III. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Middel, tot minderinge der secten ende partyschappen staende dese inlantsche oorlogen, tot dat by ghemeene eendracht daer in voorsien sal zijn,"""
"""Middel, tot minderinge der secten ende partyschappen staende dese inlantsche oorlogen, tot dat by ghemeene eendracht daer in voorsien sal zijn,"""


MIDDEL,

Tot minderinge der Secten ende Par-
tijschappen staende dese Inlandsche Oorlogen, totdat by
ghemeene eendracht daer in voorsien sal zijn,

Gestelt door D.V. Coornhert.


Matth. 12. 25.

Alle rijck dat teghen sich self ghedeylt is, sal ver-
woest worden.

Eccles. 4.12.

Een drievuldighe koorde en breect niet lichtelijck.


GESPRAKE
Tusschen Romanista Roomsche Catholicus
Secte Secten.
Catholijck Onpartydige.



Romanista.
Wat zijnder nu al menichten van Secten.
Secte.
Dats waer. Inde plaetse van u eenighe, heeftmer hoopwerck verkreghen.
Katholicus.
Noch meynt elck uwer dat hy inde Kercke zy, die alleen die warachtighe is.
Romanista
Ghy neemt u des Catholijcken namens aen, die my alleen rechtelijck toekomt.


Secte.
U alleen? elck onser seytse hem alleen te passen ende niemant anders.
Catholicus.
Die name beteeckent Alghemeyn, die voeghtmy niet qualijck: my segghe ick, die daer gheloove dat onder den Romanisten, ende oock onder allen den uwen, Secte, ware Lidtmaten Christi zyn. Die houdt ghy Romanista by niemant van allen anderen Secten te zijn, maer alleenlijck by den uwen, een Leer ende Ceremonien met u houdende. Soo ghy mede u Seckte, ende elck vanden uwen binnen u ghemeeynte die so inne sluyt: dat elck uwen allen anderen daer buyten zijnde voor Goddeloosen acht, ende den zijnen alleen voor steenen aenden Tempel Godes. Nu gheve ick u beyden te bedencken wie van drien den name Catholijck met meerder waerheydts mach draghen? Doch leydt aen den name niet, alsmen het het dingh niet en heeft.Want ghelijck die Cap ghenen Monninck en maeckt, alsoo en maeckt die name gheen Catholijck ofte Christen. Der naem-Christenen zijnder veel, maer die ware Christenen zijn weynigh. Ende dit door die menichvuldigheydt der dolinghen, God betert.

Romanista.
Die doolinghen zijnder by ontallijcke hopen.

Secte.
Dat mach niemant lochenen.

Kath.
Sy zijn ooxk schadelijck in goet, in bloet, ende int ghemoedt.
Romanista.
Dat zijnse seker, want daer door verderven die landen, daer door is nu dese moordelijcke krijch, ende daer door werden veele onwijse zielen jammerlijck ter Hellen af gevoert.
Secte.
Alle dat is waerachtigh, maer wonder ist dat in soo grooten saecke so kleynen vlijdt werdt aenghewendet tot voorhoedinghe of belettinghe van sulcke groote quaden.

Rom.
Dunckt u dan dat Keyser Kaerle, ende na hem Conincklijcke Maieteyt van Spaengien gheen ernst, vlijte, ende sorchvuldigheydt daer toe ghebruyckt en hebben?
Catholicus.
Neen, dat machmen niet segghen, maer dat zijdt verkeerdelijck ghedaen, Olye int Vier ghegooten, den Seckten door valsche remedien vermenichvuldight, ende dese Landt-verderffelijcke Oorloghen veroorsaeckt hebben, meach men wel met waerheyt segghen.
Secte.
Dat machmen niet ontkennen, maer souder gheen beter remedie zijn?

Katholic.
Ja wel.

Secte.
Welcke?
Cath.
Die rechte contrarie vande voorschreven valsche, te weten lieflijcke aenlockinghe ebde ware onderwijsinghe, want die menschen willen ghelockt, niet ghedringhen zijn, ende die loghen moet van de waerheydt, niet vanden beudel overtuycht, beschaemt, ende uyt gheroedet werden: Doch ghemerckt hier toe, noch weynigh middels voor handen is by den gheleerden, soo machmen daer en tusschen, totdat sulckx soude moghen werden, wel eenigh Interim vinden, dat bequaem ware tot minderinghe vande doolinghen.
Romanista.
Liever hebdy daer eenigh middel toe in u Hersenen, dat wilt niet verberghen.

Secte.
Ja goede man. Wie weet waert vrucht soude moghen brenghen? Maer ten moste het oude Interim niet wesen.
Cath.
Ja ick, ende wil u dat naectelijck ontdecken, soo verde ghy beyde ende elck uwer onbedeynsdelijck mij vraghen widt beantwoorden.
Rom. ende Secte.
Ja wy in trouwen.
Catholicus.
Uwe beyde begheerlijckheyt tot het hooren van desen middele doet wy vast vermoeden dat elck uwer gaerne saghe dat niemant, of ten minsten seer weynigh menschen doolden, maer dat elck recht gingh in saken des gheloofs, ist niet so?

Secte ende Rom.
Ghewis.
Kath.
Mach dat oock gheschieden soo langhe die menschen d’onweghen niet en vermijden, ende den rechten wegh niet en bewanderen.
Rom. ende Secte.
Neen gheensins.
Catholicus.
Niemandt en mach d’onweghen stantvastelijck vermijden, sonder die voor omwegen seckerlijck te kennenn
Rom. ende Secte.
Recht.
Katholicus.
Soo en kan oock niemant bestandelijc den rechten wech bewanderen sonder die sekerlijc daer voor te te kennen.
Secte.
Neen.
Romanista.
Gheensins mach dat zijn, maer welcke zijn nu die onweghen, ende wat is die rechte wegh?
Katholicus.
Dats wel ghevraecht, ick houde het een voor die oprechte leeringhen, ende ‘tander voor die rechte leere, voortkomende d’eene uyt stoute onwetenheydt, ende d’andere uyt seker wetenheydt.


Secte.
Waer by machmen elck deser sekerlijc kennen voor sulcx sy zijn.
Katholic.
Daermen alle onwech of wech aen mach kennen.
Roma.
Wat is datte?
Catholic.
Gheen onwegeghen brengen den wandelaer ter begheerder steden, maer hoe hy volherdelijcker daer inne wandert, soo hy meer verwerdet vande begheerde stede. Daer tegen brenght alle wech den volherdighen wandelaer ter ghewenschter plaetsen. Alsoo mede gheven ghene valsche leeringhen maer alleen de ware, den beloofden ruste. Dit achte ick voor sekere mercktekenen. Maer om dit te brengen tot onse voornemen vraghe ick u oft ghyluyden oock onderscheyt maeckt tusschen die Godlijcke ende menschlijcke Schriften?
Romanista.
Ja wy.
Catholic.
Welck is die?
Roma.
Datmen aen de Godlijcke geensins, maer aen de Menschlijcke wel mach twijfelen sonder te sondigen.

Katholic.
Comt dat niet, overmidts wy altsamen vast geloven dat die Godlijcke Schrift voort ghekomen is door den Heylighen Geest der waerheydt? die niet en mach, ende die menschlijcke door menschen, die altsamen wel moghen liegen?

Secte.
Alsoo
Roma.
Dat is recht.
Kath.
God alleen weet het al, maer geen mensch op aerden weet het al. Wiet al weet mach nerghens inne doolen: maer elck mach, ja moet doolen, in ’t gunt hy niet en weet ende nochtans handelt. Hier uyt komet dat Sint Jacob seyt, en wilt broeders niet alle Leermeesters werden, wetende dat wy des te meerder oordeel op ons nemen, want wy doolen altsamen in veele dingen.

Roma.
Dat moet verstaen werden met sulcken onderscheydt, dat alle menschen op hem selve oock alle die Vaders sedert den tijdt der Apostelen elck op sich self hebben erghens inne moghen, ja oock moeten doolen, door dient gheen mensch alleen alles mach weten, soo ghy recht seght, maer anders ist metten menschen inden name Christi vergadert zijnde als inden Concilijs gheschiet, die en moghen niet doolen, niet teghenstaende het altsamen menschen zijn, ende dit overmidts die beloften Christi dat hy int midden van henluyder sal wesen.

Secte.
Die selve Heere ende ware Leermeester waerschout ons allen sorchvuldelijck voor den Schaepschijnende Wolven, ende voor de blinde Leyders, ’t welck niet nodigh en waer, soo men sich soo seker mocht verlaten opten Concilien. Immers waer toe ghebiet ons d’Apostel Joannes allen geesten te proeven of sy oock uyt Gode zijn, met expres verbot daer by van allen geesten te gheloven, als die Concilia niet en moghen doolen? maer dit ist noch niet al, ghyluydē moet eerst doen blijcken dat die Vaders iuden Concilien in Christus name zijn vergadert gheweest. Want hy belooft zij tegenwoordigheydt alleen den ghenen die in zijn Heylighe name vergaderen. Laet ons nu definieren wat dit sy. Ick ontkenne dat die inden name Christi vergaderen, die daer verwerpende zijn ghebot, daer by hy verbiedt yet wat toe ofte van zijnen woorde te doen, alles na haer eyghen goetduncken inne stellen: die welcke niet vernoeghende met die openbaringhe in der Schriftueren, te weten inde eenighe regule des volmaeckten wijsheydts, yet wat nieus uyt heurē hoofde versieren. Dats een, ten anderen soo moetmen ghelooven dat die Concilia moghen doolen: nademael onlochbaer blijckt datse teghen malcanderen strijden. Want Christus noch zijnen Heylighen gheest teghen hem selve niet en strijden. Hier helpt gheen segghen dat een deser niet wettigh moet zijn. Want waer by salmen dat weten, namentlijck daer uyt (mijnes achtens) dat wy uyter Schriftueren oordeelen hare decreten niet te zijn Ortodoxa. Want het zijn nu omtrent neghen hondert Jaren, als het Constantinopolitaensche Synodus vergadert zijnde onder den Keyser Leo besloot datmen den Beelden ghesteldt inder Kercken ter neder storten ende brecken soude. Waer na onlancx het Nicenisse Concilium, ‘twelck Nicene uyt nijdigheydt van’t ander versaemde, weder heeft beslooten, datmen die Beelden weder soude oprichten. Welck van beyden sullen wy hier voor een wettigh Concilium aen nemen?
Catho.
Daer is noch een ander bedenckinghe in dese sake.

Romanista.
Welck sal die zijn?
Katholic.
Dat die Heylighe Kercke, daer af wy nu sprecken hier op aerden nemmermeer soo volmaeckt en is, sy en heeft veel oncruyts ofte Caf neven die Terwe.

Roma.
Dat moet elck toelaten.

Katho.
Inde Kercke zijn Ackerluyden, Handtwerckxluyden, Coopluyden, Rechtsgheleerden, Rechters, Leeraren, ende Doctooren.


Roma.
Alsoo.
Cath.
Wat vintmen onder den Ackerluyden ende hantwerckers meest, vromen ofte onvromen.
Rom.
Onvromen.
Cath.
Vintmen onder den Coopluyden, rechtsgeleerden ende rechters meer oprechten of meer quaden?
Rom.
Het minste hoopken van elck deser soorten is oprecht, maer verde het meerdeel quaedt.
Cath.
Soudet alsoo oock niet wel toe gaen mette Leeraren ende Doctoren?
Rom.
Dit houde ick niet, want dat zijn geleerde luyden inder Schrift.
Kath.
Houdy dan dat geleertheyt inder Schrift nootsakelijck oprecht maeckt?
Rom.
Neen.
Kath.
Dat most ghy segghen soudy ‘tander met bescheydt wederspreken. Maer hier inne wederspreeckt u oock het ghemeyne spreeckwoordt, hoe gheleerder hoe verkeerdeer, oock die exempelen daer ghemenlijck die Schriftgeleerden archste blijcken. Immers dese brachr\ten den Heere aen’t Cruys.

Rom.
Laet ons schoon nemen dattet meerdeel der Leeraren ende Doctoren oock onvroom ist, alst metten anderen Staten al gaet. Wat salt dan zijn.
Kath.
Hoordt datte. Van Leeraren ende Doctoren bestaet des Conciliums vergaderinghe.
Rom.
Alsoo.
Catho.
Daer is dan oock het minste deel oprecht, maer die grootste hoop onvroom.

Rom.
Dat sy so.
Catho.
Den onvromen mishaecht het beste, ende het quaetse behaeght henluyden.
Roma.
Het doet.
Catho.
Het goede wordt dan verworpen, ende ‘tquade besloten in den Conciliis, daer die meeste quaden, den minsten goeden stemmen overwinnen. Merckt ghy nu dat die Concilia moghen, immers, dat sy moeten doolen.

Roma.
Ick wil nu om dait gheschille gheen harnasch aen trecken. Maer segghe alsoo tot u. Ist sulckx dat alle die Vaders op sich selve, ja oock die versaminghe der Concilien selve moghen doolen: soo mogen mede al uwe Leeraren doolen. Als die

mede menschen zijn ende diet oock niet ales en weten.
Secte.
Dat en weet ick niet.
Roma.
Hoe dat?
Secte.
Die en leeren geen menschen maer Godes leere, niet uyt haerluyder vernuft, maer uyt die Schrift.
Romanista.
Leeren uwen Leeraren niet dan enckele Schrift, sonder yet vanden heuren daer toe te doen, hoe komen hare boecken soo vol gloosen, soo vol commentarien, soo vol Annotatien, so vol uytlegginghen, dat dicmael een ghegloseerde Epistel ’t gantsche nieuwe Testament in grootheydt te boven gaet? Sijn nu der onseren glosen menschlijcke leeringhen in uwen oordeele gheacht ende als een toevoeghsele totter Heylighe Schrift: Waerom en sullen die gloosen uwer Leeraren oock niet in onsen oordeele te recht voor menschlijcke leeringhen aenghesien werden.

Secte.
Ick sou moghen segghen dat onse Leraren sulckx daer by voeghen door ingeven vanden H.geest.
Roma.
Dat sal ick oock moghen segghen van den onsen.
Secte.
Neen, die hebbens door haer eygen vernuft ende goetduncken.
Roma.
Mach ick dat oock alsoo segghen van den uwen?
Catholicus.
My bedunckt vrienden dat ghy alle beyde gaerne sult laten dat die glooven over weder zijden niet en zijn Texten der Godlijcker Schriftueren?
Rom. ende secte.
Ja wy.
Catholic.
Die is alleen ghewis in ghegheven door Heylighen Gheest, ende en dooldt nerghens.
Secte.
So ist.
Roma.
Daer is niemant tegens.
Catholyc.
Ghy hout mede dat alle natuerlijcke ghebooren menschen erghens in moghen, ja moeten doolen.
Secte.
Alsoo.
Roma.
Soo moghen wy hier uyt nu besluyten, al-hoe wel hier ende daer vele goets inden gloosen Commentarien, etc. mach ghevonden werden, dat sy nochtans geen so ontwijflijcken geloove en mogen noch en behoren te hebben van geheel warachtich te zijn in als eň sonder dolingē, als die Canoni-


ke H. Schriftuere allene, alsoo sy altsamen erghens, d’een in ditte, d’ander in datte doolen.
Roma.
Daer en ben ick niet tegens.
Secte.
Noch ick.
Katholic.
Nochte ick mede niet. Soo houden wy nu al te samen eendrachtelijck dat onder alle Schriften ter werelt ghene werden ghevonden die gheheel vry zijn van alle misverstant, loghen ende doolinghe, dan alleen die Heylighe Canonijcke Schriftuere, doen wij niet?
Romanista.
Ja.
Secte.
Onghetwijfelt.
Catholic.
Soo is ‘tgunt daer nootlijck uyte volght, mede warachtigh.
Secte.
Wat?
Catholic.
Dat alle mensche opt alderghetrouwelijcste navolghende eenighe menschen gloosen nootsakelijck ergens inne sal moeten doolen, ghemerckt het gene hy volcht selve ergens in doolt. In dat stuck leedet dan d’een blinde d’ander qualijck.
Roma.
Dat moet volghen.
Secte.
Alst moet.
Katholic.
So hebben wy nu by Godes hulpe al wat groots gevonden.
Roma.
Watte.
Kath.
Ware kennisse vande ware ende onware leere, nemantlijck die Godlijcke Schrift, ende die menschlijcke Schriften. So dat die Godelijcke sy een suyver Born oft Fonteyne springhende ende vloeyende uyte reyne ende onghemengde waerheydt des Heylighen Geests, maer die menschlijcke gloosen zijn zijn als cisternen niet vry van onreynen slijme ende vuyligheydt sypende uyten verdorven vernuften der menschen.
Secte.
So ghelijcket God selve in zijnen Schriften.
Roma.
Hy doet.
Katholic.
Nadien wy oock ghesamentlijck die onrechte leeringhen voor die onweghen ende die rechte leere voor den wech houden, soo hebben wy hier uyt mede sekere kenisse wat die onweghen zijn, ende welck die wech sy.
Romanista.
Dat volght wel.
Secte.
Het doet.
Catholic.
So men nu die sielmoordelijcke dolinghenwil vermijden, ende den heylsamen rechten wech gaen: wat blijfter meer te doene dan datmen verlate die bekende onweghen ende den rechten wech inne gae.

Romanista.
Hoe meyndy datte?
Katholic.
Ist ons al ghelijck niet datter soo vele verscheyden leeringen zijn.
Romanista.
Ja.
Secte.
Ghewis.
Katho.
Wy zijnt oock ghesamentlijcken eens dat het volghen des volckx van soo verscheyden onweghen ofte leeringen henluyden jammerlijc doet doolen.
Roma. ende Secte.
Wy zijn.
Katholic.
Dit jammer waer wech ghenomen, soo daer niet dan een eenighe ende ware leere oft rechte wech by den volcke voor goet ghehouden ende bewandert werde, want dan souden alle valsche Leeringhen wech ghenomen, ende alle onweghen beheynt wesen.
Roma.
Soo ist, maer wanneer sal dit gheschieden? als die Sonne inder Helle schijnt?
Secte.
Daer houdy een Slot inder luchten, een Platonisch ghemeyn beste of een Ciceroiaensche Oratoor.
Katholic.
’t Is niet gheheel onmogelijck. Immers macht licht by eenigen Steden of ten minsten in menschen bysonder werden oftschoon int alghemeyn onmoghelijck scheen. Waert u beyde niet lief dat het by u ende den uwen gheschiede?
Roma.
‘tWaer my lief.
Secte.
Oock my.
Katho.
Of ick u ghewisse ende bequame middelen daer toe konde aen wijsen, oock uyt het ghetuych uwer beyder monten selve.
Roman.
Dat soude ick eer wenschen dan ghelooven.
Secte.
Soo gatet my mede, maer ontdeckt die doch, sy moghen soo zijn dat wijs ghelooven.
Katho.
So acht ick die ende wil u daerom openbaeren. Men soude die hooge Overheydt moghen aengheven ende doen blijcken, dat alle menschelijcke Schriften, gloosen ende leeringhen, wat onreyns, eenigen dolingen of onweghen in sich hebben, ende daer by oock te verstaen gheven dat die Heylighe Schriftuere vry is van alle sulckx, ende die ontwijflijcken den wech baent ter saligheyt. Daeromme soude men ootmoedelijck begheeren dat haer wilde ghelieven by manteren van een nieu Interim (ende dit ter tijdt toe dat eendrachtelijck ghesloten sal zijn wat leere men sal volghen) te verbieden allen Predikanten opten Predickstoel den volcke eyt anders te Predicken, voor lesen of te segghen, dan die klare Text der Heylighe Schriftueren, sonder eene Sillaba toe of af te doene, ‘twelck men int oude ende nieuwe Testament placht te doen.


Exod. 20: 7, Deut. 17: 19, 31: 11, Josu. 8 : 35-35, 4
So dit nu weder gheschiede, so waer daer met allen valschen Leeraren ende Predicanten den monde ghesloten. Het bitter schelden ende lasteren wegh genomen, ende het voetsel van alle Partijschappen uyt geroeyt ende ontwortelt. Oock souden terstout van selfs alle Secten van Papisterije, Luterye, Calvinisterye, Doperye verdwijnen. Want elcx secte of ghemeente bestaet op die uytlegginghe der Schriftueren van d’Autheur der selver ghemeynten. Welckx interpretatie ophoudende doort navolghen vanden Text selve soude oock sulcke Secte ophouden: ende souden al te samen heeten niet meer Zwinglianen, Lutrianen, Papisten, Doperen, maer Christenen, immers Evangelische: ende dat met waerheyt als d’Evangelische leere alleen altsamen ghelovende ende navolghende. Daer by so mocht den volcke op een geldtstraffe geboden werden alle hare boecken vande schriftuere handelende, ende self geen loutere schriftuere wesende, te brenghen in handen vande Overheydt met inventario daer af men elck dubbelt met recepisse gheven, ende die selve boecken tot elcx nut bewaren soude, omme die namaels elck heur Meester weder te leveren, of anders met te doene so by d’overheydt nuttelijckst te zijn besloten soude werden: ’t welck oock so nieuw noch lastich niet en soude vallen, of men heeft al grooters willichlijck weten gheschieden by tijden der Apostelen van de Christenen, sulcx dat oock dese interim gheduerende, niemant gheoorloft soude wesen eenighe andere Schriftuerlijcke Boecken te lesene, dan die schriftuere selve. Daer in en soude den valcke middelertijdt oock niet meer obghelijcx geschieden dan datmen allen modderigen cisternen toe sluytende, niemanden toe en liet eenigh ander water te ghebruycken, dan uyten louteren vlietende Fonteyne selve. Ende so men d’Overheydt schoon hier toe niet en mochte brenghen, soo schijnet noch gheen kleyn nut voor den ghemeynen luyden, datmen hun, ofte ten minsten eenigen van hun, van deser slijmerighen vuylen ende modderigen Beken mochte brengen totten Riviere, ja Borne eň quelle van dien selve, die louter ende reyn is als Christal. Daer hebdy nu op uwe vraghe mijnen onbeveynsden antwoorde, aende waerheyt ende nutbaerheyt vande welcke gy geen van beyde moghen twijfelen sonder on-

rechtelijck te wederspreken ‘tgene ghylieden nu selve al rechtelijck hebben ghesproken. Of nu het middel by d’Overheyt al eenige swarigheydt in hadde inden schijne, so en hevet gheen swarigheyt altoos inne by den ghemenen man sulckx voor goedt verstaende om int werck te brenghen. Want elck hier toe nu vry is alsomen niemanden en ghebiet menschen schriften oft Predicatien te leesen ofte hooren, ende men niemanden het lesen vande H.Schrift en verbiedet.
Roma.
Dit laetste is warachtigh, het middel van’t lesen der H.Schrift alleen opten predickstoelen, mach ick mede niet wederspreken, maer om sulcx door d’Overheydts bevelen int werck te komen, houde ick onmoghelijck.
Secte.
Soo houde icx mede. Men weet immers wel dat alle Overheyt d’een of d’ander religie toeghedaen is. Is die uu Godvruchtigh so is dit zijn opperste goedt. Dit soude hy hem selve door dit middel benemē, wie mach dat ghelooven? Want niemants leere is nu die H.Schrift alleen, maer elcx leere is menschelijcke beduydinge der selver. Soude dese niet meer ghepredickt ofte ghelesen werden: so moste immers elck zijn leere ontberen, soo dit Interim voortgang hadden, ende dat so langhe ‘tselfde gheduerde?
Kathol.
Als ist, maer elcken vanden ghemeynten staet it vry ende daer waert nut.
Romanista.
Recht, maer hier vallen eenighe andere swarigheyden te bedencken.
Kathol.
Welcke?
Romanista.
Of die schriftuere klaer ghenoech is dan niet. Item hoemen die schriftuer vruchtbaer lijck ende veylichlijck sal mogen lesen met der gelijcken meer andere.
Secte.
Het wert spade ick moet t’huys zijn.
Catho.
Ick mede, believet morghen die klocke ses weder hier te komen, ick ben willich breeder daer af oock te handelen.
Romanista.
Ick mede.
Secte.
Ick wilder oock zijn laets my die Heere toe.

EYNDE

"""Middel, tot minderinge der secten ende partyschappen staende dese inlantsche oorlogen, tot dat by ghemeene eendracht daer in voorsien sal zijn,"""