III. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Tweede deel van hooft ende hert-sorghe."""
"""Tweede deel van hooft ende hert-sorghe."""


Tweede Deel
Van Hooft ende Hert-sorghe.

OVermits de mensche gheschapen is van de tweereley saken, elckanderen ongelijc sijnde, te weten van de sichtbare verganckelijcke Aerde, ende van den onsichtbaren eeuwighen gheest ofte athem Godes: so is hy oock tweereleye voetselen, sonder welcke hy niet leven en mach, behoeftigh, ende daer toe als tot sijns levens onderhoudenisse natuerlijck geneghen. Het Lichaem Aerdtsch sijnde, behoeft aerdtsch voetsel, als broot, water: Daer teghens de Hemelsche Ziele Hemelsch voetsel van noode 1 1 Eccl. 29. is, namentlijck Hemelsch Broodt ende des Levens Fonteyne, dats Christus Jesus, want daer de Ziele dit broodt ende water des Levens derft, moet zy terstondt sterven: Niet anders dan ’t lichaem by ghebreck van Aerdtsch voetsel niet levendigh en mach blijven. Maer also het Lichaem van selfs verganckelijck, daer tegen de ziele ende des Lichaems elckander oock onghelijck: gemerckt het Lichaem maer eens door voedtsels ghebreck en mach sterven, daer ter contrarien de ziele eeuwelijck sterft, so langhe zy ’tghenieten des levenden Woordt Godes is dervende. Ter contrarien wert het lichaem gevoedt, onderhouden ende ghesterckt, als de Aerdtsche spijse in een ydele maghe comt, daer inne verkoockt, ende in vleysch ende bloet verandert, ende gantschelijck in de menschelijcke nature vereenight. Also mede en mach niemant dit broodt des levens tot sijnder zielen voetsele ghenieten: Dan daer dit woordt Godes begheerlijck ende hongherich ontfanghen wert, in een ghemoet dat van allen creatuerlijcken lusten gheydelt is, ende daer dit Hemelsche Manna Christus Jesus door gheduldighe lijdtsaemheyt in ons ghemoet verduwet sijnde, ons vleesch ende bloet wert, mensche in ons wert, ende gantschelijc met ons Hemelsche nature vereenight wert. Dit noemt Christus sijn Lichame eeten, ende is die Goddelijcke vereeniginghe daer alder menschen saligheyt inne gheleghen is. Hier toe behooren al onse sorghvuldigheyden te strecken, want dit is de saligheyt die God alle menschen onder verscheyden ghedaenten begheert, by verscheyden middelen ghesocht, ende van meest al met verscheyden ellendigheyden ghemist wert: 2 2 Esa. 28. Psal. 48. Sap. 1 Ende comt al de Werelt in der doot, daer mede zy een verbondt maken, die daghelijcks onder hun gaet weyden, verslindende heure zielen.
Dese door en is niet gheschapen van Gode, die hem niet en verblijt in de verderfnisse der levendighen, maer de Godloosen benaerstighen die met woorden ende wercken. De welcke daer mede vrundtschappe maeckende te niete werden: Ende werden also des dots waerdigh als zy heur daer mede vereenighen ende verbinden.
Laet dan eens o ghy alle menschen alle uwe sorghvuldigheden daer toe strecken dat ghy door uws levens doolinghe niet en gheraeckt in desen jammerlijcken doot, ’twelck alleenlijck verhoedt wert met het eeten, ende ghelooven in dit broodt des levens, so gheschreven staet: Dit is ’tbroot dat vanden Hemel is ghecomen, 3 3 Joan 6. Joan 11op dat wie daer af eet niet en sterve ende so wie daer leeft ende in my ghelooft die en sal in der eeuwigheydt niet sterven.
Maer is yemant door sijns levens doolinghe nu al inden doot, die besorghe doch met hooghsten vlijt (indien hy maer in Christo ghelooft) omme uyten doodt in’t leven te comen, soo Christus seyt: Die in my ghelooft, al waer hy oock doot, hy sal leven.
Dese saecken Broeders laets ons doch als de aldertreflijckste hooft-saken benaerstigen ende met aldersorghvuldigheydt ter herten nemen, want het alt’samen alleen hier aen geleghen is.
Wat baet doch dat yemant alle de Werelt wint, als hy sijn ziele hem selven ende den winner verliest? Is de ziele so veel beter dan ’tlichaem, als ’tlichaem beter is dan ’tcleedt: Waeromme en besorghen wy’t Edelste ende waerdste niet wackerer dan het snoodtste: Waer yemant eenen onsekeren tijt lang keure ende oorlof ghegheven om tot sijn eyghendom te tellen uyt een kist Ducaten, of uyt een ander leg-penning: Hoe weynigh beradens soude hy pleghen int verkiesen vanden Gouden voor den Cooperen penning, hoe naerstigh, spoedigh ende vlijtigh soude hy sijnen onsekeren tijt int rasch tellen besteden? Ey laet ons dan oock eens dit verstant ende dese sorghvuldighe naerstigheyt besteden int verlaten vande onnutte tijtlijcke sorghen, ende int soecken van’t rijcke Godes ende sijn gherechtigheyt, met der herten den mondt der waerheyt gheloovende, dat ons alle lijflijcke noodruft van den Vader der Liefden toegheworpen sal werden. Dit moet voor al benaerstight sijn, dewijl’t noch heden heet op dat wy in onse versuymele traegheyt niet verrascht en werde vanden onvermydelijcken doot. Maer leyder wie weet selfs als een Aecxter niet fijn van dese dingen te clappen? Wie leeft daer benevens in een state soo hy soude willen sterven?


Of wie can sonder vreese den lijflijcken doot ende ’t recht onwederroepelijck oordeel Jesu Christi bedencken? Niemant en slaet naerstelijck acht op sijnder zielen pericule, niemant en ondersoeckt hem selve om sijnen sorghlijcken state te kennen: Noch niemandt en neemt die ghetrouwe vermaninghe Christi ter herten, waert sake datter een deel manslachtighe Luyden in een Kercker ghevetert zaten, die alle oogenblic des Chippiers comst verwachten, omme voor den Rechters ghebracht, veroordeelt ende onthalst te werden, ende zyluyden vylen met ander ghereetschap ghenoegh hadden, om heure veters vanden beenen te lossen, ende de Muyren te doorboren, meyntmen oock dat dese heuren onsekeren tijt met eenrehande onnut Spel, of ydele sorghvuldigheyt, tot heurs Levens pericule souden versuymen? Neen vryelijck. Heurluyden soude alle ooghenblick duncken dat zy des Chippiers sloten int slot hoorden steken om ghehaelt te werden. Desen angst soude henluyden spoedelijck doen arbeyden, vylen, wroeten, booren ende muyr-breecken, sonder eenigh ophouden, ter tijt toe sy uyten yseren klanck, ende buyten de muyren souden wesen.
Nu en isser gheen die niet (aen een slecht Burgher, maer) aen Christum Jesum de Zoone Gods Manslachtigh is, wy zitten alle in de donckere Kercker des Werelts aen onse zotte begheerlijckheyden ghekluystert. Ist dan niet wonder dat wy dies niet tegenstaende ons soo veylighlijcken met die knaghende Hertsorghe, om onnutte dinghen becommeren, de redelijcke Hooft-sorghe, omme met de vijle van wackere oeffeninghen, de zotte begeerte van onse beenen te vijlen, so weynigh ghebruycken, ende om de zonde den Chippier die ons ten verdoemenisse voeren sal te ontkomen, den teghenwoordighen tijdt der ghenaden soo gantsch reuckeloos versuymen? De daghen verslinden onse uyren, de maenden onse daghen, de Jaren onse Maenden, de tijt onse Jaren, leven ende alle gheschapene dinghen.
De verledene tijt is buyten onse macht te wederroepen, de toekomende is onseker, maer de teghenwoordighe staet nu in onsen handen. In desen tijdt heeft ons de Zoone Gods macht ghegheven in hem ghebenedijt te werden Kinderen Gods. Daeromme sal elck mensche daer noch eenighe conscientie, leven, ende goetwilligheyt inne is, dese saken eens ernstelijck bedencken, de betoverende Hertsorghe om ydele dinghen wat ter sijden stellen, ende vlytelijck sorghe draghende met Magdalena aen de voeten des Heeren zitten om te leeren van den eenighen Leeraer der waerheyt het een dat alleen van noode is, te weten, hoe hy door Christum met Gode vereenight mach werden.
Hier aen ist (so voor staet) geleghen. Maer want dit selve oock sijne middelen ende weghen heeft hoemen hier toe gheraeckt, ende die sleve weghen by vele ontweeghde, of verdoolde valschelijck ende onrechtelijck aen gewesen werden, en hebbe ick niet willen laten tot uwen behulpe (goedthertighe Leser) ’tselve dat my des Heeren ghenade daer af gheopenbaert heeft, voor ooghen te stellen, van herten wenschende dat ghy u daer inne aen my mooght spieghelen, mijnen onwysen gheleden arbeyt (hier uyt-ghebeelt) mooght mijden, mijne ellendighe betreden paden moogt schouwen, ende eens anders versochtheyt tot uwen oorbaer ghenietende, mijne voorleden duystere swaere ende sorghlijcke weghen mooght verlaten, ende ten eersten in den ghemackelijcken, lieflijcken, veylighen, ende Conincklijcken middelbane (dats in Christo Jesu) tot uwer zielen verquickinge mooght gheraken. Dat jonne u dien die bereyt staet niet alleen alle dinghen, maer oock hem selven te schencken om met den ghenen die maer begheerlijck is sulcx te ontfanghen.

NA dat Christus Jesus sijnen Jongheren 1 1 Mat. 6. sorghvuldelijck met schoone leeringhen ende ghelijckenissen die onnutte quetsende Hertsorghe verboden: Daer by oock dat onsen Hemelschen Vader wel bekent is, also wat wy van uyterlijcke goeden behoeftigh sijn, lieflijck verclaert hadde, heeft ten laetsten sijne voorgaende Godtlijcke leeringe hier mede besloten, segghende: 2 2 Mat. 6. 33 Soeckt voor al het Rijcke Gods ende sijn gerechtigheyt, alle die andere dinghen sullen u toe gheworpen worden. Weest daeromme niet voor den morghen sorghvuldigh, het is ghenoegh dat de morghen hem selven besorghe. Hier inne staet eerst te mercken dat Christus de vermeerderinghe van Godes Rijcke niet en soeckt om sijn selfs, maer om der menschen saligheyt wille. Want die Almogende Godlijcke Majesteyt selfs alder dinghen Schepper, ende gheender Creaturen behoeftigh is, maer d’ellendighe ende catyvighe mensche in ’s Duyvels Rijck ghevanghen, ende met sware plaghen ghequelt sijnde, behoefde nootlijck desen waerachtighen Moysen, om door hem uyten banden Pharaonis ende uyt de benaude duysternissen Egypti over ghevoert te werden int beloofde Landt, ende int verlichte vreedsame Hierusalem, daer hy als een Vrede-Vorst ende Salomon regnerende is. 3 3 Deut. 31.
Om tot dit Rijcke Gods te comen en behoeftmen niet verde te reysen, want het is in ons in d’inwendigheyt onser Zielen. 4 4 Luc. 17. Het en is oock geen spijse noch drancke, maer rechtvaerdigheyt, 5 5 Rom. 14. vrede ende blijdtschappe inden Heylighen Geest, waer dit Rijcke Gods boven inden Hemel of ergens verde over Zee buyten ons ghestelt, wy souden ons vande moeyelijckheyt daer toe te gheraken, eenighsins moghen beclaghen, waert in uyterlijcke noodruft gheleghen, redene soude eysschen dat wy de uyterlijcke Spijse boven al souden behooren te besorghen, maer nu ist inwendigh binnen ons, ende bestaet in gherechtigheyt. Want de gherechtigheyt gheeft yeghelijck ’tsijne. Ende ghemerckt Godt is de wijsheyt die alle Creaturen onderhoudt, ende de Heyligheydt die de menschen boven allen Creaturen salight, so comt hem ghebenedijt de ghehoorsaemheyt, Liefde, ende Danckbaerheyt alleen toe, so waer dit rijcke Godes dan inden Mensche is ghevonden, daer is dese gerechtigheyt Gode in allen dinghen ghehoorsaem, wil Godt dat sijn Creatuyr, arm, veracht ende kranck zy, ja sterve. Dese gherechtigheydt gheeft Gode ’tsijne, dat is een willighe ghehoorsaemheyt, ende


buyght sich sonder eenighe wederspannigheyt ootmoedelijck onder de moghende hant Godes, want zy verstaet dat de wijsheydt Godes wel weet wat best ende oock wat recht is, dat de Schepper met sijn schepsele sijn believen doe, dit verwillighen uyten herten inde wercken Godes, doet alle teghenspoeden die den Mensche van Gode of menschen moghen op-comen, met den Heyligen Job ghelijckmoedelijck ghedoghen. Dese mensche dan oock metter daet bevindende in dit Rijcke der gherechtigheydt, dat alle dingen (hoe quaet die oock mogen schijnen) die van den goeden Godt gheschieden, den goeden Menschen te goeden comen, heeft die Fonteyne alder goetheydt oock lief boven al, ende in ende om hen allen menschen den welcken hy in al sijn doen ende laten soeckt Liefde, weldaet, ende alle goet te bewijsen, so hem van Gode gheschiet is. Ende bewijst hem alsoo met hant-dadigher weldaet tot sijnen Naesten, ende met eenen Godlovenden Ziele teghen sijnen Gode danckbaer. Wat can nu in dit Rijck der gherechtigheyt, daer elck ’tsijne ghegheven, ende niemant veronghelijckt wert, anders opstaen dan vrede metten menschen, metter Conscientien, ende met Gode. Wat canmen oock Heyligher, saligher, lustigher, ende genoeglijcker vinden dan alsoo in vreden met Gode vereenight te wesen: Dit is des menschen alderhooghste goedt. Dit behoort boven al besorght ende benaerstight te worden, ende dit wijst ons de liefde des Vaders Christus Jesus so minlijcken aen. Maer leyder, wy sijn verde van dit Rijcke Godes afgheweken ende vervreemt in des duyvels Rijck: D’ongherechtigheydt heeft in ons d’overhandt, elck veracht den almoghenden Schepper alder dinghen, ende elck wil sich selven met Lucifer inden stoel Godes dringhen. Men vindt nauwelijck yemant die in alle sijn doen ende laten die Heylighe goede wille Godes niet wederspannigh en wederstaet, ende sijnen eyghen sinne, kop, ende voornemen, niet moetwilligh teghen des Heeren verbodt en volght, dient, ende gehoorsaemt. De vyantschappe Godes, haet, nijdt, twist, strijt, ende alle boosheyt teghen den Naesten heeft in alder menschen herten d’overhant. Ondanckbaer ende Godtloos sijn meest alder menschen Kinderen, daeromme de Heere door den Prophete wel te recht vraeghde, 1 1 Malach. 1 vraeght, ende altijdt sal vraghen. Dit boose gheslachte: Ben ick dan u Vader, waer is mijn Eere? Of ben ick u Heere, waer is mijn vreese? Wat moghen wy hier op anders antwoorden dan met die Bethuliers ende met David segghen: 2 2 Iudith. 7. Heere wy hebben met onse Vaderen ghezondight, 3 3 Psal. 105. wy hebben onrechtelijck ghedaen ende boosheydt bedreven.
Voorwaer wy en sullen dit niet minder uyter herten tot den Heere roepen dan de Conincklijcke Prophete ende die van Bethulien deden. Ist maer sake dat wy d’ellendighe twisten, ende onvreedsaemheydt onser herten, de bittere wroeginge ende droefheyt onser conscientien, ende het pericule ende de noodt onser zielen eens met sulcken ernst als zy deden verstaen ende aenmercken. In dit ghequel ende verdriet sijn wy eerst gheraeckt door ons Onverstandt, ’twelck verkiest, 4 4 Onverstāt bemint ende benaerstight het verganckelijcke boven ’t Eeuwighe Goet: Maer ten soude ons niet aencleven, indien wy daer inne niet en bleven.
Dolen is menschelijck (seydt een Heyden) maer in dolinghe te volharden is Duyvels, wy worden alt’samen onverstandigh ghebooren, alhoewel die moghelijckheyt in ons is om verstandigh te werden, so gheschreven staet. 5 5 Pro. 22. Zotheyt is in des Kindts herte t’samen ghebonden, maer de roede sal die daer uyt drijven. Dit comt overmits de menschen gheene wetenschap natuerlijck en moghen hebben sonder versochtheyt, so dat niemant en weet (hoe vast hy’t oock mach ghelooven) ’tgunt of diesghelijcken hy noch niet versocht en heeft, niet tegenstaende des menschen ziele boven alle Dieren met redene verlicht is. Want wat mach hy weten (seyt de Predicker) die niet en versoeckt? Also verstaet oock elckerlijck meest het ghene daer hy meest inne gheoeffent is. Een slecht verstant in Coopmanschap wel gheoeffent sijnde, sal d’alderscherpsinnighste Jurist int Coopslaghen verde te boven gaen. Van ghelijcken sal een vernuftigh Philosooph een Kint sijn te achten in Crijghs-handel by een ghemeen wel versocht Chrijghsman. Het onverstant ende eerste dolen in der Joncheyt is dan natuerlijck, 6 6 1. Onverstādigh blyven. ende derft daeromme ooc inde eerste Jonckheyt wroeginghe of innerlijcke straffinghe, als buyten onse schulden in ons sijnde: Maer so en ist niet het onverstandigh blijven, ’twelck ons eyghen schuldt is, ende daeromme ons oock wroeghet, quelt ende pijnigt. Gebruycten wy ’t licht van redene soo vlytelijck inden dinghen die de ziele als inden dinghen die den Lichame aengaen wy souden daer gheen minder verstant ende kloeckheyt inne verwerven dan de Kinderen des Werelts in Wereltlijcke saken en bekomen. 7 7 Luc. 16. ’tVersoecken leert, ende oeffeninghe gheeft verstant. Dit meynt de Predicker, daer hy seyt: 8 8 Eccli. 38. Die de hant aen de Ploege slaet bout, lust heeft in Hoven ende Tuynen, ende dierghelijcke wercken hanteert, weet van Ossen te spreken, ende een yeghelijck is wijs in sijnder konsten, maer (seydt hy daer naer) die sijn herte begeeft omme des Heeren Wet 9 9 Eccli. 39. te verstaen, die ondersoecke vlytelijck der Ouderen wijsheyt. Hier toe laet u sorghvuldigheyt strecken O ghy traghe ende luye van herten, dewijle de Somer noch geduert, op dat u de koude Winter met ghebreck niet en overvalle. 10 10 Pro. 12. Die sijn Aerdtrijck bouwet sal daer af verzaet werden, maer de traghe sal altijt in ghebreck wesen. Ghelijck het der Zielen verlustinghe is als de begheerte vervult wert, soo ist ter contrarie oock een verdriet alsmen ’t begheerde altijdt ontbeert. Daeromme stater noch gheschreven: De begheerten dooden den traghen, 11 11 Pro. 10. want hy en wilde niet wercken. Die niet en arbeydt, en verkijght niet, die niet en verkrijght derft. Dit voorsz. broodt des levens te derven, doet altijt in onghenoeghen droefheydt verwerven, ende door ’tgantsche leven ellendich sterven, want heurluyder worm en sal niet sterven. Dit volck en wil niet verstaen, ende moet daeromme oock ghestraft werden, 12 12 Esai. 66. Hose 4. zy blijven al heur leven ontijdighe gheboorten ende zijn de Kinderen van hondert Jaeren, die sterven sullen, ende zondaren van hondert


Jaren die vervloeckt sullen zijn. 1 1 Esa. 65. Want hoe sullen dese veroude zotten in heure Oudtheyt het rijcke Gods moghen vinden, dat sy in heur Jonckheydt niet ghesocht en hebben? 2 2 Soecken. Soeckt daeromme o mensche den Heere dewijle hy noch ghevonden mach werden, ende roept hem aen dewijle hy noch na by is, 3 3 Esa. 55. dit besorght, dit neemt huyden boven alle dinghen hoogh ter herten. Want dit soecken en is niet alst soecken na d’aertsche Rijckdommen onseker: O neen, die hem met ernst uyten herten soeckt, die moet hem ghewis vinden, so ons door sijn onbedrieghlijcken mont belooft is dat den ghenen gheopent sal werden die daer aen klopt. Maer dit soecken most begheerlijck uyt bekent ghebreck voort komen. Noot soeckt broot, so wiens siele dan noch haer selven vanden Draf der creatuerlijcke lusten ydel onversaet, ende hongherigh vint die soecke den God des levens in Christo het levendighe Hemels Broodt, ende sijn ziele sal leven, in Christo alleen is der zielen voetsel te vinden. Dus moet daer ende nerghens anders ghesocht zijn. Want de soecker vint ghewis als hy kan soecken daer ’tghesochte is. Alle Creatueren in Hemele ende op Aerden moghen wel van dit leven getuygen, maer niemant en machtons gheven dan dit Woort des levens selve, daer alle datter leeft leven ontfangher. Maer al verstaet ende gelooft yemant dat in Christo ’tleven onser zielen alleen te vinden is, al is hy uyter herten begherigh om dat te soecken, so moet hem ooc de maniere om soecken bekent zijn, want Christus zijn eyghen wijse heeft daer mede hy ghebenedijdt als ’tleven onser zielen ghesocht wert. Daeromme stater gheschreven, soeckt den Heere in eenvuldigheydt des Herten. 4 4 Sapien. 1. Men mach niet met dubbelder herten over beyden zijden hincken, twee contrarie Heeren ghelijck dienen, ende God mette wereldt aenhanghen ende beminnen, neen geensins, die met sulcken ghedeylden ende dubbelden herten dit eenvuldighe leven meynt te vinden is gants bedoghen. Hy sal moeten hooren ist de Heere God, so volght hem, ist oock Baal volcht hem. 5 5 Matth. 6. Want waer ’tschat des herten (dat is waert behaghen, lust, liefde, wensch, begheeren, betrouwen, hopen ende verlanghen des herten) is, daer is oock des menschen herte, daeromme indien dit ooghe, dat is dese meninghe, sinne, ende voornemen der sielen) simpel is, daer is oock ’tgantsche lichaem licht. Wie dan noch Gode wantrouwende sorghvuldigh is. Wat hy eten of aentrecken sal, indien hy recht doende zijnen Meester volghde in alder gehoorsaemheyt Gods, die en houde zijn herte, noch niet eenvuldigh maer meninghvuldigh ghedeyldt en vertsroyt met lust ende liefde inden creatueren. Hy en sal met sulcken ghedeylden herte oock niet meer voorspoets hebben, dan een hert dat arbeyt om twee weghen teffens inne te gaen, want God is een jalours liefhebber, 6 6 Eccles. 3. die ghenen by God neffens hem en wil ghedoghen. Heeft dan noch al yemandt een eenvuldigh ernstlijck herte, sinne, ende meninge omme desen eenighen God alleen te ghehoorsamen ende te beminnen. 7 7 Ioan. 1. In dit leven ende licht der menschen, die moet dan noch al weten hoe ende in wat manieren men dit leven delachtigh mach werden. Want in dit leven der gherechtigheyt en komt niemant dan door den doot der sonden, die moet sterven, verderven, ende gants verdwijnen, sal Christus in ons ghebooren werden, 8 8 Matth. 9. opwassen ende leven. Men naeyt gheen nieuwe Lappen op eenen ouden Rock, noch men giet gheen nieuwe Most in oude Vlesschen, het Tarwen Coornken moet gantschelijck vergaen salt vruchten voort brenghen. 9 9 Ioann. 12. Dit is het navolghen Christi met verlocheninge zijns selfs, dat is: met stervinghe, verlatinghe van alle eyghen voornemen, verkiesen, lusten, begheerten ende willen. Die na den vleesche leven, sterven Gode, maer die door den gheest des vleesches wercken dooden, sullen leven.
Dit is den rechten, warachtigen, wesentlijcken, 10 10 Rom. 8. leventmakende ende geestelijcke doope Christi, daer mede sy alle ghedoopt moeten wesen die de name Christi te recht moeten waerdigh willen zijn, dese zijn door dit Doopsel met Christo begraven in desen doot, op dat sy oock mede (ghelijck als Christus door des Vaders glorie vanden dooden is verresen) alsoo souden wandelen in een nieuwigheydt des levens. Want sy weten dat den ouden mensch ghelijckenijck ghecruyst is, op dat het lichaem der sonden vernielt soude werdē, ende dat sy voortaen die sonde niet meer en souden dienen, want die ghestorven is die is gherechtveerdight vander sonden. Twijfelt hier yemandt wat lichaem der sonden hier ghemeent wert, die sal dat uyt des selfs leden van Paulo beschreven lichtelijck mogen kennen. Soo doodet daeromme (seyt d’Apostel) uwe leden, die opter aerden zijn: 11 11 Collos. 3. hoerderye onreynigheydt, geylheydt, quade begheerlijckheyden ende gierigheyt leght van u (seydt hy voorts) toornigheydt, schalckheyt, blasphemie, ende schantlijcke woorden uyt uwen monde, liecht niet, maer treckt uyt den ouden mensche met zijne wercken, ende treckt aen den nieuwen die vernieut wert inde kennisse Gods, na des geens Beelde die hem geschapen heeft. Sonder dit eenvuldige herte, ghesicht, ende meninghe ende sonder dit daghelijcx sterven ende dooden der sondelijcke lusten en ist niet moghelijck dit leven te vinden, of daer inne levendigh gemaeckt te werden. So behooren dese dinghen dan oock wel met tijden ende plaetsen oock in allen doen ende laten besorght te werden. Want deser dingen sorghvuldigheydt, saligheydt, ende de roeckeloosheydt van dien verdoemt. Ghemerckt het versuymen van ’tselve die vermaledijde Sotheydt ende ’tbenaerstighen de de Heylighe wijsheyt veroorsaeckt. Dese wert lichtelijc ende sonder arbeyt ghevonden vanden ghenen die daer vanden morghen na waeckt. 12 12 Sapien. 6. Ghemerckt sulck een haer vint voor zijn deure. Dese wijsheydt Christus Jesus werdt lichtelijck ghesien vanden ghenen diese beminnen, ende ghevonden vanden ghenen diese soecken, ghemerckt sy haren soecker ende begheerder selve te gemoet loopt roepende tot allen tijden, komt alle tot my die daer zijt beladen, ick sal u verlichten, die hongeren en dorsten, ick sal u u om niet spijs ende dranck gheven, soo dat u inder eeuwicheydt niet meer hongeren noch dorsten en sal. Maer (o verkeerde blintheydt) de Fonteyn des levens verlatende, delft elck venijnighe


dootlijcke putten die gheen wateren houden, elck loopt van ’t broot des Hemels om niet aengheboden, om d’onversadelijcke vuyle Verckens Draf met heurder zielen doodt te kopen. Ende elck wijckt vanden salighmakenden Christo ten Duyvelewaert, die hem als een Brieschenden Leeuwe soeckt te verslinnen. O moetwilliche zotheydt alder menschen, hoe blindelijck doet ghy den Hemel in d’Aerde, ende die saligheyt int verderven soecken, want door u ghelooftmen lichtelijck alle verbeeldinghen, ende die lichtelijck ghelooft is lichtvaerdigh van herten, 1 1 3. Ghelooft lichtelyc. doet teghen hem selven ende wert lichtelijck bedroghen. Ghemerckt den wech der zotten hen reght dunckt in zijnen ooghen, 2 2 Eccli. 19. ende en wil daerom gheen raet volghen, maer de verstandighe volgt raet, vreest ende wijckt van ’tquaet. 3 3 Pro. 12. Wort yemant verbeelt mette wellust des vleesch, men hout gheen raet of mense oock behoort te volghen, te betrouwen ende te aenkleven. Men ondersoeckt niet eens of sy elck maght heeft te gheven dat sy belast, noch men leeter niet op of sy achter oock is sy van vooren schijnt, maer ghelijck de Voghel inden stricke vallet, soo valt terstondt de begeerte, wille, hert, ende siele aen dat vreemde Wijf, 4 4 Pro. 2. die van buyten smekende woorden gheeft, ende verlaet haren Meester sonder vruchtbaerheydt, daer dencktmen nacht noch dagh niet anders dan om de middelen hoemen dees onstadighe vluchtighe wellust best ghestadelijck soude moghen gebruycken.
Alle eerlijcke bekommernissen ende arbeyt is een walginghe voor sulckdanighe welcker ghedachten alleen metter onkuyscher hoerderye ende gulsighe sekerheyt alleen bekommert sijn.
Andere gheloovende dat hooghe Staten macht inne hebben den Vrunden wel te doen ende den vyanden te krencken, achten heur saligheyt daer inne gheleghen te sijn. Ende sonder te mercken dat vermeerderinghe van State oock een vermeerderinghe is van valsche vrunden, ende van rechte vyanden begeven niet onophoudelijcker sorghvuldigheyt alle heure sinnen omme boven heurs gelijcke te komen: ende en verstaen niet dat sy in allen staten niet alleen medebroeders, maer oock ghemeenlijck inde selve yemandt boven heur vermoghen moeten ghedoghen. Men vinter oock die hen soo laten betoveren met der menschen lof, dat sy haer selfs saligh souden wanen, mochten sy ter Werelt eenen loflijcken vermaerden name verwerven. Hoe groote sorghvuldigheydt dese altijdt inder herten draghen omme door eenighen listighen aenslagh, of sorghelijcke daedt, prijs ende eere te behalen, sietmen in alle Historien overvloedigh ghenoegh. Maer andere bemerckende dat wellust, staten ende eere om gheldt te koope zijn: stelt zijn opperste saligheyt int hebben van vele gelts, ghelooft, waent ende betrout dat sijn opperste goet ende saligheyt te wesen, maeckt daer zijnen God af, ende dient zijnen Mammon met gantschen herten ende zielen sorghvuldelijck, ancxtelijck ende naerstelijck, dat hy Eer, Staet ende wellust ter sijden stelt: ja oock dickmael om zijn God te meeren, zijn vleesch en bloet vermindert, ende door willighen hongher in magerheydt doet verdwijnen, dat is dienen op zijn selfs kosten. Dit zijn dan de vier Duyvels verleyders ende Afgoden die van alle die werelt meest ghelooft, aenghehangen, ende gevolcht werden, als of sy ende elck van hem den menschen moghten brenghen tot de ghewenschte saligheyt, daer alle menschelijcke natueren toe zijn gheneghen, daeromme soo wie noch een voncxken begeert, heeft omme zijn hooghste saligheyt te verwerven, het zy Jongheling, Man of Ouder, legghe alle zijn sorghvuldigheydt te wercke omme zijn herte voor de laghen van dese vier Afgoden sonderlinghe te hoeden, of is yemant in heur stricke, omme daer op het spoedelijckste uyt te gheraken, wel hem die in desen sorghvuldigh is, want dese dinghen sijn al vol valsheydt ende bedrogh, ende en moghen (hoe seer sy dat schijnen te belooven) de siele niet versaden. Overmidts de siele eeuwigh ende Hemels is: ende sy sijn verganckelijck ende aertsch. 5 5 1 Joan. 2. Alle wat inde Wereldt is en is niet dan wellust des vleeschs, begeerlijckheydt der ooghen, ende hovaerdigheyt des levens.
De Hemelen sullen als een roocke smelten, d’Aerde met hare inwoonders sal als een out kleet vergaen, maer des Heeren saligheyt sal eeuwigh zijn, 6 6 Esai. 51. laet daeromme de verganckelijcke Werelt met haere lusten eens varen, omme de schatten uwer zielen in den Hemele te vergaeren, daerse voor den Dieven veyligh sijn.
Och! of ’t beste eens meest besorght werde waer yemant in pericule stelt sijn lijf of sijn cleedt te verliesen, daer en soude niet eens beraet vallen, of’t beter waer ’t Kleedt te behouden, ende ’tlijf te verliesen, dan ’t Lijf te behouden ende ’t Kleedt te verliesen. Ist dan niet dolheydt dat wy lijf ende ziele te samen eeuwigh verliesen om een oogenblicks ketelinghe van wellust, welcks derven noch ghesontheyt is voor lijf ende ziele.
Salig is de Joncheyt daer de vreese des Heeren inne woont, die in des Heeren tegenwoordigheyt wandelt, ende die verstaet dat des Heeren ooghen de wercken ende gedachten der Menschen Kinderen aenschouwen. Dees schaemt sich den suyveren spiegel sijnder ghedachten met die snode lusten der creaturen te verbeelden ende te besmetten, werdt hy bekoort, hy bekent sijn kranckheyt, ducht voor vallen, ende bidt met suchten Gode om gratie, comt hy in twijffelijck beraedt, hy volght met een booghsame sinne de raedt der Ouderen oock teghen sijn selfs lust ende begheeren, dies verkrijgt dees oock ten eersten een veyligh, heyligh, ende lustigh leven. Maer (leyder) so prijselijck als dusdanighe Jonckheyt is, so seltsaem is zy oock. Weynigh vindtmer die met eens anders schade wijs werden, den versochten raedt der Ouderen vredelijck ghenieten willen, ende hem sachtelijck aen een ander spieghelen, meest leert elck eendoor eyghen versochtheyt, die niet sonder harde slaghen leert, want wy sijn altsamen meest bedroghen eer wy’t weten. 7 7 4. Bedrogen. Wy sijn hier ghestelt omme door Deughden te worden levendighe beelden Godes, door sijn beelts ghelijckheyt met Gode vereenigt, ende door die vereeniginghe in Gode ghesalight.
Omme nu sulcken suyveren beelde Godes te baren in onse zielen sijn die oock boven alle andere Aerdtsche Creaturen ghe-edelt met


het licht van reden, op dat wy die ghehoorsamen, Deughde oeffenen, van Godlijcker aert werden, ende de Godlijcke weelde genieten souden.
Maer want alle de werelt vleeschelijck ende uyterlijck gesint sijnde, niet met allen van dese gheestelijcke ende innerlijcke saligheydt en ghelooft noch en verstaet, ende elckerlijck nochtans gheneghen is tot de lustighe gheneughte daer hun af droomt, so soecken zy die in uyterlijcke ende lijflijcke dinghen, wanende henluyder saligheydt gheleghen te sijn d’een in wellust, d’ander in state, eenighe in Eere, sommighe in Rijckdomme, so voorseyt is, ende andere in andere dierghelijcke saken. Dese gemeene opinien der Ouderen werden niet alleen met woorden gheplant, maer oock met hunluyden leven ende Exempelen ghewortelt in de herten der Kinderen, ende also werden meest alle menschen verleyt, ende bedroghen eer zy’t weten, want door sulcks krijght die opinie haer ghestaltenisse in den Menschen, daer door die dan oock dit ofte dat wanende sijn hooghste saligheydt te wesen, dit ofte dat alleen, ende boven al doet begheeren, besorghen ende benaerstighen.
Dat zy int corte gheseyt hoe de menschen meest bedroghen werden: Laet ons nu ter loop oock eens toonen dat zij bedroghen sijn, de mensche daer eenigh leven, reden ofte oordeel inne is, merckt lichtelijck hoe groflijck de ghene bedrogen wert die schaduwe voor wesen, ’t Verganckelijcke voor ’t eeuwighe ’t snoodtste voor ’t beste, ende in somma de gheschapene dinghen voor den Schepper verkiesen ende aencleven: Wat sal de verstandighe dan segghen van ’t plompe ende alderschendtlijckste bedrogh, daer alle de gantsche neus-wijse, schalcke ende spitsvoudighe Werelt mede verleyt ende bedroghen wert? Daer zietmen met open ooghen datmen kaf boven Terwe soeckt, Fenijn boven Medecijn begheert. Duysternisse boven’t Licht bemint, ende datmen de doot, de Helle, ende den Duyvel boven ’t leven den Hemel ende Gode benaerstight: Canmen dese moetwillighe zotheydt oock ghenoeghsaem verwonderen? Hier mede en wil ick niet segghen dat Honigh-wijn met andere leckere spijsen en drancken dat gheldt ofte rijckdomme, ofte dat hooghe staten eere ende dierghelijcke van elck ghewenschte dinghen in sich selfs quaet sijn. Want mijn niet verborghen en is dat een goede name beter is dan kostelijcke Salven, dat oock alle Overheyt ende alle Creaturen vanden goeden God inne ghestelt ende gheschapen sijnde, oock goet sijn: Ende dat alle dese ende deser ghelijcke uytwendighe dingen sich vergelijcken den ghenen diese bezit, soo dat zy den goeden goet sijn, ende den quaden quaet, maer dit dient alleenlijck om den zotten heure zotheyt (waer’t mogelijck) te onderwijsen, der welcker wegh in hunluyden ooghen recht schijnt, hoewel nochtans sijn beste totter doot leydt. Dees wert van henluyden ghevonden, al ist so dat zy ’t leven soecken. Int soecken na eere brenght hun heur zotte hoovaerdigheydt tot schanden, int opstijghen na macht vallen zy van hun selfs begheerlijckheyden verwonnen sijnde, in onmachte ter neder. Int bejagen vande Rijckdomme werden zy self gevanghen van’t arme onghenoeghen: Ende in ’t pleghen der wellustigheden Lijden zy ellendighe verdrietelijcheden. van desen staet gheschreven: 1 1 Pro. 14. Het lachen wert met droefheyt ghemengt, ende die uyterste vreughde eyndet met droefheyt, want ghenomen of alle dese zotten noch so gheluckigh waren, dat d’een eenen Loflijcken Name (maer inden monder der zotten) d’ander Rijckdom, de derde State, de vierde Weelde verwerf: Wat is hun dat verkrijghen anders dan een vijf-jarigh knechtgen oorlof, om met een scherp mes te spelen, op eenen weeldighen Hengst te rijden, om hooghe te moghen climmen, ende dierghelijcke sorghlijcke saken?
Waer’t niet hunluyder eyghen bederffenisse? Gheene bezittinghen en sijn heuren bezitter nut of lustigh, sonder’t rechte ghebruyck van dien. Nu en ist niet moghelijck eenigh dingh recht te konnen ghebruycken, sonder ’tselve, ende oock de saecke daer’t om is ende toe dient te kennen die hun ghesichte vande Godlicke Zonne, ende vande verlichte redenen afkeeren tot den Vader der Loghenen ende Duysternissen, ende tot de nevelen der valscher opinien en moghen gheen ding, noch de eyndelijcke saecken van dien te recht kennen. Ende want sich alle de wereltsche zotten af-wenden vande claerheydt des Hemels, tot d’Aertsche donckerheden, so en sijn hun gheene dinghen ’trechte ghebruyck, noch zy en ghenieten van gheenen dinghen nut of ruste. Maer zy sijn van heur eyghen boosheyt verblint. 2 2 Sapien. 2. In dese verblintheyt begheeren zy dat hen selve schadelijc is: De begeerten volbracht sijnde, baert de zonde, de zonde den doot. 3 3 Jacob. 1. Pro. 7. Ziet alsoo wordt de zxotte Jongheling (dat is al des Werelts onwijse begheerten) ghetrocken van ’t gecierde Wijf die elck gelooft (dat is van dese voorsz. gemeene behaeglijcheyt ende valsche opinie) door heurder lippen smekinghen: Den welcken hy als een Os ter slachtinghe navolght, niet wetende dat hy ten strickewaerts ghelockt wert, tot dat hen de pijle sijn levere splittet, sonder te weten dat het sijn ziele sal ghelden. is dit eencleyn bedrogh? Die van een Engelsman laken coopt, is sorghvuldich bedrogen te werden met een Rimpel-gat of stoppe: Die met een Paerdetuyscher handelt vreest bescheten te werden met leemten, spatten blintheyt, of andere verborgen gebreken: Ende die den Egyptenaerschen, of (somense hier noemt) de Heydensche Wijven van sijn toekomende geluck of ongeluck vraegt, sorgt beguychelt te werden met berovinge van sijnen buydel. Waert dan niet wel boven al nodigh dat wy eens ernstelijc sorge begonden te dragen dat dese gemeyne valsche opinien ons aldus bedriegende onse zielē niet en vermoorden? Verliestmen ’t eene aerdsche goet, men mach noch ’t ander behouden. Verliestmen met Job alle, men mach een rijck, Godlijck ende saligh herte hebben, vol deughden ende gelijc-moedicheyt. Maer ziel verlooren, al verloren. Dit en neemt niemant ter herten, niemant en neemt dit (seg ick noch eens) ach leyder ter herten. Want gelijc wy bedrogen sijn eer wy’t weten, so connen wy noch so vele te min sulck bedrogh verstaen als wy meerder bedrogē syn. Recht als een die door des wijns lieflijcke smake droncken gheworden sijnde, hoe langer hoe minder van hem selven ende van sijn dronckenschap weten mach, sy hy meer ende meer wijns gulselijck inneslorpt.


Het is wel so dat alle sonde haer selve straft ende haer eyghen boete is. 1 1 5. Vvert gepynight. Alsoo bijdt de nijdighe door ’taenschouwen vander vromen welvaren zijne tanden op malcanderen ende verdwijnt, overmidts de nijdt een verrottinghe der ghebeenten is. 2 2 Psal. 112.
By den gulsighen gaet den wijn smekende inne ende bijt ten laetsten als een Slanghe, 3 3 pro. 14. 23 ende breydet haer uyt ghelijck een Addere, de Wijn heefter veele ghedoodt, 4 4 Eccl. 31. 5 maeckt te veel ghedroncken zijnde bitterheyt, ende het leckt int ghemoet des rijcken gulsigheydt en laet hem niet slopen. Dees maeckt een walgent, onlustigh, onghesont, onvernuftigh, ende kort leven. Vande gierigheyt seyt de predicker aldus.
Die met aldernaerstigheyt te gader hoopt 5 5 Eccles. 14 onrechtvaerdelijck, die vergadert eenen ander te vooren. Een ander sal in zijn goet overvloedigheyt bedrijven. Die hem selven schalc is wien sal hy goedt zijn? ende hy en sal niet verblijdt werden in zijn goet. Daer en is niet schandelijckers ende argers dan die hem selven misgont, ende noch een weynigh daer na, 6 6 Ecc. 20. 21 der gierighen ooghe is onversadelijck int deel der ongherechtigheyt, hy em sal niet versaet werden ter tijt toe hy verdorrende zijn ziele hebbe verlooren, hy en sal niet versaet wordē, broot behoeven ende in droefheydt over zijn Tafel zijn. De zeden eens logenaers zijn oneerlijck, ende sijn schande ende smaetheydt sal hen altijdt tegenwoordigh zijn. De oorblaser besmet sijn eygen ziele ende wert van zijne nabueren ghehaet. Die klappaert die heymelijckheydt opent, verliest trouwe ende gheloove, ende en vint geen vrunt na zijnen wille. Somma onse misdaden straffen ons ende de Godloosen en hebben 7 7 Eccle. 27. Hiere. 14. Esai. 48. ghenen vrede. Alle dit moetmen ontwijfelijck warachtigh belijden: maer ghelijck de ongeachte ende verroeckeloosde sweeringen, so verarghen, ’tvleesch soo vervuylen ende ten laetsten soo gheheel verrotten ende verdorven datmen naulijcx ghevoelen: oock dickmael gheen ghevoelen, inden meesten hoop gheen ghevoelen met allen, maer zijn heure wonden doof ende vuyrigh, daeromme meest ongeneselick, desen jammerlijcke schadespruyt mede al uyt ghemene valsche ende verdoemelijcke opinie, dat is: men mach hier ghenen rust noch vrede hebben, ’tmach hier niet volmaeckt wesen, wy sijn krancke menschen die door d’Erfsonde altijdt tot sonden gheneghen, altijdt sondigh ende altijdt vol wroeghen ende onghenoeghen moeten sijn. 8 8 Hierem. 8 Ezec. 136 Esai. 38. Hier toe helpen de bedriechlijcke Predicanten, vrede verkondigende daer gheen vrede en is, in welcken valsche vrede des volcx den Prophete bang ende wee was.
Ende want dit onghenoechlijck, pijnlijck ende verdrietigh leven, of om bat te seggen sterven, so gheheel gemeen is, so rust die gemene plaghe na des wereldts spreeckwoordt wel. Daeromme is oock de Predicante als ’tvolck onverstandigh ende Godloos: lerende dat het Christo onmoghelijck is te volbrenghen, ’tgene dat d’eenighe oorsake was van sijn salighende menschwerdinghe, namentlijck des menschen verlossinghe van Sonde, doot, Duyvel ende Helle. Christus (seggen se) heeft weghghenomen den gramschappe Gods door adams sonde op ons veroorsaect, ende daer by sijn ghenade gegeven, dat ons ghene sonden verdoemen en moghen als wy maer vastelijck ghelooven Christus voor ons ghetsorven te wesen.
Wterlijck sijnde verstaen sy dit gheloove oock uyterlijck ende Historiael, ende versaken alsoo de kracht Christi. Want elck leert onmoghelijck te wesen. Dat hier een Christen vander sonden verlost, ghevrijt, ende gants genesen mach werden, men moet hier twee Heeren dienen, Gode metten gemoede (soo zijt Paulus verkeerdelijck na Apen) ende metten lichame de Sonde, al is dit rijck ghedeylt, ten sal daeromme niet vergaen, 9 9 Matth. 6. de Boom brenght hier al goede ende quade vruchten voort, Christus self stort teghen teghen zijn woordt) 10 10 Rom. 7. den ouden Wijn zijns gheests in d’oude sondighe Vaten, alsmen maer Heere seyt, 11 11 Matth. 12 so ist genoeg al doetmē des vaders wille niet om int rijcke Gods tekomē
Met hem selven oneens ende verwert zijnde konnen sy hunluyder leeringhen sonder eenighe beschaemtheyt so sijn metten woorden Christi vereenighen, dat sy met deser gelijcke vervloeckte kussen die sy onder ’tvolckx 12 12 Matth. 9. armen legghen stoutelijck bestaen ’t Sotte volck vroet te maken dat de rechtvaerdigheyt ende d’ongherechtigheyt, ’tlicht metten duysternisse, Christum met Belial te samen gemeenschappe hebbē ende eē ding sijn. 13 13 Matth. 7. Komtmē henl. dan tegen metten sproken uyten Propheten ende Evangelisten, ende der Apostelen, luydende vande toekomste Christi, van der sielen verlichtinghe, suyveringhe, genesinghe ende Heyliginge door den inwonende kracht ende geest Christi, waer af de gantsche Schriftuere vol is, soo openbaert sigh heur Godloose ongeloof ende heur onsalige blintheydt eerst te recht, want dan lochenen sy openlijck dat Christus de ghewonde ende krancke natuere mach ghenesen, die nochtans macht heeft levendigh te maken (dats 14 14 Ioann. 5. al wat meerder) dien hem ghelieft, 15 15 Ioan. 4. dan is Christus (die inden kinderen Godes is) kleynder, krancker ende onmachtigher dan de Antechrist die inde wereldt is, dan moet Christus soo onghetrou zijn dat hy den zijnen laet bekoren ofte aenvechten boven ’tvermoghen, soo datter gheen middel blijft omme de sonde te ontkomen, ende en weet Christus selfs in als versocht zijnde den zijnen niet te helpen, die ’twillen in heur Schept, 16 16 Hebr. 2. en werckt het volbrengen niet in henluyden, daer en moet God niet machtigh zijn den 17 17 Philip. 1. zijnen sonder sonde te bewaren, ende onbevlect voor ’t aenschijn zijnder glorien te stellen, ende moet en somma) de kranckheyt ons vleesch stercker zijn dan Godes almogentheydt, 18 18 Iudas. onse misdaden grooter dan Godes genaden ende des Duyvels verderven machtigher zijn dan Christi genesen, want (segghen sy) Christus verlost, geneest ende vrijt ons wel van Adams misdaet van onse voorleden sonden, ende van ’t wroegen van dien, maer wy blijven van sondigher aert boos, Godloos, ende tot allen quaden natuerlijck ghenegen, daeromme en is niemant saligh, dan diens sonden bedeckt zijn, ende dien God gheen sonde toe en rekent, ende misbruycken alsoo valschelijck sommighe schriftelijcke sproocken die sy verkeerdelijck ende blinde-


lijck, drayende tot hun verkeerde ende blinde opinie. Dat is meyn ick niet alleen de kracht Christi gelochent ende versaeckt, maer ooc van den geneser ende salighmaker der zielen een bedrieger ende guychelaer gemaeckt. Wat baet yemandt dat hem sijn voorleden struyckelen, vallen ende dooden vergecven sy, alsmen hem noch den blint-doeck voord’oogen laet, daer door hy noch dagelijcx sneuvelen, vallen, ende doolen moet? Wat baet my de Medecijn die die my vande voorledene smerte mijnre sericheden verlost, als ick noch vande tegenwoordige wonden bitterlijck mercken datmen hem beguychelt, is datmen hem vroet wil maken dat hy noch dagelijckx als een geveterde slave den zonden dient, ende ellendelijc gehoorsaemt? Of en ist gheen Knecht der zonden die noch zonde doet? Fy deser grover onschamelheyt, Kinderen souden dese plompe verkeertheydt mercken, nochtans en isser naulijcx yet ghemeender op aerden dan dese alder verderflijcste opinie. Daerom drage elck vlytelijc sorge om uyt dese godlose ketterye te geraken indiē hy daer inne is, of leve sorghvuldelijc dat hy daer niet in en come, is hy noch vry, wantmē gheen verdoemelijcker op aerden en vint, als die heymelijc noch dē Evangelio, noch Christi, noch Gode en gelooft. Want die hier inne comt, is inde alderhooghste perijckel inden eeuwigen doot te blijven, ende wennen so gheheel inde boosheyt, int wroegen ende ongenoegen dat zy als dronckaerts van hen selve niet en weten, ende by na ’tgevoelen verliesende, genoegh levendigh doodt sijn, so dat van sulcke wel te recht geschreven staet, dat zy sijn ghelijck een die midden inde Zee op een Mastboom slaept, zy slaen my maer, 1 1 Prov. 23. het en doet my niet seer, sy nopen my, maer ick en gevoele niet. Maer die noch eenigh ghevoelen hebben en connen sich in dese onvrede ende ongenoeghte des herten niet bevredigen noch vernoegen: 2 2 6. Lesen de Schrift. Want wel verstaende dat ruste ende genoeghte ’eynde heurder begheerten was, mercken zy hen oock bedrogen van de Creatuerlijcke lusten, als die ’t gunt zy so ghewis scheenen te beloven niet gegeven, ende hun ’t rechte contrarie, dats onvrede ende onruste toe gebracht hebben. Daerom werden zy gesint de ydelheyden der creaturen te verlaten ende heurl. troost, genoeghen ende vrede in Gode te stellen ende soecken. Om hier toe te geraken en vintmen niet voordelijcker dan’t Boeck des Herten te lesen, dat is acht te nemen op ghedachten, genegentheden, begeertē, en willen: Wat daer inder hopē belooft wert, ende watter volbracht werdet: Daermē licht doort mercken wat rust of onrust, genoegt of ongenoegt toebrengt den logenachtigen geest uyten waren souden kennen. Maer diens ooghen soo gants ten duysternisse der creaturen gewone sijn, dat zy ’t clare licht van den aenghesichte Christi des rechten Moysi niet en connē verdragen: die begeven sich tot het zien optē voor hangsel van desen Moysen, dats opte lesinge der Schrifturen ende des letters. Dit geschiet in menigerley wijse, want gelijc de waerheyt simpel ende menighvuldigh is: So isser maer een simpele ende eenvuldige manier van rechte ende veelderleye manier van rechte ende veelderleye manieren van onrecht lesen. 3 3 1.
Men vinter die partydigh sijnde, alleenlijck de schrifture lesen om haer secte voor te staen daer uyt nemende dat voor hun schijnt, ende laten alle ’t andere varen. 4 4 2. Oock mede sijnder die daer Vijghbladeren in soecken, tot decksel van heur schandelijck lasteren. Daer vint de dronckert een Noe, de logenaer d’Egyptsche Vroevrouwen, de dootslager eenen Phineas, de Overspeelder eenen David, ende alle Godlosen eenen Adam ende Eva, die zy verkeerlijc misbruycken, als Exempelen tot heurder overtredinge ende ontschuldinge. 5 5 3. Eenighe en lesen niet dan om de gebreken der gheestelijcken te connen berispē, straffen, ende lasterē, heure eygen, die dickmael vele grooter sijn, achter rugge stellende, ende willen also den kaf uyt ’s Broeders ooge trecken. 6 6 4. Gave Godt datter oock geene en waren die uyt roemgierigheyt om als verstandigen geacht te werden inder Schrifturen, de selve naerstelijck lesen, ick swijghe noch d’alderschandelijckste die alleen opten buyck ende ’t snoode ghewin ziende, 7 7 5. inder Schrift studeren, om’t volck te leeren ’tgunt zy self niet een tijtel af verstaen. Hier eyscht boven al een sorghvuldigh vresent herte, datmen int lesen der Schrifturen niet alleen verloren, maer sulcke schadelijcke ende verdoemelijcke arbeyt en doe, ende datmen immers de rechte manier mach houden int studeren, dat is met een eenvuldig, ootmoedigh ende Godvresender herte lese, ende gelesen erkauwe. Het eynde daer het lesen der Schrifturen om geschiet, is kennisse. Dese is tweederley, te weten kennisse van ons selve, ende kennisse van Gode. Tot de kennisse Gods en canmen niet gerakē sonder eerst kennisse van ons selve te hebben, want hoe sullen wy des Heeren ghenade sonder kennisse van onse misdaden, dese sonder kennisse van onse wille, begeerte, lusten, gedachten, ende ons eygen aert ende nature leeren kennen. Nu comt dese begeerte van kennisse tweederleye saken, waer af d’een natuerlijc, ende d’ander redelijc is, de natuerlijcke is voor af geroert, die openbaert haer in onvrede, ongenoeghen, ende onruste der zielen, die natuerlijc (als de vlammen) opwaerts stijgt na sijnen oorspronc ende wesen, ende niet en mach rusten, sonder daer inne te wesen. Maer de redelijcke heeft haren oorspronck uyt eenen Eerlijcken ende oprechten schaemte, want de mensche aenschouwende dat alle onredelijcke Creaturen elck tot sijnder tijt den Schepper met gehoorsaemheyt Eeren, ende dat die redelijcke mensche, die boven al die meeste weldaden vanden Heere ghenoten heeft willighe ende danckbare ghehorsaemheyt schuldigh is, alleen so lelijck afgheweken, sijnen schepper onghehoorsaem ende wederspannigh is, soo schaemt hy hem voor hem selfs, ende onderwerpt ootmoedelijck sijnen wille de almoghende handt Godes, begheerende kennisse ende verstandt omme ’t gunt te moghen verlaten, dat hem so verleyt, ende teghens Gode rebel ghemaeckt heeft. Daer beneven soeckt ende begheert hy de kennisse van’t goet, dats van Gode ende sijnen Christo, den welcken hem tot Godt den Vader alder goeden brenghen ende voeren mach, ende dit uyt die voorschreven natuerlijcke gheneghentheydt, die niet rusten en mach in eenigh Creatuer buyten Gode.


Ende hanghen dese twee so aen malcanderen, datmen inde kennisse van ’tquade ’tgoede oock leert kennen, de kennisse vanden eenen wast ende vermeerdert gelijckelijck metten anderen, want even soo vele duysternisse, blintheydt, onverstant, loghen ende quaedt als daer uyt gaet, soo vele lichts, ghesichts, kennisse, waerheydt, ende goedt komt daer inne. Merckt Leser dat hier niet ghesproken en wert vande kennisse die sonder eenig werc inden mensche te hebben, alleenlijck bestaet in ’tbeschouwen. Ende meer is een verbeeldelijcke kennisse op ’tLatijn imaginaria ghenoemnt, dan een werckelijck, mijn segghen is hier vande kennisse die of met begeeren, verkiesen, willen, of met niet begeren, niet verkiesen ende niet willen, inder ghedachten of met doen ende laten inde menschelijcke daden heure werckinge heeft.
Dese ist daermen hier af seyt ende bestaet int ondervinden ende besochtheydt, die daeromme oock door ’tdickwil pleghen, ende gewoontlijck hanteren in des menschen gemoede maeckt een ghestaltenisse der deughden, diemen noemt wijsheyt.
Dese en is by niemant dan by den versochten ende welgeoeffende sinnen, want niemant meer en kent noch en weet dan dat hy ondervonden heeft, het is wel so dat eē verstant in velen versocht zijnde, ooc van onbesochte sakē bat raden ende voorsien can, dan een onversochte: maer dit is nochtans een onseker ramen, gissen ofte geloven ende geen weten, ’twelc gewis ende niet falen en mach. Dit veel ondervinden en is niet al gelegē aen den ouderdom ende langhe jaren, maer meest aen ’tnaerstig gebruyc waernemen ende oeffenen der sinnen: sulcx datmen by wijlen een jonc wel geoeffent verstant, versochter, ende ooc wijser vint dan grijse ende roeckeloose sinnen, so veel goets ende ende quaets dan yegelijc heeft versocht ende ondervonden. So vele can hy ooc int lesen der schrifturen begrijpen ende verstaen, die dit licht der versochtheyt niet met hem en brenght in der schriftuere, die is sy geen licht maer een duystere Lantaerne: wesende also (als allen dingen) den goeden, reynen ende geoeffende sinnen, goet, reyn, ende claer, daer tegen den quadē onreynen ende onversochten quaet onreyn, ende duyster. Daeromme en is geen dinc ter wereltt nootlijcker ende nutter besorcht dan de kennisse van onse selve, daer aen mē geraect door stadige waerneminge der gedachten, lusten, begeerten, ende willen: ende dit int licht der genaden, ’twelc om eenen yegelijc te verlichten inder werelt is gekomen. Dan werdt de schriftuere een levendige ghetuyge vande inwonende Christum in ons: 1 1 Joan. 5. daer ter contrarie elck het leven soeckt inder Schriftuere: de welcke als wy noch in achteloosheyt doot sijn ons niet dan eē dootslaende letter is: maer die aldus inwendelijc leeft bevint in hare geestelijcke 2 2 2. Cor. 3. ghetuygenissen eenen leventmakenden geest, want dese hebben geestelijcke oorē omme dese woordē des geests Godes te begrijpen, te verstaen ende te bewaren, 3 3 Luc. 11. ende werden daerom vanden Heere saligh genoemt, sulcke en maken ooc vander schrifturen genen Afgodt, goet onderscheyt hebbende tusschen den getuyger ende ’tbetuyghde, tusschen figuere of beelt ende ’tleven, ende tusschen den dooden letter ende ’tlevende Almachtige woordt des Vaders Komter yet dat hun te duyster ende te hoge is. Sy en becommeren hun niet ancxtelijc omme dat te verstaen: noch en arbeyden niet omme de majestat, Godlijcke wijsheyt met hen blint struyckelē te ondersoeckē, neen: dat bestaet den hoochvaerdigen, roemgierigen lesers die gaerne gheacht zijn, datter niet voor hun verborgen en is inder schrifturen: ende daeromme ooc vande Godlijcke glorie verdruct werdē, maer d’ootmoedige eenvuldige leeser denckende dats my te hoge, so verre en ben ic noch niet gekomen, mijn sloffe versuminge is hier oorsake af, ’tis reden dat ic des suyckers soetheyt noch niet en kēne, om welcke te proeven ic noch noyt naerstig en ben geweest, stelt hem selve te vreden, denct tot sijnder tijdt sal ic dat ist my saligh wel verstaen, maeckt daer een cruysken over, ende gaet voort om ander nootkens te erkauwen die hy krakē magh. Ende gemerckt de schrifture int gemeene spreect tot allerley personē sonder onderscheyt so behoort elc goetwillig leser met alder vlijte sorgvuldelijc voor hem te siē dat hy geē sproken die tot onder int verstant dan hy is wert gesprokē en versta als of sulcx tot hem geseyt ende hem bevolen was, want dit den stric, put, ende onwegh is, daer alle de partijdige ende Kettersche werelt in gevangen wert, inne valt ende op doolt, daer staet met vresen ende beven te besorgen dat de gene die hem nu een godlose bevint ende met treuren bekent te wesē, geē sproken tot hen en trecke, die gesproken zijn tot dē boetvaerdigen ende goetwilligen sondaren, dese en eygene hem noch niet dat geseyt is totten vresendē knechte, die en schrijve hem niet toe ’tgunt dat dienende is voor dē loonsoeckendē huerling. De huerling niet dat dē vryen kinde, ’tkint niet dat den vromen man, noch den man niet dat den versochten ouden vermanende, onderwijsende, ende leerende is. Aldus lesende souden wy tot onser zielen heyl bevinden, 4 4 toont ons ghebreck. Timot. 3. 16. 17.> dat alle schriftuere van Gode is gegeven tot leringe, straffinge, beteringe, ende berispinghe inder gerechtigheyt, op dat een mensche Godes volkomen zoude zijn gheschickt tot allen goeden wercken, daer verklaert d’Apostel schoon tot wat eynde alle schrifture vā Gode is gegeven, ende wat middel sy inden menschen gebruket omme die tot sulcken eynde te brengen. Op dat seyt Paulus de mensche volkomen Godes: dat is Godlijc, heyligh, ende met Gode vereenigt sy. Dat de mensche van alle zijne quade lustē, begeerten ende willen vieren, ende rustende des Heeren Sabbath heylige, so dat God daer mensch, ende de mensch volcomē Godes sy, dat God alles in hen begere, wille ende wercke, sulcx dat des vaders wille geschiede inden Hemele, dats inder herten, zielen, ende indersten gemoede, als oock inder aerden, dats inden lichame met dadelijcke Godlijcke wercken, siet soo werdt dese mensche Godes ooc bequaem tot allen goeden wercken, dats totten wercken der liefden, die hy uyt rechter danckbaerheydt der Godlijcker liefden aen hem bewesen, oock zijnen naesten lievelijckheyt bewysende ende bethoonende is, maer eermen tot desen volkomen salighen eynde kan gheraken, moeter wat anders voor gaen, dat is (soo d’Apostel hier leert) straffinghe ende berispinghe.


Want wy (leyder) altsamen door onverstantende roeckelose onachtsaemheyt int quade vervallen eer wy die deugde bekennen. Wy werden alle gewont eer wy genesen mogen werden. Daerom gaet ooc de straffinge ende berispinge van’t quade, voor’t ghenieten van’t goede, de smertende corosif voor de genesinghe, de schande voor d’eere, de verdoemenisse voor de salicheyt, ende de door voor’t levē. Wil nu yemandt (niet alleen geloven maer) weten hoe de Schrifture berispt ende straft, die neme eens een Bybel inde hant, lese mette voor gaende meyninge, ende neme scherpelijck acht waer deughde gebodn ende ondeughde verboden, oock waer van yemant deughde of ondeughde gedaen is: Wat gelt het hy sal haest bevinden dat de Wet (dat is de Schriftuere) kennisse der zonden geeft, 1 1 Rom. 3. ende den goetwilligē in maniere van een clare spiegel hun gebreken toont. Want indien hy een sorghvuldigh ende naertigh Leser is, hy sal immers ten minsten in hem selve moeten gaen, waer hy eenighe deughde gheboden te sijn bevint, ende ondersoecken sijn ziele, of die deugde, ’tzy ootmoedigheyt, gehoorsaemheyt, gerechtigheyt, rc. ooc in hem is, ende weesen in hem heeft. Vindt hyse niet, hy behoort immers met treuren te belijden: Ach Heere, dese ende alle andere deugden ontbreken my noch, wanneer sal ick bequaem mogen werden om der deugden tempele te werden, staet daer oock eenighe zonde verboden, hy sal sonder voorder te lesen stille houden, sijn gront doorsoecken, ende die zonde in hem vindende, met eenen bedroefden geest den Heere sijn boosheyt belijden, ontdecken ende vertoonen met ernstelijcke suchtinghe, om daer af te mogen gevrijt werden. Niet anders gaet het desen eenvuldigen vromen Leser ooc daer hy leest van eenighe goede wercken der Heyligen, ofte van overtredinge der zondaren, want vint hy dierghelijcke goede daden gene in hem, daer wert een lust gheboren om der Heyliger voetstappen na te volgen metter ghenaden Gods. Ter contrarie wijsen hem die zondaren boosheyden inwendigh tot de sijne, so dat hy hem selve bevindende op heurlieder zondige paden, in gelijcker overtredingen hem selven ooc gelijc met henliedē berispt straft, veroordeelt, ende verdoemt. Dit berispē en gheschiet niet na den uytwendigen Hypocrijtschen schijn: Maer (so Paulus hier oock seyt) inder gerechtigheyt. Dese werden also vande luyden daer af geschreven staet, die hen selve veroordeelt, en sal niet veroordeelt werden, ende is dan ooc een vanden rechtvaerdigen die eerst heur selfs beschuldigers sijn. Ziet vrundt dit is een levende kennisse der zonden die uyte waerachtige levendige Wet geboren wert: De welcke dan ooc doot slaet, te weten de zonde met alle quade begheerlijckheyden. Maer dese maniere vande schrift te lesē wert by weynigh menschen gelooft, ende by noch minder gheweten, 2 2 8. Vterlijck soecken. want meest alle de werelt is uyterlijck gesint, elcks let op’t uytwendige, elck leest met een uyterlijc vleeschelijck ooge de Schrift. Ende elck let opte gebreecken die van ander menschen uyterlijck ghesien mogen werden. Aldus blijven hun die gebreken die uyter herten comen, ende den Menschen alleen besmetten, gantsch onverborgen ende onbekent, ende niet met allen wetende vanden dooden ghebeenten, die binnen ’t graf heurder Godloser herten verholen legghen:
Is d’eene naerstigh om de lettersche Ceremonien zijn graf uyterlijck te verchieren, soeckende den levenden by den dooden. D’ander arbeyt om met een Godloos herte Godlijcke wercken te doen, 3 3 Luc. 24. ende wil noch doodt zijnde eer hy leeft wercken, uyt het eerste comen alle Secten, die heure saligheyt stellen int ghebruycken ende hanteren van uyterlicke Ceremonien, maer uyt het ander komen die goetschijnende hypocrijten ende werckheylighen, die den menschen behagen, ende den Hemel verdienen willen. Ter contrarie soeckt de ootmoedighe sorghvuldighe leser der Schriftueren zijn heyl niet in uyterlijck ghebare van Ceremonien, in spijse ende drancke, of ander uyterlijck goetschijnende wercken daer’t Rijcke Godes niet in ghelegen en is: 4 4 Rom. 14. Maer inwendigh binnen hem daer’t Rijcke Godes is, ende dit na’t bevel Christi, met sterven zijnder lusten, versakens zijns eygens willens, 5 5 Luc. 17. met lijden van Godes castijdinghe ende werckinghe, ende met vermijdinghe van alle dat quaet is. Dit is in rechtvaerdigheydt, daer het warachtighe Rijcke Godes alleen in bestaende is.
Dese soecken, bidden, ende begeren na den wille Godes: daeromme vinden, verkrijgen, ende verwerven zy oock.
Want inder waerheyt ende inden Gheest soect heur geest inden geest, ende begeert vandē Geest der waerheydt Geestelijcke saecken, hoe soude die waerheydt hun bedriegen, ende die liefhebbenden Geest sulcke gheestelijcke soeckers hen selven verbergen, ende hun bidden weygheren moghen? Hemel ende Aerde soude eer vergaen. Die aldus sorghvuldighlijck, ernstelijck, ende warachtelijck soecken na de warachtige kennisse van Gode en van hun selven volbrenghen de geboden des Heeren.
Dese luyden en mach oock niet quaets opkomen noch ontmoeten, want des Heeren woorden zijn een Lanterne heurder boeten, dat is: zy sijn een licht oordeel ende onderscheyt heurder begeerten, soo dat daer niet en wert begeert nochte gewilt anders dan d’eere Godes ende des naesten oorbaer, ’twelc niet zy, maer God selve in henluyden begerende ende willende is.
Sulcke menschen hebben wel gheoeffende sinnen, als die inde ondervintlijcke waerheyt ghewanderen: ende en moghen daeromme niet anders van hun selven ghevoelen noch houden dan sy inder waerheydt heur selve bevinden: te weten sotheyt, sonde ende snootheyt, ’twelc sy heur selve altijt toe schrijven sonder eenigh veynsen, daer beneven hebben sy (als voor geseyt is) ooc waerachtige ende bevondē kennisse van Godes wijsheyt, heylicheyt ende goetheyt. Dit maect dat sy geven dat Gode toekomt, dats prijs ende eere, ende den menschen dat hem toe comt, dats schande ende laster, 6 6 Psalm 85. seggende daeromme uyter herten, niet ons niet ons, maer uwen name, o Heere sy lof, ende glorie. Maer also en zijn die uyterlijcke soeckers niet gesint, 7 7 9. Eygen behaghen. want dese hebbende den Tempele heurder zielen ghedrongen vol rechte Duyvelen ende boosheyden beschilderen den Tempele heurder lichamen met beelden van Goden ende deughden, het uytwendighe cieren sy ende laten het inwendighe daert al aen leydt) ongheacht vol stofs ende vuylnisse.


Het waer by sulckdanighe een doot-zonde, ja Godslateringe, dat yemant het Nachtmael oft Doope op een ander wijse dan zylieden verkoren hebben gebruyckte: Maer dat zy noch liefde ende een gesuyverde ziele en hebben, en is henluyden niet aen gheleghen, ende want in henluyder oogen de ceremonien lichter sijn te onderhouden dan ’t wesen van dien (’twelck zy niet en ghelooven moghelijck te verwerven, so behaghen zy heur selve wel in dese uyterlijcke selfs verkoren Godsdiensten: hem selven vroetmakende dat zy goede Christenen sijn, als zy niet en ghelooven noch en verstaen wat het is een Christen te wesen.

Niet anders en gaet het oock met de wercheylighen, gemerckt die mede met allen op de innerlijcke vernieuwinge ende heylighmakinge heurder zielen en letten: Maer uyterlijck gesint sijn om menschen te behaghen arbeyden, ende met sulck valsch lof genoegen sonder eenigsins op’t ongenoegen ende wroegen heurs gemoets te letten of te achten.
Also geloven zy andere menschen beter van heur selven, dan heur selven: Zy en blijven niet een ooghenblick int Claeghuys van de wroeghende conscientie, want daer vallet hun verdrietigh te wesen: maer loopen gestadelijck met den lof-gierigen voren by den logenachtigen tongen der menschen: om die innerlijcke knaginghe mette uyterlijcke ketelinge van ’s volcx prijs te vergeten. Dit eygen behagen is die sorghlijckste Duyvel van allen anderen Duyvelen. Hier sal’t goetwillige herte dat eenighsins sijnder zielen saligheyt benaerstighende is wel sorghvuldelijck voor hem moeten zien dat hem dese dootlijcke ende onbrekelijcke stricken niet en verlacken. Want die eens in sijn selfs ooghen wijs ende deughdelijck gheworden is en acht voorts meer op yemants onderwijsinge of straffinge vroech meester lang knecht. 1 1 prov. 26. De zot waent hem selven wijser dan seven mannē die kloecke redenen spreken. Self zot sijnde, als die innerlijcke saligheyt der zielen in d’uyterlijcke lijflijcke dinghen stellen: 2 2 Eccles. 10 De schaduwe voor’t wesen bejaghen: ende der menschen boven Godes lof soecken, 3 3 Pro. 26. acht hy elckerlijck voor zot. Tot een zot is meer hoops dan tot sulcke die hun selfs wijs achten: gelijck oock Hoeren, Boeven, ende openbare sondaren int Rijcke Godes comen voor ’t volc dat in hun selfs oogen heyligh is. Want de zot merckende dat hem niemant voor wijs, ende de openbaere zondaer dat hem niemandt voor deughdelijck en hout, mogen noch eenigsins tot hen selven comen door de ghemeene spot ende openbare schande, ende hen bedarende lust krijghen om verstandigh ende deughdelijck te worden. Maer die daer wat wanen te weten als zy noch niet en weten hoemen 4 4 1. Cor. 8. weten soude, of die hun selve voor Christenen ende heylighen houden, als zy noch niet en wetenhoe een Christen of Heyligh behoort te wesen, en is geen hope met allen om wijs of vroom te werden voor handen, so langhe die bedrieghlijcke wane heur zotte sinnen betovert hout. Wee (daeromme) den ghenen die wijs in heur eygen oogen, 5 5 Esai. 5. ende by hub selven voorsichtigh sijn. Wilt dan (o goetwillighe Leser) sorghvuldighe wake houden datmen van u niet te recht en mach seggen. 6 6 Prov. 21. De hovaerdige ende vermetele sal ongeleert blyven: DAtmen u in uwen onvoordachten anghst ende verschrickinghe niet en verwijte u vermetelheyt ende uws herten hovaerdigheydt heeft u bedrogen. Datmen der hovaerdighen kinderen Coninck Leviathan u niet tot eenen Coninck toe en schrijve: 7 7 Hiee. 49. Iob. 41. Psalm. 72 Dat u niet en seydt van hovaerdye behindert, ende van u boosheyt ende Godlosigheyt bedeckt te sijn: ende datmen u als den tijt van genaden overstrekē sal sijn niet te spade met vertwijfelinge hoort beclagende segghen: 8 8 Sap. 5. Wy sijn vermoeyt inden wegen des boosheyts ende der verdoemenissen, sware wegen hebben wy gewandelt, ende en hebben des Heeren wech niet gekent. Wat heeft ons nu onse hovaerdye gheprofiteert? Dit neemt doch eens ter herten O ghy onvernuftige dolle menschen: Dit laet u gestadigh beduchten, ancxste, vreese ende Hertsorge sijn. Laet de onnutte gelt-sorge, d’opgheblasen faemzorge, ende de beestelijcke buycksorge eens soo langhe maer achter rugghe gestelt werden, dat ghy een weynigh tijdts mooght hebben desen aldersorghlijctsen staet met gantscher ernst grontlijc te aenmercken. Ten cost hier gheen gelt dat verlooren sijnde weder gewonnen mach werden, maer den gantschen Mensche met lijf ende ziele, 9 9 10. Genoegē. ende d’eeuwige saligheyt ofte verdoemenisse, geraeckt ghy eens in desen afgront der hovaerdigheyt swaerlijck, ja gantsch swaerlijck suldy immermeer daer uyt geraken. Want die eens int eygen behagen valt, laet hem met sijnen state (diens pericule hy niet en kent) genoegen. Die genoegt en begeert niet anders te werden dan hy en is, die niet anders en begeert te werden, en werdt niet anders, maer blijft Ioannes in eodem, tot allen tyden, dat is, hy blijft verwaent, zot, ende van allen deughden ydel, alle sijn leven door als met eenen bedrieghlijcken droom betovert sijnde. Droomt hem dat hy eet, of drinckt, 10 10 Esai. 29. hy sal ten laetsten door’t gheklanck van de Basuyn des grouwelicken oordeels ontwakende, hem selven noch hogherigh, dorstigh, ende sijn ziele van alle goeden ydel bevinden. Desen sijn alle vermaninghen niet anders dan een toegezegelt boeck datmen eene geeft die niet lesen can, dien geseyt wert: leest dat, de welcke die antwoort, ick en machs niet, want het is gesloten: Ende als een boeck dat eenen gegeven wert die niet lesen en can, dien men seydt, leest dat, ende hy sal antwoorden: Ick en can niet lesen. O wat sorglijcker zotheyt ist also in sijn eygen herte, in sijn Godlose gedachten, 11 11 Prov. 28. ende in een mensch te betrouwen? Dit is den eersten doot der zielē, daer de tweede ende eewige doot na volght, want zy niet anders dan de lichamelijcke doot ooc de ziele berooft van al hare 12 12 Hiere. 17. (om so te seggē) vijf sinnē. Zy verblint het gesicht tegen ’t licht der waerheyt, verdooft het gehoor tegen de salige inspraken Gods, verbittert de smake tegen de zoetheyt des Heerē, verstopt den reuck der lieffelijcker weldaden Christi, ende neemt wegh het ghevoelen vande knagende wroeginge. Wat hope is tot sulckdanige Verckens te hebbē, die inde vuylheyt heurder zondē met een welbehagen wentelē? Sy hebben metter doot ende Helle een verbont ghemaeckt, ende stellen sich te rusten onder des wroegenden Duyvels heerschappye, die sijne slaven niet een ooghenblick rust en gheeft: want hoe mach yemant anderen gheven dat hy selve derft?


Gheen Mensche op Aerden en mach in desen staet ghenoeghen, rusten, of te vreden sijn, al waer sijn conscientie also vervuylt, dat die gheen smerte in haere wonden meer en ghevoelde, want al moght de conscientie swijghen of haer wroeghen ongheacht blijven. So en mach de natuerlijcke ende ingheboren genegentheyt der zielen tot haren oorspronck (daer af voor gheseyt is) nimmermeer rusten, sonder of buyten Gode ’t wesen der sielen. Dit ongenoegen end desen onruste quelt hun oock midden in heure valsche ruste ende vrede. Om desen onrustighen ruste ende alder onvredelijckste vrede te verstooren is dat swaert des Godlijcken Woorts in de Wereldt ghekomen. 1 1 Luc. 6. Wee den ghenen die in dese helsche vrede blijven ende lachen, want sy sullen namaels schreyen. Wee den ghenen die by heur selfs aldus rijck zijn van deughden ende verstandt, ende heuren troost daer inne hebben. Ende wee den ghenen die aldus in haren droomende wanen versaet zijn, want sy int ontwaken hongher sullen lijden. 2 2 Luc. 1. Alsodanighe rijcken laet de Heere ydel van hem scheyden. Maer diens ydele ziele noch hongherigh is na’t Hemelsche Broot, diens wille teghens die sonde twistigh wert door den toekosmt van dit zwaert der rechtvaerdigheydt: Ende diens valsche ruste, genoeghen, ende rijckdom, in ware onruste, ongenoeght, 3 3 11. Ongenoeghen. ende ghebreck verandert werdt door toekomste der waerheydt, dese ende geen andere wert vanden Heere met alle goeden vervult, want in sulckdanighe is noch een levendigh ghevoelen van hun ghebreck met smerten, smertigh gevoel doet, ernstigh genesinghe beghere, door ernstelijcke begeerte soecktmen met wackere achtnemenige, ’twelc ten laetsten oock doe seeckerlijck vinden ende ’tbegeerde ghenieten.
Siet om de ghewisheyt deser toekomende versadinghe, werden oock de hongherighen end dorstighen na der gherechtigheyt noch behoeftigh zijnde al saligh ghenoemt vanden Heere, 4 4 Matth. 5. want God gheeft den hongerighen spijse. 5 5 Psal. 146. Wel saligh is de hongher die den manschen bequaem maeckt tot de Hemelsche spijse. Desen hongher wert ghebooren uyt het bevinden dat alle creaturen ydel zijn ende de Godlijcke ziele niet en moghen versaden. Waer nu dit ondervinden seltsaem ende verde te soecken, wy souden eenighen onschult schijnen te hebben int derven van desen Heyligen hongher. Maer wie sal hem rechtelijck moghen ontschuldighen, als hy niet en weet noch en verstaet ’tgunt alle ure, niet in een ander, maer in hem selven gheschiet? wat oncuysche (hier af overtuycht zijnde) mach lochenen dat hy ’t berou dier coopt ende om een cleyne vrecht menigh verdriet heeft? wat gulsige mach ontkennen dat na de corte wellust int smaken een lange walgende onrustige ende ongesonde sotheyt volgt? of wat gierige mach versaken dat de geneochte van ’teene begeerde gewin een ander grooter ende ongenoeghlijcker begeerte maect? so gaet het oock mette begeert van fame, macht, ende staten, die alle door verkrijginge groote dingen noch grooter doen begeren, ontberen, behoeven ende gebreke hebben? Ist dan so dat het verkrijgen van creatuerlijcke begeerten den mensche niet alleen niet en vernoegt, maer noch armer ende gebreckiger maeckt, wat salt dan zijn metten genen die heur zot begheren noch gestadelijc moeten derven? sy en gerakender voorwaer altsamē niet aen die weelde, rijcdomme, staet macht ende fame begerē, maer wat ongenoeglijcker onruste moeter dan behalvē ditte noch by komen alsmen het verdoemlijc wroeghen der conscientien hier toe voegt, ’ twelc behalven het niet ghenoegen noch altijdt knaeght, straft, pijnigt ende quelt? die spiegelt den sulcken ghestadelijck voor ooghen met wat bedrogh, vascheydt, listen, ende boosheyden men tot verwervinghe der voorsz. dinghen gheraeckt, dat de gulsighe oncuysche gierighe, ende de hovaerdighe gheen deel en sullen hebben int rijcke Gods: ende dat sulckdanige wereltsche Dienaren dat grouwelijck woort sullen moeeen hooren, gaet ghy vermaledijde int eeuwighe vuyr. Dese dingen dan plegen wy dagelijcx willigh,het onghenoeghen ende wroegen gevoelē wy talder uren onwilligh met treuren ende smerten. Waeromme blijvē wy dan noch so roeckeloos (niet anders dan of ons in drome de nachte-merrie rede) in sulc verdriet ende gequel met een ongenoeglijc genoegen leggen. Waeromme en dragen wy hier geen sorge met allen voor d’ellendige verdwijnende ziele? werdt ons lichaem met een kleyn sieckten aengetast, men haelt den Medecijns, men spaert geen gelt, men ghehoorsaemt des Doctoors bevel, ooc met dervinghe vant begeerde ende met bittere medecijnen inne te nemen, ende men hout in alder sorghvuldigheyt niet oppe, tot dat de sieckte ophout of de pijne wat versacht. Maer al wert de ziele van ons eygen boosheyt gewont vande verslindende Leeuwe verscheurt ende vanden honger versmacht, vernielt ende gedoot, wy en slaen dies met allen geen acht, niet te meer dan of ’t lichaem niet alleen beter dan de ziele, maer of de ziele ons niet aen en ging ende vreemt waer. Is dit niet een moetwillige ende blinde verkeertheyt? maer die metten verlooren zonde vermercken ende bevoelen dat het Kaf der verckense ende vleeschelijcke lusten ende tijtele ende snoode voetsel der zonden hunluyder edele ende Godlijcke ziele niet en mach versaden: ende tot hun selven komende overdencken dat de dienaren inden Huyse Godes metten Hemelschen mannen overvloedelijc gespijst werden, beginnen aen alder creaturen hulpe troost ende toeverlaet te twijfelen. 6 6 12. Vertwyfelt aende creaturen Want in dit smertelijc ongenoegen begint hy eenighsins te geloven dat zijn lusten ontrou, bedrieglijc, ende valsch zijn. Hy gevoelt nu metter daet dat der godloosen hope verdwijnt, ende dat hem opcomt ’tgene dat hy vreesde. 7 7 Prov. 8. Want hy heeft inder loghen zijnen hope ghesteldt. Sulckdanighen mensch inder schrift lesende. Ghy sult macht ende dach vreemde Goden dienen. 8 8 Esai. 28. Die u ghenen ruste en sullen gheven, en gelooft nu sulcx nu alleen warachtigh, 9 9 Hiere. 16 maer oock tot hem ende zijns gelijcke dienaers der vreemde lusten ende der Afgoden gesproken te wesen. Door sulck gheloove berst dit herte van versmaetheyt, is gants becommert, 10 10 Psalm 68. ende wacht of eenigh creatuer medelijden met hem sal hebben. Maer neen alle zijne boelen ontwijcken hem zijne Goden begeven hem, ende daer en helpt niemant. Het wacht op troost maer en vint die niet, het vint ter contrarie ellendighe troosters, die zijn spijse met galle, ende synen dranc met Edic dat is met strenge bitterheyt mengen.


Machmen oock strengher bitterheyt vinden dan een herte dat niet allen door’t derven vande begheerde ruste, maer oock door’t gestadigh hebben van de knaghende wroeginghe ghequelt, ghepijnight ende verdoemt wert.
In dese mistroostigheyt der Creaturen 1 1 Tren. 1. schreyet de mensche des nachts, ach leyder inden pijnlijcken nachte des onverstants, sijn tranen, sijn op sijnde wanghen, die hem van gheenen trooster af-ghedwegen en werden. Want onder alle die ghene die hem lief heeft en isser niet een die hem vertroost. Alle sijn vrunden verachten hem, ende sijn sijne vyanden gheworden. Dit ghelooft hy nu al met inwendigher treurigheyt, ende verstaet dat een boos herte droefheyt baert. 2 2 prov. 36. Nu werdt hy met sijne schade gheloovende dat hem die Pharaonische machte tot een verwerringhe, ende d’Egyptsche Schaduwe tot een beschaemtheyt sijn gheworden: 3 3 Esai. 30. Ende dat hy op een gebroocken Riedt steunende, sijn hant ghequetst ende doorboort heeft: Daer door sijn leven so verdrietigh, ellendich, ende bitter valt, 4 4 Eccles. 30 dat de doot beter is in sijnen ooghen dan sulck bitter leven. Want sonder hope, lust, troost ende Godt te sijn is een verdoemelijcke doot ende pijnlijck hebben. In sulcken state is dese wanhoper der Creaturen, hy kent noch den levenden God des Hemels niet, ende d’Aerdtsche Goden ontwijcken hem. Hier nemen sijn betrouwen ende hopen eenen afkeer van alle Creaturen, 5 5 13. Keert hē inwaert. ende wert dese mensche daer door te recht bequaem omme van Gode gheleert te werden so gheschreven staet. Wien sal de Heere nu wetenschap leeren? 6 6 Esai. 28. Of wien sal hy verstandigh maken int ghene dat hy hoort? Vryelijck den ghenen die vande melck (der Creatuerlijcke lusten) ontwent, ende die vande borsten der Jeughdelijcker begheerten afghespeent sijn, want sulcken Mensche hoorende datter staet gheschreven: 7 7 Luc. 17. Het Rijcke Gods is inwendigh in u. Can dat te lichtelijcker ghelooven, ghemerckt hy dat in gheenen dinghen buyten hem heeft konnen vinden. Nu ghelooft hy dat in d’onrechtvaerdighe begheerlijckheden der Aerdsche dinghen inde valsche vrede der onderhoudenisse van den schaduwachtighen Ceremonien, noch oock inde ydele blyschap vanden bedrieghlijcken gheest der beveynstheyt met sijnen goetschijnenden wercken het ware Rijcke Gods niet en is gheleghen, als die sulcks pleghende noch noyt rechtvaerdicheyt ghepleeght, nochte oock eenige ware vrede ende blijschappe inden H. Gheest bevonden en heeft. Daeromme keert hy sich inwaert tot hem selven: om metten ghesichte sijns gemoets waer te nemen sijn herte daer ’tleven uyt voort komt. Maer wat baet het ghesichte daer gheen licht en is? 8 8 Pro. 4. Wat licht canmen oock ghehebben sonder der genaden stralen vande Godlijcke Zonne? Van dese Zonne heeft hy hem selven willigh af-ghekeert ende hem bedorven so geschreven staet: Het afkeeren der dwasen sal hem bederven.
De mensch aldus eerst inwaert ghekeert sijnde, bevindt sijn inwendigheyt niet anders dan een vervallen timmeragie in eenen hollen speloncke vol swarte duysterheyt. Twijffel, angst ende verschricken omcingelen ende omhelsen hem. Daer hoopt hy de vlieghende Vleder-muysen ende Nacht-uylen om her snorren, ende de gapemde Serpente pijpen, ende heur fenijn na hem blasen, ja hy gevoelt de smertelijcke beten van die fenijnighe ghedierten sijnder vlieghende ende kruypende ghedachten, daer voor hy hem gheensins en can hoeden of wachten. Want hy is in die blinde duysternisse sonder eenighen toevlucht troost ofte raedt: Dies hem de weemoedigheyt, vereysinghe ende benautheydt bestaen, te verworghen, ende te versticken. Somma ten is den versochten niet moghelijck om te segghen, noch oock den onversochten om te ghelooven wat grouwelijcker ghepeynsen, ende wat yschelijcker wroeghinghe in dese duystere troosteloose ziele verschijnen, sulcx dat de ghene die de voorsz. ontrou end ydelheyt van alder Creaturen begeerlijck noch in der waerheyt niet gheloovende, maer eens een ooghenblick daer inne ziet, terstondt voor hem selve als voor een Helle verschrickt, wederomme uytwaerts keert, ende arbeyt sulcken sijnen ellendighen staet metten Creaturen te vergeten. Dit bestaet d’eene met dronckenheyt, d’ander met hoerderye, anderen met van elcker saken te clappen, ende alt’samen met schandelijck lasteren, vergaderende ende hoopende alsoo d’een zonde ende d’eene boosheyt op d’ander. Maer die (so voor staet) eenmael vertwijffelt, heeft by blijvende rust, vrede, ende blytschap te vinden inden Creaturen, en mach hem met lichtelijck weder uytwaerts keeren, tot den ghenen die hem al kussende wonden. De welcke oock binnen blijvende, ghepijnight ende ghequelt van der selver wonden smerte, met een onuytsprekelijck verdriet, sonder nochtans eenighen middel of maniere van ghenesinghe te connen bedencken, want hem sijne vyanden noch onbekent sijn. De wonden ghevoelt hy wel, maer den wonder ziet noch en kent hy niet. Recht of yemandt door eenen diepen swarten speloncke gaende, van allen kanten bespronghen, aenghevochten, ende ghewont werde. Dies en weet hy niet te doen dan met een blinde opstijginghe sijns ghemoets tot Godt hem noch onbekent sijnde, uyt dieper noot te suchten, steenen, duchten, weenen, huylen, kermen, ende deerlijck zijn ellendige blindtheyt te beclaghen: Ende also zit dan die bedroefde ziele inde Woestijne van onsaligheyt, onder de schaduwen des doots, van alder Creaturen hulpe heel troosteloos ende verlaten, leeft sulck een inden 43. Psalm Davids: Hy heeft ons bedeckt inde schaduwe des doots. Wat swarigheydt sal hem dat vallen te verstaen die inden selven state is, den name sijns Godts vergheten, ende sijne handen tot vreemde Goden uyt heeft ghesteecken?
Wie behoeft dese uytlegginge te doen van 9 9 Psalm. 87 den Psalm, daer de Propheet claeght sijn ziele vol quaden te wesen, dat sijn leven de Helle ghenaeckt, ende dat hem sijne zonden in den nedersten Poel, ende in des doodts schaduwe ghebracht hebben.


Allen den ghenen dien met dierghelijcke 1 1 14. Verfeynt het licht. jammer hunluyden duysternissen bekent sijn verschijnt het Licht der Genade des Evangelischen troostlijcken waerheyts Jesus: die daer belooft was den ghenen die in duysternissen, ende inde schaduwen des doots zaten, 2 2 Luc. 1. 8. om hunluyder voeten te stieren indē weg van vreden. Tot sulckdanige in doncker zittende zielen strecken dese aldertroostelijckste sproken der Propheten: Inden duysternissen sal u Licht opgaen, 3 3 Esa. 58. uwe duysternissen sullen sijn als den middaghe. Item, ick sal de duysternisse voor henlieden int Licht, ende heur quade weghen in oprechte veranderen.
Dese ende dierghelijcke sproken beroeren u, rc. sijn u geseyt o ghy ellendighe troosteloose ende duystere zielen, u alleen ende niet de waenwijse onboetvaerdige Werelt betreft ditte. Wat mach u troostelijckers, wenschelijckers ende aengenamers ter ooren comen? Tobias antwoorde den Engel die hem blijtschappe was wenschende: Hoe soude my blijschappe moghen sijn die dat Licht des Hemels derve. Beurt ghyluyden dan o ghy bedroefde zielen uwe innerlijcke ooghen opwaerts ten Hemele totten Vader des lichts, van den welcken alle goede gaven comen, u verlossinghe is na by, het licht, ja het eenighe waerachtighe licht, 4 4 Iacob. 1. is nu al in de Werelt gecomen, omme te verlichten alle Menschen die de Duysternisse niet en beminnen boven ’t licht, de loghen boven de waerheyt, ende heur ongerechtigheyt boven de gerechtigheyt Christi. Maer wee sulckdanige diens wercken quaet sijn, ende daeromme ’t licht haten, die niet alleen den Menschen maer oock Gode met heure beveynsde heyligheyt bestaen ende wanen te bedriegen, ende hen selven met alle heure ongerechtigheyden voor den alsienden 5 5 Esai. 58. rechtvaeridgen oogen Godes meynen te mogen rechtvaerdigē: maer ghy bekender uwer duysternissen blintheydts ende onverstants staet op rijst op vander aerden, ende van alle dat aertsch is ende wert met Hierusalem verlicht want u licht is gekomen, ende des Heeren glorie is over u gheresen. Laet u dese eenighe nootlijcke ende salige sorghvuldigheyt so ernstlijck ter herten gaen, 6 6 15. Neemt zyn doen ende laten acht. dat alle andere ydele ende quellende hertsorgen verdwijnen ende gants te niete werden. Wamt dit en kost gene tijdtlijcke maer eeuwige goeden. Sydy dit licht der ghenaden in uwen ziele gheware geworden, so versuymt niet daer inne te wanderē ter wijlen ghy licht hebbet. 7 7 Esai. 55. Staet wackerlijc op uwe wegen, siet ende ondervraecht na den ouden paden, welcke daer sy den goeden wegh, daer inne wandert dan, so sult ghy uwer zielen verkoelinghe vinden, eer ghy de voeten uwer begeerten voort stelt omme in der wille ofte daet te tredē, so siet, aenschout, ende aenmerckt wel op uwen wech, of het oock de rechte bane is, dats oft het eynde uwer meyninghen ende begeerten oock ergens anders toe streckende is dan totte eere Godes ende des naestē oorbaer. Dit is alleen den rechten middel-wech ende Conincklijcken bane, maer zijn oogen ’tlicht noch ongewoon condy noch den wech des levens uytē wech diens eynde ter doot leyt wel onderscheyden, twijfelt ghy noch of uwe begeerten ende meninge ten goeden of quaden eynde zijn streckende, so en verhaest u niee int oordeel, ende hoet u ’tbegeerde te willen, voor ende al eer ghy raets gevraecht hebbet, vraecht eerst uwen onbeveynsden ende naecten conscientie, vraecht ’tgetuych der schritueren, vraecht oude versochte mannen int gelove, ende vraecht den onderwijsenden geest des Heeren, na den ouden paden, niet na den ouden paden uwer duystere dolingen, Neen, maer na den paden der oude H. Vaderen, die van allen ouden ende verstandigen oyt ghebaent, betreden ende bewandert zijn, ende die voor alle nieuwe onweghen ende dolingen den jongelingen veylighlijck leyden. So koomdy opten voorsz. rechten weghe, dat is op Christum Jesum, d’eenige wegh der waerheyt, de oprechte gehoorsaemheyt ende eenige wille Godes buyten welcken wegh geen ander en is die ten leven leyt. Ende dit is de oude ende rechte bane die van aenbeginne des Werelts door Abel, Enoch, Noe, Abraham, Isaac, Jacob, ende van allen Gods Heyligen bewandert is gheweest. Buyten desen wegh en vintmen gheen daer de vermoeyde wandelaer ruste zijnder zielen mach vinden. Maer niemant en trecke dit uyterlijck, daer dese mensche hier toe ghekomen zijnde, nu al af gescheyden moet zijn, ende niet meer uyterlijck noch creatuerlijck maer innerlijck ende geestelijck ghesint moet zijn, het rijcke Gods en komt met geen uyterlijc gebare, so en is ’tbeginsel om tot desen wegh des levens te gheraken, niet gelegen in eenige uyterlijcke ceremonien noch goetschijnende wercken. Niet en isser buyten den mensche dat de mensche besmet, maer die besmettinge komt inwendigh uyter hertē. Ter contrarie en mach de mensche (ick spreke van den rechten mensche, te weten d’inwendige) door niet uyterlijcx gereynicht nochte geheylight werden, want Gods rijcke niet buyten maer binnen inwendigh in ons is. Ooc mede en can niemant van desen rechten wegh des levens dat Christus is, seggen dit is de wegh, 8 8 Luc. 17. of dat isse, niet meer danmen met waerheydt seggen mach siet hier of daer is Christus, sy bedriegen, verleyden, ende bestricken de ellendighe zielen altsamen, die den menschen eenen uytwendigen wegh Christus ende saligheydt wijsen, die men sien, hooren, of tasten mach. Want dese sonne Godes ende salighmakenden wegh des levens is alsoo zijn woort is, dat is gheen doodtslaende Letter, maer geest ende leven. Dat ben ick seydt die waerheyt dat met u spreket, wat spreect ghy met ons, 9 9 Joann. 8. dat wy ons selven verlaten ende hem navolghen sullen, dat is da wy ons duysternisse mijden ende int licht wanderen sullen. Dat wy ons eygen onvertandige ende quellende lusten, begeerten, ende willen sterven, daer teghen die heylichmakende wille Gods leven sullen. Dit is den rechten Christus ende salichmaker des werelts, die niet gecomen is om hun selfs wille des Vaders te doen. 10 10 Ioann. 5. Alle de gene daer dese Sone Godes in ghebooren ende vermenscht is, zijn metten selven sinne ghewapent ende segghen uyter herten met waerheyt totten levenden God des Hemels, die in ende door Christum haer Vader ende Coninck is. U wille o Vader ende Hemelsche Coninck moet gheschieden inden Hemele ende opter Aerden. 11 11 Matth. 6.


Ziet vrundt daer dese Christus inder zielen ende inwendigheydt leeft, en komt hy niet om de Wet ende uyterlijcke ordeninghe ofte Ceremonien te breecken, noch oock niet om een vruchteloos leven te leven, 1 1 Matth. 5. sonder eenigh bewijs van deuchdelijcke werckē. Voorwaer neen, dit licht en machmen onder geen Coorn mate bestelpen, noch dese stadt Gods opten Bergh der gherechtigheyt ghebout en mach niet verborghen blijven, ende dient alle dit segghen alleenlijck, om te doen verstaen dat alle de gantsche Wereldt blindelijck buyten hem soecken, dat inwendigh binnen heure sielen ghewis te vinden is, sy reynigen meest al met Ceremonien ende schijnende goede wercken. De graven van buyten diemen binnen noch vol stinckende ende dode ghebeenten bevint: Och of dese verkeerde grove ende hertneckighe dolinghen doch eens te rechte met een vlijtighe sorghvuldigheydt ter herten ghenomen werde. Dan soude elck dus naerstigh niet wesen om eens anders onchristelijcke wandel te berispen, die noch selve een godloose Mammaluck is. Noch niement en soude dus sorghvuldigh wesen om eens anders ziele te winnen, tewijlen de syne noch in Sathans gheweldt zijnde gants verloren is.
Maer elck soude met d’aldersorchvuldighste naerstigheyt eerst ende voor al hem selven 2 2 Deutro. 4 ende zijn eygen siele waer nemen ende behoeden. Dit is ons altsamen boven alle dingen ende voor al hooghlijckste van node. Wy moeten Rechters ende Regenten stellen in alle de poorten onser sinnen. Het licht en is ons niet te vergeefs inne gestort vanden Vader des lichts, maer om dat wy onsen oogen openen ende sien souden. Het sien int licht dient tot kennisse ende onderscheyt te hebben van dit uyt dat, te weten van goet tot quaet. De kennisse dient om te oordelen ende te verbergen ’tbeste uyt het quaetste, wert het beste verkoren het wert oock ghewilt, gedaen, ende met yblijvende vreuchde ghenoten, daeromme seyt de Wijseman recht ende wel. De Wachter ofte Hoeder zijnre zielen behout 3 3 Pro. 16. zijn leven. Want sulcke leeft alleen rechtelijc, daer alle des wereldts leven met groot recht een doodt ghenoemt mach werden. Maer als de mensche aldus eerst begint int licht te wanderen, ende niet alleen op alle zijn doen ende laten, maer op zijne ghedachten (’twelc de Fonteyne van leven ende doodt is) scherpelijck waer te nemen ende te ondersoecken. Soo bevint hy metter tijdt dat de quade verdorven ende sondighe ghewoonte (die niet dan tot alle ydelheydt, zotheydt ende wederspannigheydt Godes gheneghen is) in hem werckt ende vermach. Daer bevint sigh dat dese mensche in ghenen saecke Godes eere en soeckt, want hy ghenen God en kent, so dat onkunde (somen seyt) onminne maeckt, hy en meynt oock in ghenen wercken zijn evennaestens nut, want wien mach hy nut zijn, die hem selven onnut is? oft hoe van hy hem selven nut zijn die hem selven niet en kent?
Dit begint hier int licht ghemerckt ende verstaen te werden. Te weten dat zijn selfs ydele lof ende zijn eyghen bate in alle zijne wercken, zijne uyterste meninghen ende waerommen zijn. Doet hy yemant wel, ’tis een Spiering (soomen seyt) om een Cabbelau, op dat hem wel gheschieden soude, de man bemint zijn Wijf om ’t ghemack ende lust, ende het Wijf den Man om den oorbaer ende ’tverstant, de vader ’tKint om den troost ende onderstutsele zijnder toekomende ouderdommen, het Kint den Vader om den wacht van d’erfnisse, d’een Broeder d’ander om toevlucht ter noodt, ende alle Menschen malcanderen, niet om eens anders maer om hem selfs wille, dat is om zyn eyghen ghenot, profijt ende oorbaer, ’twelck men t’onrecht liefde, ende te recht Coopmanschap, ja een gierighe ende eyghensoeckelijcke woecker genoemt wert.
De mensche dit in hem bevindende, ende nu met open ooghen int licht siende, werdt terstont in hem ghewaer het oordeel, niet alleen der Schriftueren die Gode boven al gebiet te beminnen, ende den naesten als ons selve, maer oock vande inghebooren Wet der natueren ende redene, die ons anderen leert doen, dat wy souden willen ons te gheschieden.
Nu en vintmen niemandt hy en heeft liever datmen zijnen persoone dan zijn goedt ofte weldaden bemint. Siet soo volght terstond na dit oordeel de beudel des ghemoets, dat de wroeghende ende knaghende conscientie, ende maeckt daer een ziele vol ghequels, lijdens ende verdriets. Hier heeft yeghelijck te dencken wat treurigheydt noch inder herten komt door de kennisse van onse dagelijcse ende aengewende sonden, die noch sonder eenighen verwe van deuchden zijn, aenghemerckt dese voorgaende vruntschap ende liefde, dewelcke niet teghenstaende sy valsch is, gheen goede schijn en derft sulcken wroeger in ons veroorsaeckt, want ghebiet ons d’Evangelie suyver te zijn van hertē. Dese waerneminghe onser ghedachten int licht der genaden toont ons met lasterlijcke beschaemtheyt vol oncuysheydt geylheyt, ende grouwelijcke onreynigheydt: die wy acht leyder, niet teghenstaende het voorgaende wroeghen onser conscientie verwillighen, ende metter herten volbrenghen, overmidts krachtighe diep-inghewortelde quade ghewoonte. Van ghelijcken bevinden wy ons van dese quade ghewoonte alle ooghenblick als van eenen stercken ende gheweldighen Goliath aengevoert ende ghebraght te wesen tot de gulsige leckerheydt, de dolle Toorn, de verwaende hovaerdie, de psetilentiale achterklap, ende alderley boosheyden diemen mach bedenckē, hoe wel nochtans de wroegher soo weynigh voor ende in als na der daedt ophoudt van schelden: knaghen, ende straffen. In dese bevindelijckheyt onser daghelycksche, ja ooghenblycksche overtredinghen ende groote sonderlijckheyden tuyght de Schriftuer, als de Wet ons wandels, heur Figuer ende kracht, leesen wy dat een Christen mensche sober, lanckmoedigh, ootmoedigh, ende geen achterklapper behoort te wesen, ende dat niemandt anders dan de Christenen int Rijcke Gods deel en sal hebben, so begint dese wet doot te slaen, want in dese kennisse der sonden oordeelt sy ons inden eersten geen Christen te zijn, niemandt en mach twee Heeren dienen, 4 4 Matth. 6. die de Sonde dient is een Dienaer der Sonden, dienen wy de Sonde, so is die ende zijn Vader (dats de Duyvel) ons Heere, ende niet Christus, soo en zijn wy oock gheen Christenen, als die niet in ende met


Christo en zijn, ergo teghen hem moeten, daeromme metten godloosen verstroyen ende verdoemt werden. Hier wert een bittere droefheydt uyt ghebooren, die nochtans desen verdoemden saligh sal maken so gheschreven staet, saligh zijnse die rouwe draghen, want sy sullen vertroost werden, 1 1 Corint. 7. want dese zijn Goddelijckheyt bedroeft tot berouwe na den wille Godes, d’welck hun tot saligheydt dienende is, men vint tweederley droefheydt, d’eene is gheleghen int derven oft hebben van eenighe uyterlijcke dinghen, diemen begheert oft vliet, also sietmen den gierighen altijdt verdorren om ’tderven van zijn begheerde Rijckdom, den minnaer om ’tderven van zijn lief, den hovaerdigen staetsuchtighen gulsighen, om derven vande gewenschte eere, state ende leckerheydt, de siecken arme verachten, waren de sieckten armoede, ende verachtinge gaerne quijt, welcx hebben hunlieden bedroeftende plaecht, alle sulckdanighe ende dierghelijcke droefheyt is een onnuts ghequel des ghemoets, de welcke ghelijcke als de Motte den klederen, 2 2 prov. 25. ende ’tghewormte den houte knaecht ende beschadight des menschen herte. Want sy komt ende wert veroorsaeckt uyt een boos herte, 3 3 Eccles. 36 so die Predicker seyt: Een quaet herte baert droefheydt, alsoo is de zonde haer eyghen boet, dat het quade herte niet alleen zaicke, maer oock selve lijder is vande droefheyt, maer een verstandigh mensch (seyt hy daer aen) wederstaet die. Daeromme seyt oock de selve: en wilt u herte niet begheven tot droefheydt, noch en quelt u selve niet in uwen rade, drijft de droefheydt verde van u, want sy heefter veele ghedoodt, ende daer en is gheen oorbaerlijckheydt met allen in gelegen. Want ghemerckt ons wille quaedt ende onmachtigh is, soo en kan sy die goede Almogende wille Godes niet wederstaen noch diens voortganck behinderen, die gheschiet gelijcke wel spijt ons herte, ende en voorderen alsoo niet met allen anders met onse wederspannigheydt, dan dat die het lijden onwilligh ende daeromme oock dubbelt maeckt. Maer de voorschreven salighe droefheydt is innerlijck, ende en heeft gheen ander oorsaecke dan hebben van boosheyt, ende derven van deugde. Dese wert te recht een salighe droefheydt ghenaemt, overmidts de saligheyt ontwijfelijck moet volghen daer sy voor gheweest is. Want droefheyt, pijne, ongenoeghen zijn teghen de menschelijcke nature, die gheneghen is tot rust, ghenoegheyt ende saligheydt: ende sulcx oock in allen dinghen soeckt. Alsoo is dit smertigh ghevoel, ende dese quellijcke droefheydt een vyandt, verdrijfster vande roeckeloosheydt ende onachtsaemheydt: overmidts den mensche ’tgequel ende verdriet, niet anders dan de visch het Lant, ende de Dieren de Zee schouwet ende vliedt. Hier door maeckt de mensche menighreley opset, voornemen, ende aenslagen om de Sonde te laten, ende de deuchde te aenkleven: alsoo ’tgetuychenisse der Schriftueren hem verklaert dat d’een des doodts, ende d’ander des levens oorsaecke is. Maer want alle dese kennisse noch maer van buyten inne gekomen, ende niet dan hooren seggen en is: soo en heeft die niet meer dan (met S. Jan) een ghetuyghenisse vant wesen ende waerheyt zijnde, ghenen macht omme wesen ende waerheydt in hen te baren: ende can daeromme de mensche oock noch gheen macht hebben omme dien gheweldighen Goliath ende quade seden te wederstaen, ende vanden quaden te bevrijen, ’twelck niemants ampt en is dan des waerheydts, te weten Christi die alleen te recht vry maeckt. Dit is oorsake dat de mensche teghen zijnen goeden voornemen valt, sondight ende jammerlijck doolt: ende dit so dickmael ende menighvuldelijck datter voort meer gheen Vijghbladen soo dight, 4 4 Bekendt synē staet ellendich. gheen schijn van deuchden soo schoon, noch gheen eyghen behaghen so blint en is, ’twelck des menschen snootheyt in dese ondervindelijcke overtredingē int voorschreven licht der ghenaden bedeckt, verholen ende verborghen magh blijven in zijn selfs oogen.
Hier vint hy hem selven een ghehoorsame 5 5 Ioan. 8. 34 Rom. 6. 16. Levit. 13. knecht, Dienaer ende verkochte slave der Sonden: hier werdt de Lasarus ghebracht voor den oppersten der waerheyt, ende hier begint hy niet meer eens anders, maer zijn selfs beschuldigher te worden, ende verdient daeromme noch vol ongherechtigheyden zijnde, den name eens rechtvaerdigen so geschreven staet, de rechtvaerdighe is eerst een beschuldigers zijns selfs. 6 6 Prov. 18. Ghelijck in onse eerste Vader ende Moeder, dat d’eerste sonde was na ’t bijten inden Appel, dat Adam zijn schuldt opt wijf, Eva haer schult op’t Serpent leggende heur misdaet bestonden te ontschuldighen: so is dit, het laetste besluyt ende eynde alder sonden, daer men uyt ware bevintlijckheyt voor sulcke onrechtvaerdige ontschuldinghe hem selven rechtvaerdelijc beschuldight, wroeght ende verdoemt. Alle verantwoordinghe, alle Vijghbladen, ende alle duysternisse werden hier verlaten, verworpen, ende naecktelijcken ghevloden. De sondighe ziele komt selfs onbeveynsdelijck int licht der waerheydt, verkondight metten Coninck David self haer boosheydt, 7 7 Psalm. 37 ende denct langhe om hare bedreven sonden. Dits nu een Hoere, Boeve, ende Godlose, gheworden in haer eyghen oordeel ende ooghe, die daeromme voor alle waenheylighen int rijcke Gods sal komen.
Maer daer beneven en late sigh niemandt beduncken, dat dese uyterste beschaemtheydt in sulckdanighe, sonder de uyterste droefheyt can gheschieden.
O neen. Hier werden de voorledene jaren met sulckdaniger bitterheydt der zielen overdacht. 8 8 Esai. 38. De teghenwoordighe misdaden met sulcken leetwesen gheaenschout, ende d’aenstaende eeuwigh verdiende verdoemenisse met sulcken grouwel voorsien, dat dese ellendighe mensche in zijnen eysselijcke ghepeynsen, die hen aen allen hoecken als een vervaerlijcke Heyrleger omzinghelt hebben, soude vertwijfelen, wanhopen, ende gantschelijck dwijnen: ten waer dat de ghenadighe ende barmhertighe Godt zijn ziele met die blinckende hope der saligheyt, in dese groote aenvechtinghe vertrooste, te hulpe quame ende ontsette. 9 9 1. Cor. 10. Want die liefhebbende Godt en laet niemant bekooren boven ’t vermoghen: zijn goetheydt maeckt daer een uyt komen beneffens, ende treckt dit Schaepken uyt der Leeuwen kaken, sorghvuldelijck voorhoedende dat dit roockende voncxken niet geblust en werdt.


Dese salighe hoge wijst op de bermhertigheyt des Heeren, 1 1 17. hem wert verlosinghe belooft. diens overvlietende goedtheydt uyt den Fonteyn zynder liefden altijdt nederwaerts stroomt in dese ootmoedighe nedere Daelkens bevochtighende de selve metten watere des levens tot een afwassinghe, suyveringhe, ende reyniginghe ale heure sonden.
Alsoo verbeeldet hem de hope met de troostelijcke sproocken der Schriftueren die in sulckdanighe bedroefde, ende niet inde onboetveerdighe herten, heur werck ende plaetse hebben. 2 2 Esaias 1. Al waren uwe sonden root als bloet, sy sullen wit werden als sneeu. Ick en wil den doodt des Sondaers niet, maer dat hy hem bekeere ende leve. Soo haest de sondaer verlatende zijn ongherechtigheydt, doet dat recht is, en wil ick zijn ongherechtigheyt niet meer ghedencken. 3 3 Hiere 33. Neemt waer ick wil die lickteeckenen heurder wonden toe heylen, ick wilse ghesondt maken, ende wil henluyden openen die alderhooghste vrede ende trouwe. Maer op dat dit ellendige herte immers met gheen ancxte bekommert en sy, van in toekomende tijdē weder van nieus doolen, sondighen, ende den Heere verlaten soude. So verthoont hen dese hope mede tot zijnen trooste gheschreven te zijn al ditte. Ende ick wil hun mijn vreese gheven in heure herten, 4 4 Hiere. 32. so dat sy van my niet eer af wijcken en sullen. 5 5 Ezech 11 Item ick wil u (seyt de Heere) weder uyten volcken versamen u een nieu herte gheven, in uwen inwendigen leden een nieuwen gheest in planten, dat stenen herte uyt uwen lijve nemen, ende u een vleeschen herte gheven, so dat ghy in mijne gheboden wandelt, mijne zeden hout ende doet, dat ghy mijn volck zijt ende ick u God, ende elders. Sy sullen heure swaerden tot houwen, ende heure Spietsen tot snoeymessen, sichelen ende zaghen versmeden, 6 6 Miche. 4. het een volck en sal teghen ’t ander niet meer wapenen draghen, sy en sullen voortaen oock niet meer leeren, Oorloghen, maer een yeghelijck sal onder zijnen wijngaert ende Vijgheboom sitten, so dat niemandt meer schouwen of mijden en sal, 7 7 Luc. 1. so dat wy sonder eenighe vreese van den handen onser vyanden verlost zijnde, den Heere sullen mogen dienen in heyligheydt ende rechtvaerdigheydt voor zijnen ooghen alle de daghen ons levens.
Ende oft dese bedroefde troosteloose ziele uyt oncunde vande godlijcke genade, haer dan noch wilde beduncken laten, dat alle sulcx niet tot soodanighen overgrooten sondaer als sy is, maer totten wel beminden ende ghehoorsamen kinderen Gods ghesproken ware, soo onderwijst haer de hope, 8 8 Marc. 2. segghende: Neen mensche ghy doolt, de gesonde en zijn des Medecijnmeesters niet behoeftigh, het gaet u aen met alle die ws gelijcken zijn. Belijdt ghy niet dat ghy een sondaer zijt? Ach leyder ja ick al te snooden ende alder sondighste sondaer: Bekent ghy uwe zonden niet? Och ja ick moetse bekennen, want sy staen altijdt in mijn aensichte teghen 9 9 1. Ioann. 1. my oppe. Op (seyt die hope) so ghelooft dan des Heylighen Apostels Sint Jans woorden uyte Borste Christi gesogen zijnde. Ist dat wy onse sonden belyden, soo is God getrou ende rechtvaerdigh, dat hy onse sonden ons vergheve, ende dat hy ons reynighe van alle boosheydt. Daer men seyt van alle boosheydt en wert gheen boosheyt met allen uytgesondert: 10 10 Joann. 13 ende en is daeromme gheen meer waschens of reynigens van node, voor den ghenen die eens alsoo ghereynight ende ghesuyvert is aen zijne voeten der quader begeerten.
Hier staet te mercken dat niet tegenstaende dese ende duysent dergelijcke alder troostelijckste 11 11 18. Begheert die verlossingh haestelijck. schriftelijcke sproken, by weynighen ghelooft werden, hier inder tijdt te moghen gheschieden, dat dese gheoeffende mensche ’tselve nochtans doort voorkomende godlijcke licht der ghenaden in hem (soo voor staet) volkomentlijck ende uyt ganescher zielen gelooft in hem te sullen gheschieden. Want datter niet dan twee Heeren en zijn is hem klaerlijck ghenoegh bekent, den eenen, dats de Duyvel ghelooft hy, ende weet eensdeels uyt versochtheyt quaedt, hatelijck ende verderflijck te wesen, ende want sy elkcander recht contrary zijn, soo kan hy licht geloven dat d’ander goet lieflijck ende salichmakende is, ende dit door ’tgetuych der Schriftueren, die hy dies te meer geloove geeft, overmidts hy haer ghetuyhenisse van des Duyvels boosheydt nu eensdeels warachtigh bevint.
Daeromme en is hem oock niet vreemt te ghelooven, dat die goede God oock Almachtigh is. Gelovende dan mede vastelijck dat God goet is, soo moet hy oock ghelooven dat de Godlijcke goetheydt zijn creatuerkens gaerne niet alleen alle goet jondt, maer oock geven ende metter daet wil dewijsen. Nu is ’t beste goet dat dese goetheydt Godes den menschen schijnt te mogen bewijsen, bevrijdinghe van alle quaden ende begiftinghe met alle goeden. Ende want hy den selven goeden God oock Almachtigh ghelooft, soo twijfelt hy u oock niet meer, of die goede Almogende God en sal hem gantselijc van allen quaden verlossen, ende de volkomen saligheydt schencken: sonderlinghe ghemerckt die warachtighe getrouwe God sulckx deur den monden zijnder Propheten, deur zijnen eenigen Sone ’twoort der waerheydt, ende deur zijne geestrijcke Apostelen belooft heeft ende toegheseyt.
Wt dit leventmakende gheloove ende uyt die bekende noot wert terstont gheboren een vuyrighe begheerte totter verlossinghe: de welcke na des Heeren verlossende toekomst niet anders en verlanget, dan een vermoeyt dorstigh herte na den Fonteynen. 12 12 Psalm 41. Dese levende ende waerachtighe begeerte tot verlossinghe is een treflijck teken, daer by dese ellendighe mensche mach beginnen te sporen dat de wedergheboorte in hem gheschiet, ende dat Jesus in hem ontfanghen is in Maria d’welck verlichtinge beduyt. Dit is ’t beloofde zaet der vrouwen, 13 13 Genes. 3. ’t welck al scheen doot ende vernielt te wesen: ende sal nu voort aen eenen onversoenlijcke vyandtschap inden mensche baren teghen de loosheydt vant metalen Serpent ende oock des selvens Cop vertreden. Maer dit en gheschiet ooc niet met eenen ooghenblick. Want de voorgaende quade ghewoonte is een veroude gheweldige Reuse, ende dit is noch maer een swack, kleyn, ende nieugheboren kindeken. Ghelijck de quade gewoonte int sondigen allencxkens met lancksamer tijdt inden mensche is ingewortelt, so moet oock de goede wederomme


allencxkens metter tijdt inghewortelt, ende de quade uytgheroeyt werden. Nochtans begint hier al van deser ontfanckenisse af den strijdt teghen de zonde, te weten inde begeerten, hoewel noch seer slappelijck inder daet, overmidts de jonckheydt ende onverstandigheydt der selver begheerten in ons. Want al is Christus gheen kindeken van huyden of gisteren, maer die eeuwighe sone Gods, ende die volkomen goede wijsheydt, soo is hy nochtans inden onversochten ooghen van sulckdanighe menschen noch jonck ende swack int verstant, niet segghe ick na hy ghebenedijt in hem selven is, maer na hy desen mensche schijnt: Also siet ende bevint sich nu dese mensche deur ’tlicht der genaden een gheketende ende gheboeyde ghevanghen der zonden: daer van hy gaerne verlost ware: niet alleen door die voorbeschreven natuerlijcke ghenegentheydt tot vryheyt, maer oock mede deur desen nieugheboren hate ten quaden: als die nu vastelijck ghelooft ende troostelijck hoopt dat Gods ghenadighe goetheydt bereyt staet om hem van’t pijnigende quaedt te verlossen ende te bevrijden: na zijn ontwijffelijcke beloften ende toe segghen, soo door den Propheten als deur zijnen eenighen soone der waerheydt self.
Dese begheerte arbeyt, woelt ende wroedt sonder ophouden om de ghewenschte vryheydt te verwerven? Ende want haer ongheoeffende krachte noch swack is, en gheraeckt sy daer alsoo met eenen huy niet aen, want al is de geest bereyt ende willigh, soo is ’t vleesch noch swack. 1 1 Matt. 26. By dat en versta ick niet anders dan de voorsz. oeffeninge der deughden, want recht alsoo de lichamelijcke oeffeninghe den handen, voeten, ende ander leden de Lighaems niet alleen vroom ende sterck maeckt, maer daer benevens ooc vaerdigh, gheschickt, ende behendigh, om ’tbevelen vande menschelijcke wille te volbrenghen. Alsoo mede ende niet anders maeckt die innerlijcke oeffeninghe der deugden of ondeughden, den leden des innerlijcken menschen, behendigh, gheschickt, ende bequaem tot goede of quade wercken. Dit meynde d’Apostel Petrus daer hy vanden boosen sprekende seyt: 2 2 2. Petr. 2. Sy hebben een herte dat gheoeffent is in gierigheydt, maer der Heydenen Apostel seyt anders vanden volcomenden mannen in deughden, 3 3 Hebre. 5. de welcke vaste spijse nuttighen, ende die door de gewoonte wel gheoeffende sinnen hebben tot onderscheyt van’t goede ende quade. Dit is de rechte ende Godsalighe oeffeninghe, 4 4 1. Tim. 4. ende is vrylijck een ander dan de lichamelijcke die tot weynigh dinghen nut is. Want indien inden mensche een besloten voornemen ende vaste wille is omme eenig goet werck te doen metten uytwendighen leden dat niet boven zijnder macht en is: het vleesch en heeft geen macht omme sulck ghebodt vande wille die Keyser over hem is te wederstaen. Ghebiedt de wille de voeten te treden int Claechuys om den ellendighen te versoecken, den mont te spreken om den ellendigen te vertroosten, den handen te deylen, om den armen te kleeden, spijsen ende laven, wie en merckt niet dat de lichamelijcke leden den wille al hier bereyde ende gherede ghehoorsaemheyt bewysen ende haer niet weder staen en mogen? Ja dat meer is, zo zijn d’uyterlijcke leden ’tinnerlijcke ghebodt des willen oock onderdanigh tot haer selfs verderven, so men heeft moghen sien, niet alleen in veele Heylighen die haer willigh inden doodt ende ’tverderven begheven hebben, maer oock in Heydenen, als int hant-verbranden van M. Scevola ende ontallijcke veele andere Heydenen. Niet teghenstaende de volkomen ghehoorsaemheyt van ons onschuldighe vleesch ende uyterlijcke lichaem, ’twelc redene, verstant, begheerte ende wille dervende niet en mach noch en can eenighen wederstant doen tegen den wille des Menschen. So moet dit arme Creature door’t ghehoorsamen van onsen blinden ende verdorven wille, alleen alle den last ende schult draghen, ende hooren van alle werelt, die gheen onderscheyt met allen en hebben tusschen ’tvleesch der zonden ende tusschen dit goede creatuere Godes, 5 5 Ephes. 5. als of dit uyterlijcke lichame wederspannich, swack ende onghehoorsaem, ja onwilligh waer tot allen goeden wercken.
Weynigh verstaen de menschen, oock vele vande gheleerden niet, wat onderscheyt daer is tusschen de tweereleye vleeschen, inder Schriftueren uytghebeelt, inde welcke vant eene ghescheven staet. Niemandt en heeft oyt zijn eyghen vleesch ghehaedt, maer elck voedt ende spijst datte als oock Christus zijn Kercke doet: ende van’t ander dat ons niet alleen bevolen wert handen ende voeten af te snijden, ende ooghen uyt te steecken, maer oock te dooden ende te Cruycen: ’twelc vrylijck een ander vleesch moet zijn dan ’tuyterlijcke lichaem, ghemerckt hem selven te dooden, opt alderstrenghelijckste verboden werdt.
Paulus meynde vrylijck een ander vleesch als hy sprack vande Herberghe oft hutte des menschen geest segghende, 6 6 Rom. 8. maer’t was beter dat ick inden vleesche bleef om u luyder wille, dan als hy seyde, die inden vleesche zijn en moghen Gode niet behaghen. Maer om weder ten voornemen te gaen, die inden woorden Christi zijn ende blijven, dat is, int leven, inder waerheyt, gherechtigheydt, ghehoorsaemheydt, ende inden wille Godes. Dit zijn rechte Jonghers Chrtisti ende hanteren die Godsalighe oeffeninghe der zielen ende deuchden, die tot allen nut is. Want dese in heurs Meesters woorden blijven, dat is volghen, versoecken, ende plegen ’tgunt dat hunluyden van hem ghebenedijt bevolen is, ende sullen daeromme oock ten laetsten met ghenietinghe van saligheydt zijn waerheydt bekennen, die heur van allen quaden verlossen ende vry maken sal. Sy en zijn soo noch metten eersten niet, maer sullen ontwijflijck vry werden.
Daer en tusschen doen sy daghelijckx dat hun van hun Meester bevolen werdt, nemen heur begheerten ende lusten scherpelijck waer, ende arbeyden omme hem selven te laten waer sy hem selve met eenighe eyghensoeckelijcke lusten of begheerten die niet tot Gods eere ende des menschen oorbaer streckende zijn, bevinden, ende vernemen: op dat sy heuren Meester Christum Jesum tot allen plaetsen ende in allen zijnen paden ende voetstappen in lijden ende mijden navolgen, ende in zijn Heylighe Woort, dat is: in hem selven blijven ende tot volkomen mannen op wassen moghen.


Het is wel soo dat sy metten Jongheren Christi noch onversoght, onverstandigh ende onbescheyden zijnde, dickmael vleeschelijcken saen blindelijck begeren. Dickmael oock gheestelijcke saken hun noch te hooghe zijnde te vroegh bidden, die sy door’t weygeren of ’t niet verwerven van sulck bidden, als in geest noch in waerheyt gheschiet zijnde menighmalen in treuren ende verdriet gheraken: maer middelertijdt en laten sy nochtans niet af keuren Meester ende beloofden salighmaecker na te volghen, ende na hun vermoghen te ghehoorsamen: want die levendige begeerte en mach van Duyvel, doot, noch Helle verdruckt werden, ende moet t’zijnder tijdt ghewisselijck zijnen voortganc hebben.
Middelertijdt lijdt dese Heylighe begeerte 1 1 19. Doet het ghehate quaedt ende laet het ghewilde goet. Galat. 5. noch al menighen harden wederstoot inden mensche. Want dese mensche (soo voor ghehoort is) wel gheoeffent is ter boosheyt, ende luttel oeffeninge heeft van deuchden. Also begheert dit voorsz. inwendighe vleesch tegen den geest: ende al-hoe-wel hy gaerne inden Geest wanderen ende des vleeschs wercken noode volbrenghen soude, soo doet hy noch dickmael metten ongheoeffenden Romeynen (in welcker persoon ende niet in zijn eyghen, d’Apostel dat seydt) ’tquaedt dat hy niet en wil, latende ’tgoede dat hy wil. Want hy noch als een Jonck Ruyter gheen welgheoeffende sinnen, ende zijn vleesch met desselfs begheerlijckheyden ende ghebreken noch niet ghekruyst en heeft. Waerlijck ghelijck als de quade ghewoonte, niet haest en komt, soo en scheyt zy oock niet haest. Wat metter tijdt gheworden is, behoeft oock tijdt om te ontwerden, dit betuyghen alle creaturen. Ghelijck een mensche niet terstondt bleyck, magher, ende kranck of swack is als hem de sieckte aenkomt, maer allencxkens doort quellen der geduyrigher sieckten zijn verwe, vleesch ende crachten verliest: alsoo ter contrarien en wertmen niet in een ooghenblick van goeder verwen, Vet ende sterck. Soo gaet het desen krancken mede. Al ist soo dat nu de sieckte over ’thooghste is ende ophout, ende gantselijck uyten leden ende bloede is, so dat ter contrarien de ghesontheyt daer oock inne is: soo sietmen in sulck eenen uytwendelijck noch alle de voorschreven effecten der verledene sieckte, dats magherheydt ende swackheydt: tot dat die innerlijcke ende verborghen ghesontheydt te niet ende allencxkens haer krachten ende wercken inden mensche begint te openbaren. Daer en tusschen zijn nochtans de Beenen so kranck, dat hy qualijck sonder stock gaen kan, ende moet noch dickmael teghen zijnen wil vallen ende struyckelen door slapheydt ende swachheydt der uytgemerghde leden. Recht so verstaet dese mensche nu oock wel doort ghetuych der Schriftueren, wat recht is, ende wilde dat gaerne doen, maer der zonden sieckte heeft hem door quade ghewoonte soo ghekrenckt dat hy machteloos vallende ende struyckelinde dickwils ’tquade dat hy niet en wil doet, dat is vallende ende doolen, ende ’tgoede dat hy wil laet, te weten recht op wanderen inde paden zijns Meesters.
Dit is den sinne dat de rechtvaerdighe sevenwerven des daechs valt. Want die zondight en mach niet rechtelijck rechtvaerdigh ghenaemt werden. Dese en zondight niet want zonde moetwilligh zijn, ende hy en wil ’tquade niet maer hy doolt, struyckelt ende snevelt, ende dat teghen zijn wille uyt kranckheyt ende ongeoeffentheyt ter deughden. Nochtans wert sulck vallende rechtelijck rechtvaerdigh ghenoemt: ghelijck de Medecijn den mensche met recht ghesondt noemt, daer nu gheen sieckte meer inne en is, al niet teghenstaende zijn krachten uytgheteert zijn, dewelcke ghewisselijck door goet voetsel haest weder verkreghen sullen werden.
Dit zijn de kinderen diemen Melck tot voetsel gheeft, welcker slappe maghen noch gheen harde spijse en moghen verdraghen. Dese werden oock noch dickmael uyt heur onnosele onversochtheydt bedoghen, soo dat sy meynende wel te doen qualijck doen: de welcke dan na der daet bevindende dat sy onrecht ghedaen hebben, daer sy meynden wel te doen treurigh claghen dat sy ’tquade doen, ’twelck sy nochtans niet doen en willen, ende ’tgoet dat sy willen niet en doen. Heur wille wert vant onverstandt verleyt, ende en hebben gheen twee willen in heur, die malcander contrarie zijn, neen, daer en isser maer een.
Want hy en seydt niet dat hy ’tquade wil, ende dat hy ’tgoet wil: maer dat hy ’tquaedt niet en wil, ende ’tgoede wil.
Dit en is dan maer een wil. Maer daer is een ander by die de verwerring maeckt, dat is het bedrogh, dese verleyt de wille ende doetse ’t quade onder eenen behaghelijcken schijne van goet, willen, als of dat goet ware. Daer en tusschen is dese mensche nochtans inde hooftsake, van goede wille, als die bereyt staet omme ’tgeweten quaet te laten, ende ’tgeweten goedt te doen. Ende sal daeromme de wensche des Enghels oock deelachtigh 2 2 Luc. 2. werden, die daer seyde, vrede sy den menschen opter aerden die van goeden wille zijn.
Hier openbaert sigh in dese menschen den salighen onvrede, twist, ende strijdt: daer die voorschreve ghewenshte vrede uyt voort komt. Daeromme alle den ghenen die tot desen vrede, dats Christum Jesum onse versoeninghe, ende vrederijcken Salomon begheren te gheraken, hooghlijck van node is, alle hun herte, ziele, ghedachten, sinnen, ende voornemen, nacht ende dagh, ja telcker ooghenblicken, met een onophoudelijcke sorghvuldigheyt te begeven. Omme deur ’twel beleden van desen Oorloghe in onsen victorieusen Prince, die Doodt, Duyvel, ende den Wereldt verwonnen heeft, victorieuselijc te verwinnen, ende zijn blijvende oft gheduerighe vrede te ghenieten. Het is wel een salighe sorghvuldigheyt dien behulp den mensche uyt allen sorghen in sekerheydt brenghet.
Maeckt dan broeders eenen vromen moet 3 3 Ephes. 6. inden Heere, ende inden macht zijnder stercheydt, treckt aen ’tHarnas Godes, op dat ghy mooght bestaen teghen den listigen aenloop des Duyvels. Meyndy dat ghy met vleesch ende bloet hebt te strijden, dat is: teghen de verdorven natuere (soo ghy die t’onrecht noemt) die onschuldigh zijnde van alle de Werelt alleen alle sonde d’oorsake van alle quaet ingheven, ende alleen ons eenighe vy-


andt ghewaent wert? Neen. Voorwaer daer zijn listiger ende machtiger vyandē, ’tvleesch moet den wille onderdanigh zijn, oock ten brande toe, waer inne canmen dat doch bewijsen eenighsins rebel te mogen zijn teghen onsen wille. Het moet sitten, legghen, gaen, staen, lopen, arbeyden, hongeren, dorsten na ’tbelieven vanden wille, die ghebiedende Coning is over dit ghehoorsame goede creatuere. Dit en is dan ons vyandt niet daer teghen ons d’Apostel strijdt te hebben seydt. Wy en hebben seyt hy niet te kampen teghen vleesch ende bloet, maer metten Vorsten ende gheweldighen.
O hoe klaer beschrijft hier d’Apostel des menschen vyanden, ende hoe weynigh werden di bekent. Ist oock moghelijck wel te strijdē daer men zijnen vyanden niet en kent? wertmen dan telcken verclakt, verrast ende verwonnen vanden onbekenden vyandt, hoe salmen hem verwinnen? het is een groote sake zijnen vyandt te kennen: want ’t bekende quaet mach niet schaden. Dese onse vyanden dan die Paulus hier Vorsten ende gheweldighen noemt, en sal niemandt oock verstaen (soo die zotte Wederdoopers doen) voor de Princen ende Coningen: want het en is vleesch noch bloedt, maer ’tis wat anders daer desen Camp mede gheschiet: namentlijck (seyt d’Apostel) met de Regenten der Wereldt, der duysternissen in deser Wereldt metten geesten der boosheyt onder den Hemel.
Niemannt en twijfelt of God die Hemel ende aerde gheschapen heeft, ende is ende blijft Heere, ghebieder ende Meester over de Wereldt ende alle Creatueren, diens gheghebieden ende wincken sy oock alle volghen ende ghehoorsaemen moeten, so lange sy zyn, 1 1 Ioan. 12. in wiens krachte sy zijn ende bestaen. Hier is dan een ander Heere ende ander Wereldt ghemeent dan God ende dese sichtbare Wereldt. Namentlijc de Duyvel, die van Christo een Prince des Werelts ghenoemt wert, als hy sprack. Nu komt het oordeel in den wereldt. Nu sal de Prince des Wereldts uytgheworpen werden, dat is: als ick (die de Sone der waerheydt ben) verheven sal wesen vander Aerden inde Hemelsche claerheydt, so sal de Duyvel de Vader der logenen ende duysterheyt uytgeworpen ende verdreven werden.
Het is warachtigh gewis ende boven alle sekerheyt: datter gheen nevelen noch logenachtighe misten meer moghen blijven int ghemoet, daer dese Godlijcke Sonne vander aerden ende alle aertsche dinghen hoge int Hemelsche wesen verheven staet. O hoe salig zijn die ooghen die dit lieflijcke licht des Hemels aenschouwen daer inne wanderen ende kinderen des lichts zijn.
Dese zijn door de waerheyt die sy bekennen vry gemaeckt van alle quaden: ende verstaen dat dese wereldt met alle datter inne is, niet anders en is dan begheerlijckheydt des 2 2 1. Ioan. 2. vleeschs (verstaet hier ’tvleesch een wijle hier voorn verclaert) begeerlijckheydt der ooghen ende hovaerigheyt des levens. Daer verstaetmen nu lichtelijck dat Paulus hier van onsichtbare Regenten des Werelts, van eenen onsichtbaren Wereldt ende van onsichtbaer vleesch ende bloet sprekende is.
Wat zijn nu dese Regenten des Wereldt anders dan die valsche ende logenachtige opinien, die de Wereldt regeeren? Dit seydt oock ’tgemene spreeckwoordt mundus opiniobus regitur. Dese opinien komen uyten Vorste der duysternissen voort, ende zijn wel te recht gheesten des boosheyts onder den Hemele, als die vant opperste Hemelsche goedt aftrecken beneden den Hemele nederwaerts ter aerden, ende tot alle aertsche boosheyden, lusten ende begheerlijckheydt. Dit zijn dan des menschen vyanden daer teghen hy alleen te strijden heeft, ende niet teghen vleesch ende bloedt so d’Apostel seydt. 3 3 Iacob. 1. Daeromme S. Jacob schrijvende van des menschen aenvechtinghe seydt aldus. God en becoort van zijn eygen begeerlijckheydt, de welcke volbracht zijnde baert sy de zonde, maer als de zonde voleynt is baert sy de doot.
Nu en ist gheen twijfele of alle menschen begheeren dat meest, dat elck goetste of beste waent voor hem te zijn. Dit goet wanen, zijn de duystere ende logenachtige opinien ende de voorsz. Regenten des Wereldts: dewelcke ghebieden ende heerschappie hebben in alder Godloosen herten. Dese doen den eenen alle ghemack ende veyligheydt verachten, omme deur een arbeydelijcken ende periculoosen Crijchshandel die goetghewaende eere te verwerven. Anderen doen sy den tegenwoordigen nootdruft willigh ontberen om de Bomeloose kisten te vullen. Eenighe doen sy eer ende have overdadelijck verliesen om de goetghewaende wellust te ghewinnen, entlijck zy doen alle de Werelt ’tsichtbare, ’tverganckelijcke ende onsekere, boven ’tonsichtbare, eeuwighe, ende aldersekerste goedt benaerstighen ende najaghen.
Dit zijn dan onse vyanden daer tegens wy moeten strijden, ende teghens den welcken ons Sint Paulus beveelt altijdt ghewapend te staen mette geestelijcke wapenen, overmits de vyanden geestelijc zijn. Nu beschrijft hy daer oock sijn sulckdanighe wapenen als ons vyanden zijn. So staet nu (seyt hy tot den goetwillighen die alleen staen, als daer teghen de verwonnen heurder lusten, altijdt plat legghen) ghegordet metten gordel der waerheydt: wat wil hy daer anders mede uytdrucken, dan dat wy teghens de loghen, opinie, ende duysternissen te strijden hebben? Merckt doch leser dat de loghen baermoeder is van ongherechtigheyt, ende daeromme raet hy totten pansyser der rechtvaerdigheydt. Maer of desen strjdt moeyelijck scheen, so beveelt hy dat de voeten geschroeyt sullen wesen metten Euangelie des vredes, namentlijck op dat wy ons des strijdens niet en laten verdrieten dat onse begeerten geschoeyt, beschermt ende behoet sulen wesen teghens alle stekelighe doornen des aertschen lusten, metten salighen navolginghe ende troostelijcke beloften van d’Evangelischen vrolijcke bootschappe.
Maer of wy noch waerheyt ende gerechtigheyt derven: dat wy immers den schildt des Gheloofs teghen alle des vyandts vuerighe pijlen ter handen nemen, ende den helm der hopen: welcke twee sulcke strijdende mensche boven allen nootlijck ende dienstlijc zijn, want dese menschen zijn noch gelovers ende gheen weters der waerheydt, ende daer-


omme oock noch inden strijdt ende niet bevrijt: dat heur ghemoet ydel ende hongerich is, dat heur conscientie een knagende wroegster is, ende dat sy blint, quaet ende ellendich zijn weten sy wel: dese waerheydt is hun grontlijck bekent, dies sy treuren ende met ernstlijcker begeerten die beloofde genesinghe ende verlossinghe ghelooven, ende daer met een vierigh verlangen op hopen. Maer heure hooft-vyandt ende desselfs valsch ende schadelijc bedroch is henluyden noch inder waerheydt niet bekendt. Also sy de smerte ende ’tongenoegen wel bevonden hebben, maer door wien ende met wat middelen sy daer inne gheraeckt zijn en hebben sy niet met opmerckinghe waerghenomen, daeromme ghelooft sulck een nu de Schriftuere dat syne 1 1 20. Tquaet is noch lustig, ’tgoet noch verdrietigh inden oogen van synē oudē mensch, die noch niet gants uytgestekē en syn. eyghen huysghenoten, zijn opinien ende onverstandige begeerten, zijne vyanden zijn, dewelcke hy niet grontlijck en kent, dies niet teghenstaende hebben de lusten heurder opinien noch al een goet behaghen ende begeerlijcke aentreckinghe in zijnen ooghen: ende dit is ’tvoetsel ende onderhout vanden strijdt in sulcken mensche.
Aen d’een sijde treckt hem de smekende luste, aen d’ander zijde dreyght hem de verschrickelijcke Wet. Keert hy hem dan ter deughden, die schijnen zijn onverstandighe ooghen noch streng ende hert: daer benevens gelooft hy dat sijn bruydegom, al is hy bruyn oock schoon is. D’opinie vergheselschapt zijnde met duysent verblindende ende onverstandige begeerlijckheyden, wijst hem tot rijckdomme, eere ende weelde, als tot zijn opperste saligheydt.
Daer teghen verschijnt oock het gheloove by haer hebbende ghehoorsaemheydt, ghelatenheydt, goetwilligheyt, lydtsaemheydt, de vreese Godes ende hope, met een groote schare sulcker Godsaliger deughden, die den mensche met verachtinghe vande verganckelijcke tot eeuwighe ende salighe rijckdommen, eere ende weelde aenwijsende is. d’Opinie beschildert Christum onsen voorganger arm, veracht, ghevanghen, ghegeeselt, ende ghecruyst: ’tgeloove toont hem int hemelsche wesen Almachtigh, heerlijck, ende een glorieus verwinner van Wereldt, Doot, Zonde, Duyvel ende Helle.
Zeydt d’opinie datter niet eelendighers en is dan de lusten willigh te verlaten om hem selven met een onnutte strengheyt te quellen: ’tgeloove seydt datter niet lieflijckers en is, dan met verlatinghe vande bedriechlijcke ende quellende lusten, het soete juck Christi opten halse te nemen. D’een wijst opten dingen die voor ooghen zijn, d’ander opten dinghen die niet en schijnen: d’een wijst opte kranccheyt der menschelijcker natueren. d’ander opte Almogentheyt Christi: ende d’een wijst opte ghemene zeden, ’tgemene gevoelen, den breden wegh, ende op ’t gunt dat by den Werelt-wijsen hooch gheacht, geleert ende gheschreven wert: d’ander op ’tgebodt Christi, den sinne der Schrifturen, den smallen wegh, ende op ’tgunt dat God den simpelen ende kleynen oyt geopenbaert heeft, dat alleen voor Gode gelt, dat metten vinger des Heylighen Gheests inder zielen inwendigheyt gheleert wert ende geschreven. Wat wonder ist nu datter in sulckdanighen aenvechtinghen aen weder zijden, somtijds gestruyckelt, ghemist, ende ghedoolt werdt? Sonderlinghe van een mensch die noch geen wel-ghe-oeffende sinnen en heeft, ende noch in alles niet wel versoght en is? Al ghelooft hy dat zijn opinie oorsake is gheweest van zijn verdriet, ende dat de deughde hem tot een stadighe vrede ende ruste sal brenghen, so en weet hy noch gheen waerheyt van een van beyden. Anders is weten, anders is gheloven. ’tWeten bestaet in naeckte kennisse ende ontwijffelijcke waerheydt, maer ’tgheloove hanght int betrouwen aen dinghen die niet also en schijnen.
Die de waerheydt van een sake weet en mach dat niet seeckerder weten, want d’eene waerheydt niet grooter noch waerachtigher en is dan d’ander. Maer metten ghelove ist anders, want int gheloove zijn graden, soo dat het uyt een twijfelyck betrouwen tot een seker opwast ende toe neemt. Dit heeftmen moghen sien aen den ghenen die daer seyde, Heer komt mijn ongheloove te hulpe, aen Petrum diens vierigh gheloove hem op de Zee dede wanderen, welcx twijfele hem daer aen began te doen sincken, ende hem ten laetsten noch zijnen Heere ende Meester dede verlochenen.
So is by desen mensche wel een goet opset ende heyligh voornemen: maer want hy noch swack is int gheloove, soo laet hy somtijdts een goet werck onghedaen, ende doet daer teghen wel dat niet recht en is: ende altsamen onder de valsche schijn van zijn bedriechlijcke opinie dat hem sulcx best is. Doch bevint hy dan terstont het ongenoeghen met wroeghen, ’twelck hem dan quelt ende pijnight met harde smacken die (soo men seydt) wel leeren.
Wat can hy weten die niet en versoeckt? Die oock veel besoeckt moet veel lijden. Hoe dese mensche hem aenstelt hy vint hem in lijden.
Doet hy ’tgoet ’tgeschiet met een teghenstant, verdrietigheydt ende walginge, want hy en kent noch de waerde, noch d’Edelheyt, noch de schoonheyt vander deuchden. Oock mede terwijlen de strenghschijnende deugde van hem alsoo ghehanteert wert, laet hy zyn aenlachende begeerlijckheden tegen zijn sinne, luste ene behaghen.
Volght hy dan dese, so wroeght hem zijn conscientie inder daet, ende verdient treuren tot loon.
Somma hoe dese mensche doet, hy moet zijn luste derven ende volghen de deught met verdrietigheydt, of hy moet met knaginghe de zonde plegen, diens volbrengen droefheyt ende den dodt der zielen baert. Siet soo bitteren strijdt veroorsaeckt die verdorven nature ende overtredende Adam, te weten de valsche inghewortelde ende veroude opinie in ons, overmidts sy verkeerdelijck ’t quaet goedt, ende ’t goet quaedt, noemende de deughde seydt verdrietigh, ende de zonde lustigh te wesen.
Saligh zijnse die dat kindt der verdoemenisse (dat alleen verdoemt werdt) leert kennen, haten ende dooden, ende desen eenighen Duyvel ende vyandt der menschen in der kracht Christi, dats inde bevonden waerheydt kan verwinnen ende vernielen.


Dit sy u sorghe dach ende nacht, dit sy u enst, lust, ende eenighe alderhooghste begeerte O vrundt, op dat ghy vander zonde verlost Christo moght leven in alder heyligheydt, want alle sulcke den woorden Christi ghelovende teghen den sonden strijden. Sy volghen den raet ende ’tgebodt Christi heurs Meesters, met versakinghe ende verlatinge heurder lusten: ende werden daeromme niet teghenstaende sy noch swack zijn, te recht Jonghers Christi ghenaemt, want soo wie in zijnen woorden blijft, dat is zijn eyghen wille wedersatet, ende den leeringhe Christi ghehoorsaemt is een Jongher Christi.
De mensche dan in desen ellendighen staet 1 1 21. Slaet gade op sijn doen en laten. ende doodtlijcken strjdt zijns ghemoedts staende, wert door ’tbevinden vande daghelijckse schaden, wonden, ende smerten, ende door ’taenmercken vanden sorchlijcken pericule zijn levens ende saligheyts, so wackerlijck aengheport ende in so vreeslijcken ancxste ghebracht dat de roeckeloose onachtsaemheydt metter tijdt uyt hem verdreven, ende daer teghen een ghestadiger ende ernstlijcker waerneminghe zijns doens ende latens, dan oyt in hem ghebooren werdt.
Recht als den Coopman die over een eensame Heyde reyst, daer men daghelijcx ghewoone is vanden Rovers overvallen te werden, of de belegerde Crijghsman die den vyanden siet gereetschappe maken om den storme te bestaen, dien hy elck oogenblick verwacht, niet veele slapens nochte sluymerens aen en gaet, maer vlijtelijck sorghe draghen om henluyder gheweeren ende wapenen vaerdig te maken ende ghereedt by der handt te hebben, om niet ongherust vanden Roovers ede vyanden overvallen, verrast, ende weerloos vermoort te werden: soo mede ende noch al veele sorghvuldiger is dese ruyter Christi naerstigh omme die voorseyde geestelijcke wapenen van Paulo beschreven, bereyt ende ter handt te hebben teghens allen aenloop, ende overval van zijne vyanden voorsz. want dit en gelt schat noch goet, lijf, noch bloet, maer d’eeuwighe saligheydt ofte verdoemenisse der zielen.
Dat mach yeghelijck voor ghewis weten, so waer desen wackeren ende ernstighe sorgvuldigheydt niet en is: dat daer oock noch niet verstaen en wert dat de ziele beter is dan ’tlichaem, de deughde beter dan Rijckdom, ende God beter dan zijn maecksel: als daer men noch sottelijcken het ’snootste soo wackerlijck besorght ende het alderedelste, beste, ende heylighste, soo onachtsamelijck versuymt.
Ten liecht niet dat van de waerheydt gesproken staet dat waer u schat is dat daer ooc u herte is. 2 2 Mat. 6. Maer so wie zijn ziele boven ’tlichaem ende ’t leven boven den doodt bemindt dese bewaert met alderhoeden zijn herte, daer ’tleven uyt voortkomt.
Hy arbeyt om in alle zijne wercken te aenschouwen 3 3 Prov. 4. ghedencken ende te letten op het eynde van dien: dies hy oock inder eeuwigheydt niet en mach sondighen in wercken, welcker uytganghen ofte eynden hy voorder daet heeft connen aenmercken. 4 4 Eccles. 7. Want dese man is so wijs dat hem zijn onversochtheyt, onverstant ende sotheyt in geestelijcke saken klaerlijck bekent is: daeromme vreest hy ooc 5 5 Eccl. 18. (niet anders dan een blinde die stoetvoetende op sorghlijcke wegen gaet) in allen dinghen. Werden sijne begheerten, dat is, voeten sijnder zielen erghens lustigh toe ghetrocken: hy wert oock terstondt beducht voor diepe ende doodelijcke grachten, daer inne hy eertijdts blindelijck ende roeckeloos loopende gevallen heeft: Overmits de periculoose wonden sijnder zielen hem noch smerten, als die noch versch ende bloedigh sijn. Daeromme werdt sulck een door sijn eygen schaden wijs: Hy en houdt sijnen voeten niet alleen stille, maer derft oock achterwaerts. Ende leert synen wegh verstaen eer hy voort gaet, ’twelck der kloecken wijsheyt is. 6 6 Prov. 14.
Wert hy in sijnder zielen gesichte verbeelt met onkuysheyt, met roemsuchtigheyt of met andere dierghelijcke boose Gheesten der Duysternissen, die alle ende elckx den menschen saligheyt door hun ghebruyck beloven: De vreese des Heeren die des wijsheydts beginsele 7 7 Eccl. 1. in hem is, treckt desen jongen onversochten Ruyter inwaert binnen des Heeren geboden ende woorden, die sijnen vasten ende onwinlijcken Burgh sijn: Daer doet hy die ghestadelijck binnen blyven, ende sijne ghedachten boven al daer mede bekommeren, die ter herten nemen ende ghehoorsamen: op dat hy niet met Dina en werde verkracht, in dien hy om die lustighe Dochteren der Heydenen te aenschouwen buyten sijns Heeren Legher ging doolen.
Wel te recht noemt de Conincklijcke Propheet 8 8 Psalm 105 den ghenen saligh die aldus het oordeel bewaren: Dat is, die niet en doen uyt lusten of uyt begheerlijckheyt, maer uyt oordeel: Ende dit noch niet uyt heur verblindt oordeel, maer uyt het oordeel des Heeren. Hun eyghen ooghen oordeel wantrouwen sy, ende verlaten dat, om te volgen het oordeel, d’onderwijsinghe ende den saligen raet der schrifturen. Desen is des Heeren woort een Lantaerne hunluyder voeten. Hier na stieren zy heure lusten ende begheerten, ende beginnen alsoo als Kinderen des Lichts int licht te wanderen, ende den vrede vanden Vader des Heeren allencxkens te ghenieten.
O dit is een heylsaem ghenieten van den Raedt der wijsen voor allen Jonghelinghen.
Om hier toe te gheraecken en behoeftmen niet dan dese twee dinghen: Te weten, kennisse van sijn eyghen onverstandt, ende ’tbetrouwen op de woorden des Heeren.
Wt welck eerste, het tweede oock geboren wert. Want dien nu sijn eyghen onwijsheydt (inder manieren voorsz.) waerlijck bekent is, can sijn eyghen cop voort meer qualijck betrouwen.
Door dit wantrouwen ons selfs, werden wy noodtlijck ghedronghen tot het betrouwen inden Raedt Gods. Want men vindt gheen middel tusschen goedt ende quaedt, Licht ende Duysternisse, Waerheydt ende Loghen.
Kennen wy onsen Raedt quaedt, Duysternisse ende Loghen te wesen: wy moeten noodtlijck ghelooven dat den Raedt Godts goedt, licht ende waerheyt zy: ghemerckt wy die elckander als wit ende swart sien teghen ofte contrarie te wesen: 9 9 Eccl.2. Also begint de Mensche des Heeren gheboden Eewaerdelijcken te vresen, sijn herte (met vermydinghe van’t quade) te bereyden, en sijn Ziele in des Heeren aenschouwen te heylighen.


siet vruntlijcke N. Dus brengt die waerneminge ons doens ende latens den mensche tot saligheyt, sogeschreven staet, de hoeder, (ofte waernemer) zijnder zielen bewaert zijn leven. Is onsluyden dan oock nootlijcker ofte Heyliger Wet voor te schrijven, dan de waerneminge onser ghedachten, lusten, begeerten, willen doen ende laten? Hier is ons vier ende water, leven ende doodt voorghestelt, ende mogen de hant steecken tot welcken wy selfs willen ende verkiesen: waeromme zijn wy hier dus slaperigh, onachtsaem ende roeckeloos? waeromme en bruycken wy hier geen hertsorge? waeromme en vermijden wy hier den ghewissen doodt niet? of dunckt ons dit eeuwigh sterven, dese eeuwighe verdoemenisse, ende dit eeuwigh derven van ’taensichte Godes, ’tvoetsel, de rijckdomme ende saligheydt onser zielen niet te pijne waerdigh een vierken besorgens, als wy daer teghens heele maenden, jaren, ja ons heele leven den dese vluchtighe schaduwen der verganckelijcke rijckdommen dus vlijtelijck benaerstigen? wat armoede, verdriet, ende pijne lijden wy niet getroostelijc alleen op hopen van een onseecker ghewin dat ghewonnen zijnde noch zijnen meester self verliest? Ist ons dan niet de pijne waerdigh om ’tseker verwerven van dese warachtighe onverlieselijcke rijckdommen der zielen op onse gedachten ende begeerten met oordeel gadete slaen ende een kleyn valsch lustken na des Heeren raet te derven? Ist dus swaer te derven dinghen die ons bederven? Laet ons eens met rechten ernst aenmercken dat onse gedachten de Fonteyne is van leven ende doodt. Laet ons doch eens wackerlijck verstaen dat dese fonteyne vlietende is, door twee verscheyden Canalen, te weten door de valsche Adamsche verdorven logenachtighe ende venijnighe opinie: oock mede door de oprechte Christelijcke ghelouterde warachtighe, ende medecinale waerheydt. Ist dat wy dit wel ter herten nemen, waerlijck wy en sullen soo onberadelijck niet inne swelghen, wat ons de ghedachten ten eersten verbeelden: maer die met oordeel ondersoecker van buyten aen proeven ende vant topken ons vingers eerst smaken, voor ende al eer wy daer inne verlustighen, eer wy sulcx begheeren, eer wy sulcx willen, metter daet volbrenghen, ende dien dranck binnen onsen lichame laten komen: op dat wy meynende medecijn onser zielen te drincken, daer voor geen doodtlijc venijn en nuttigen, dat binnen wesende seecker pericule des levens in ons werct, so S. Jacob seyt, de zonde volbracht zijnde baert den doodt. Niet alle de ghene die daer segghen Heere en sullen ingaen, noch oock met alle de ghene die de Schrifture uyterlijck lesen ende daer veele afclappen en syn Jonghers Christi: voorwaer neen, de waerheydt en mach van onse beveynsde logen niet bedrogen werden, het moet aller inder waerheydt wesentlijck gheschieden salt recht zijn. Niemant en is een Dienaer Godes, dan die de wille Godes doet, dese sullen ingaen. Soo en leest oock niemant de Schriftuere te recht dan daer die erkaut, verdouwet, ende vleesch ende bloet (so voor gehoort is) in ons wert: sulcx dat ons daden ende woorden over een komen, ende onse woorden een verklaringhe van ons leven, wederomme ons leven een verclaringhe van onse woorden is. Dit zijn de rechte jonghers Christi, ende staende altijdt op hunluyden hoede met een bereyt herte om heur selven, heur wille, begeerten, lusten ende vasche opinien te verlaten omme heuren Meester de waerheydt na te volgen, bewijsen sy met ghehoorsamigh volbrenghen van heurs Meesters woorden, dat sy oock warachtelijck Jonghers Christi zijn, ende en mach daeromme de waerheyt niet faelgeren, die hunluydē belooft heeft dat sy de waerheyt sullen kennen. Ghemerckt hier ooc niemant waerheydt en mach kennen of weten, dan doort ondervinden, so zijnt sulcke gehoorsame Jongers Christi oock alleen die de waerheyt te recht bekennen. Die niet en versoeckt wat can hy doch weten? Of nu Theromnes of Jan alleman de schrift schoon leest, hoort, ende daer eeuwigh of klapt ende flabbert, wat mach hun dat voorderen in dit weten ’twelck int ondervinden ende metter daet te besoecken is ghelegen. Wat sal hun dit ghelooven of dees letterlijcke kennisse tot dit weten voorderen, dan dat sy deur alle heur leven ghewis bevinden ende weten mogen, dat die gene die also maer uyt hooren seggen des Heeren wil weet ende niet en doet, met dubbelde slaghen, dat is met een quade conscientie, ende met een wroegent, quellent ende knagent weten) gepijnicht sal werden? Dit is dan ghewislijck een heyloos, liefdeloos, ende onnut, ja schadelijck ende verdoemelijc weten: soo datter niet anders af gheklapt en wert vander waerheyt, dan de blinde vander verwen, ende de Doove vander Musijcke Cantes, dat is alleenlijck uyt lesen ofte horen segghen, vraechtmen sulcke dan waer by zy sulckx weten: soo en konnen sy hen niet verbergen, segghende ick hebt by der H. Schrift hier ofte daer ghelesen: sonder dat henluyden mogelijck is eenige andere redenen van hunluyden kennisse te konnen by brengen. O gave God dat dese plage noch maer en ware by den leken, ende niet oock by den geleerden self die hun selve lichten des Werelts achten? die hebben meest also vele te doene met subtiliseren, met disputeren ende met anderen heur Zotheyt te leeren, dat sy nauwelijcx een ooghenblick tijdts en hebben omme te swijgen ende te horen wat hunlieden opinien ende begeerlijckheyden, ende wat de Schriftuere ende redene in hunluyden spreken, ende tegen elckander twistigh by brengen, so dat sy luyden niet connende heur selfs rechters, straffers, ende Leeraers zijn eeuwelijck arbeyden ende wroeten om anderen te oordeelen, te berispen ende te leeren ’tgunt dat sy selfs niet en weten ende blijven daeromme oock altijdt leerende ende onderwijsende, sonder nochtans immermeer te geraken aen de kennisse vande sekere ontwijfelijcke ende alder eenvuldigste waerheyt, dat is aen Christum Jesum, maer de Jongher Christi zijn selfs gedachten ende meninghen in alles scherpelijc waernemende wert in vele dingen versocht, ende een man die in velen versocht is, sal vele dencken, dese man alsoo vele geleert ende besocht ende inder waerheyt ondervonden hebbende, is dan eerst ten laetsten bequaem om ’tverstant te vertellen. Maer waer inne is nu de waerheyt gheleghen die dese Jongher Christi kennen sal? niet dan in twee saecken, dat is: int weten, kennen, sien, ende gewislijck verstaen van quaet ende goet, dat is van zonde ende deucht,


deught van ons selven ende van Christo, ende vanden Duyvel ende van Gode. In dese Heylighe kennisse is alleen al onse saligheydt gheleghen, daerom bidt Sint Augustijn, Heeft geeft dat ick mach kennen my selven ende u. De Jongher Christi hem selven ende alle zijn begeerten wackerlijck gade slaende bevint menighen harden ende swaren strijt in zijn inwendigheyt, waerin hy somtijdts door versuymelheydt, somtijds door onverstant, ende oock somtijdts door krachtighe lanckgheoeffende seden vant quade verwonnen werdt. Dan bevindt hy dat de mensche oock door ’t selve ghepijnight ert, daer door hy sondight. 1 1 Sapie. 11 Want heeft hem de lust des wijns bdroghen overmidts haren smekelijcken ende smakelijcken inganck: hy bevindt dat sy namaels bijdt ghelijck als een Slange, 2 2 Prov. 23. ende dat sy haer venijn voort spreyt als een Serpent. Hy meynde door de wijn een veylighe sorgheloose ende ghenoechlijcke vrolijckheydt te ghenieten: ende bevindt dat door haer zijn ooghen na vreemde Wijven saghen, ende dat zijn herte verkeerde dingen sprack, ende dat hy was als eenen dieopten Mersse midden inde Zee sliep, ende als een sluymerende Stierman die ’tRoeder verloren hadde. Machmen wel sorghelijcker schade lijden dan datmen ’tRoeder endt ’tbestier vande voorsichtige ende bescheydene redene verliest.
Hier en vallet sulcken Ruytere op zijn doen ende laten wel acht nemende niet swaer het schadelijcke bedrogh te mercken, verstaen ende weten van die breynelose dronckenheyt, daeromme hy nu een waerheydt ontwijfelijcken uyt versochtheydt weet, dat is: dat de dronckenheydt inde plaetse van de beloofde vreughde, 3 3 Eccles. 31. bitterheydt endt leedt brenght int ghemoedt dat sy der Sotten ghemoedt met beschaemtheydt ende doolinghe vervult, ende dat sy wondet, ende die krachten vermindert.
Vraechtmen dese Jongher Christi dan, of die voorsz. Text waer is, ende waer by hy sulckx weet, hy sal sonder twijfel ja segghen, ende niet het lesen vanden Predicaer, maer zijn ondervinden d’oorsaecke zijnder wetenheydt te wesen verklaren. Siet vrunt dit is een kennisse daer leven ende wesen inne is, ende is niet (als der onversochten kennisse) een behaghelijcke onnutte schilderye. Is hy door de menighvuldigheydt der flicker beten, door langhe sitten in een waerschappe ende door der Tafelghenoten quaet exempel verleyt ende bedroghen, soo dat hy hem van der spijsen beswaert vindt, de verdrietighe walginghe ende sadtheydt vande lange nacht sal hem wel leeren verstaen ’tgunt hem inde korte luste van des smaeckx leckerheyt verborghen was, te weten dat de luste als een roocke verdwijnt, ende dat het berou, smerte ende leedt als een swarte tempeestige wolcke langhe in hem stormt.
Daer is dan noch een waerheyt bevonden, namentlijck dat de vluchtige soetheyt sulcken lanckblijvenden bitterheyt baert, ick swijge noch ’t swaerste, als het wroegen, quellen, ende knagen inder conscientien, ’twelck dese lichamelijcke swarigheyden ende onlustigheyden noch duysentmael swaerder ende verdrietiger maket. Door dit bevinden werdt het voornemen van nuchterheydt ende soberheydt in hem ververscht, het opset vernieut, der zonden hate veroorsaeckt, ende de begeerten der deughden vermeert. Voorts aen wil hy hem (metter hulpe Godes) beter wachten, ende by den Wijn ende leckere maeltijt dubbelde wacht ende scherper hoede houden. Comet dan somwijlen dat hy zijn ooghen, begheerten ende handen can betomen, dat sy niet door alle de Vette Schotelen en slobben, ende dat hy met Voorraedt de leckerste spijsen ende Wijnen als Meerminnen tot gulsigheydt aenlockende, mijdende zijnen nootdruft met slechte nootdruftighe spijse soberlijck can nemen: so bevint hy daer uyte dat soberheydt een moeder is van ghesontheydt, cuysheyt, vernuftigheydt, ende van alle eerbaerheyt, ende dit al met een vrolijcke waerschappe ende triumphe inder conscientien: overmidts hy nu zijns Meesters woorden warachtigh bevindt, ende hy door ’tghelove in zijnen Heere dien argelistighen vyant verwonnen heeft. Het leven van desen mensche en is niet anders dan bidden ende dancken, want bevint hy hem door d’aenvechtinghe vande veroude ghewoonte, of van zijn onverstandigh begheeren in pericule van sondighen: het is onmoghelijck of die bevintlijckke noot moet zijn herte met eenen vierighen ernst doen bidden ende tot Gode opbeuren. Siet hy hem dan door ’sHeeren ghenadighe Almogentheyt verlost, zijnen vyanden verwonnen ende te schanden, de bevonden weldaden Godes verspreyt door alle de crachten zijnder zielen, doem hem vrolijcken danckoffer opofferen. Maer doet hy gheen van beyden, te weten bidden noch dancken, so slaept hy onachtsamelijck, ende sal met wroeghen ende treuren als uyt eenen swaren droome ontwakende hem selven van zijnen vyanden (die niet en slapen) verwonnen vinden. O dit is sogelijck, so gaet het mede met d’aenvechtinghen van gierigheyt, want indien hy int oordeel verschalckt werdt, door de valsche belofte van overvloedt, 4 4 Eccles. 5. ende een volcomen ghenoeghen te bekomen door ’tverwerven van rijckdomme: soo wert dese achtnemer zijns ghemoedts ghewaer dat de gierighe met gheen ghelt vervult en werdt, ende dat de beminner der rijcdommen geen vrucht 5 5 Eccles. 14 daer af en mach genieten. Want hy en derf zijn verkreghen goet niet ghebruycken. Hy dienet als eygen ende hy geniet het als vremt goet, ende is de gierigheyt so rechtvaerdigen straffter over hare Dienaers, dat syluyden heur selfs de spijse ende nodruft als dies onwaerdigh zijnde weygeren ende onthouden, dan vermerckt hy de waerheydt dat de gierighe in zijn goeden niet en sal verlustighen, ende datter niemandt snooder en is dan die hem selven misgondt, ende dat dit de vergeldinge der gierigheyt is. Keert hy hem dan door dese bevonden waerheyt aen d’ander syde, te weten tot het betrouwen Godes, ende tot een goet genoegen: so leert hy ooc verstaen hoe goeden genoegen dat de vroede int kleyne ende luttel heeft, ende dat die in zij Bedde geen benautheydt en sal vernemen: maer dat hy eenen soeten ghesonden slape sal hebben, ende des morghens opstaende wel sal wesen by hem selven, als die geen vreemde noch uytwendighe vermakelijckheydt en behoeft. Niet anders en bevint hy oock de beschaemtheyt hem altijdt tegenwoordigh: indien hy


verrast door de quade ghewoonte om onverdiende eere yet wat goets van hem selven of wat quaedts van anderen gheloghen heeft, heeft hy om yemant hatigh te maken gheoorblaest of achterklap bedreven, den haet komt op zijn selfs kop, ende wert van zijnen nabueren ghehaet. Openbaert hy om yemants vruntschappe te winnen zijns vrunts heymelijckheyt: ten duert niet langhe of hy en verliest oock trouwe ende gheloove, ende en vint gheen vrunt na zijnen wille. Ten mach niet missen of dese dinghen en moeten warachtigh bevonden werden in desen Jongers Christi die inden strijde staende heur self waernemen soo wanneer sy verrast ende van d’oude ghewoonte verwonnen werden, daer tegen bevinden sy oock dickwils int verwinnen heurder sotte lusten, dat de waerheydt naeckt, onbeveynst, ende eerlijck is, oock so ghetrou dat sy haren navolghers nemmermeer beschaemt en laet: dat de heylsame olle ding verbeterende Tonge by allen menschen danck, vruntschappe, ende jonste behaeldt: ende dat een getrou swijghende vrunt altijdt meer ende meer betrouwet werdt, ende trou doende trouwe bevint ende geniet: somma sulcken Jongher der waerheyt, 1 1 Eccles. 21 leert met warachtigher ondervindinghen weten, dat de zonden te vlieden staet als een Slanghe, die hem waer hy ginck soude bijten, welcker Tanden zijn als eender Leeuwen om te dooden der menschen zielen, ende dat alle zonde is als een over twee zijden snijdende Zwaert, d’welck soo wondet dat niemant en mach ghenesen. Oock leert hy ghewis weten dat het loon der gherechtigheydt ofte deughden is vrede, 2 2 Esai. 32. ende hare vrught eeuwighe rust ende seeckerheydt, ende dat des Heeren Dienaers woonen inden hutten des vreedts daer alle genoechsaemheydt is, siet soo dienet desen goetwillighen alles ten goeden, want ist dat hy vant quade wert verschalckt of verwonnen, hy leert een waerheyt daer uyte, te weten dat de geest der duysternissen eenen vlaschen gheest is, ende dit doort ondervinden vant ghequel ende onrust dat hy bevoelt inde plaetse vande beloofde genoeght ende ruste. Hoe hy die in toecomende tijden mn gelooven ende betrouwen sal moghen door die bevonden waerheydt. Aen d’ander zijde wast ende meerdert oock metter tijdt het gheloof ende betrouwen totter waerheydt, ghemerckt die in als oprecht ende ghetrou bevint, als die nemmermeer en faelt die beloofde ruste te gheven.
Al ist nu soo dat dese strijdende Jongher 3 3 23. Vint hem selven van alle quaden, ende Gode van alle goeden dinghen oorsake. Christi de vurchten ofte het loon van de deughde ende vande sonde oock mede yet wat de deucht ende zonde leeren kennen ende inder waerheydt verstaen: soo en weten of kennen sy soo noch terstont niet waer uyt dese beyde inden mensche voort komen, ende wat heuren oorspronck is. Nu verstaen sy wel dat men den onbekenden vyandt niet en magh haten, noch vele min bevechten, verwinnen ende laten. De begheerte om van ’tquade verlost te zijn en mach oock niet rusten, maer soeckt alle middelen om desen vyandt, die den mensche alle dese voorsz. bevonden quaden toe brenght te mogen kennen. Het gaet met sulcken mensche recht als of yemandt met veele vyanden omcingelt zijnde van voren ghecust ende gheleckt, achter ghecrabt, ghebeten ende ghewondt werde. De welcke dese smerte achter ghevoelende, dickmaels den hals omdraeyen soude, omme den genen te zien ende te kennen, die hem alsoo quelde ende plaeghde.

Recht soo begint nu dese Crijghsman tot elcke merckelijcke straffinghe van sijn bedreven zonde om te zien, wie ende wat de ghene is die hem so in der conscientien wondende is.
Hy spoort nu vlytelijck na de hooft-saecke van alle sijn verdriet.
Dit soude hem moeten comen, of van Gode, of van sijn lichamelijcke vleesch (datmen door Adam verdorven noemt) of van de redene, die in hem is, maer door Adam (soo men seyt) verdorven ende verduystert, of van wat anders.
Maer alsoo hy vastelijck ghelooft datter gheen duysternisse en mach comen uyt den Lichte, so houdt hy oock ontwijffelijck dat de goede Godt, van wien alle goede gaven comen, ende van den welcken niemandt bekoort en werdt, met allen geen oorsake en is van sijn ellendigheyt.
Hy bevindt daer benevens oock in gewisser waerheydt dit uyterlijcke Lichaem hier inne onschuldigh, ghemerckt het Lichaem gheen ghebieder en is over de wille, maer de wille over ’tLichaem, sulcx dat den lichame onmoghelijck is ’tghebodt vander willen te wedersaten in eenigher manieren, alwaert oock tot des lichaems bederffenisse.

De wille (soo voor ghehoort is) is de Coning inden Mensche: De welcke gheestelijck sijnde, oock eenen Gheestelijcken, ende gheenen Vleeschelijcken sichtbaeren oorspronck moet hebben: te weten, de begheerten, lusten, ghedachten, ende innerlijcke verbeeldingen. Het vleesch en mach begheeren noch willen, want het en heeft ghesicht noch oordeel: maer het is gheneghen tot het ghene dat hem simpelijck goet zy.
Is het verhit, ende door die hitte verdrooght, het is gheneghen tot drincken, dat is tot verkoelinghe ende vochtinghe. Is de maghe ydel, het is gheneghen tot Eeten? Is het manbaer ghesondt, ende vol bloedts, het is gheneghen tot vermenghinghe ende voort-teelinghe, rc.
Deze gheneghentheden sijn alt’samen natuerlijck ende goedt, dats verre van zonde, ende en wert oock niet in’t quaedt verandert, dan alleen door’t te veel pleghen teghen den noodruft der naturen: ’tweck buyten des vleeschs schuldt alleenlijck gheschiedt, ende veroorsaeckt wert door de aenghename verbeeldinghe ende herdenckinghe vande voorleden wellust, die bevoelt was int dorstigh drincken, int hongherigh eeten, ende in’t natuerlijck vermenghen: Want op dat des Menschen arbeydt het leven niet verdrietich en soude maecken, heeft Godt alle noodruftigh ghebruyck met lust vermenghet.

Dese herdenckinghe ende anders niemandt baerdt een nieuwe begheerte ende wille, omme sulcke verledene Lusten


dickwils ende weder te ghenieten: door welc dickmael pleghen den noodruft met de luste wijcken: sulcx dat slechte dranck sonder dorst, slechte spijse sonder hongher, ende de ghewoonlijcke beddeghenoot sonder natuerlijcke genegentheydt, int drincken, eten, ende minnen lust derven.
Dan soecktmen leckere drancken, costelijcke spijsen, ende veranderinghe van vrouwen, om immers die luste niet te derven: niet teghenstaende men dan oock noch bevint dat de ghewoonte ende dickmael pleghen van dien den lust weg neemt, want alle seltsaemheydt maeckt aenghenaem, ende hongher ist die van raeuwe Bonen, ende de dorst die van een dronck waters Peperkoeck ende Maelvesey can maken.
Ick sla hier over de ghemene plaghe der oncuysche Hoereerders, die uyt vrese van schande of anders hun van die uyterlijcke Hoerderye wachtende int bywesen van hun gheechte wijven ’thert ende gedachten vol overspels hebben, verweckende de slappe ende onlustighe natuere mette verbeeldinghe van vreemde Wijven. Dese mensche dan wel ernstlijck op alle dese dinghen ghelet hebbende beginnen oock ten laetsten het onschuldighen belijdende inder waerheydt dat het vleesch of lichame oock gheen oorsake en is van zijn verdriet. Ende overmidts hy int uytwendighe d’oorsaeck van dien niet en vint, soo begint hy het inwendighe te ondersoecken. Also keert hy hem van ’tvleesch op de redene te ondersoecken of sy de schuldighe man is, ende of de verderfnisse van Adam wel in haer ghekleeft soude wesen. Want al bevint hy de wille Coninck in hem te wesen, soo verstaet hy nochtans dat hem de redene die der zielen ooghe is tot eenen raet is ghegheven. Daer bevint hy de redene wel te wesen een ondersoeckster ende naspoorster vander waerheyt, ende den mensche tot een ghesichte der zielen ghegheven te zijn, op dat hy daer mede ’tgoede van ’tquade onderscheyden, ende de wille van ’tgoede verkiesen ende ’tquade vermijden soude. Hier schijnt hy by na den rechtschuldighen man ghevonden te hebben: ghemerckt alle zijn dolinghen ende overtredinghen uyt onverstandigheydt voort komen, als die het quade voor goedt ende ’tgoet voor quaet aensien, acht, ende oordeelt. Dit is ’twerck van de redene, soo moet die immers d’oorsaecke van alle zijn qualen zijn ende niemandt anders. Maer als hy de saecke wat dieper na denckt bevint hy die noch al gheheel anders. Want aenmerckende in allen anderen handelinghen den aert ende natuere vande redene, begint dit beschuldighen te veranderen in ontschuldiginge. Hy merckt dat de redene aldus haer werckinghe in hem heeft. Handelt de mensche met een man die hem bedroghen heeft, de redene seydt, betrout den bedriegher niet: want die hem niet ontsien en heeft van een oprecht man een bedriegher te werden, en sal hem nu om ghelijck profijt niet ontsien een bedriegher te blijven, ’tis nu met hem een Waterschip dat op een gat meer of min niet en acht.

Hanteert hy een Herberge daermen weynigh te eten geeft ende veel doet betalen, een Coopmanschap daer hy groote moeyten heeft ende weynigh profijdts, ofte een state die hem meer tot schanden dan tot eeren streckt, de redene raet hem na een oncostelijcker Herberghe, na een profijtelijcker Coopmanschappe ende na een eerlijcker officie uyt te sien. Doet ons yemandt leedt, redene raet ons sulck een als ons vyandt te vlieden. Doet ons yemandt wel sy raedt ons dien als een vrunt te aenkleven. Somma hy bevint in allen zijnen uyterlijcken handel dat hem de redene raedt tot het ghene dat hem goedt, ende van ’tgunt dat hem quaet is. Nu can hy deur dit selve redelijcke ghesichte zijns gemoets int licht der ghenaden wel mercken dat een selve ding niet goedt ende quaet, een selfde ooghe niet siende ende blindt, ende een selfde oordeel niet wijs ende sot mach wesen. Raedt dan de redene in d’uyterlijcke dinghen van ’tquade ten goeden, onderscheyt hy daer ’tschadelijck uyt het oorbaerlijck, oordeeldt sy daer wel ende wijselijck, waeromme soude sy ’tselfde van ghelijcken niet connen doen int sien, kennen ende oordeelen vande inwendighe goeden ende quaden der zielen? merckt ende verstaet hier leser wat dese ondervindende mensche in desen bevint ende verstaet. Hy verneemt in hem selven al ist soo dat de redenen als een ooghe zijns ghemoedts met eenrehande Godlijcke licht van naturen begaeft zijnde boven allen Dieren, moghelijckheydt heeft omme te sien den dingen die hem voorcomen, dat de selve reden nochtans inder jonckheydt van selfs (soo ghehoort is) gheen kennisse en heeft der dinghen, maer door’t hanteren ende pleghen van dien metter tijdt kennisse van dit ende van dat begint te krijghen, dit uyt dat te onderscheyden, ende dit hier ende dat daer toe goedt ende nut, quaet of schadelijck te wesen te verstaen. Hieromme ist dat niemandt (so men seyt) en leert dan met schaden of met schanden, dat is door onverstandigh doolen in saecken die den oorbaer, of die d’eere aengaen, want onverstandt (soo gheseydt is) is in des Kindts herte t’samen ghewonden, ende niemandt en werdt wijs of met konsten ghebooren.

Dese onwyse Jeught is natuerlijck ende gheen zonde, derft daeromme oock alle knaginghe ende wroeginghe des ghemoedts. Maer int onverstandigh blijven, daer is onse sonde ende schulde altemael alleen inne gheleghen. 1 1 Om quaet te doen zyn sy wys, maer sy en connen niet wel doen. Hiere. 4. 22.

Nu sietmen de kinderen des Wereldts so kloeck int heur, dat Christus hunluyder kloeckheydt (Phiperbolen) boven die van den kinderen des Lichts steldt.
Elc verstaet hem best van ’tgunt hy meest inne gheoeffent is.

Ghemerckt nu de Coopman tot arghelist, valscheydt, ende bedrogh zijn redenen meest ghebruyckt, (misbruyckt meyn ick) soo en ist gheen wonder dat die selve redenen int onderscheydt wat praktijcken ende eenighe behendigheyden


den meesten baet inne brenghen kloecker is, dan een Jurist, Theologus of Monick is, in sulcke Coopmanschap, dewelcke wederomme in heure saken soo gheschickt, kloeck ende verstandigh zijn, dat de kloecke ende schalcke Coopman, in sulckx niet dan een Kindt en is te achten by henluyden. Hier is te achten by henluyden. Hier is de voorgaende twijfele, te weten, waeromme de Redene blinder, onbekender, ende zotter is int oordelen wat den ghemoede ende de ziele goedt of quaedt is, dan de selve wel inde uyterlijcke goeden ende quaden is dan ghenoeghsaem verstaen ende de waerheydt van dien ondervonden. Twijffelt hy hier dan weder wat d’oorsake is dat de mensche heure redene so wel niet en ghebruycken ende oeffenen in den dingen die der zielen als die des lichaems goeden aengaenn, soo en mach hem die waerheyt oock niet lange ontstaen indien hy voort gaende ’tselve met ondervindinge sijns doens wil gade slaen. Want (so voor ghehoort is) niet teghenstaende redene de raede is inder zielen, so is de wille Coninghinne ende ghebiedster. Dese mach alst haer ghelieft redene om raedt vragen, ende den raedt metterdaet volbrenghen. Van ghelijcken mach zy sonder de redene ten rade beroepen, onberadelijck doen dat haer ghelieft, ende oock mede noch al raedts gevraeght hebbende des raedts raet verachten, verlaten, ende ter contrarien doen. Ende ghemerckt (so voor ghehoort is, ende eenen yeghelijcken blijckt) ’tghemoedt der menschen inder Jonckheydt, of deur heure Ouders in-gheven tot rijckdom ende Eere of door de Jeughdelijcke Speelgenoten tot welluste, als tot het wenschelijckste goedt aebghewesen ende ghestiert wert, ende daer en boven dese opinie inde Jonghelinghschap ende met so krachtigher oeffeninghen inden herten der Menschen gevestight wert, datmen nauwelijcks van ander saligheydt en denckt ofte en droomt: So is dese opinie tot een ghestadighe wille, als een Gheweldighe Reuse ende Goliath in sulcker moghentheyt opghewassen, ende met sulcken machtighen bevestiginghe sijns Rijcks Coninck ende Tyranne inden Mensche gheworden: Dat dese ghemeene Godlose Regent des Werelts dese Vorst der Duysternissen, ende dese geest des boosheyts gheen raedt en vraeght, hoort nochte en volght in geestelijcke saken, maer misbruyckt de redene tot een kloecke oeffeninghe in allen tydtlijcken end Aerdtschen saken. Hier openbaert sich den rechten gront, oorsake, ende eenighe baer-moeder van alle menschelijcke Ellenden ende quaden. Alsoo bevindt dese mensche, Gode, sijn uyterlijcke vleesch, ende de redene gantsch onschuldigh, ende dese valsche, verkeerde, veroude, ende diep inghewortelde Opinie alleen schuldigh. Dit is de rechte Duyvel, Satan, Antechrist ende Slanghen zaedt in ons. Het lichaem is een goedt schepsel Godes, ende daeromme oock goedt. De redene is een glantse vande Godlijcke Zonne in hem, ende is daeromme oock goedt ende Godlijck. Maer dit is ’tverdorven vleesch, de verdorven Nature, ende d’Erfzonde van de verdorven Opinien onser Ouderen ons aengheerft. Dit is ’tkint der verdoemenissen voortghecomen ende gesproten niet uyten goeden Godt, maer uyt niet, uyt ydelheyt, ende uyt ons selfs eyghendom. Dit is ons Ick, ons mijn, ons self die daeromme oock altijt wat mijns ende eyghens wil hebben, ende alle goede gaven Godes in ons rooft, steelt, ende tot ons eyghendom treckt.

Eyndtlijcke, nu verstaet hy dat dese vervloeckte opinie de ghene is die alle de blinde begeerten in hem baert, die hem altydt tegen Godt doen willen, 1 1 Eccles. 21 daer door wy oock alleen gheraken in treuren, druck ende verdriet, want Godes Almoghende goede wille gheschiet, ende onse ydele quade wille niet. Dit niet is alder Wereldt ghequel ende verdriet. De mensche dan lesende den duysteren sproke, als de Godtlose den Duyvel vloeckt, soo vloeckt hy sijn eyghen ziele, bestaet nu in der waerheydt dat dit van hem gheseydt is, ende van niemant anders:

De mensche nu aldus (niet gheloovende maer) met bevonden waerheyt wetende wie ende wat d’oorsaecke in hem is van alle sijne quaden, leert oock metter tijdt kennen den ghenen die oorsaecke is vande ruste ende luste die hy somtijdts na de verwinninge ende wederstant der quaden (daer voor af geseyt is) in hem bevint.

In dese ware kennisse moet de bedriechlijcke opinie van daghe te daghe verdwijnen ende te niet worden, door die heerlijcke ende verwinnende macht der waerheydt. Dese comt dan allencxkens inde plaetse van d’opinie, die van ghelijcken wast, toe neemt ende daghelijckx vermeert: ende dit in verscheyden kennissen vande blintheydt, Sodtheydt, ende verderflijcke schadelijckheyt nser voorsz. opinien. So veele ’tlicht inne komt even soo veele ruymt de duysterheydt. Soo wat sale ’tvalsche bedrogh vande opinie bekent is: daer voor krijght de onbedrieghelijcke waerheydt plaetse inden mensche ’tverdwijnen ende het ondergaen vanden eenen is het toe nemen, ’tleven ende ’tverrijsen vanden anderen.
In alle dinghen dan daer de waerheydt haer ghestaltenisse ghenomen heeft in den mensche verlaet sy de blinde begheerten der valscher opinien ende wijst den mensche tot de wijse ghelatenheydt, dat is tot die ghehoorsame Christus, die niet om zijnen wille, maer om zijns Vaders te volbrengen ghekomen is, te weten tot de waerheydt, dat is tot haer selven.
Tot wie mach sy ons oock beter wijsen dan tot dese ontwijfelijcke seeckerheydt, ende tot desen wegh des levens, daer noyt yemandt op ghedoolt heeft noch nemmermeer in doolen mach? hem blijckt nu ghewislijck dat het blindt verkiesen rust doet verliesen, ’t onverstandigh begheren ’tghenoeghen doet ontbeeren, ende dat het Sotte wenschen een plaghe is der menschen. Hoe hem d’onrust ende ’tghequel van zijn onverstandighe begheerlijckheyden klaerder bekent werden: hoe hy oock die rustighe luste van dese wijse ghelatenheydt meerder kondt werdt.
Daeromme begindt d’oeffeninghe van dese mensche daghelijckx telker


viere ja ooghenblick alleen vlijtelijcken te strecken hoe hy op het voordelijckste hem selven, zijn ick, zijn mijn, sijn eyghen goetduncken verkiesen ende begheeren sal mogen verlaten: ende daer teghens, hoe hy eerst also met verlatinghe van hem selven, met alle ’tzijne een ghestadighe ende ware navolgher soude moghen werden van dese wijse, heylighe ende warachtighe ghelatenheyt, dat is van Christum Jesum, want hy weet nu grondtlijck dat hy inde Wereldt, dats onder ’tRegimente vanden Regenten des Werelts, vande Princen der duysternissen, ende van den Gheesten des boosheydts, namentlijck van zijn valsche opinien benautheydt lijdt: ende begint daer teghen oock te ghevoelen dat zijn ziele in dese wijse ghelatenheydt Christi, int segghen van fiat, voluntas tua, uyter herten, ende int niet verkiesen, niet begheeren, noch niet willen, dan alleen dat hy Gode in allen volkomene ghehoorsaemheyt soude mogen bewijsen, die aldersoetste ende wenschelijckste vrede heeft.
Dit is de waerheydt die dese voorschreven Wereldt verwonnen heeft, want Christus teghens gheen ander Wereldt strijdt en heeft ghehadt. Wat strijdt souder oock moghen zijn tusschen ’tSchepsel ende ’tgunt daer doort al gheschapen is, te weten het Almoghende Woort des Vaders? Maer dese Wereldt duysternisse, boosheydt, ende ydelheyt en is van dit Heylighe Woordt niet gheschapen: de welcke van ’t selve levendighe Woort der waerheydt niet buyten, maer in ons, van ghelijcken verwonnen wert.
Dits de waerheydt die oyt boven allen dinghen verwindt. Soo wie in dese onbeveynsde waerheydt hem selven veroordeelt, zijn ick, zijn mijn, zijn self, ende zijn valsche opinie met alle hare Godloose dochteren die blinde begheerten verdoemt ende stervens ende bedervens waerdigh acht, die en sal van Gode niet gheoordeldt werden, want dese onderwerpt hem selven met alle ’tzijne ghewillighlijck onder de moghende handt Godes: ghelievet diens rechtvaerdigheydt te dooden, te verdoemen, ende inder Hellen te werpen, hy is bereyt sulcx oock te gedogen, want de kennisse zijnder menighvuldighe overtredinghen hem nu soo klaerlijck voor ooghen staen dat hy gheen straffinghe soo swaer noch soo groot en kendt die yet te ghelijcken zijn by de grootheyt zijnder Sonden.
De verdoemenisse en is hem nu niet leet, want die verstaet hy recht ende behoorlijck. Maer zijn ongherechtigheydt ende onbehoorlijcke overtredinghen teghen sulcken goedtdadighen liefhebbenden Majesteydt zijn hem leedt ende verdrieten hem uyt den grondt zijns herten. Hoe soude nu dese veroordeler zijns selfs van Gode veroordeeldt moghen werden? Seyt zijn genadige goetheyt niet door den Prophete. Dat hy des Sondaers doodt niet en wil, maer dat hy hem bekeer ende leve? Maer wat Helle of wat verdoemenisse can dese mensche quellen of pijnighen, als hy Gode met hem daer heeft? Voorwaer hy en is oock sonder Gode niet die met zijn Heylighe waerheydt ende rechtvaerdigheydt verselschapt is. Voor is oock gheseydt dat anders willen of begheeren dan daer gheschiet, het eenighe verdriet der menschen is, 1 1 31. VVert vereenight in Gode salichlyck. wat pijn of ghequel soude in desen mensche meer moghen blijven die hem selven willighlijck sulcx toe schrijft? O welcken veylighen ende sekeren ootmoedigheydt is ditte, die uyt waerheydts kennisse ghebooren zijnde, den sondaren in deser manieren onderwerpt de mogende hant Gods, waer dese ootmoedigheydt is daer is oock wysheydt: welcke wysheydt oock niemant anders en werdt verleent dan dese kleynen. Dit zijn de rechte kleynen int Rijcke Godes: de welcke in heur selfs ooghen kleyn zijnde, 2 2 Joan. 17 inden oogen Godes grooter geacht werden: dan de meeste oyt van Vrouwen was gebooren, dat is Sin Jan Baptist. Dese ootmoedighe wijsheydt opendt de monden der stommen, ende maeckt der kinderen tonghen kloeck ende welsprekende. Aldusdanighe kinderen zijnt daer af gheschreven staet, uyt den mondt der kinderen ende suyghelinghen hebdy u lof voort ghebracht om uwer vyanden wille, opdat ghy den vyandt ende wreker soudt vernielen. Dit zijnse die bevindende dat de overwinlijcke waerheydt des Heeren alle heure vyanden vernielt ende onder hun voeten tredet uyt danckbaerder zielen tot Christum roepen, niet ons Heere niet ons, maer uwen name sy lof, prijs ende glorie.
Onmoghelijck ist dat dese kinderkens vol wijse ootmoedigheyt Godes zijn eere ontstelen, ende die heur selven valschelijck toe schrijven soude. Want sy verstaen dat ’tgunt sy selfs syn, heur eyghendom ende alle ’theure niet dan zonde, kranckheyt ende Sotheydt en is: So moet immers alle deuchde, macht ende wijsheyt eenen anderen dats Gode, toegheschreven werden.
Hoe souden sy hun selven yets goedts toe moghen schrijven die heur selve inder waerheydt bevonden hebben te zijn den Duyvel ende het eenighe quaedt dat te vlieden staet? Of hoe souden sy den ghenen met valsche eerbiedinghen smeken ende beminnen, dien sy nu den moorder ende beudel heurder zielen weten te wesen? By den ghenen die alleen uyt hooren segghen of uyt het lesen der schriftueren hun laten beduncken ’tquade te kennen mach dese Godloose Dieverye ende valsche roem bevonnen werden: als die kennisse der waerheydt dervende dese ootmoedige ende alderhooghste wysheydt oock noch ontbeeren dat sy niet en weten wiens de gave is. Maer die aldus inder waerheydt wandelende bevonden heeft dat hy selfs met al zijn eyghendomme niet dan sonde en is.
Dese haedt hem selven nu als de doot ende ’tvenijn synder zielen, vlietende vande zonde, dats van hem selven, als van ’taenschouwen eender Slangen.
Desen haedt der zonden wast daghelijckx meer ende meer in hem: ghemerckt hy nu int licht der waerheydt wandeldt ende daeromme oock klaerder ende ontwijfelijcker deser Slanghen doodtlijcke beten leert weten. De schalcke verleydinghen deser listigher Slanghen werden hem daghelijcx door de naeckte waerheydt ontdeckt: daeromme van hem gheseydt werdt, der rechtvaerdighen wegh wijckt af vanden quaden, ende de waernemer zijnder zielen sal zijn leven behouden.


In sulckdanighen mensche heeft wesen, leven ende kracht de Sproke van den Prophete, die daer seyt: Haet het quade, ende bemint het goede. 1 1 Amos 5.
Soo gaet het te wercke dat de mondt der waerheyt seyde: Ende de waerheyt sal u vry maken. Want sulck mensche inde woorden Christi ghebleven sijnde, dat is, die selve teghen syn eyghen vernuft den raedt Christi ghevolght ende gehoorsaemt hebbende, wert een Jongher Christi. Dese Jongher die beloofde kennisse der waerheyt oock verkregen hebbende, dat is ontwijffelijck wetende dat sijn valsche Opinie, sijn blinde begheerten, ende zotte verkiesinghen, sijne schadelijckste vyanden sijn, wert also door den vyandtlijcken hate der selver sijne vyanden daer van gheheel bevryt ende verlost. Niemant en sal willens ende wetens sijne doodt-vyanden lief doen tot sijn selfs verderfnisse.
Dese mensche kent nu den voorsz. vyandt sijnder zielen claerlijck. Wat soude hem voorts meer porren den selven willighlijck te dienen. Het moet willigh sijn, of ten is gheen zonde, want alle zonde willigh gheschiet. Waer daer noch yet onbekents van desen vyant in sijnen ooghen ghebleven: hy soude daer door, als onder vrundts schijn, noch eenighsins bedroghen werden moghen buyten sijnen wille onder eenen goeden meyninghe. Maer daer de waerheyt is, en mach gheen loghen blyven, niet meer dan de bruyne nacht des middaeghs opter aerden en blijft. Men mach de waerheydt oock niet halven, deelen, noch van haer een ende Eenvuldigheyt twee, of menighvuldigheydt maecken, neen, wat waerheyt is, is waerheydt gheheel ende al. Watmen weet ende kent, weet ende kentmen gheheel, weetment niet al, soo en weetmens noch niet, maer men gheloovet. Het is onmoghelijck de loghen metter waerheyt te menghen. Isser noch twijffel, onsekerheyt of gheloove, so en isser noch gheen waerheyt, noch oock de vryheyt die Christus ghelooft heeft niet, so langhe de zonde, onse opinie, ende begheerten, noch eenighen behaghelijcken, deuchtlijcken, of lustighen schijne hebben in des menschen ooghen. Do lange en kent hy die noch inder waerheydt niet. Want de deughde, de waerheyt ende de voorsz. ghelatenheyt sijn de rechte contrarien van dien. Sijn nu de Deughde, waerheyt, ende ghelatenheydt behaghelijck ende lustigh: so en moghens de zonde, opinie, noch begheerten niet wesen. Sietmens dan ooc voor wat anders aen dan het in sich selfs is. So en mach daer dan oock gheen waerheyts kennisse wesen, noch van ghelijcken gheen Vryheyt. Maer hier uyte en volght niet datmen d’eene waerheydt niet en mach hebben sonder alle d’andere teenemale mede te hebben. O neen, het gaet met de verlossinghe recht als met het vanghen ende bestricken. Want gheen mensche teffens van alle zonden ende loghenen teenemaele bestrickt en wert, maer nu en dan allencxkens van d’eene dolinghe gheraken wy in d’andere.
So is nochtans d’eerste doolinghe al zonde, logen, ende bedrogh, al niet tegenstaende wy noch niet in alle logenen verwert en sijn. Soo gheraken oock de waernemers heurder ghedachten allencxkens van d’eene waerheyt tot d’ander: Ende is daeromme nochtans alleen volcomen waerheyt, die zy nu ende dan grondtlijck ende naecktelijck bevinden, al en sijn zy noch niet in alle waerheyt gheleyt van den beloofden gheest der waerheyt.
Huyden bevinden wy inder waerheyt dat hoerderye ’therte steelt. Morghen dat dronckenheyt de ghesontheyt krenckt, de memorie doodt, ende ’tverstandt benevelt, rc.
Daer en tusschen en is ons noch den schadelijcken oorspronck van toorn, gierigheydt ende andere quaden niet grondtlijck condt. Nochtans weten wy de voorsz. saken so ghewis dat wy die selve vyanden nimmermeer weder betrouwen en moghen. 2 2 Ephes. 4. Also legghen dese Jonghers Christi daghelijcks af den voorgaenden wandel van den ouden mensche die door den lust der doolinghen verdorven wert, omme vernieuwt te werden inden geest des gemoets, ende aen te trecken desen nieuwen mensche, die na Gode gheschapen is in oprechte gherechtigheydt ende heyligheydt. Dit is met Christum te verrijsen, ende te soecken dat daer boven is, ende niet dat opter aerden is. 3 3 Colos. 3. Ende also wert dese nieuwe mensche (niet in een ooghenblick maer) van dage te daghe vernieuwt in den gheest der waerheyt. 4 4 2. Cor. 4.
O wat wenschelijcker saligheydt werdt de 5 5 26. Gheniet weeldelyc ’tloon der deugden. salighe Jongher Christi in desen state sijnde daghelijcks in hem ghewaer. Want hy overgheset sijnde vande claerheyt Moysi ende des Letters die daer doode ende ophouden moste inde claerheydt des gheests ende Christi die daer levendigh maeckt, ende oneyndtlijck is, en hoort nu niet meer de wroegende predicatien der verdoemenissen, 6 6 2. Cor. 3. maer de salighmaeckende dienste der gherechtigheydt sijns meesters Christi. Het voorhancksel des herten is wegh ghenomen, want hy hem nu gantschelijck ghekeert heeft totten Heere.
Alle eyghenschappe, banden ende ghevanghenissen verdwijnen, want zy sijn inden Heere, die een gheest (ende gheen historiale vleeschelijck Christus so elck droomt) is: Ende waer de gheest des Heeren is, daer is vryheyt.
In desen mensche spieghelt sich met ongedeckten aenghesichte des Heeren claerheydt ende hy wert selfs oock verclaert in dat selve Beelde Christi (door die ghehoorsamighe navolginghe sijnre voetstappen) ende stijght so van de eene claerheyt totten anderen.
Is nu dit Evangelium of troostelijcke leering in yemant verdeckt, so is dat inden genen die verlooren werden.
Twijffeltmen welcke dese sijn? Hoort d’Apostel voort: In den ghenen (seydt hy) die de Godt deser Werelt (verstaet die voorsz. valsche ende ghemeene opinie die alle de Werelt regheert) verblindt heeft met eenen ongheloovighen zin, also dat henluyden niet en schijnt die verlichtinghe des Evangeliums van der claerheyt Christi, die daer is het Beelde Gods.


Maer die Jonghers Christi Wandelen in den klaerheyt des geests Christi diens evenbeelde sy worden, ende verwerven also in dit klare Godlijcke Beelde die Hemelsche wijsheydt, dan verstaen sy in bevintlijcker waerheydt, dat de voorsichtigheyt den ghenen behedet, soo dat hy vanden quaden verlost wert, in wiens herte de wijsheyt comt, ende diens ziele den goeden Raedt Gods behagelijck is.

Dese bevinden dat alle goeden metter wijsheydt komen dat een verstandigh ende wijs man vroom ende sterck is. Dit veroorsaeckt een lustigh, saligh, ende heyligh leven: Want dit wijse herte heeft voorspoet in alle zijn wercken der gherechtigheydt. Begeert yemant noch onversocht zijnde de vruchten van dese wijsheydt te weten, die lese in Sint Jacobs brief, sy is cuysch, want haer oogen zijn suyver, sy is vreetsaem want haer rechtvaerdigheydt gheeft elck ’tzijne, sy is ootmoedig, want door haer kent de mens zijn snootheydt, ende Gods heerlijcke Majesteydt, sy laet haer segghen, want sy verwillight int goede, want sy kent ende mint het beste, ende sy is vol barmhertigheydt ende vol alle goede vruchten, want sy kendt de ghenade haer vanden barmhertigen Gode gheschiet, ende is een moeder van alle goeden, door haer ismen versekert voor alle scheniisse ende dolinghe: door haer verkrijghemen alle goedt, eere, ende blijdtschap in allen dinghen, ende komtmen inde vruntschap met Gode. Is yemandt in moeyten, ismen in perijckel, sy behoet haer Minnaer veylichlijck, ende ismen bedroeft: sy vertroost den haren vriendelijck. Waer de wijsheydt komt, brenght sy met haer een Edele schare van hare dochteren, te weten, ruste, blijdtschappe, vrolijckheydt, vermakelijckheydt in deughde, onbesmetheydt des lichaems, ghesontheydt der zielen, stantvastigh betrouwen, de segheninghe Godes, ende d’erfnisse des eeuwighen levens. Dese ende deser ghelijcke vruchten geniet de voorschreven Jongher Christi nu vander waerheydt ghevrijt zijne in Christo Jesu zijnen meester, dat is in dese Godlijcke Hemelsche wijsheydt: wat schijn, wat ghelaee of wat ghedaente van schoonheydt, lieflijckheydt, of lustigheyt sal nu voortgebracht mogen werden vande zonde, vande zonde (segh ick) wiens leelijcke ende schandelijcke boosheydt hem nu waerlijck bekent is, die desen Jongher Christi behaghelijck ende aenghenaem souden moghen schijnen boven dese alderbevalichste, schoonste, ende heylighste deughde? waerachtelijck sy doolen alle, ende bewijsen dat sy niet met allen wetenschaps en hebben vande waerheyt ende wijsheydt, die den mensche na ’t verkrijghen van dese twee alderopperste gaven Gods noch in twijfele, onsekerheydt, ende pericule van vallen stellen. Want kennen sy in een sake de waerheydt soo en mach hun ghen loghen daer inne bedrieghen: ende hebben sy de kennisse der wijsheydt in eenigh ding, soo en mogen sy ’t quaetste niet verkiesen ende laten ’tbeste, ghemerckt sulcx plat teghen den aert der wijsheyt is. Maer de wijsheyt en bedriegt niet, noch de wijsheyt en wert niet bedrogen, mach oock inder eeuwigheydt niet bedrogen werden.
De wijsheydt brenght den menschen niet tot die aertsche ende verganckelijcke dienstbaerheydt der sonden, maer sy ledet hem tot het eeuwige Rijck, dat is: tot het rijcke Gods daer voor yet af gheseyt is. Het is ooc wel reden dat de Schepper over ’tschepsel, thooft Christus over de ledn ende de wijsheydt Gode over de menschelijcke gedachten, begeerten ende willen regiere, ende alleen de Heere sy.
Tot dit rijcke Gods dat eeuwich is, als dat van geen vyandt verstoort en mach werden brenght de wijsheydt, dats Christus Jesus.
Maer wie soude dit rijck moghen verstoren? Isser dan yemandt machtigh boven den Coninc van dese rijcke, dats boven den God des Hemels? Of wilmen den Duyvel machtigher maken dan Gode? Die dan dit Rijcke Godes verstaen te wesen den Hemel daer der Heylighen zielen eerst inne sullen comen na den lichamelijcken doodt, bewijsen daer naecktelijcken mede dat sy haren Paternoster niet en verstaen.

Want gemerct is dien Hemel niet quaets, niet verganckelijcx, noch niet wederspannich en is, ende daeromme aldaer eeuwelijck des Heeren wille gheschiet.

Wat soudet dan te beduyden hebben dat ons Christus heeft leeren bidden dat des Vaders wille, doch soo wel inden Hemele als inder Aerden soude gheschieden? Het is vanden Hemele, die (als oock het rijcke Gods in ons ghesproocken, ende niet van die voorsz. daer eeuwelijck zijnen Heylighen wille gheschiet.
In desen Hemele (in desen menschen) is die eeuwighe waerschappe in een vrolijcke conscientie.
Hier siet ende bevint hy dat de wijsheydt doort hanteren ende gheselschappe van haer Edele deughden, ende minnelijcke dochteren ’t herte boven Wijn ende Musijck verblijdet.
Want hier is ghestadighe eendracht, liefde ende vrundtschappe met die alderheylighste maeghdekens: Hier en werdt niet ghewoldt, ghesocht, noch begeert dan ’tvolbrenghen vande behaghelijckste wille des Coninckx in desen Rijcke.
Hier en studeertmen niet dan dat totter eeren: des alderhooghsten, ende totten welvaren des naesten magh dienstelijck zijn.
Dit is Godlijcke wijdtheydt daer inne dese wijse Menschen volherden als de Sonne.
Soo de Sonne haer klaerheydt niet en verandert, verlaet noch en verliest, alsoo en verliest dese het licht der ghenaden, de kennisse der waerheydt, noch de voorsightigheydt der wijsheyt niet. Neen voorwaer inder eeuwigheydt niet.

Dat uyten menschen ghebooren wort (als de Princen) is verganckelijck maer dat uyt


Gode ghebooren wert is onsterflijck. Dit is ’t huys Godes daer inne de Conincklijcke 1 1 Psalm. 85. Propheet beter hielt te wesen eenen dagh, dan elders duysendt. Dit ist rijcke Godes dan daer de wijsheyt elders af spreeckt, 2 2 Prov. 1. segghende, die my ghehoorsaemt sal alle overvloedigheyt ghenieten, ende sonder alle ancxste rusten, want alle vreese voor quade dinghen sal wechghenomen wesen.
Want de voorbeschreven Jonghers Christi 3 3 28. Begheren dē Hemel hertelyck ende verkryghen die sekerlyck. Ioan. 1. nu omghekeert verandert, ende herbooren zijnde als Jonghe onnosele kinderkens sien oock met opene ooghen den Hemel open, ende d’Enghelen Gods op ende neder stijghen op des zoone des menschen: dat is sy verstaen ende begrijpen nu metter waerheydt inder waerheydt, ende door de waerheydt selve, hoe die Geesten des verstandenissen op stijghen tot die goedtheydt ende neder dalen tot die menscheyt Christidien sy nu niet meer alleen na den vleesche, maer oock met Paulo int Hemelsche wesen, daer hy ghebenedijt sidt aen de Rechterhant zijns Vaders sien, kennen ende weten.
Door dese alderheylighste kennisse vernieut heurluyden lust ende begeerte by ende met desen Coninck des vreden in dit vreetsame Hierusalem te woonen, 4 4 Psalm. 83. verkiesende liever in den Huyse Godes een verworpelingh te wesen, dan te woonen in den Hutten der Zondaren. 5 5 Prov. 10.
Ende gemerct den rechtvaerdigen zijne begeerten werden, soo verkrijghen sy dien Hemelsche wooninghe oock ghewislijck. Want soo God een geest is bidden zy inden geest ende waerheyt aen deelachtigh te moghen werden zijne alle ghemeene goedtheyt door ’tvreetsame bestier heurder zielen van zijn Godlijcke wijsheyt.
Dit is te recht het rijcke Gods ende zijn gherechtigheydt ghesocht: ’twelck Godt die in zijns Rijcx vermeringhe ende uytdeylinghe zijnre gaven lust heeft sulcke soeckers oock laet vinden.
Want wat is dit soecken anders dan met David ghebeden, Heere stiert doch mijn ganghen na dijnen woorde op datter gheen Godloos erghens in my en regiere? 6 6 Psal. 118. Is dit niet ghebeden, O Heere weest ghy selfs alleen Coninck ende ghebieder over alle mijnder zielen krachten, ende een eenighe Godt ende saligheydt mijnder hopen? 7 7 Philip. 3. dan hunluyder conversatie, hier noch metten heuren Bruydegomme die zijnen Tabernacule gesteldt 8 8 Psalm. 18. heeft inder Sonnen: dat is inde Hemelsche eeuwighe alverlichtende waerheydt, 9 9 Psalm. 14. die hun van alle quaden verlost ende ghevrijt heeft.
Dese ist alleen die heur van allen smetten ende vlecken ghereynight heeft ende bequaem ghemaeckt heeft om in des Heeren Tabernacule te woonen, ende op synen Heylighen Berghe te rusten, want God is heuren Coninck, die gherechtigheydt in heur werckt, Christus is in heur herte, die daer niet dan waerheydt en spreeckt: ende de Gheest der eeuwigheydt bestiert heur Tonghe dat die gheen valscheyt en bedrijft.
Hier wesende seydt dese Godlijcke ziele metten Bruydt, ick sitte nu onder de schaduwe des gheens dien ick begheerde, 10 10 Cant. 2. ende zijn vruchten zijn mijnder Keelen soet.
Hy heeft my inden Wijnkelder ghebraght, ende die liefde in my wel gheschickt. Want hier wesende inden Hemele, werdt Godt gheaenschouwet, 11 11 29. Siet Gode suyverheydt. diens alderwenschelijckste schoonheydt, aldersalighste goedtheydt ende alderheerlijckste Majesteydt, soo eerwaerdigh, behaechlijck ende lieflijck verschijnt: dat alle ’tvoorleden stucwerck deur de verwonderinghe van dit volkomen een, als alleen van noode zijnde haer ontvalt, ende van haer vergheten werdt. De ziele verstarret met een ootmoedigh verdwijnen ende ontwerden of van haer selfs gaen, in dit aldersalighste ghesichte, ’twelck met ghene tonghen uytghesproken en mach werden, ende hemluyden namaels tot hun selfs verkomen zijnde, soo onmoghelijck is als den Heylighen Apostel der Heydenen.
Daer en wert voort meer op haer deughde, opten Hemele, noch op haer saligheydt gheacht, want hier is de overvlietende Fonteyne ende oorspronck van alle saligheyden, deughden, ende goeden selfs.
Desen God te kennen is volmaeckte 12 12 Sapie. 15. gherechtigheydt, ende de kennisse van der gherechtigheydt ende deughde (niet des menschens maer) Godes is den Wortel der onsterflijckheydt. 13 13 Ioan. 17.
Hier bevinden sy de waerheydt van heurs Meesters woorden, daer hy seydt, dit is ’teeuwighe leven dat sy u kennen alleen God te wesen, ende dien ghy ghesonden hebt Jesum Christum.
Want nu voortaen en hkennen, dienen, noch en eeren zy gheen Creaturen, noch ghene by-lusten voor heuren Godt, dat is, voor heur saligheydt dan alleen desen levendighen eenighen Godt des hemels, ende daer benevens Jesum, dat is die streng-schijnende Salighmaecker oock te wesen den ghehalsden Messias, ende de genadighe ghenesinghe ende salvinghe onser zielen.
Och hoe saligh zijn die suyver van herten 14 14 Matth. 5. die Gode alsoo aenschouwen?
Want uyt dit vreughdenrijcke ghesichte, 15 15 30. Beminnē Gode waerdelyck. ende dese aldersoetste kennisse Godes wort die Heylighe liefde ghebooren, die volmaeckt zijnde, voorts alle vreese verdrijft. Daer staet dese salighe Bruydt voor den ooghen haers waerdighen Bruydegoms, ende begint van liefden te quellen, soo dat hare krachten vergaen, dies haer van noode is ghestut te werden met die reyne bloemkens 16 16 Cant. 2. daer men den lieflijcken reucke Christi haers Bruydegoms inne luchten mach. Men laeft haer met die Appelen (niet daer Adam in beet maer) die ghewassen zijn inden Paradijse aen den Boom des levens, soo dat sy nu meer onsterflijck werdt, zijne Linckerhandt leydt de Bruydegom onder haer hooft, ende metten rechter omhelst hy haer.


Alsoo werdt de wille als ’tHooft ende Regent inde ziele onderstudt, verlustight, ende ghesterckt met de vermakelijcke lust ende het begheerlijck aenschouwen van dese Godlijcke eerwaerdigheydt de welcke haer vasten steunsel, ende soo seeckeren rust is, datsy haer niet quetsen en mach waert oock moghelijck dat zy uyt grootheydt der liefden machteloos neder viel. 1 1 Psalm. 36 Maer met de Rechterhandt Godes, dat is met de Godlijcke liefde werdt haer herte, ghemoedt, ende ziele soo crachtelijck omhelst: dat haer noch doodt, noch Helle, noch vorstendom, etc. en mach scheyden van dese Godlijcke liefde, soo die haer van Gode bewesen werdt, als van die zy nu tot Gode draghende is.
Want dese liefde is sterck als de doodt die alle dat ter Wereldt is verwindt. Dese ziele is uyt Gode ghebooren, bemint ende kendt Gode, 2 2 1. Ioan. 4. want Godt selfs is die liefde.

Hier volbrenght dan die Heylighe Liefde oock het ghene daerom zy den Soone 3 3 31. VVert vereenight in Gode salichlyck. Godes porde ende veroorsaeckte tot die noodtruftighe ende beloofde menschwerdinghe.
Dat is: hy versoendt volcomentlijck den voorleden twiste, ende vereenight den mensche soo met Gode, dat hy door die tsamenvoeghende liefde in Gode is, ende Godt is in hem. Ja sy maeckt hem een met Christo, soo Christus een is met zijn Vader. Dat Christus is uyter natueren mackt ons dees liefde uyt loutere 4 4 Joan. 17. gheschoncken ghenade. Och hoe wel is hem gheschiedt die dees salighe vereeniginghe gheniet.

Wat hier voorts volcht, magh elck die wil (door Gods voorkomende ghenade) bevinden, maer niemandt (al wilde hy oock) segghen noch uyt spreecken, daeromme zy hier oock het eynde van mijn segghen.

EYNDE.
Missive

Raet om onder de menighfuldigheyt der Secten in desen tydt recht voor Gode te wandel.

Men dient Gode inden uytwendigen schijn of inder waerheydt, ’t eerste gheschiedt meest in Ceremonien, ’t ander inden grondt der zielen, d’uyterlycke dingen is tot weynigh, 1 1 1. Tim. 4. 3. maer die Godsaligheydt is tot allen dingen nut. Nu arbeyt elck meer om voor den menschen een Christen te schynen, dan om sulckx inder waerheydt voor Gode te wesen, hier uyt komt den grooten vlyt meest onder allen Secten int vermyden vant quade, ende int hanteren vande goetgewaende Ceremonien. Dit maect ooc den twist soo groot om de Ceremonien. Hier af en mach men niet recht oordeelen, als oock in genen saken, 2 2 Matt. 6. 22. sonder ware kennisse te hebben vant seggen der partyen aen weder zijdensonder een caer ooghe of oordeel, 3 3 Luc. 11. 34. ende voornemelijck onder het licht der genaden, soude yemandt alle die boecken coopen, ’tsoude een schamel gesel al zijn gelt, ende soude hyse doorlesen alle zijn tydt


Kosten, is oock zijn ooge duyster, wat baet hem dat lesen met een blint ende onreyn ooge. 1 1 Mat. 23. 24. Hierom wil Christus dat wy eerst het inwendige sullen reynigen op dat het uytwendige oock reyn werde. Nu leert elck teghen dit klaer ende openbaer bevel Chisti, het uytwendige eerst te reynigen. 2 2 Luc. 11. 39 Hier moetmen Christi boven der menschen woordt ghelooven ende ghehoorsamen. Inwendigh reynight sich de mensche als hy zijn onverstant bekennende, sijn valsch oordeel verlaet, door ’t verstaen dat hy niet weet wat goet of quaet is. 3 3 2. Tim. 2. 11. Niet meer verkiest dit noch datte, zijnen wille sterft, ende anders niet en soeckt, begeert, of wil, dan dat hy meer ende meer Gode mach onderdanigh werden, ende daerom bidt dagh ende nacht. 4 4 Mat. 10. 38. 16. 24 Door sulck verlaten van sigh selven, door zijn cruyce geduldelijck te dragen, ende door Christum na te volghen in synen wandelinge, 5 5 Mat. 11. 29. ende van hem te leeren dat hy ootmoedig ende sachtmoedigh van herten zijnde, niet gekomen was om ghedient te werden maer om te dienen, ende elck goet maer niemant quaet te doen. Ende om niet zijn, maer zijns Vaders wille te doen. Dit alles beveelt ons Christi die in dese zijne woorden blijft, dat is die dit met stadighe oeffeninghe als een Ambacht leert, 6 6 Joan. 6. 38. 4. 34. Joan. 8. 31. ende dat dadelijck volbrengt, blijft inde woorden Christi, die is oock recht zijn Ionger, dese bekent oock die waerheyt, ende die waerheydt maeckt hem vry van allen twisten, manen, ende quade opinien van ceremonien ende anders, ende dan weet hy wat rechte ende wat valsche Ceremonien zijn, hy vermyt die valsche ende bruyct die rechte met een gewisse sekerheydt, al en hadde hy niet daer af gedisputeert, want hy uyten speloncke des duysteren sondelijckheyt ghekomen is int licht, maer al disputeren die blijvers inde speloncke duysent jaer af, sy sullen die vvaerheydt nemmermeer vveten, vvant sy blijven int doncker, ende zijn de luyden die altijt leeren, maer nemmermeer en komen totte kennisse der vvaerheyt, volght doende den Raet Christi, blijft in zijn vvoorden, ende ghy sult die vvaerheydt ghevvis kennen, &c.


M att . 21.

In dien tijdt als Iesus Ierusalem ghenaecte , &c.

IN desen Euangelio wert voornemelijck gehandelt vande ghewenschte toecomste onses Heeren Jesu Christi, van zijnder Jongeren willighe onderdanigheyt, ende van des gemeynen volcx eerbiedinge totten Heere. De toecomsten onses Heeren zijn driederley, te weten een die voormaels gheschiet is, doen hy quam inden vleesche, als verlosser van allen vleesche, de tweese sal noch gheschieden als hy in zijne Majesteyt sal comen ten oordeel voor allen barmhertighen ende vleeschelijcken menschen: ende de derde gheschiedt noch daghelijcx als hy aenkloppende door den Geest zijnder ghenaden inghelaten ende ontfangen wert vanden gheloovighen.
Hier aen ist al gheleghen, ende hier toe is d’eerste toekomste gheschiet, ende de tweede ghepropheteert. Want die hier inder tijdt door zijn ongeloove den aenkloppenden Heere buyten sluytet, die sal d’eerste toekomste tot een beschuldiginghe, ende de tweede tot een verdoemelijck oordeel zijn, om eeuwelijck buyten het rijcke Godes gelsoten te blijven, wat baet my doch dat Christus inde Werelt is ghekomen, als hy niet en is ghekomen in mijn siele? Of wat nut salt my moghen zijn dat Christus sal komen ten oordeele als ick daer quame sonder ende vreemt van Christo? mach in my dan d’eerste toecomste des Heeren anders dan een wroeghende ghetuyghenisse, ende de tweede een onsichlijcken ampte verstreckende? Al anders gaet het met den ghenen die des Heeren toekomste sorghvuldelijck hier in hem selven waer nemen ende eerweerdelijck den Heere ontfanghen, want soodanighe is d’eerste toecomste een vrolijcke ghetuyghnisse vande liefden Gods tot ons, een vrolijcke bootschappe van verghevinghe onser sonden, ende een deughdelijck voorbeelt vande ware onderdanigheyt Godes. Ende werdt soodanighe de laetste toecomste des Heeren gheensins verschrickelijck, maer een vrolijck verlangen om uyt dese aertsche ydelheyden verlost, vanden lichame ontbonden, ende metten Heere Christo te wesen, dit gheschiedt niemandt, dan die Zotheydt en onvermoghen recht kent, hem selven waerachtelijck mistrout, den woorde Gods begeerlijck hoort, aendachtelijc daer op mercket, ende dat selve sorghvuldelijck inder herten bewaert, verstaet ende toestemmet.
Dese ghelooft dat woort waerachtigh te zijn betrout daer op met ernst, ende werdt alsoo ghetrocken tot Christum vanden Vader des Lichts, doort middel van sulck aenhooren van des Vaders spreken, oock vant neerstigh mercken van des Vaders leeren, want yemandts spreken sonder na te luysteren, oock yemandts leeren sonder daer op te mercken, en mach soo luttel yemandt verstandigh noch constigh maecken, als yemandts vlijtigh luysteren daer niemandt en spreeckt, oock yemandts neerstigh opmercken daer niemandt en onderwijst, maer soo waer God selve onderwijst, ende de mensche neerstelijck leert, daer wert de hoorende ende de leerende mensche verstandigh ende gheleert, alle die alsoo ghetrocken zijn van den Vader, en nu waerachtlijc daer door verstaen dat Jesus is Christu, die gaen oock inder waerheydt uyt heur selven tot Christum de welcke henluyden als verlooren Soonen voor komt ende sigh selve om niet henluyden aenbiedet tot een Licht des verstandenissen, ende Broodt des levendighen krachten tot Godlijcke onderdanigheydt noodigh zijn ende wert dan oock by sulcke van God-gheleerde ende ghetrocken menschen blijdelijck inghelaten, daer Christus dan zijn Avondtmael houdet, ende metten Vader zijn wooninghe maket.

Dese Gheloovighen en zijn dan niet meer Jongheren heurs eyghen blinden vernufts, maer der Godwijse gheboden Christi, want sy des Meesters woorden met hun eyghen waen, gheloven, dat is sy blijven die metter daet volbrenghen daer inne, ende stadelijck gaende uyt heur eyghen goetduncken treden sy in allen saken die daer teghen zijn, te weten in Heylighe saken het jeghendeel vande sondelijckheyt wesende.

Alle die so haren lusten verlaten ende haer Meesters bevelen aenhangen zijn ware jonghers Christi: ghemerckt sy onderdanichlijck in haer Meesters woorden blijven: ende bevinden daeromme oock altijdt ende in allen den selven warachtigh.

Soo heure Meester dat heeft voorseydt, soo oock in desen gheschiede met het vinden, met der eyghenaers ghedoghen vant ontbinden ende het toelaten dat sy die brachten totten Heere Christum.

Die voorseydt zijne Jongheren, sulcke ende meer andere saken, op dat sy na ’t gheschieden door den bevonden waerheydt zynder woorden den selven meer ende meer souden ghelooven.


Dan doet de bekende waerheyt oock haer werck in sulcke geloovighe Jongers Christi, te weten vry maecken. Namentlijc vant lastighe Juck des Doodtslaenden Wets, als die nu uyt Liefden van selfs, met lust des selfs inhouden volbrenghen, ’twelck niemandt sonder ware Liefde (want dese alleen vande Wet werdt gheeyscht) en vermach. De waerheydt maeckt oock voornemelijck vry van allen valschen opinien ende sondelijcken lusten: daer door de Wet nu voorts meer gheen ghebieden heeft over dese vrye menschen die vanden Geest Gods werden ghedreven: als die niet meer en zijn onder de strenghe Wet Moyse, maer onder ’soete Juck Christi: ende dit doort heylsame middel vande ghetrouwe bedieninghe des Woorts dat recht tot Christum ledet. De ghemene luyden dan oock vermercken de soodanighen openbaren veranderinghe in desen Jongheren Christi: die sy ontwijfelijck sien uyt schandelijcke zondaren in eerweerdighe kinderen Godes omghekeert te wesen: connende licht mercken sulcx te wesen gheen menschelijcke, maer een wonderbaer Godlijck werck. Sy weten oock sulcx vande toekomende Messias te sullen gheschieden ghepropheteert te wesen: ende ghelooven daer door dat Jesus is de beloofde Messias die inden name des Heeren soude komen, dat Messias selve daer sy, dat hy tot henluyden komt, ende dat hy henluyden saligh wil maken van heuren sonden. Soo veele vermach een goede wandel der Christformighen menschen, die laten haer licht schijnen voor den menschen. Die dan sulckx siende den Hemelschen Vader daer door moeten prijsen, niet alleen met woorden, seggenke: ghebenedijt sy die daer komt inden name des Heeren, maer oock met ontblotinge van hem selve ende van haren quaden ghewoonten, daer af syluyden sigh selve doort uytrecken heurder ouder seden als onvtuchtbare bladighe Boomen ontcleden, die sy ootmoedelijck werpen opter aerden, opten wegh des aencomenden Jesu: omme alle sulckx door zijn Ezelijnsche ootmoedigheydt ende ghehoorsaemheyt in henluyden te vertreden, ende alsoo inne te rijden in Jerusalem (ghesichte des vreden) daer op henluyden starrende ooghen met verlanghen zijn ghevestiget. Welcke salighe begeerten henluyden ooc begeerlijck doet roepen tot Jesum of Salighmaker Hosanna, dat is, maeckt nu doch saligh, O maeckt nu ick bids u doch saligh. Dit gheschiet ontwijfelijck altijdt in allen den ghenen die sulckx met gheloovigher herten uyt begeerlijcker zielen, ende inder waerheydts Geests stantvastelijck bidden, ’twelc ons de Barmhertighe God wil verleenen door synen Soone onsen Salcihmaecker, Amen. ,


"""Tweede deel van hooft ende hert-sorghe."""