeft: seggende elck, wel te weten, waer met het hert uyt te gaen, naer den raet Pauli 2. Cor. 16. 17. maer niet waer met te voeten in te keeren: om alsoo haere sonde van Cains haet niet deelachtich te worden. 6 6 Gen. 4. Oock om elck te vrymoediger naer de wet der natueren, alles onder verbetring alleen tot bedaeringh ende niet tot verbinding haere onwettigeydt aen te wysen, sulcks blyckt Matt. 20. 1. haeren plicht te syn, met de willighe arbeyders soo langh ledich op den marckt van Rust, rustich behoorden te rusten, tot datze vanden hemelhuysheer, tot syns Wingaerts arbeyt aenghenomen synde, haere wetticheydt konden doen blycken. Ende alhoewel tot noch niemant syne alwaerdighe onghehuertheydt, ick swyghe de nietige Ick-Heericheydt opentlijck wil bekennen daer van in syn gemoet overtuycht te wesen. ‘tWelck Augustin. seer wel seyt, Niet licht te geschiedē int overstemmich redeneren, oft disputeren, maer wel door’t eensaem bedarich nadencken. Alsoo hier oock, Natuers voorsichticheyt een scharpe wacht in elcks menschen boesem ghestelt hebbende, over synen Wille, ofte Bedryf, dat, indien der yets beters wetēde, sulcks laet voor by slippēoft soeckt te bewimpelē, so berispt hy alles niet min op’t heymelijckst, als opt ongeveynste tot wroeghen vanden misdoender. Effen alo, openbaert sich d’overtuygende waerheyt oock meest in Hollant, door Cornh. en syns gelijcken natuerlijcke deuchden, in’t plegen van haere genaetigde ende heylsaeme tusschen spraecken, in so veele datmē onder elck deser vier Pausen gebiet, sulcke gelijckmoedige en deuchtsaeme Ledemaeten vint, Iae oock Leraers, die des schaduvechtens so moede wordē, datze naer de afschaffing met verlangē snicken, ‘tblijckt onder de wyste Vlaemsche Doop-gesinden (wie scheursuchtiger


voor desen?) die haer afgoden van Echt myding, ‘tvinnig Bannen, en d’uyterlijck Schouwen, meer maelen op’t geloof Doopen, haere Apostolische Seynding, Sy d’eenige Duyve, buyten haer Geensalicheyt, ende dergelijcke ongereymtheden: niet alleen beginnen tegen te spreecken maer versoecken vrede met andre gemeenten soo voor desen van haer ghebannen als onghebannen. 1 1 an. 1631. Binnen Dort uyt geschrevē met consent vāde selfde majestraet. ‘tSelfde vintmen noch gelaetender onder de Gereformeerde die de afgrysselijcke Predestinatie, de helsche Conscientie dwang, onschriftmatighe d’Erfsond, met den aenkleven van dien, ende meer andre deugtstrydende kyfpointen onnoodigh ter salicheyt, hatende: verlaeten, ende Leere vande volkomen gehoorsaemheyt Christi om vaten, volgens dien so vreedsaem datze gaerne de moortsuchtige byt schapen, inder liefde neffens haer geleden hebben, tot datmen haer als de Ootmoedige ende Sachtmoedighe van gheest, int Dortsche Sinodus Anno 1618. Veroordeelt, uyt den Lande ghebannen, ende betrapende, gekerckert heeft, daer van eenige in hecht gestorven, niemant vry gelaten: maer al nae 3. 4. 6. 8. jaeren (met Petro) van Loevensteyn ende andre boeyen ontboeyt syn, welcke afgescheydene, haere onsydidige gelatentheyt soo groot is, datze met Cornh. onder al de verdeelde Christenheyt, voor Christenen kennen, die God ende Christum meer inder daet als praet belyden: ende daer mede in Christi, (niet in haer eygen) woort blyven. Dese deugt vintmē oock t’ontluyckē onder de Hollantsche Pausgesinde, jae hoofden selfs, die den dwang der gewissen, met des oeffenings beletsel opentlijck tegē spreeckē, met ronde verklarige, dat elck voor sich selfs moet staen, e n al de Pop-Ceremonien, maer voor de melck suygelingen, e n onnoodich voor de volwassenen syn, daer in al mede den vreed lievenden schadu hatenden. Erasm. Ende synen Landts-man Cornh. oft veel eer Christum volgende, die met Ioseph, Maria, Sacharias, Elisabeth, Simeon, Anna, &c. inde Iootsche Kerck onder Moyses Wetten bleef: verwachtende van synen Hemelschen Vader de wettige macht, om Gods Kerck te vernieuwen. Soo oock Cornh. alleen met het gemoet van de Catholijcke moortkuylige Kerck, doch lichamelijck sich niet geheel af-scheydende, soo om de driftigste mede te versachten, als tot verdragsaeme Schriftuerlijcke kennis te brengē. Sulcks was oock synen raet aen alle die alreets by andre ghemeenten verknocht waeren, oock d’eensaeme Iongheren Christi buyten bant, inde vryheyt van Christi woorden te blyven. In syn oordeel, elck vry staende de Ceremonien by desen oft dien te oeffenen, dan niet, voornaemelijck soo het beteeckende inder daet naer ghekomen wierdt. Ende al hoe wel Cornh. nu als oydt in syn leven om dese ende derghelijcke Christ vredige middelen, niet alleen vande yverste schadumaeckers, met Christo syn hooft voor ketter ghelastert wort, maer oock vande Geest dryvers gehaet, om dat hy David Ioris, H. Niclaes, A. Barentsz. ende andre die Christi Leere, tegen de haere onvolmaeckt te syn, drevē, het sout der H. Schrift so op hare slacken hoofden wist te stroyen, datze meest in gekropen oft verdwenen syn. Van welcke D. Ioris schuyenden roem geests ontdecking, Cornh. geslepen verstant by de H. Staten van Hollant loflijck gepresen wiert. Hy was oock d’eenige die de Landt verderflijcke Moort poppen vā BRANDEN en KOPPEN ontdecten, welcke ontdecking niet te mogē geschieden wiert I. Lip. te Hove afgheslagē, mede waren Cornh. insichtē Calv. en Besa schriften te syn vol grove dolingē, die hy opentlijck aenboot tegen alle voorstanders der selver te willen ende konnē bewysen, daer nu e n dan mondelings in beslotē Cameren, 2 2 Pro veritate non nisi veritate certandum. H. Grotius de vera rel. Christ. Lib. 1, fol.2 oock openbaerlijc te Leyden en inden Hage met der H. H. Statē en Prins Willems bewilligingh aenvangselen syn gevallē, maer altyt aen de Predikantē gebrokē, t’welck klaerder in alle Cornhaerts schriftē e n gevolgen blyckt. So dat het noch der H. Staten, noch Prins Willems L. G. noch Cornh. schult is, dat de Kerck onverbetert is ghebleven, diese echter liever so hebben gelaeten, alse haer liefst met overtuygende waerheyt (buyten dwang) niet konden te weghe brenghen. Effenwel heeft dit Erfelich


wrevelen der Theologanten, Cornh. penne tot het ghemene beste niet connen stuyten: waer mede hy onder de Landtmachtige, soo wel als onder d’eenvoudighste tot ontleding vanden verwerden staet des Lants ende Godsdienst, 1 1 VVortel des Nederlandtse oorloogē groot voordeel heeft gedaen. ‘twelck nu alleen niet minder staet te hopen, van weder ende meerder aenden dach te brengen, sulck sijn adelijck verstand, so stichtelijc swevende, door al syne Christelijcke schriften: dat Hollant door sulcke insichten (syn eenich wit) oock den roem vande gantsche wereldt mocht krygen (als nu syne geboorte Stadt in conscientie vryheyt: inde queeck vande puyckste gheleertheyd: ende nerings rijckdommen, d’uytmuntighste luyster heeft) van te syn d’eenige middelwech vinders tot vereeniginge van de gescheurde Christenheyt. Tot naerder inleydingh vā sulcks, heeft Cornh. meer als een ruyg ontwerp vande uyterlijcke keck, onder elcx verbetring geschreven, om alsoo in plaets van Christum in liefdelose boecken te soecken, hem inde Catholijcke oft alghemeene samen-comst (daer de hooghste verstanden met de minste heerschinghs banden verschynen mochten:) 2 2 2. Cor. 2. 2. 1. Pet. 5. 3. als jongheren Christi, hem in onderlinge liefde vredigh te vinden: ende alsoo eenen God, een Geloof ende eenen Doop onder des H. Schrifts oppergesach belydende, eenmael uyt de muytighe twist spelonck van smenschen vernuft, tot het waere vrede licht Christi ende syne deuchden te komen: daer door men gesaemelijck mocht oordeelen (gelijck alrede de gelatenste ende vreedsaemste onder de Pauli, Appolli, Chephi, ende Christi roemers:) dat sulcke verlichte mannen, als Erasmus, Melanton, Castalion, Arminius, Obbo Philips, Franc, neffens Cornh. ende dergelijck, om ‘tvoorstaen van Godes opperste goetheyt, ende Christi Eere, hem roemende d’eenige salicheyts leermeester, ende Christi Leere volkomelijckst inde H. Schrift vervat: over sulcks alle andre Authoriteyten sonder blyck verwerpende, en daerom so verdruckt als verbeten synde, effenwel om de verdrucking geen scheurwolven (Ketters) noch de bytende scheurwolven geen schapen (discipulen Christi) 3 3 Act. 6. 9. maer in dat stuck Godlose Libertynen geweest syn: besonder voor Godes H. Oogen, die so reyn syn, datse het boose niet sien mogen, 4 4 Heb. 1. 13 Exo. 11. 12. Syr. 35. 12 alleen wakende over syn volck die hem vresen, also dese alsamen die rechte Leere treffen: dese belooft hy oock te geven eenderley Herte ende Wesen. Dat so licht staet te geschieden als te wenschen, alsoo’t maer aen een hooft is schortende: Dats yeder voor sich, hem tot den waeren Godtsdienst bekeerende, synde Aflaet van zonden, ‘twelck vande tyden synder beloften al geschiet waere, had yeder soo neerstich met syn verleent pondeken daer toe ghepoogt, als den goeden Godt sulcks den menschen door syn hemel-licht Christus met aenbieding is gonnende, den welcken ons van God te hooren ende te gehoorsamen inde H. Schrift nu ende eeuwich bevolen blyft. 5 5 Mat. 17. 5.

"Voorrede. ""Voor-reden aen de scheursuchtige christenheyt."""