III. DEEL Van Dieryck Volckertsz. Coornherts WERCKEN.
Dirck Volckertszoon Coornhert 1522-1590
"""Recht ghebruyck en misbruyck van tydtlijcke have."" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1631."
"""Recht ghebruyck en misbruyck van tydtlijcke have."" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1631."


RECHT Ghebruyck en Misbruyck van Tijdtlijcke Have.

Hier by is ghevoecht het bedroch des Werelts, of het Luye en Leckere Leven door Pandvlphus Collenutius. Mede den Lof-zang van’t Gout. Oock Gedichten opten A.B.C. alles in seer leerlijcken Dicht seer stichtelijck ende vermaeckelijck gestelt.

Van Rijckdom, Noodruft, en Ghebreck ick beluyck,
’t Onsaligh Misbruyck mette saligh Ghebruyck.

[afbeelding]

T’AMSTELDAM,
By Iacob Aertsz. Colom, Boeck-verkooper op’t Water, in de Vyerighe Colom, 1631.
RECHT Ghebruyck en Misbruyck van Tijdtlijcke Have.

Hier by is ghevoecht het bedroch des Werelts, of het Luye en Leckere Leven door Pandvlphus Collenutius. Mede den Lof-zang van’t Gout. Oock Gedichten opten A.B.C. alles in seer leerlijcken Dicht seer stichtelijck ende vermaeckelijck gestelt.

Van Rijckdom, Noodruft, en Ghebreck ick beluyck,
’t Onsaligh Misbruyck mette saligh Ghebruyck.

[afbeelding]

T’AMSTELDAM,
By Iacob Aertsz. Colom, Boeck-verkooper op’t Water, in de Vyerighe Colom, 1631.


[leeg]
[leeg]


Aen den Leser, op des dichters naem.

Die rijck en milt is, laet sich hier mercken,
Vol kaerßen der kennes, die opentlijck lichten,
Koorn , Wijn en voetsel, tot ’Geests verstercken,
Hert elijck uyt deelende, om elck een te stichten.

Deughd verheught.

So vele lof en danck den Wys-gier wert ghegheven,
Dat hy het recht gebruyck va ’smenschen tonge leert,
Komt hier ooc Koornhert toe, die ons heeft voorgeschreven,
Hoe datmen tijdtlijck goed oft wel oft quaed regeert.

Den Koffer is niet quaet
Waer in den Rijckdom staet,
Noch Ryckdom geen qua’ zegen ,, geeft:
Maer quaed is hy, die’t goed
Veel meerder eer aen doet,
Als daer hy’t van gecregen ,, heeft.

SONNET

ACh breyneloose mensch! seght doch eens door wat reden
Dat ghy Rijckdom prijst, en d’Armoed soo veracht?
Meynt ghy dat dees of die u schade met hem bracht?
Is ’tysers schult dat ghy’t tot Swaert of Ploegh wilt smeden?

Het schadelijck misbruyck, en d’overdadigheden
Die ghy laes! selve pleeght, doen dat ghy onbedacht
Als in u eyghen vuyr, en onderganck versmacht:
’tIs beyde goed, kund ghy slechts u gemoed bevroeden.

Swijgt dan ghy Satyr , dat ghy dijn ruygen baerdt
In Prometheï vlam versengt hebt, leerdt den aerdt
En ’trecht gebruyck van dien: wat hebt ghy so te naderen.
Aen den Leser, op des dichters naem.

Die rijck en milt is, laet sich hier mercken,
Vol kaerßen der kennes, die opentlijck lichten,
Koorn , Wijn en voetsel, tot ’Geests verstercken,
Hert elijck uyt deelende, om elck een te stichten.

Deughd verheught.

So vele lof en danck den Wys-gier wert ghegheven,
Dat hy het recht gebruyck va ’smenschen tonge leert,
Komt hier ooc Koornhert toe, die ons heeft voorgeschreven,
Hoe datmen tijdtlijck goed oft wel oft quaed regeert.

Den Koffer is niet quaet
Waer in den Rijckdom staet,
Noch Ryckdom geen qua’ zegen ,, geeft:
Maer quaed is hy, die’t goed
Veel meerder eer aen doet,
Als daer hy’t van gecregen ,, heeft.

SONNET

ACh breyneloose mensch! seght doch eens door wat reden
Dat ghy Rijckdom prijst, en d’Armoed soo veracht?
Meynt ghy dat dees of die u schade met hem bracht?
Is ’tysers schult dat ghy’t tot Swaert of Ploegh wilt smeden?

Het schadelijck misbruyck, en d’overdadigheden
Die ghy laes! selve pleeght, doen dat ghy onbedacht
Als in u eyghen vuyr, en onderganck versmacht:
’tIs beyde goed, kund ghy slechts u gemoed bevroeden.

Swijgt dan ghy Satyr , dat ghy dijn ruygen baerdt
In Prometheï vlam versengt hebt, leerdt den aerdt
En ’trecht gebruyck van dien: wat hebt ghy so te naderen.


Wel seydt de gulde spreuck, dat Niemant comt in nood
Oft dedet selve, want Rijckdom, noch Armoed groot
V quetst, maer wan-gebruyck en onmaet in’t vergad’ren.

Siet niemant sich ghenoegt, ‘tzy arm of rijc, maer droevigh
Elc claeght van zijn ghebrec: den armen broot begeerd,
De rijcke sucht om Goud, en zyn sy beyd behoevigh,
Soo is noch d’arme rijckst’, als wien het minst ontbeerd .

Rijckdom ende Armoe zijn goed noch quaed.

Proverbiorum 17. vers . 1.
Eenen droogen bete, daer men hem aen ghenoegen laet, is beter dan een huys vol gheslachts Vees met twiste.

Na des menschen gemoed neemt alle dingh zijn beelde:
’t Weeldigh Paradijs en was Adam gheen weelde.
Soo en is den armen, die in God kan verblijden,
Sijn ghebreck gheen ghebreck, maer oeffening van strijden.

Recht gebruyc ende misbruyck van tydtlijcke Have.

IN tijdlijck goed vintmer Arm, Middelbaer, en Rijck:
’tLeven der Armen, waent elck Mensch ellendigh,
’tGemene pijnlic, omme d’arbeyd bestendig
Maer ’trijcke saligh, door weeldes valsche blijck:
Dus jaeght elck na rijckdom met gewelt oft pracktijck,
Door’t verkeerde oordeel verleydt zijnde schendigh.
Want ’tis niet buyten, maer in elck inwendigh,
So wat verblijd oft bedroeft ons leven al gelijck.
Men vint so wel rijcken als armen die treuren:
Immers de grootste druc, druct den grootsten deuren
Alsmen groote vreughde in kleyne huttekens ziet.
Dit moght niet zyn, so d’uyterlijcke dingen
Wt haren aert vreugh oft druck nootlijck voort bringhen:
Dus baert rijckdom gheen lust, noch armoe gheen verdriet.

A .
ATys des machtigen Cresus soon,
Was stom, noyt mensch hoorde hem spreken,
Tot dat een vyande des Conincx persoon
In knechts habijt wilde doorsteken, Daer is des soons liefde ghebleken,
Denr ’svaders noot binnen zijn woningh,
De stomme sprack met ernstelijck smeken,
Och steeckt niet vriendt, dit is den Koningh.

So is de mensch, so is hem alle ding.

Matth. 6. vers . 22. 23.

De keersse des Lichaems is de ooge: indien dan u ooge eenvoudigh is, so sal geheel u lichaem luchtigh wesen: maer indien u ooge boos is, so sal geheel u lichaem duyster wesen.

R yck vergat Iob niet, m aer deylde overvloedigh,
Arm lasterde hy niet, maer prees god gelyckmoedigh.
Godsvruchtigheydt is nut tot allen dinghen gemeyn:
De reynen ist al reyn, den onreynen ist al onreyn.
Wel seydt de gulde spreuck, dat Niemant comt in nood
Oft dedet selve, want Rijckdom, noch Armoed groot
V quetst, maer wan-gebruyck en onmaet in’t vergad’ren.

Siet niemant sich ghenoegt, ‘tzy arm of rijc, maer droevigh
Elc claeght van zijn ghebrec: den armen broot begeerd,
De rijcke sucht om Goud, en zyn sy beyd behoevigh,
Soo is noch d’arme rijckst’, als wien het minst ontbeerd .

Rijckdom ende Armoe zijn goed noch quaed.

Proverbiorum 17. vers . 1.
Eenen droogen bete, daer men hem aen ghenoegen laet, is beter dan een huys vol gheslachts Vees met twiste.

Na des menschen gemoed neemt alle dingh zijn beelde:
’t Weeldigh Paradijs en was Adam gheen weelde.
Soo en is den armen, die in God kan verblijden,
Sijn ghebreck gheen ghebreck, maer oeffening van strijden.

Recht gebruyc ende misbruyck van tydtlijcke Have.

IN tijdlijck goed vintmer Arm, Middelbaer, en Rijck:
’tLeven der Armen, waent elck Mensch ellendigh,
’tGemene pijnlic, omme d’arbeyd bestendig
Maer ’trijcke saligh, door weeldes valsche blijck:
Dus jaeght elck na rijckdom met gewelt oft pracktijck,
Door’t verkeerde oordeel verleydt zijnde schendigh.
Want ’tis niet buyten, maer in elck inwendigh,
So wat verblijd oft bedroeft ons leven al gelijck.
Men vint so wel rijcken als armen die treuren:
Immers de grootste druc, druct den grootsten deuren
Alsmen groote vreughde in kleyne huttekens ziet.
Dit moght niet zyn, so d’uyterlijcke dingen
Wt haren aert vreugh oft druck nootlijck voort bringhen:
Dus baert rijckdom gheen lust, noch armoe gheen verdriet.

A .
ATys des machtigen Cresus soon,
Was stom, noyt mensch hoorde hem spreken,
Tot dat een vyande des Conincx persoon
In knechts habijt wilde doorsteken, Daer is des soons liefde ghebleken,
Denr ’svaders noot binnen zijn woningh,
De stomme sprack met ernstelijck smeken,
Och steeckt niet vriendt, dit is den Koningh.

So is de mensch, so is hem alle ding.

Matth. 6. vers . 22. 23.

De keersse des Lichaems is de ooge: indien dan u ooge eenvoudigh is, so sal geheel u lichaem luchtigh wesen: maer indien u ooge boos is, so sal geheel u lichaem duyster wesen.

R yck vergat Iob niet, m aer deylde overvloedigh,
Arm lasterde hy niet, maer prees god gelyckmoedigh.
Godsvruchtigheydt is nut tot allen dinghen gemeyn:
De reynen ist al reyn, den onreynen ist al onreyn.


DEr dinghen recht ghebruyck brenght vrolijckheydt en baet,
Maer ’tmisbruyck gheeft schade met schuldighe pijne.
De Dronckaert zuycht zieckte uyt gesonden Wyne:
Want zijn zotheyd en kent haer kracht, eynde noch maet.
Daer teghen bruyckt wijsheydt, die des dings aerd verstaet,
Tot ghesontheyts lust oock doodelycke venijne.
Gesond treedmen veylig door doornen inde Woestijne,
Als een doornige voet pijnlijck op pluymen staet.
Grijptmen ’t Swaerdt by der snee, ’tquetst den dwaes int ghevecht,
Maer hy quetst zijn vyandt die ’t wijsselijck grijpt by ’thecht:
Den vroeden ist al nut, den narren ist al teghen:
Rijckdom en Armoe zijn van selfs goed noch boos:
’tHindert al d’onwijsen, ’thelpt al den vroeden loos.
Soo veel is aen’t Ghebruyck of Misbruyck geleghen.

B.
By Rodes quam ein groot Philosoof
Met anderen schipbrokich naeckt op de strant,
Ind’ Stad kreegh sijn wijsheyt sulck geloof
Dat hem elck beschonck met milder hant:
D’ander reysden na hin Vaderlant,
Segt daer dat sy heur Kinders erven:
Sprack hy bosen’t gelt-geleert verstant,
Dat’s Rijckdom die mach niet bederven.

Wat overvloet, nodruft , en gebrec ix.

Eccles. 29. vers . 28.

Het is genoegh tot desen leven, wie wa ter en broot, kleederen en huys heeft, daer hy zijnen nodruft mede bedecken kan.

By een gants Koninghrijck d’ armoe Achab bedroefde,
Als hy door waen-gebrec Naboths VVyngaerd behoefde .
Daer tegens konste Paulus arm schynende ryck ,, zijn:
Hy is waerlyck rijck, die’t hem al laet gelyck ,, zijn.

DE nodruft ghenoeghsaem voor een welvaren lijf,
Is kost tot voetsele, ende kleed om te decken,
De kost kost seer lettel, daer honger kock mach strecken:
’tKleedt deckt sonder purper, ’twarmt sonder steecksel stijf.
Daer aen kleed, brood, oft born ontbreeckt nodrufts gerijf,
Dat’s ghebreck: heeftmens oock om nau uyt te treken
Kost en kleed, dats nodruft, maer kanmens breed reckē
Boven nodruft, tot lust, dats overvloeds bedrijf.
Een hoos sluytende om ’tbeen, werd nodruft gheleken,
Neemtmer af, al ist kleyn, daer moet aen gebreecken:
Een wyde bor hout veel, al verliest sy een darm.
Sulck heeft ghenoegh, ja veel die sich arm waent met smert,
Een ander heeft lettel, en is rijck in zijn hert.
Waen heerschapt de werld, waen maeckt rijck en arm.

C.
COning Agesilaus wert gevaeght,
Watmen den Jongers best mocht leeren,
Dat elck (seyd’ hy) in d’outheyt bedaecht,
Meest sal plegen, date deughd voleeren,
Gheen goet vermach deughd t’ontberen,
wie moght oyt wijser antwoort geven?
Och sachmin ons Jeught deught hanteren,
Men sou min seggen en meer beledin.

Onschuldighe Armoe .

Iob.1. 21.

Ick ben naeckt van mijns Moeders lijf gekomen, naeckt sal ick daer weder henen varen: De Heere heeft het gegeven, de Heere heeft het genomen: Den Naem des Heeren sy ghelooft:

was Iobs groote rijckdom niet vanden Heer gecomen
wie anders dan de Heer heeft die weder ghenomen?
Komet dan bey van God, soo moet het oock bey goed ,, zijn:
Die dit recht verstaet, sal in bey ghelijck van moed ,, zijn.

DE Mens komt in gebrec buyten of met syn schuld
Onschuldigh werdrec veel ghebreckigh gheboren:
Onschuldigh hebben veel hun have verloren,
Wel hem die sulcx ghedooght met Jobs loflijc geduld.
God geeft elck dat best is, want hy met haes vervult
Den weecken dien ’tgebreck tot wanhoop sou bekoren,
En maeckt arm den stouten, die na lust sou sporen.
En zijn God verachten als Hemel hoogh ghevult.
Soo wel als de rijckdom komt armoe van Gode.
Die zend dat hy voorsiet elck te zijn van node:
Saligh zijn die armen die hen des niet en belghen,
Die ’tonschuldigh ghebreck van Gods hant ontfangen,
En als bitter dranck, met seker verlanghen
Na’t ghemoeds ghenezing, blydelijck in swelghen.

D .
Dedalum sachmin veylich vliegin,
Maer Icarus verdranck met rouwen,
DEr dinghen recht ghebruyck brenght vrolijckheydt en baet,
Maer ’tmisbruyck gheeft schade met schuldighe pijne.
De Dronckaert zuycht zieckte uyt gesonden Wyne:
Want zijn zotheyd en kent haer kracht, eynde noch maet.
Daer teghen bruyckt wijsheydt, die des dings aerd verstaet,
Tot ghesontheyts lust oock doodelycke venijne.
Gesond treedmen veylig door doornen inde Woestijne,
Als een doornige voet pijnlijck op pluymen staet.
Grijptmen ’t Swaerdt by der snee, ’tquetst den dwaes int ghevecht,
Maer hy quetst zijn vyandt die ’t wijsselijck grijpt by ’thecht:
Den vroeden ist al nut, den narren ist al teghen:
Rijckdom en Armoe zijn van selfs goed noch boos:
’tHindert al d’onwijsen, ’thelpt al den vroeden loos.
Soo veel is aen’t Ghebruyck of Misbruyck geleghen.

B.
By Rodes quam ein groot Philosoof
Met anderen schipbrokich naeckt op de strant,
Ind’ Stad kreegh sijn wijsheyt sulck geloof
Dat hem elck beschonck met milder hant:
D’ander reysden na hin Vaderlant,
Segt daer dat sy heur Kinders erven:
Sprack hy bosen’t gelt-geleert verstant,
Dat’s Rijckdom die mach niet bederven.

Wat overvloet, nodruft , en gebrec ix.

Eccles. 29. vers . 28.

Het is genoegh tot desen leven, wie wa ter en broot, kleederen en huys heeft, daer hy zijnen nodruft mede bedecken kan.

By een gants Koninghrijck d’ armoe Achab bedroefde,
Als hy door waen-gebrec Naboths VVyngaerd behoefde .
Daer tegens konste Paulus arm schynende ryck ,, zijn:
Hy is waerlyck rijck, die’t hem al laet gelyck ,, zijn.

DE nodruft ghenoeghsaem voor een welvaren lijf,
Is kost tot voetsele, ende kleed om te decken,
De kost kost seer lettel, daer honger kock mach strecken:
’tKleedt deckt sonder purper, ’twarmt sonder steecksel stijf.
Daer aen kleed, brood, oft born ontbreeckt nodrufts gerijf,
Dat’s ghebreck: heeftmens oock om nau uyt te treken
Kost en kleed, dats nodruft, maer kanmens breed reckē
Boven nodruft, tot lust, dats overvloeds bedrijf.
Een hoos sluytende om ’tbeen, werd nodruft gheleken,
Neemtmer af, al ist kleyn, daer moet aen gebreecken:
Een wyde bor hout veel, al verliest sy een darm.
Sulck heeft ghenoegh, ja veel die sich arm waent met smert,
Een ander heeft lettel, en is rijck in zijn hert.
Waen heerschapt de werld, waen maeckt rijck en arm.

C.
COning Agesilaus wert gevaeght,
Watmen den Jongers best mocht leeren,
Dat elck (seyd’ hy) in d’outheyt bedaecht,
Meest sal plegen, date deughd voleeren,
Gheen goet vermach deughd t’ontberen,
wie moght oyt wijser antwoort geven?
Och sachmin ons Jeught deught hanteren,
Men sou min seggen en meer beledin.

Onschuldighe Armoe .

Iob.1. 21.

Ick ben naeckt van mijns Moeders lijf gekomen, naeckt sal ick daer weder henen varen: De Heere heeft het gegeven, de Heere heeft het genomen: Den Naem des Heeren sy ghelooft:

was Iobs groote rijckdom niet vanden Heer gecomen
wie anders dan de Heer heeft die weder ghenomen?
Komet dan bey van God, soo moet het oock bey goed ,, zijn:
Die dit recht verstaet, sal in bey ghelijck van moed ,, zijn.

DE Mens komt in gebrec buyten of met syn schuld
Onschuldigh werdrec veel ghebreckigh gheboren:
Onschuldigh hebben veel hun have verloren,
Wel hem die sulcx ghedooght met Jobs loflijc geduld.
God geeft elck dat best is, want hy met haes vervult
Den weecken dien ’tgebreck tot wanhoop sou bekoren,
En maeckt arm den stouten, die na lust sou sporen.
En zijn God verachten als Hemel hoogh ghevult.
Soo wel als de rijckdom komt armoe van Gode.
Die zend dat hy voorsiet elck te zijn van node:
Saligh zijn die armen die hen des niet en belghen,
Die ’tonschuldigh ghebreck van Gods hant ontfangen,
En als bitter dranck, met seker verlanghen
Na’t ghemoeds ghenezing, blydelijck in swelghen.

D .
Dedalum sachmin veylich vliegin,
Maer Icarus verdranck met rouwen,


Dese ziet hem door hoocheyd bedriegin,
Als sich de Vader neer kost houwin,
Die dorst syn vlucht niet seer berouwin,
’t Vreemde pluymsel had hem niet verblent:
Waerlijc elck hoord sijn staet t’aenschouwin.
Gerustelyckst leeft hy diemin minst kent.

Schuldie armoed.

Proverb. 23. vers . 21.

Want de suypers ende slempers verarmen, ende een slaper moet verscheurde kleederen dragen.
Proverb. 19. 15,
Luyheyt brengt slaep, ende een ledighgaende siele sal honger lijden.

Overdaed verarmde den zoone verlooren.
Onachtsaemheydt bracht Kaf onder ’tgoede Kooren,
En slapen traegh sloot buyten de maeghden geck:
Dees drie zijn meest oorsaeck van alle schuldigh gebreck.

TSchuldighe ghebreck vol wroegens oneerlijck,
komt van God, noch van mensch, maer van eygen geckheydt:
Die verdoet of versuymt, dat der ouders vreckheydt
Dick t’samen heeft ghespaert door ’t sparen vermeerlijc
De quist-goet brast door stroyende leckheydt,
Wt sotte mildigheyd, die haest tot ghebreck leyt,
En maeckt den ghever een arm bidder deerlijck,
Die ’tgoet oock verwaerloost en onachtsaem versuymt,
Smaeckt benaude kommer na een weeldighe ruymt,
Niet sonder verachtingh en smartelijck wroeghen:
Maer die d’arbeyd vreest, den traghen slaep bemint,
En van ’thoopken af teert, werd arm eer hy’t versint,
’tWerd kleyn daermen af neemt sonder by te voeghen.

E.
Een Jong Herder plach dick te ropin,
Helpt, den Wolf heeft my een Schaep ontschaeckt,
Quamen de Herders dan by hem lopin,
Hy sey, ick sie maer of ghy oock waeckt,
Daer naer heeft de Wulf een Schaep gekaeckt,
Hy riep, niemant liep, doe dach den zot
Die van’t liegen gewoonte maeckt,
Al seyt hy waer, men achtet voor spot.

Vande gierige Bedelaer.

Proverb. 20. vers . 4.
Om der koude wille en wil de luye niet ploegen: soo moet hy oock inden Oogste beedelen, ende niets verkrijgen.

D’onschaemel Bedelaer gheen Aelmoes en betaemt,
Soeckt na eerlijck gebreck, die hout in eeren de schaemt.
want d’onschamele wert van d’eersuchtige ghevoedt,
Als de schamel verderft door zijn schantvluchtig gemoet.

T Ghemeenste ghebreck by den ghemeenen armen
Is luyheydt vet ghevoed door’s volcx mild ontfarmen.
De traghe is onschamel, oft groothertigh int quaedt,
D’onschamele is gierigh oft een lecker vraet,
En veracht verachting, vliedt arbeyt, soeckt ghemack,
Ende volght stadelijck den rijcken troggelsack:
Die hem sonder hasaert seker magh gheneren:
Want men geeft hem veel meer dan hy mach verteren:
Ende dat bysonder in den dieren tijden,
Als elck mildelijck deylt om Gods straf te mijden.
Want dan een stuck droogh broodts, dat zy meest verkoopen,
Meer geldt, dan vier stucken in goey tijdt can belopen,
So valt de ghemeenscha, des bedelaers meeste baet,
So komt ’tgeld int strick daer ’tlanghsaem uyt gaet,
Sy krijghen veel meer broots dan sy moghen eten,
En haer vruchtbaerste kleedt is ghelapt en versleten:
Dus wert dick by dees Bedelaers geltgierigh
’tKleyn bedel pennincxken van d’Aelmoessen vierigh,
Tot seer groote schatten en Ridderlijcke sommen:
Want toe, sonder afdoen, tot grootigheit moet komen.
Och of de Overheidt so wacker hier op paste,
Datmen ’tlant van dees last, door lastig werc ontlaste.

F.
Fabricius Raedsman van Romen
Was van Have arm, van Deughde rijck.
Tot hem sijn Legaten gekomen
Syn jonst te koopen met schency practijck.
Synen moet bleef onbeweechlyck,
Want soberheyt versmaetster van geld ,, was,
Mint van Deugd Soon, daer hebdy blyck
Dat eere oyt met haer verseld ,, was.

Smetsende Bedelaers.

Proverb. 33. vers . 27. en 28.
Het jock ende stricken buygen den hals, eenen boosen Knecht stocken en kluppelen. Drijft hem ten arbeyt dat hy niet ledig en gae.

Die eens schaemt en eer te Kercken heeft ghebracht,
Leeft boven zijn ghevers in luyer weelden sacht:
’sVolcx miltheydt versmetst hy avond en morghen,
En laet sorgheloos den vogelkens sorghen.
Dese ziet hem door hoocheyd bedriegin,
Als sich de Vader neer kost houwin,
Die dorst syn vlucht niet seer berouwin,
’t Vreemde pluymsel had hem niet verblent:
Waerlijc elck hoord sijn staet t’aenschouwin.
Gerustelyckst leeft hy diemin minst kent.

Schuldie armoed.

Proverb. 23. vers . 21.

Want de suypers ende slempers verarmen, ende een slaper moet verscheurde kleederen dragen.
Proverb. 19. 15,
Luyheyt brengt slaep, ende een ledighgaende siele sal honger lijden.

Overdaed verarmde den zoone verlooren.
Onachtsaemheydt bracht Kaf onder ’tgoede Kooren,
En slapen traegh sloot buyten de maeghden geck:
Dees drie zijn meest oorsaeck van alle schuldigh gebreck.

TSchuldighe ghebreck vol wroegens oneerlijck,
komt van God, noch van mensch, maer van eygen geckheydt:
Die verdoet of versuymt, dat der ouders vreckheydt
Dick t’samen heeft ghespaert door ’t sparen vermeerlijc
De quist-goet brast door stroyende leckheydt,
Wt sotte mildigheyd, die haest tot ghebreck leyt,
En maeckt den ghever een arm bidder deerlijck,
Die ’tgoet oock verwaerloost en onachtsaem versuymt,
Smaeckt benaude kommer na een weeldighe ruymt,
Niet sonder verachtingh en smartelijck wroeghen:
Maer die d’arbeyd vreest, den traghen slaep bemint,
En van ’thoopken af teert, werd arm eer hy’t versint,
’tWerd kleyn daermen af neemt sonder by te voeghen.

E.
Een Jong Herder plach dick te ropin,
Helpt, den Wolf heeft my een Schaep ontschaeckt,
Quamen de Herders dan by hem lopin,
Hy sey, ick sie maer of ghy oock waeckt,
Daer naer heeft de Wulf een Schaep gekaeckt,
Hy riep, niemant liep, doe dach den zot
Die van’t liegen gewoonte maeckt,
Al seyt hy waer, men achtet voor spot.

Vande gierige Bedelaer.

Proverb. 20. vers . 4.
Om der koude wille en wil de luye niet ploegen: soo moet hy oock inden Oogste beedelen, ende niets verkrijgen.

D’onschaemel Bedelaer gheen Aelmoes en betaemt,
Soeckt na eerlijck gebreck, die hout in eeren de schaemt.
want d’onschamele wert van d’eersuchtige ghevoedt,
Als de schamel verderft door zijn schantvluchtig gemoet.

T Ghemeenste ghebreck by den ghemeenen armen
Is luyheydt vet ghevoed door’s volcx mild ontfarmen.
De traghe is onschamel, oft groothertigh int quaedt,
D’onschamele is gierigh oft een lecker vraet,
En veracht verachting, vliedt arbeyt, soeckt ghemack,
Ende volght stadelijck den rijcken troggelsack:
Die hem sonder hasaert seker magh gheneren:
Want men geeft hem veel meer dan hy mach verteren:
Ende dat bysonder in den dieren tijden,
Als elck mildelijck deylt om Gods straf te mijden.
Want dan een stuck droogh broodts, dat zy meest verkoopen,
Meer geldt, dan vier stucken in goey tijdt can belopen,
So valt de ghemeenscha, des bedelaers meeste baet,
So komt ’tgeld int strick daer ’tlanghsaem uyt gaet,
Sy krijghen veel meer broots dan sy moghen eten,
En haer vruchtbaerste kleedt is ghelapt en versleten:
Dus wert dick by dees Bedelaers geltgierigh
’tKleyn bedel pennincxken van d’Aelmoessen vierigh,
Tot seer groote schatten en Ridderlijcke sommen:
Want toe, sonder afdoen, tot grootigheit moet komen.
Och of de Overheidt so wacker hier op paste,
Datmen ’tlant van dees last, door lastig werc ontlaste.

F.
Fabricius Raedsman van Romen
Was van Have arm, van Deughde rijck.
Tot hem sijn Legaten gekomen
Syn jonst te koopen met schency practijck.
Synen moet bleef onbeweechlyck,
Want soberheyt versmaetster van geld ,, was,
Mint van Deugd Soon, daer hebdy blyck
Dat eere oyt met haer verseld ,, was.

Smetsende Bedelaers.

Proverb. 33. vers . 27. en 28.
Het jock ende stricken buygen den hals, eenen boosen Knecht stocken en kluppelen. Drijft hem ten arbeyt dat hy niet ledig en gae.

Die eens schaemt en eer te Kercken heeft ghebracht,
Leeft boven zijn ghevers in luyer weelden sacht:
’sVolcx miltheydt versmetst hy avond en morghen,
En laet sorgheloos den vogelkens sorghen.


D’Onschamele bidder soo gulsigh en trage,
Siende des bedels vrucht van dage tot daghe,
schadeloos, en seker, oock boven behoefte,
Verlaet sich daer op: so dat dit ghenoefte
Vaster betrouwen heeft op ’svolcx mildigheyt zot,
Dan de naem-Christenen op den gaefrijcken God.
Dit zijn Sacrilegers, die smetsen en steelen
D’aelmoessen, die elck meend Christo in d’armen te deelen.
Dit sijn Wespen onnut, die overdadelijck
Goede arbeyds winst verdoen met arbeyd schadelijck.
En dit zijn dieven, boven al bast waerdigh:
Vertraghende d’aelmis, die voormaels was vaerdigh,
Want als de ghevers sien, dat veel traeghlijck versuymen
Hun selfs eerlijck ghewin, ende eens anders versluymen
Verbrassen, versmetsen, Avond en morgen:
Beginnen sy te recht twijfelijck te sorghen,
Dat hun gifte mocht vallen in die loose vuycken:
Dan geeftmen traeghlijcker, des veel ydel buycken
Den waerdighen Aelmis dieflijck wert ghestolen
Van dees traghe Wespen. Vintmen dan geen Molen?
Geen Dijcken? gheen Galey? geen ander nutte dinghen
Om die stercke luyaerts tot arbeyt te bedwingen?

G.
Gelyck ’tvolck de hand voor de neuse voert,
Alsmen passeert voorby een privaet,
Oft daermin een stinckende gote roert,
Tot dat din v uy l en stanck vergaet:
So stopt u oorin waer ghy verstaet
Dat achterklap yemants schand omwroet,
Want so stanck deur reuck int lichaem slaet,
So brengt achterklap zond’ int gemoet.

Quaedt-doenders.

Ephes. 4. 28.
Die gestoolen heeft en steele niet meer: maer arbeyde liever, ende wercke dat goet is met zijne handen, opdat hy hebbe te geven den genen die noodt heeft.

D’Ander traghen zijn tot bedelen te hooghmoedigh,
Des sy tot dieft, gheweld, of wanhoop komen spoedigh.
Die niet goeds willen doen, end’ hn quaed doen schamen,
Steelen eens anders haef, tot spijs haerder lichamen:
Op hoop van bedecktheydt stil en behendelyck.
Andere achten ’tstelen als ’tbedelen schendelijck,
Dees rooven, setten af, en moorden met smerten.
Maer die so eerlijck zijn, dat sy uyter herten
’tQuaedt doen soo wel vreesen als den arbeyt moeyelijc,
Werden dul, oft eynden haer leven verfoeyelijck,
Met swaerd, put of strick, der wanhopen spinsele.
Dits van d’eeuwighe dood het tijdtlijck beginsele:
Waer hongher oft schande hier niet liever te wenschen?
Beschermt hier voor (o Heer) alle de trage menschen?
Oock voor dieft, gheweld, en voor alle quaden,
Maer immers voor wanhoop, vyandt uwer genaden.

H.
Heeft d’Angel een Visch eens bedrogen,
Onder elck aes zy dan sulcx beducht,
Is de Duyf den Havick ontvlogen,
Sy vreest voor al der Vogels gerucht,
’t Schaep dat des Wolfs tant is ontvlucht,
Binnin ’tstal (als monick in Cel) rust,
Maer al rooft lust, al der deughden vrucht,
Noch mint elck mensch de valsche wellust.

Rechte armen.
Matt. 25. vers . 40.
Soo wat ghy eenen van desen minsten broederen gedaen hebt, dat hebt ghy my gedaen.

Christus bleef inden noot, Barrabas kreegh ’tleven,
Gods armen versuymtmen, den schelmen werd gegeven,
De vrome lyd honger, de traghe is sat en even vet:
Elck werpt zyn aelmis wegh, niemandt op’t wel gheven let.

BEhalven den luyen, vintmen noch rechte armen,
Jong, oud, kranck, winneloos, waerdigh des volcx ontfarmen.
Kinderen, grijsen, siecken werden hier te land ghevoet,
Langs straet oft in stichten vander rijcken overvloed:
Maer de winneloose, die gheen rechte winst versuymt,
Noch boven de nodruft niet en teert in zijn ruymt,
Siende zijn naerstigheydt niet genoegh te vermoghen,
Tot brood voor wijf en kind, die hongher ghedoogen,
En niet willende dieft of roof, wijct den herden nood,
Verkoopt treurigh sijn schaemt om een stucxken droog brood.
So dees niet verleckert aen ’sbiddens luy gemack,
Maer werck becomende scheyt vanden troggelsack,
Sijn brood met zweet verdient, na arbeyd spoord begeerlijck,
Kleyn teert en God danckt, bruyckt hy zijn armoe eerlijck.
Gave God, datmen hier met gheven wel vaerdigh,
Voorquam ’tnootlijck bidden van sulck ontfangher waerdigh:
Waer ons mildheyt snelder dan zijn traegh begheeren,
Sijn eerlijcke schaemt bleef eerlijck in eeren:
Dit sou by veel vromen ’tbedelen hinderen,
Dit sou huysghesinnen van beeldelaers minderen,
En dit sou uytwieden ’tonkruyt van bedelens zaed:
Zaligh is die Mensch, die hem op den armen verstaet.
D’Onschamele bidder soo gulsigh en trage,
Siende des bedels vrucht van dage tot daghe,
schadeloos, en seker, oock boven behoefte,
Verlaet sich daer op: so dat dit ghenoefte
Vaster betrouwen heeft op ’svolcx mildigheyt zot,
Dan de naem-Christenen op den gaefrijcken God.
Dit zijn Sacrilegers, die smetsen en steelen
D’aelmoessen, die elck meend Christo in d’armen te deelen.
Dit sijn Wespen onnut, die overdadelijck
Goede arbeyds winst verdoen met arbeyd schadelijck.
En dit zijn dieven, boven al bast waerdigh:
Vertraghende d’aelmis, die voormaels was vaerdigh,
Want als de ghevers sien, dat veel traeghlijck versuymen
Hun selfs eerlijck ghewin, ende eens anders versluymen
Verbrassen, versmetsen, Avond en morgen:
Beginnen sy te recht twijfelijck te sorghen,
Dat hun gifte mocht vallen in die loose vuycken:
Dan geeftmen traeghlijcker, des veel ydel buycken
Den waerdighen Aelmis dieflijck wert ghestolen
Van dees traghe Wespen. Vintmen dan geen Molen?
Geen Dijcken? gheen Galey? geen ander nutte dinghen
Om die stercke luyaerts tot arbeyt te bedwingen?

G.
Gelyck ’tvolck de hand voor de neuse voert,
Alsmen passeert voorby een privaet,
Oft daermin een stinckende gote roert,
Tot dat din v uy l en stanck vergaet:
So stopt u oorin waer ghy verstaet
Dat achterklap yemants schand omwroet,
Want so stanck deur reuck int lichaem slaet,
So brengt achterklap zond’ int gemoet.

Quaedt-doenders.

Ephes. 4. 28.
Die gestoolen heeft en steele niet meer: maer arbeyde liever, ende wercke dat goet is met zijne handen, opdat hy hebbe te geven den genen die noodt heeft.

D’Ander traghen zijn tot bedelen te hooghmoedigh,
Des sy tot dieft, gheweld, of wanhoop komen spoedigh.
Die niet goeds willen doen, end’ hn quaed doen schamen,
Steelen eens anders haef, tot spijs haerder lichamen:
Op hoop van bedecktheydt stil en behendelyck.
Andere achten ’tstelen als ’tbedelen schendelijck,
Dees rooven, setten af, en moorden met smerten.
Maer die so eerlijck zijn, dat sy uyter herten
’tQuaedt doen soo wel vreesen als den arbeyt moeyelijc,
Werden dul, oft eynden haer leven verfoeyelijck,
Met swaerd, put of strick, der wanhopen spinsele.
Dits van d’eeuwighe dood het tijdtlijck beginsele:
Waer hongher oft schande hier niet liever te wenschen?
Beschermt hier voor (o Heer) alle de trage menschen?
Oock voor dieft, gheweld, en voor alle quaden,
Maer immers voor wanhoop, vyandt uwer genaden.

H.
Heeft d’Angel een Visch eens bedrogen,
Onder elck aes zy dan sulcx beducht,
Is de Duyf den Havick ontvlogen,
Sy vreest voor al der Vogels gerucht,
’t Schaep dat des Wolfs tant is ontvlucht,
Binnin ’tstal (als monick in Cel) rust,
Maer al rooft lust, al der deughden vrucht,
Noch mint elck mensch de valsche wellust.

Rechte armen.
Matt. 25. vers . 40.
Soo wat ghy eenen van desen minsten broederen gedaen hebt, dat hebt ghy my gedaen.

Christus bleef inden noot, Barrabas kreegh ’tleven,
Gods armen versuymtmen, den schelmen werd gegeven,
De vrome lyd honger, de traghe is sat en even vet:
Elck werpt zyn aelmis wegh, niemandt op’t wel gheven let.

BEhalven den luyen, vintmen noch rechte armen,
Jong, oud, kranck, winneloos, waerdigh des volcx ontfarmen.
Kinderen, grijsen, siecken werden hier te land ghevoet,
Langs straet oft in stichten vander rijcken overvloed:
Maer de winneloose, die gheen rechte winst versuymt,
Noch boven de nodruft niet en teert in zijn ruymt,
Siende zijn naerstigheydt niet genoegh te vermoghen,
Tot brood voor wijf en kind, die hongher ghedoogen,
En niet willende dieft of roof, wijct den herden nood,
Verkoopt treurigh sijn schaemt om een stucxken droog brood.
So dees niet verleckert aen ’sbiddens luy gemack,
Maer werck becomende scheyt vanden troggelsack,
Sijn brood met zweet verdient, na arbeyd spoord begeerlijck,
Kleyn teert en God danckt, bruyckt hy zijn armoe eerlijck.
Gave God, datmen hier met gheven wel vaerdigh,
Voorquam ’tnootlijck bidden van sulck ontfangher waerdigh:
Waer ons mildheyt snelder dan zijn traegh begheeren,
Sijn eerlijcke schaemt bleef eerlijck in eeren:
Dit sou by veel vromen ’tbedelen hinderen,
Dit sou huysghesinnen van beeldelaers minderen,
En dit sou uytwieden ’tonkruyt van bedelens zaed:
Zaligh is die Mensch, die hem op den armen verstaet.


I.
Indiin yemant gaerne vroom is geacht,
Die leere sijn quade lusten dwingin,
En geeft zonde over hem gein macht,
Daer Juck in moet zynen moet niet wringen
Al kostmin de werelt t’onder bringen,
Wat ist, als ’thert in ’s boosheyds dwang leyt?
Die sijnin moedt temt, is Heer der dingen,
Maer die lusten dient , dwijnt van krancheyt.

Noodruft .

1. Timoth. 6. 7.

Want wy en hebben niet inde Werelt ghebracht, het is openbaer dat wy daer niet en konnen uyt dragen. Wanneer wy kost ende kleederen hebben, wy sullen ons daer mede laten ghenoeghen.

Als een schoe te kleyn is, of te groot, quetst hy den voet
Door wringen, of slappen, de maet dats te pas, is goet.
Nimmermeer ghenoeght hem, die na pracht sijn noodruft voeght,
Maer die leeft genoeghlyc, dien slechte nodruft genoegt.

WAt ter noodt bederf is, wert by nodruft gemeynt.
Van nodruft natuerlijck is ’t eenighe eynd,
Hongers, dorsts, en koutheyts verjaging ghereedt:
Dit doet (by ghesonden) broodt, water en kleedt.
Wat men meer neemt, is ter noodruft niet beradelijck,
Maer ’t dient tot wellust en waen onversadelijck.
Dit leeren oock Heydens uyt de Wet der natueren,
Die wy Christenen (Godt wouts) al ter Hellen sturen.
Maer Christ, wiens arme hooft niet hadde op te rnstē,
Volghen wy weeldigh na in broot-droncken lusten:
Treedt dan ons Heer door doornen met ons Kruys beladen,
En sullen wy knechten in den rooskens baden?
Ick acht, dat de Heydens by ons veracht, in desen
In den dagh des oordeels ons rechters sullen wesen.
De waen-noodruft kost veel, de natuerlijcke weynigh.
Ist niet een snoodt mensche, traeg, gulsig, en vileynigh,
Die sijn broodt niet waerdt is? heeftmen ’t water niet om niet?
Duyrt oock een Cleedt niet langh, alsmen ’t raedlijck verziet?
Sy hebben al noodruft, die in Ambacht of Nering
Genoegh, doch magherlijck genieten haer teering:
Oock niet sonder arbeydt, maer sonder sorghlijcke moeyt,
Als die veyligh by ’tLandt, onder ’t kleyn Zeylken roeyt.

K.
Kennisse van hem self is wijsheyt
Die bovin al din mensche betaemt,
Dese komt altyt niet mette grysheyt,
Want sulck is zot zynde, dick wys vernaemt

Maer die sich voor hem selve schaemt,
Als hy sijn zotheyt treurigh doorziet,
Is wys, al waer hy oock zot besaemt,
Wat baet konst kentmin hem selven niet.

Noodrufts misbruyck.

Proverb. 21. vers . 17

Wie gaerne in wellust leeft, die sal kommer lijden: Ende wie Wijn ende Olye lief heeft, die en wort niet rijcke.

Die noodruft heeft, en daer boven oft onder teert,
Oft die sijn noodruft waeght, werdt recht in’t ghebreck verneert:
VVant brassaerdt en hazaerdt maecken ’t kleyn goedtken haest quyt,
En geltsucht int hebben vrywilligh kommer lyt.

DE noodruft wert misbruyckt door’t teeren onwijselijck
Boven oft beneden noodrufts mate prijselijck,
Oft door’t stoute waghen van des noodrufts behoeft.
’tEerst doet de doorbrenger, die hem self haest bedroeft
Als hy nodruft eerlijck door smets oneerlijck wtjaegt,
Des hem ’tschandelijck gebreck in sijnen huyse plaeght.
Het tweede werdt ghedaen by den gierighen zot,
Die ’t ontrou gelt betrouwt boven den trouwen God:
Dees vast, sijn gheltgod onghenoeght is sijn quellen,
En magert sijn lichaem om den beurs te doen swellen.
So veel ’t doorbrenghen zondight boven de maet,
So veel daelt de gheldt-sucht onder den Conincklijcken staet.
D’een komt wt genoegheyt in waerachtigh ghebreck,
D’ander heeft genoeg,is arm qt waen, bey sijnse geck.
’t Derde doen dwasen, die met Esopus Hondt
Dwazelijck hazarderen den nodruft wt hun mondt:
’tSeker dat ghenoegh is, comt in angst van bederven,
Om d’onsekere rijckdom sorchlijc te verwerven.
So doet des overvloets hazardues verkiesen,
Dick den rechten nodruft treurighlijck verliesen:
So komt veeltijts ’tghebreck desen zotten verrasschen,
En so zitmen tusschen twee stoelen in der asschen.

L.
L ays een Hoere in Griecken vermaert,
Schoon en lustigh om mans te hoonin,
wert ghevraeght van ein man wijs bedaert,
waer met hy een bysijn moght loonen?
Sy eyste hem veel duysent kroonin,
Hy deysde, en bedwang ’t vleeschs noopin,
Segghende tot syns selfs verschoonin,
So dier en wil ick ’tberouw niet koopin.
I.
Indiin yemant gaerne vroom is geacht,
Die leere sijn quade lusten dwingin,
En geeft zonde over hem gein macht,
Daer Juck in moet zynen moet niet wringen
Al kostmin de werelt t’onder bringen,
Wat ist, als ’thert in ’s boosheyds dwang leyt?
Die sijnin moedt temt, is Heer der dingen,
Maer die lusten dient , dwijnt van krancheyt.

Noodruft .

1. Timoth. 6. 7.

Want wy en hebben niet inde Werelt ghebracht, het is openbaer dat wy daer niet en konnen uyt dragen. Wanneer wy kost ende kleederen hebben, wy sullen ons daer mede laten ghenoeghen.

Als een schoe te kleyn is, of te groot, quetst hy den voet
Door wringen, of slappen, de maet dats te pas, is goet.
Nimmermeer ghenoeght hem, die na pracht sijn noodruft voeght,
Maer die leeft genoeghlyc, dien slechte nodruft genoegt.

WAt ter noodt bederf is, wert by nodruft gemeynt.
Van nodruft natuerlijck is ’t eenighe eynd,
Hongers, dorsts, en koutheyts verjaging ghereedt:
Dit doet (by ghesonden) broodt, water en kleedt.
Wat men meer neemt, is ter noodruft niet beradelijck,
Maer ’t dient tot wellust en waen onversadelijck.
Dit leeren oock Heydens uyt de Wet der natueren,
Die wy Christenen (Godt wouts) al ter Hellen sturen.
Maer Christ, wiens arme hooft niet hadde op te rnstē,
Volghen wy weeldigh na in broot-droncken lusten:
Treedt dan ons Heer door doornen met ons Kruys beladen,
En sullen wy knechten in den rooskens baden?
Ick acht, dat de Heydens by ons veracht, in desen
In den dagh des oordeels ons rechters sullen wesen.
De waen-noodruft kost veel, de natuerlijcke weynigh.
Ist niet een snoodt mensche, traeg, gulsig, en vileynigh,
Die sijn broodt niet waerdt is? heeftmen ’t water niet om niet?
Duyrt oock een Cleedt niet langh, alsmen ’t raedlijck verziet?
Sy hebben al noodruft, die in Ambacht of Nering
Genoegh, doch magherlijck genieten haer teering:
Oock niet sonder arbeydt, maer sonder sorghlijcke moeyt,
Als die veyligh by ’tLandt, onder ’t kleyn Zeylken roeyt.

K.
Kennisse van hem self is wijsheyt
Die bovin al din mensche betaemt,
Dese komt altyt niet mette grysheyt,
Want sulck is zot zynde, dick wys vernaemt

Maer die sich voor hem selve schaemt,
Als hy sijn zotheyt treurigh doorziet,
Is wys, al waer hy oock zot besaemt,
Wat baet konst kentmin hem selven niet.

Noodrufts misbruyck.

Proverb. 21. vers . 17

Wie gaerne in wellust leeft, die sal kommer lijden: Ende wie Wijn ende Olye lief heeft, die en wort niet rijcke.

Die noodruft heeft, en daer boven oft onder teert,
Oft die sijn noodruft waeght, werdt recht in’t ghebreck verneert:
VVant brassaerdt en hazaerdt maecken ’t kleyn goedtken haest quyt,
En geltsucht int hebben vrywilligh kommer lyt.

DE noodruft wert misbruyckt door’t teeren onwijselijck
Boven oft beneden noodrufts mate prijselijck,
Oft door’t stoute waghen van des noodrufts behoeft.
’tEerst doet de doorbrenger, die hem self haest bedroeft
Als hy nodruft eerlijck door smets oneerlijck wtjaegt,
Des hem ’tschandelijck gebreck in sijnen huyse plaeght.
Het tweede werdt ghedaen by den gierighen zot,
Die ’t ontrou gelt betrouwt boven den trouwen God:
Dees vast, sijn gheltgod onghenoeght is sijn quellen,
En magert sijn lichaem om den beurs te doen swellen.
So veel ’t doorbrenghen zondight boven de maet,
So veel daelt de gheldt-sucht onder den Conincklijcken staet.
D’een komt wt genoegheyt in waerachtigh ghebreck,
D’ander heeft genoeg,is arm qt waen, bey sijnse geck.
’t Derde doen dwasen, die met Esopus Hondt
Dwazelijck hazarderen den nodruft wt hun mondt:
’tSeker dat ghenoegh is, comt in angst van bederven,
Om d’onsekere rijckdom sorchlijc te verwerven.
So doet des overvloets hazardues verkiesen,
Dick den rechten nodruft treurighlijck verliesen:
So komt veeltijts ’tghebreck desen zotten verrasschen,
En so zitmen tusschen twee stoelen in der asschen.

L.
L ays een Hoere in Griecken vermaert,
Schoon en lustigh om mans te hoonin,
wert ghevraeght van ein man wijs bedaert,
waer met hy een bysijn moght loonen?
Sy eyste hem veel duysent kroonin,
Hy deysde, en bedwang ’t vleeschs noopin,
Segghende tot syns selfs verschoonin,
So dier en wil ick ’tberouw niet koopin.


Nodrufts gebruyck.

Eccles. 40. 18.
Wie hem met zijnen arbeyt geneert, en de laet hem genoegen, die heeft een rustsaem leven: dat heet eenen schat boven alle schatten vinden.

Maer die zijn nodruft heeft, na den eysch vau nodruft leeft,
Eerlyck wint, Godlyck spaert, ’tghespaerde den armen geeft:
God betrout, meer na deught, dan na gheld is begeerlyck
Des leeft hy Godlyck, ghesond, natuyrlyck, en eerlyck.


MAer de vroede treft hier ’tmiddel lichtelijck,
Leeft naerstigh, nauerlick en voorsichtelijck:
Want na eerlijck ghewin arbeyd hy vlytelijck,
Daer af neemt nodruft, na maet profijtelijck,
Sparende ’ toverschot teghens den tijd winneloos.
Al is nu de nodruft, door lands zede zinneloos,
So hoogh opghesteghen datmen meer heeft van doen,
Dan brood, water, wooning, kleederen, en schoen,
So teert dees goede man nochtans met goede reden
Waynigh boven nodruft, veel onder de qua zeden,
Hy kleynt te met zijn staet, schickt lettel te behoeven,
Troost met zijn overschot der armen swaer bedroeven,
Is altijdt op voordeel, en mach zijn rijcker leenen,
Sulck raedlijck Huysvader soud’ ick ter wereld meenen
Gheluckigh, hoogh boven andren rijck van goede:
Want hy leeft hier vayligh, vry en bly van moede,
Onbelaeght, onbenijdt, onbekommert en ghesond,
Door slechte spijs en dranck voor zijn sobere mond,
Door een goede ghewissen uyt een goe wandeling,
Door rechtvaerdigh te zijn in al sijn handeling,
En door tvast betrouwen op God sijnen Vader,
Die hem trouwelijck besorght uyt sijn mildheyts ader.

M .
MYt ende lyd dit leert ein Heyden,
Vintmen te saligheyt oock korter baen ?
Mytmen ’tquaet, het zondigh verleyden,
D’ydel lusten en de blinde waen.
Lijtmen oock Gods werck gants onderdaen,
Datmen synen wil niet wederstrijt .
Wat mach dan schaden oft t’onwil gaen,
Alsmen so quaet mydende ’tgoede lydt.

Wat Rijckdom is.

Heb. 13. 5.
De wandelinge sy sonder giericheydt: weest te vreden met het gene dat tegenwoordich is, want hy heeft geseyt: Ick en sal u niet begeven , noch en sal u niet verlaten.

Die is (soo ’tspreeckwoort leert) de ryckste die, hier leeft,
Die ghenoegh hebbende, ghenoeght met dat hy heeft.
Dit ghenoegh is Christus, die hem heeft, is waeryjck ryck
Dees perl vind elck, die’t al om Christum veracht als slyc.

R yckdom en is gheen schadt diemen niet mach vermeren:
Neen? ’tis ghenoegh hebben, sonder meer te begeeren,
Arm zijn van begheren maeckt rijcke menschen.
Vol rijckdom sijnse arm, die veel hebbende meer wenschen.
So leyt ware rjckdom niet in kisten vol goedt,
Maer in een volhert, int ghenoeghent gemoet.
’tGoet ghenoeghen maeckt rijck, veel begeeren maeckt arm.
By ’tgenoegen woont vreughd by ’tbegeeren gekarm.
Wie doet veel begeeren? waen , die baert ongeneught.
Wie vernoeght haest? wijsheyd, die gebruyckt ’tkleyn met vreught.
Alles te verkrijgen dat elck begeert en hoogh acht,
En heeft Godt niet en staet in ons macht om verwerven,
Moghen wy’t begeeren mijden, derven en sterven:
Dit maeckt recht arm van gheest, en erfghenaem van Gods rijck,
Desen Jobs soone is hebben en derven ghelijck:
Want hy verkrijgt Christum, die sijn begeert can matten.
Die Christum heeft, die heeft in hem al Godes schatten.
Hoe langh suldy, o mensch, in valsche rijckdom sluymen,
En dit Hemelsche Coorn om ’thelsche Kaf versuymē?
Hoe langh su l t ghy sotten dus onberadelijc
Dinghen beminnen, di u sijn soo schadelijc?

N.
Noch Jonck synde sprack Cato seer selden,
Dies hem d’ander Jongers bekeven,
Ghy meught (seyd’hy) ’tswygen vry schelden,
tIs my genoegh prystmen myn leven,
maer dan wil ick’t swyghen begeven ,
Als my ’twoord schand’ waer inghehouwen,
Hy wist, dat klappen menigh doet sneven,
maer wien is ’t swyghen oyt berouwen?

Doorbrenghers.

Prov. 20.1.

Den wijn maeckt loose lieden, en sterc,
Nodrufts gebruyck.

Eccles. 40. 18.
Wie hem met zijnen arbeyt geneert, en de laet hem genoegen, die heeft een rustsaem leven: dat heet eenen schat boven alle schatten vinden.

Maer die zijn nodruft heeft, na den eysch vau nodruft leeft,
Eerlyck wint, Godlyck spaert, ’tghespaerde den armen geeft:
God betrout, meer na deught, dan na gheld is begeerlyck
Des leeft hy Godlyck, ghesond, natuyrlyck, en eerlyck.


MAer de vroede treft hier ’tmiddel lichtelijck,
Leeft naerstigh, nauerlick en voorsichtelijck:
Want na eerlijck ghewin arbeyd hy vlytelijck,
Daer af neemt nodruft, na maet profijtelijck,
Sparende ’ toverschot teghens den tijd winneloos.
Al is nu de nodruft, door lands zede zinneloos,
So hoogh opghesteghen datmen meer heeft van doen,
Dan brood, water, wooning, kleederen, en schoen,
So teert dees goede man nochtans met goede reden
Waynigh boven nodruft, veel onder de qua zeden,
Hy kleynt te met zijn staet, schickt lettel te behoeven,
Troost met zijn overschot der armen swaer bedroeven,
Is altijdt op voordeel, en mach zijn rijcker leenen,
Sulck raedlijck Huysvader soud’ ick ter wereld meenen
Gheluckigh, hoogh boven andren rijck van goede:
Want hy leeft hier vayligh, vry en bly van moede,
Onbelaeght, onbenijdt, onbekommert en ghesond,
Door slechte spijs en dranck voor zijn sobere mond,
Door een goede ghewissen uyt een goe wandeling,
Door rechtvaerdigh te zijn in al sijn handeling,
En door tvast betrouwen op God sijnen Vader,
Die hem trouwelijck besorght uyt sijn mildheyts ader.

M .
MYt ende lyd dit leert ein Heyden,
Vintmen te saligheyt oock korter baen ?
Mytmen ’tquaet, het zondigh verleyden,
D’ydel lusten en de blinde waen.
Lijtmen oock Gods werck gants onderdaen,
Datmen synen wil niet wederstrijt .
Wat mach dan schaden oft t’onwil gaen,
Alsmen so quaet mydende ’tgoede lydt.

Wat Rijckdom is.

Heb. 13. 5.
De wandelinge sy sonder giericheydt: weest te vreden met het gene dat tegenwoordich is, want hy heeft geseyt: Ick en sal u niet begeven , noch en sal u niet verlaten.

Die is (soo ’tspreeckwoort leert) de ryckste die, hier leeft,
Die ghenoegh hebbende, ghenoeght met dat hy heeft.
Dit ghenoegh is Christus, die hem heeft, is waeryjck ryck
Dees perl vind elck, die’t al om Christum veracht als slyc.

R yckdom en is gheen schadt diemen niet mach vermeren:
Neen? ’tis ghenoegh hebben, sonder meer te begeeren,
Arm zijn van begheren maeckt rijcke menschen.
Vol rijckdom sijnse arm, die veel hebbende meer wenschen.
So leyt ware rjckdom niet in kisten vol goedt,
Maer in een volhert, int ghenoeghent gemoet.
’tGoet ghenoeghen maeckt rijck, veel begeeren maeckt arm.
By ’tgenoegen woont vreughd by ’tbegeeren gekarm.
Wie doet veel begeeren? waen , die baert ongeneught.
Wie vernoeght haest? wijsheyd, die gebruyckt ’tkleyn met vreught.
Alles te verkrijgen dat elck begeert en hoogh acht,
En heeft Godt niet en staet in ons macht om verwerven,
Moghen wy’t begeeren mijden, derven en sterven:
Dit maeckt recht arm van gheest, en erfghenaem van Gods rijck,
Desen Jobs soone is hebben en derven ghelijck:
Want hy verkrijgt Christum, die sijn begeert can matten.
Die Christum heeft, die heeft in hem al Godes schatten.
Hoe langh suldy, o mensch, in valsche rijckdom sluymen,
En dit Hemelsche Coorn om ’thelsche Kaf versuymē?
Hoe langh su l t ghy sotten dus onberadelijc
Dinghen beminnen, di u sijn soo schadelijc?

N.
Noch Jonck synde sprack Cato seer selden,
Dies hem d’ander Jongers bekeven,
Ghy meught (seyd’hy) ’tswygen vry schelden,
tIs my genoegh prystmen myn leven,
maer dan wil ick’t swyghen begeven ,
Als my ’twoord schand’ waer inghehouwen,
Hy wist, dat klappen menigh doet sneven,
maer wien is ’t swyghen oyt berouwen?

Doorbrenghers.

Prov. 20.1.

Den wijn maeckt loose lieden, en sterc,


ken dranck maeckt wildt, wie daer lust toe heeft, die en wort nemmermeer wys.

Proverb. 29. 3.

Wie hem met Hoeren geneert, die comt om zijn goedt.

Ist vreemd, dat des smetsers al verslinnende kaken,
Ten lesten huys en hof schandelyck uyt braken?
Ist onrecht, dat ghebreck pijnlyck hun lyf doet quelen,
Die uyt hun overvloed der armen nodruft stelen?

SO wie boven nodruft, ghewin of renten heeft,
En boven ’tbehoeven de inkomsten uyt gheeft,
An kocks, an roffiaens, an hoeren, en an boeven,
Misbruyckt zijn rijckdom, ’tghebreck sal hem bedroeven.
Te recht quelt hem ’tghebreck, die met overvloed verfluymt,
’tGunt sijns naestens ghebreck mocht stoppen, en houden ruymt,
Dit zijn godloose dieven, stelende hun selfs goet,
In’t alleen verdoen, daer ses by mochten zijn gevoedt.
Dees onbarmhertighe sal God niet ontfarmen:
Want haer sotte weelde verhongert Gods armen.
So liet des rijcken pracht den Lasarum in nood,
Die dief voer ter hellen, d’arme in Abrams schoot:
Wat sal Godt doch eysschen door sijn rechte Rechters mond,
Dan der liefden woecker van onse ontfangen pond?
Verdoemt Godt die ’tpond brenght sonder weldaedts voordeel:
Die ’tpond schentlijck verdoet, wat verwacht hy daer voor voordeel?
Voor een vluchtighe lust, eeuwigh durende smerten.
Bedenckt u ghy quistgoed, neemt dit doch ter herten.
Sydy godloos? vreest ghy God, duyvel noch helle?
Vreest dan te minsten hier ’tbehoeftigh gequelle.
Want die hier deur verliest ’t goed van zijn ouders geerft,
Erft sijn eygen armoe, die hem met schanden bederft.

O.
Op een tydt vraeghde Diogenes
Eenen Sterrekycker by veel volcx ghestaen,
Kondy weten wat toekomend’ es?
Seght of ick u met desen stock sal slaen?
De stroo muys dacht met wyser bevaen,
Seg ick neen, hy slaet, oft ia hy slaet,
Neen seyd’ hy. Diogenes sloegh zaen,
En sprack, u loghen blyckt metter daet.

Gierige.

Ecclesiast. 6. 2.

Een dien God rijckdom, goed endereen eere gegeven heeft, ende hem niets en ontbreeckt dat zijn herte begeert: ende God hem doch gheen macht en geeft des selven te genieten, maer een ander verteert het, dat is ydelheydt, ende een boose plage.

De wreede gierigheyt, magher, ende onversadigh,
Is niet min haer dienaer dan d’armen ongenadigh.
Hy jaeght na rijcke haef, die hy armoedigh heeft,
En weet niet dat niemant van’t overvloedigh leeft.

DIe meer heeft dan ghenoegh, en min dan ghenoegh gheniet,
Iond sijn kist ’tgeld wel, maer synen buyck niet:
Eer sou hy’t in d’aerde dan in sijn maegh begraven,
Hy derf niet sat eten, noch sijn dorst recht laven:
Hier blijckt de gierigheyt int straffen rechtvaerdigh,
Want sy acht haer slave sijn voedsel niet waerdigh,
Dees toont niemandt weldaet dan aen woeckers ghewin,
Hy ontfanght geern, hout vast, is ondanckbaer van sin,
En verhoopt genoegheyt door’t krijgen van veel gout,
Maer dit blust gierigheydt, als ’t vier ’tinwerpen van hout,
Soo had die sot een werld (was daer ghebreck of behoeft.
Hy droomder mear, terstond heeft waen-ghebreck hem bedroeft.
Recht als de kaeswerpers verachten d’ontfangen kaes,
En flux na andere sien: soo doet de gierighe dwaes,
Wiens geldsucht: gelds ghewin, so weynigh mach versaden,
Als men des Hels afgrond met sielen mach verladen.
’t Overspel walght van sijn, en soeckt eens anders wijf
Zo brandt na ’t vreemdt geld de geldminnende katijf,
Die raept, die schraept, die spaert, bewaert, besorgt, en dient
’tSnoode geld, en is sijn selfs, noch niemandts vrient.

P.
Plinius schryft dat eenen Oliphant
Die siende een ander sulck dier
Boven hem geert met eenen halsbant,
Om eer, ghewaed te zyn door een Rivier,
Soo treurde, met droevigen ghetier,
Ghemerckt d’ander prys had’ verworven,
Dat hy door syn groothertigheyt fier
Willens van hongher is ghestorven.
ken dranck maeckt wildt, wie daer lust toe heeft, die en wort nemmermeer wys.

Proverb. 29. 3.

Wie hem met Hoeren geneert, die comt om zijn goedt.

Ist vreemd, dat des smetsers al verslinnende kaken,
Ten lesten huys en hof schandelyck uyt braken?
Ist onrecht, dat ghebreck pijnlyck hun lyf doet quelen,
Die uyt hun overvloed der armen nodruft stelen?

SO wie boven nodruft, ghewin of renten heeft,
En boven ’tbehoeven de inkomsten uyt gheeft,
An kocks, an roffiaens, an hoeren, en an boeven,
Misbruyckt zijn rijckdom, ’tghebreck sal hem bedroeven.
Te recht quelt hem ’tghebreck, die met overvloed verfluymt,
’tGunt sijns naestens ghebreck mocht stoppen, en houden ruymt,
Dit zijn godloose dieven, stelende hun selfs goet,
In’t alleen verdoen, daer ses by mochten zijn gevoedt.
Dees onbarmhertighe sal God niet ontfarmen:
Want haer sotte weelde verhongert Gods armen.
So liet des rijcken pracht den Lasarum in nood,
Die dief voer ter hellen, d’arme in Abrams schoot:
Wat sal Godt doch eysschen door sijn rechte Rechters mond,
Dan der liefden woecker van onse ontfangen pond?
Verdoemt Godt die ’tpond brenght sonder weldaedts voordeel:
Die ’tpond schentlijck verdoet, wat verwacht hy daer voor voordeel?
Voor een vluchtighe lust, eeuwigh durende smerten.
Bedenckt u ghy quistgoed, neemt dit doch ter herten.
Sydy godloos? vreest ghy God, duyvel noch helle?
Vreest dan te minsten hier ’tbehoeftigh gequelle.
Want die hier deur verliest ’t goed van zijn ouders geerft,
Erft sijn eygen armoe, die hem met schanden bederft.

O.
Op een tydt vraeghde Diogenes
Eenen Sterrekycker by veel volcx ghestaen,
Kondy weten wat toekomend’ es?
Seght of ick u met desen stock sal slaen?
De stroo muys dacht met wyser bevaen,
Seg ick neen, hy slaet, oft ia hy slaet,
Neen seyd’ hy. Diogenes sloegh zaen,
En sprack, u loghen blyckt metter daet.

Gierige.

Ecclesiast. 6. 2.

Een dien God rijckdom, goed endereen eere gegeven heeft, ende hem niets en ontbreeckt dat zijn herte begeert: ende God hem doch gheen macht en geeft des selven te genieten, maer een ander verteert het, dat is ydelheydt, ende een boose plage.

De wreede gierigheyt, magher, ende onversadigh,
Is niet min haer dienaer dan d’armen ongenadigh.
Hy jaeght na rijcke haef, die hy armoedigh heeft,
En weet niet dat niemant van’t overvloedigh leeft.

DIe meer heeft dan ghenoegh, en min dan ghenoegh gheniet,
Iond sijn kist ’tgeld wel, maer synen buyck niet:
Eer sou hy’t in d’aerde dan in sijn maegh begraven,
Hy derf niet sat eten, noch sijn dorst recht laven:
Hier blijckt de gierigheyt int straffen rechtvaerdigh,
Want sy acht haer slave sijn voedsel niet waerdigh,
Dees toont niemandt weldaet dan aen woeckers ghewin,
Hy ontfanght geern, hout vast, is ondanckbaer van sin,
En verhoopt genoegheyt door’t krijgen van veel gout,
Maer dit blust gierigheydt, als ’t vier ’tinwerpen van hout,
Soo had die sot een werld (was daer ghebreck of behoeft.
Hy droomder mear, terstond heeft waen-ghebreck hem bedroeft.
Recht als de kaeswerpers verachten d’ontfangen kaes,
En flux na andere sien: soo doet de gierighe dwaes,
Wiens geldsucht: gelds ghewin, so weynigh mach versaden,
Als men des Hels afgrond met sielen mach verladen.
’t Overspel walght van sijn, en soeckt eens anders wijf
Zo brandt na ’t vreemdt geld de geldminnende katijf,
Die raept, die schraept, die spaert, bewaert, besorgt, en dient
’tSnoode geld, en is sijn selfs, noch niemandts vrient.

P.
Plinius schryft dat eenen Oliphant
Die siende een ander sulck dier
Boven hem geert met eenen halsbant,
Om eer, ghewaed te zyn door een Rivier,
Soo treurde, met droevigen ghetier,
Ghemerckt d’ander prys had’ verworven,
Dat hy door syn groothertigheyt fier
Willens van hongher is ghestorven.


Werld-wijse.

Luc. 12. 34.

Want waer uwen Schat is, daer sal ooc u herte wesen.

O Doodt, hoe bitter u dencken met smerre quelt,
Den rijcken, die op’t goudt sijn troost en herte stelt!
Eer hy vande roode Aerd krygt ’t verhoopte misbruyck
Swelght hem de swarte aerd’diep in haer helsche buyck.

DE gierighe en quist-goedt sijn zot oock in ’svolckx ooghen:
Maer die boven nodruft en beneden vermoghen
Rijckelijcken huyshoudt, so dat sijn gelt noch vermeert
Wert van al de werld voor een wijs mensche gheeert:
Want hy niet onnuttelijck (so men ’theet) sijn haef verdoet,
Noch niet sorghvuldelijck na groote winst en wroet,
Maer schijnende verzaed van ’tonversadelijck goet,
Seyt met Epicuro tot sijn bedroghen ghemoet,
Vergroot nu u schuren, rust, eet, drinckt, en brast:
Nochtans noemt Godt hem dwaes, want hy bout op’t zandt onvast,
Hy bemint tijts wellust boven den eeuwighen God,
Gaert Schatten op Ardtrijck voor den schalcken dief of mot,
oVult vlijtigher met ghelt sijn boomloose kist of pot,
Dan met deughden sijn ziel, is dat niet een oprecht zot?
Ist gheen Zot? Die zottelijck der zotten waen-goedt verkiest?
Daer door hy ’t Eeuwige en ware goedt verliest?
Ist gheen zot, die ’tsnoode lijf boven de ziele prijst?
Ist gheen zot, die sijn geldt boven sijn God eer bewijst?
Elck eert meest, ’tgunt hy meest besorght, dient, en bemint,
Dits den werld-wijsen, ’tgeld, om datmer wellust door wint.
Wie bout voor’t hemelse korn ruyme en niewe schurē?
Om ’tgelt dencktmen dagen: wie denckt om God uren?

Q.
Quirinus een geeert Sophist
wert van syns zoons doodt troostigh vermaent,
Meynt niet (seyd’ hy) dat ick met Gode twist,
Noyt heb ick hem onsterflyck gewaent,
Ten baet gesucht, geweent, noch getraent,
Moght ick my oyt bet een man bewysen,
Die geen geleent goet eygen waent,
En van noodt Deughd maeckt, is waerde te prysen.

Onbehoorlijck uytgeef en bewaren.

2. Cor. 8. 14.

Maer op dat uyt gelijcker bedeelinge in desen teghenwoordighen tyde, uwe overvloedt haren ghebreke te hulpe kome.

Elcx woorden sijn Christelyck, elcx daedt met Christo spot.
De tongh betrout Gode, ’thert seyt daer en is geen Godt.
In hoogh teeren, en veel opleggen ’swerelds prys leyt,
Maer Godes wysheydt vervloeckt dese dwaes wereldswijsheyt.

DEes werld-wijse Door misbruyckt sijn rijckdom doorlijck,
Int uytgeven ende int bewaren onbehoorlijck.
’sVleeschs wellust met Landtzede doen hem te veel behoeven,
En te veel verteeren tot veel armens bedroeven:
Wederom doet hem sijn Heydens Godt mistrouwen,
Den Naesten versuymen, en ’t geldt te veel behouwen.
Maer segdy, ’tgeldt is mijn, mach ick ’t mijn niet verteeren?
Ick ben vraet noch dronckaert, ick leef van’t mijn met Eeren,
En bewaer ’t overschot tot nut van mijn kinderen,
Wien mach mijn bewaren oft uytgift dan hinderen?
’tGeldt hoort u niet, maer God, ghy bewaert des Heeren pond,
Teert na nodruft, niet na dijn wellustighe mond:
So mooghdy vanden kost noh rijckelijck deelen,
Godts inmaenders, d’armen, dit is Godts bevelen,
Ziedy dese in noodt, voedtse met u sparen,
Mooghdy u overschot oock noch beter bewaren.
Wat ghy den minsten geeft aen kleedt, spijs ofte dranck
Des danckt u Christus selfs als van sijn eygē ontfanc,
Als gy Godts pondt verdoet in u Aerdsche wellust,
Of sorghvuldigh opsluyt tot u mistrouwens rust:
U maegh en kist vult, maer leeg laet u naestens buyck,
Is’t uytgeef en opleg dan gheen Godloos misbruyck?

R.
RAet Sone, wat ist dat elck mensche
Even veel behoeft ? Even veel heeft?
En d’een te luttel heeft na wensche?
D’ander te veel als die’t om niet geeft?
Bits tydt, die elck tegenwoordigh heeft,
Elck soeckt haer ’ tverderf , ’thebben leet is:
Maer die haer waerde kent en aenkleeft,
Smeedt het yser terwyl dat heet is.
Werld-wijse.

Luc. 12. 34.

Want waer uwen Schat is, daer sal ooc u herte wesen.

O Doodt, hoe bitter u dencken met smerre quelt,
Den rijcken, die op’t goudt sijn troost en herte stelt!
Eer hy vande roode Aerd krygt ’t verhoopte misbruyck
Swelght hem de swarte aerd’diep in haer helsche buyck.

DE gierighe en quist-goedt sijn zot oock in ’svolckx ooghen:
Maer die boven nodruft en beneden vermoghen
Rijckelijcken huyshoudt, so dat sijn gelt noch vermeert
Wert van al de werld voor een wijs mensche gheeert:
Want hy niet onnuttelijck (so men ’theet) sijn haef verdoet,
Noch niet sorghvuldelijck na groote winst en wroet,
Maer schijnende verzaed van ’tonversadelijck goet,
Seyt met Epicuro tot sijn bedroghen ghemoet,
Vergroot nu u schuren, rust, eet, drinckt, en brast:
Nochtans noemt Godt hem dwaes, want hy bout op’t zandt onvast,
Hy bemint tijts wellust boven den eeuwighen God,
Gaert Schatten op Ardtrijck voor den schalcken dief of mot,
oVult vlijtigher met ghelt sijn boomloose kist of pot,
Dan met deughden sijn ziel, is dat niet een oprecht zot?
Ist gheen Zot? Die zottelijck der zotten waen-goedt verkiest?
Daer door hy ’t Eeuwige en ware goedt verliest?
Ist gheen zot, die ’tsnoode lijf boven de ziele prijst?
Ist gheen zot, die sijn geldt boven sijn God eer bewijst?
Elck eert meest, ’tgunt hy meest besorght, dient, en bemint,
Dits den werld-wijsen, ’tgeld, om datmer wellust door wint.
Wie bout voor’t hemelse korn ruyme en niewe schurē?
Om ’tgelt dencktmen dagen: wie denckt om God uren?

Q.
Quirinus een geeert Sophist
wert van syns zoons doodt troostigh vermaent,
Meynt niet (seyd’ hy) dat ick met Gode twist,
Noyt heb ick hem onsterflyck gewaent,
Ten baet gesucht, geweent, noch getraent,
Moght ick my oyt bet een man bewysen,
Die geen geleent goet eygen waent,
En van noodt Deughd maeckt, is waerde te prysen.

Onbehoorlijck uytgeef en bewaren.

2. Cor. 8. 14.

Maer op dat uyt gelijcker bedeelinge in desen teghenwoordighen tyde, uwe overvloedt haren ghebreke te hulpe kome.

Elcx woorden sijn Christelyck, elcx daedt met Christo spot.
De tongh betrout Gode, ’thert seyt daer en is geen Godt.
In hoogh teeren, en veel opleggen ’swerelds prys leyt,
Maer Godes wysheydt vervloeckt dese dwaes wereldswijsheyt.

DEes werld-wijse Door misbruyckt sijn rijckdom doorlijck,
Int uytgeven ende int bewaren onbehoorlijck.
’sVleeschs wellust met Landtzede doen hem te veel behoeven,
En te veel verteeren tot veel armens bedroeven:
Wederom doet hem sijn Heydens Godt mistrouwen,
Den Naesten versuymen, en ’t geldt te veel behouwen.
Maer segdy, ’tgeldt is mijn, mach ick ’t mijn niet verteeren?
Ick ben vraet noch dronckaert, ick leef van’t mijn met Eeren,
En bewaer ’t overschot tot nut van mijn kinderen,
Wien mach mijn bewaren oft uytgift dan hinderen?
’tGeldt hoort u niet, maer God, ghy bewaert des Heeren pond,
Teert na nodruft, niet na dijn wellustighe mond:
So mooghdy vanden kost noh rijckelijck deelen,
Godts inmaenders, d’armen, dit is Godts bevelen,
Ziedy dese in noodt, voedtse met u sparen,
Mooghdy u overschot oock noch beter bewaren.
Wat ghy den minsten geeft aen kleedt, spijs ofte dranck
Des danckt u Christus selfs als van sijn eygē ontfanc,
Als gy Godts pondt verdoet in u Aerdsche wellust,
Of sorghvuldigh opsluyt tot u mistrouwens rust:
U maegh en kist vult, maer leeg laet u naestens buyck,
Is’t uytgeef en opleg dan gheen Godloos misbruyck?

R.
RAet Sone, wat ist dat elck mensche
Even veel behoeft ? Even veel heeft?
En d’een te luttel heeft na wensche?
D’ander te veel als die’t om niet geeft?
Bits tydt, die elck tegenwoordigh heeft,
Elck soeckt haer ’ tverderf , ’thebben leet is:
Maer die haer waerde kent en aenkleeft,
Smeedt het yser terwyl dat heet is.


Weeldigh Leven.

Eccles. 37. 33.

Vele eten maeckt kranck, ende een onversadigh eter krijght het krimpen. Vele hebben den doot gegeten: maer wie matigen eet, die leeft diet te langher.

Die den armen onthout, sijn buyck geeft sijn overvloet
Komt hier in kranckheden, hier na in der Hellen gloet.
Noyt was by anderen mild, die ’t voor hem selfs te veel is
Hy doet Christum vasten, diens God lust van de keel is.

NU bestaet ’tmisbruyck van te veel uytgheven,
In een weeldigh, cierlijck, en heerlijck leven:
Dese drie Godinnen sijn meest by elck gheacht,
Lust des vleeschs, der ooghen, met homoedigheydtspracht,
’tWeeldighe leven teert kostelijck en lecker,
Dit maeckt voor den armen den milden te vrecker,
Die lucht, aerde, en water moeyelijck doet deurwroeten
Om d’ydelheyt des buycx met wellust zat te boeten.
Vraegdy wat kost dees waen met grooten kosten soeckt
Kost die waen hongher maeckt van Socrate vervloeckt:
Want die sonder hongher grooten lust maeckt tot eeten,
Door verbeelding des smaecks vande leckere beten.
Hier wert d’aelmis mager doot vetheyt der morseelen,
Want ’t veel behoeven en mach niet veel uytdeelen.
Wie so mildelijck gheeft tot vulsel sijner darmen,
Biedt Christo den rugge, en onthouwet den armen.
Al dunckt hem nu dwaeselijck dat Godts oordeel vertraeght,
So sijn zy inder daet nu al jammerlijck geplaeght.
Haer zotheyt houdt gheen maet, maer vergrijpt sich blendelijck,
Dan quelt onlust, walging, met zieckten ellendelijck,
En dan moet de Doctoor der lecker verladen rompen,
Met dure juleppen den overvloet uytpompen.

S.
SAghmen yemant visschin inde lucht,
Jagin inde Zee, ploegen op’t ys:
En doorn bezaeyen op hope van vrucht,
Hy kreegh van zotheyt den hooghsten prys,
Nochtans meest elcken pleeght dees verkeerde wys,
waert dan oock al recht datmense spaerd e?
Ist ryck, arm, groot, kleyn, Jonck oft grys,
Elck soeckt den Hemel hier op d’Aerde.

Cierlijck leven.

Esaia. 3. 18.

Te dier tijdt sal de Heere het cieraet aen den kostelijcken schoenen wech nemen, de Hechtselen en de Spanghen, &c. Ende daer sal stanck voor goeden reuck sijn.

Elck pronckt met sijn gebreck, wie leent niet ’tkostel kleedt
Van Schaep, VVolf oft VVurm? Droeght die niet eerst? Maer elck weet
Hem selfs niet eerwaerdigh, ’t kleedt moet eerlyck doen schynen,
Dees diere en zotte pracht bloot Christum in den synen.

’TCierlijck leven maeckt oock d’uytgift so groot,
Dattet den deur toesluyt voor Christo naeckt en bloot:
Men soect meer menschen eer door zyd’ en bont te dragē
Dan Godt door ’tkleeden der armen te behaghen.
Also laetmen Christum in sijn leden verkouwen,
Om cierlijck te schijnen inder Luyden aenschouwen:
Wat mach ’tdiere purper tot warm oft decksel streckē?
Sou dees onnutte hoft den naeckten niet bedecken?
Bracht Lazari koude en naecktheyt schoffierich
Den pronckaert gheen hetten in den vlammen vierich?
O verdoemlijc misbruyc, voor geen misbruyck gekent,
Hoe vermoort ghy de ziel door oogslusts eerzucht blent.
Den Heer onthoudy ’tsijn, en laet hem naeckt na loopē
Om d’onnoodighen hoop ’ghelt te gheven by hoopen:
Als Perlenstickers, Verwers van ’tscharlaken,
Pluymlichte pluymayers, die dwasen ’tgelt ontschakē,
Juweliers, Tapitsiers, met veel smetsende knapen,
Beeldsnyders vernuftigh, en onse Juppitters apen,
Wiens meeste kunst bestaet in kunstighe loghen.
Laet af, volght waerheyt, die werdt niet bedroghen:
Maer sal segghen, kleedt hem u pracht in d’armen niet hier,
Ick was naeckt, ghy liet my naeckt, gaet int Eeuwige Vier.

T.
TOt een die Socratem heeft gevraeght
Hoemen verwerft goede faem gepresin?
Antwoorde hy, dat ghy u so draeght,
Als ghy gaerne geacht soudt wesen,
Al schynt beveynstheyts faem geresen,
Ten duert niet, sy ducht voor’t beschamin,
maer deughts lof blyft vast sonder vresen,
weldoen baert allein goede famin.
Weeldigh Leven.

Eccles. 37. 33.

Vele eten maeckt kranck, ende een onversadigh eter krijght het krimpen. Vele hebben den doot gegeten: maer wie matigen eet, die leeft diet te langher.

Die den armen onthout, sijn buyck geeft sijn overvloet
Komt hier in kranckheden, hier na in der Hellen gloet.
Noyt was by anderen mild, die ’t voor hem selfs te veel is
Hy doet Christum vasten, diens God lust van de keel is.

NU bestaet ’tmisbruyck van te veel uytgheven,
In een weeldigh, cierlijck, en heerlijck leven:
Dese drie Godinnen sijn meest by elck gheacht,
Lust des vleeschs, der ooghen, met homoedigheydtspracht,
’tWeeldighe leven teert kostelijck en lecker,
Dit maeckt voor den armen den milden te vrecker,
Die lucht, aerde, en water moeyelijck doet deurwroeten
Om d’ydelheyt des buycx met wellust zat te boeten.
Vraegdy wat kost dees waen met grooten kosten soeckt
Kost die waen hongher maeckt van Socrate vervloeckt:
Want die sonder hongher grooten lust maeckt tot eeten,
Door verbeelding des smaecks vande leckere beten.
Hier wert d’aelmis mager doot vetheyt der morseelen,
Want ’t veel behoeven en mach niet veel uytdeelen.
Wie so mildelijck gheeft tot vulsel sijner darmen,
Biedt Christo den rugge, en onthouwet den armen.
Al dunckt hem nu dwaeselijck dat Godts oordeel vertraeght,
So sijn zy inder daet nu al jammerlijck geplaeght.
Haer zotheyt houdt gheen maet, maer vergrijpt sich blendelijck,
Dan quelt onlust, walging, met zieckten ellendelijck,
En dan moet de Doctoor der lecker verladen rompen,
Met dure juleppen den overvloet uytpompen.

S.
SAghmen yemant visschin inde lucht,
Jagin inde Zee, ploegen op’t ys:
En doorn bezaeyen op hope van vrucht,
Hy kreegh van zotheyt den hooghsten prys,
Nochtans meest elcken pleeght dees verkeerde wys,
waert dan oock al recht datmense spaerd e?
Ist ryck, arm, groot, kleyn, Jonck oft grys,
Elck soeckt den Hemel hier op d’Aerde.

Cierlijck leven.

Esaia. 3. 18.

Te dier tijdt sal de Heere het cieraet aen den kostelijcken schoenen wech nemen, de Hechtselen en de Spanghen, &c. Ende daer sal stanck voor goeden reuck sijn.

Elck pronckt met sijn gebreck, wie leent niet ’tkostel kleedt
Van Schaep, VVolf oft VVurm? Droeght die niet eerst? Maer elck weet
Hem selfs niet eerwaerdigh, ’t kleedt moet eerlyck doen schynen,
Dees diere en zotte pracht bloot Christum in den synen.

’TCierlijck leven maeckt oock d’uytgift so groot,
Dattet den deur toesluyt voor Christo naeckt en bloot:
Men soect meer menschen eer door zyd’ en bont te dragē
Dan Godt door ’tkleeden der armen te behaghen.
Also laetmen Christum in sijn leden verkouwen,
Om cierlijck te schijnen inder Luyden aenschouwen:
Wat mach ’tdiere purper tot warm oft decksel streckē?
Sou dees onnutte hoft den naeckten niet bedecken?
Bracht Lazari koude en naecktheyt schoffierich
Den pronckaert gheen hetten in den vlammen vierich?
O verdoemlijc misbruyc, voor geen misbruyck gekent,
Hoe vermoort ghy de ziel door oogslusts eerzucht blent.
Den Heer onthoudy ’tsijn, en laet hem naeckt na loopē
Om d’onnoodighen hoop ’ghelt te gheven by hoopen:
Als Perlenstickers, Verwers van ’tscharlaken,
Pluymlichte pluymayers, die dwasen ’tgelt ontschakē,
Juweliers, Tapitsiers, met veel smetsende knapen,
Beeldsnyders vernuftigh, en onse Juppitters apen,
Wiens meeste kunst bestaet in kunstighe loghen.
Laet af, volght waerheyt, die werdt niet bedroghen:
Maer sal segghen, kleedt hem u pracht in d’armen niet hier,
Ick was naeckt, ghy liet my naeckt, gaet int Eeuwige Vier.

T.
TOt een die Socratem heeft gevraeght
Hoemen verwerft goede faem gepresin?
Antwoorde hy, dat ghy u so draeght,
Als ghy gaerne geacht soudt wesen,
Al schynt beveynstheyts faem geresen,
Ten duert niet, sy ducht voor’t beschamin,
maer deughts lof blyft vast sonder vresen,
weldoen baert allein goede famin.


Heerlijck leven.

Luc. 9. 58.

Iesus seyde: De Vossen hebben Holen, ende de Vogelen des Hemels nesten: maer de Sone des menschen en heeft niet, waer hy zijn hooft neder legghe.

De heerlycke doet kost, veel meer aen Hond, Valck, oft paerd,
Dan aen den Beelden Gods, die Lidtmaten Christi waerd
Syn hooghe hert, bout hoogh, voor hoogen, ’tkleyn blyft buyten,
Christus was noyt zyn gast, die sal hem oock uyt sluyten.

ANdere willen leven in groot achtbaerheyd heerlijck,
En zijn slaven veracht van haer homoed begheerlijck,
De Burgher bout huysen als een Prins oft Koning,
Sijn ziel blijft een vuyl graf, der Duyvelen woningh.
Ist niet misbruyck, dit graf uytwendigh te vergulden,
Alst binnen blijft vol stancx, vol helwaerdighe schulden,
Heerlijck bout hy Gode in zijn ziel een kamer,
Die arme huyskens bout, dits Gode aenghenamer:
Maer wy bouwen voor ons gemackelijcke lusten,
D’arme Christus heeft niet om zijn hoofd op te rusten.
De Heer leyt in den stal by ’tghedierte vertreden,
De knecht woont in’t Paleys, is dit noch al reden?
Waerom boutmen soo hoogh, meenen wy dat de Dood
Trap ontbreeckt om klimmen in onse huyse groot?
Segghen wy niet selve, in groot huys woont groot kruys,
Groot ghesind, groot bewint, met dat lastigh ghespuys.
Behalven dat de Heer met hermoeyelijck verdriet,
Sijn haef van’t onnut volck onnutlijck verslinden ziet,
Oock van Paerd, Hond, en Valck, die hy mocht ontbeeren,
Wat gheniet hy doch meer dan zijn kost en kleeren.
Sorghvuldigh besorght hy die lastighe overvloed,
En bevint hier zijn sonde haer selfs straf en boed.

V.
VRiendschaps name is nu so geheel gemein
Alsmin seltsaem rechte vriendtschap vint,
Dees maeckt van twee herten altyt ein
Dat d’ein d’ander sijn ziele bemint,
Elck mint hem self, ist man, wyf, oft kindt,
Ey gin baet schuylt in allen hoeck in,
maer eenin vriendt moet (wat hy oock begint)
Vriend e oorbaer voor de syne soeckin.

Onbehoorlijck bewaren.

Iacobus 2. 23.

Want een onbarmhertich oordeel (sal gaen) over hem, die geen barmhertigheyt gedaen en heeft.

Kust tot weeldigh leven, doet onrecht bewaren,
In Rycke schueren, niet in Gods arme Dienaren:
Men sluyt kist, hert en oor, voor ’tgheroep der armen,
Sal God sulcke dieven in’t oordeel oock ontfarmen?

’t AErtrijck is Godes met alle dat daer inne,, is:
Hoe komt dan dat de Mensch soo dieflijck van sinne,, is
Dat hy van eenigh ding derf segghen, siet dat ist mijn?
Wat heeftmen, dat niet eerst van God ontfanghen moet zijn?
Niet als ons eyghen, maer recht als gheleende goeden,
Om ons den Rentemeesteren en Gods Armen te voeden.
Om hem selfs te voeden dees rijcke niet en versuymt,
Maer wie voedt Gods armen uyt zijn overschots ruymt?
Wy heeten al Christus: is men Christen sonder liefd?
Heeft hy liefd, die’t vermagh, en den armen niet ghegheriefd?
Hoe moghen wy ons self doch Christenen wanen,
Als wy God weygheren ’tzijn als hy ons komt inmanen?
God maent door doorwaerders an ons dooren met ootmoed,
Gheen hooftsom, maer de rent, van ’tzijn, niet onse goed.
God maent ’toverloop van onse dertel weelden:
Waert niet recht, dat wy hem de kruymkens sijns broodts deelden?
Watmen den Armen geeft dat ontfanght God selve:
God selve onthou ick ’tsijn, als icks in mijn kist delve,
Dit doet elck, elck pleeght nu dees dieft volkomelyck,
Dit der Sodomiten godlooheydt verdomelijck.
Dodt is wel barmhertigh, maer hy is oock rechtvaerdigh:
D’onbarmhertighe is Godts ontfarmen gants onwaerdigh.

W.
WEllust en rou waren eens twistigh,
Veur Jupiter elck dede daer zijn klaght,
Die socht vrede goetlijck en listigh,
Maer wat hy seyde, ’twas niet geacht.
Dies werdt hy gram, en heeftse met kracht,
Aen een stalen keten t’samen gesmeet.
Hierom volght na lust den rou onsacht,
Dit maeckt lief altijdt begin van leet.
Heerlijck leven.

Luc. 9. 58.

Iesus seyde: De Vossen hebben Holen, ende de Vogelen des Hemels nesten: maer de Sone des menschen en heeft niet, waer hy zijn hooft neder legghe.

De heerlycke doet kost, veel meer aen Hond, Valck, oft paerd,
Dan aen den Beelden Gods, die Lidtmaten Christi waerd
Syn hooghe hert, bout hoogh, voor hoogen, ’tkleyn blyft buyten,
Christus was noyt zyn gast, die sal hem oock uyt sluyten.

ANdere willen leven in groot achtbaerheyd heerlijck,
En zijn slaven veracht van haer homoed begheerlijck,
De Burgher bout huysen als een Prins oft Koning,
Sijn ziel blijft een vuyl graf, der Duyvelen woningh.
Ist niet misbruyck, dit graf uytwendigh te vergulden,
Alst binnen blijft vol stancx, vol helwaerdighe schulden,
Heerlijck bout hy Gode in zijn ziel een kamer,
Die arme huyskens bout, dits Gode aenghenamer:
Maer wy bouwen voor ons gemackelijcke lusten,
D’arme Christus heeft niet om zijn hoofd op te rusten.
De Heer leyt in den stal by ’tghedierte vertreden,
De knecht woont in’t Paleys, is dit noch al reden?
Waerom boutmen soo hoogh, meenen wy dat de Dood
Trap ontbreeckt om klimmen in onse huyse groot?
Segghen wy niet selve, in groot huys woont groot kruys,
Groot ghesind, groot bewint, met dat lastigh ghespuys.
Behalven dat de Heer met hermoeyelijck verdriet,
Sijn haef van’t onnut volck onnutlijck verslinden ziet,
Oock van Paerd, Hond, en Valck, die hy mocht ontbeeren,
Wat gheniet hy doch meer dan zijn kost en kleeren.
Sorghvuldigh besorght hy die lastighe overvloed,
En bevint hier zijn sonde haer selfs straf en boed.

V.
VRiendschaps name is nu so geheel gemein
Alsmin seltsaem rechte vriendtschap vint,
Dees maeckt van twee herten altyt ein
Dat d’ein d’ander sijn ziele bemint,
Elck mint hem self, ist man, wyf, oft kindt,
Ey gin baet schuylt in allen hoeck in,
maer eenin vriendt moet (wat hy oock begint)
Vriend e oorbaer voor de syne soeckin.

Onbehoorlijck bewaren.

Iacobus 2. 23.

Want een onbarmhertich oordeel (sal gaen) over hem, die geen barmhertigheyt gedaen en heeft.

Kust tot weeldigh leven, doet onrecht bewaren,
In Rycke schueren, niet in Gods arme Dienaren:
Men sluyt kist, hert en oor, voor ’tgheroep der armen,
Sal God sulcke dieven in’t oordeel oock ontfarmen?

’t AErtrijck is Godes met alle dat daer inne,, is:
Hoe komt dan dat de Mensch soo dieflijck van sinne,, is
Dat hy van eenigh ding derf segghen, siet dat ist mijn?
Wat heeftmen, dat niet eerst van God ontfanghen moet zijn?
Niet als ons eyghen, maer recht als gheleende goeden,
Om ons den Rentemeesteren en Gods Armen te voeden.
Om hem selfs te voeden dees rijcke niet en versuymt,
Maer wie voedt Gods armen uyt zijn overschots ruymt?
Wy heeten al Christus: is men Christen sonder liefd?
Heeft hy liefd, die’t vermagh, en den armen niet ghegheriefd?
Hoe moghen wy ons self doch Christenen wanen,
Als wy God weygheren ’tzijn als hy ons komt inmanen?
God maent door doorwaerders an ons dooren met ootmoed,
Gheen hooftsom, maer de rent, van ’tzijn, niet onse goed.
God maent ’toverloop van onse dertel weelden:
Waert niet recht, dat wy hem de kruymkens sijns broodts deelden?
Watmen den Armen geeft dat ontfanght God selve:
God selve onthou ick ’tsijn, als icks in mijn kist delve,
Dit doet elck, elck pleeght nu dees dieft volkomelyck,
Dit der Sodomiten godlooheydt verdomelijck.
Dodt is wel barmhertigh, maer hy is oock rechtvaerdigh:
D’onbarmhertighe is Godts ontfarmen gants onwaerdigh.

W.
WEllust en rou waren eens twistigh,
Veur Jupiter elck dede daer zijn klaght,
Die socht vrede goetlijck en listigh,
Maer wat hy seyde, ’twas niet geacht.
Dies werdt hy gram, en heeftse met kracht,
Aen een stalen keten t’samen gesmeet.
Hierom volght na lust den rou onsacht,
Dit maeckt lief altijdt begin van leet.


Min geven om meer na te laten.

Proverb. 28. 27

Wie den armen geeft, die en sal gheenen kommer lyden: wie daer en teghen zijne ooghen afwendet, die sal seer afnemen.

’tMisvertrouwen Gods wil t kindt sorghlycke ruckdom erven
Dees wil van veel hebben, doet den armen veel derven ,
’tVolck betrout God veel min, dan ’tontrou gheldt inde pot:
God is hunder tonghen, maer ’tgeld is hun herten God.

DIt onrecht bewaren, en dit Aelmis minderen,
Streckt om rijck te maken niet ons Siel, maer Kinderen,
Om ons Kind lief te doen, wy ons Vaderen vertoornen:
Maer ist oock liefd, datmen ’tkind beddet in den doornen:
In den doornen, die ’tkooren van Gods woordt versticken:
O dwase liefd, die ’tkind leyd doodlijcke stricken.
Wie gheeft zijn kint gheen swaerd tot spelens verblijden,
Wie koopt zijn zoon gheen paerd dat hy niet kan berijden:
Dit paerdt is rijckdom woest, wiens wellustigh smeken
Den woesten jeughd veel tijds den hals doet breecken.
Men klaegt over strengheyt vanden weg der waerheyt
Noch soeckt elck voor zijn kind meer sorghlijcke swaerheydt:
Lust ons dan ’tverswaren van den wegh totten Hemel
Daer komt rijckaert swaerlijck als door den naeld een Kemel,
Die dan d’Aelmis op sluyt om zijn kind rijck te maken
Arbeyt om hem swaerlijck ten Hemel te doen raken.
Elck plant meer in zijn kind geld en eersuchtigheyt,
En elc pooght meer zijn gheld dan wijsheyt te erven,
Dus heerschapt rijckdom zot, dits ’tgemeen bederven.
Ach betrout God, die laet den vromen geensins ter noot
Noch synen sade niet dat gingh noyt bedelen om brood.

X.
Xenophon seyde dat een vroede
Syn vyandt ten oorbaer kan gebruycken,
Want altydt leeft hy op zijn hoede,
Om te schouwen zijn lasters vuycken,
Mocht die yet onrecht van hem ruycken,
Hy soudt elck met schande vellen,
Hy kan honigh uyt disters suycken,
Die wel leeft om synen vyant te quellen.

Recht gebruyck der Rijckdommen.

2. Corint. 9. 6.

Wie spaerlijc saeyt, die sal oock spariclyck maeyen: ende wie mildelijck zaeyt, die sal oock mildelijc maeyen.

De Christen bouwende op zijn Vaders woorden vast,
Leeft sober, gheeft weeldigh, vast dick uyt liefd voor een gast.
VVant hy weet, dat een Vrou haer kind eer vergeten sou ,
Dan die trouwe Vader zijn kinderen ghetrou.

DE Christen teert spaerlijck, deylt mild, bewaert voorsichtigh,
Voor arm, voor hem, voor kind, en is elck nut en stichtigh,
Al eyscht verscheydenheyt elckerlijcx verscheyden staet.
Noch gheeft bescheyden liefd, hier elck een bescheyden maet.
Die teert beneden staet, wat onder ’tghemeen besteck,
En snoeyt zijn overvloed, ’tsnoeysel vult broeders ghebreck.
Dat leert hem ’tveel gheven door oeffening kinnen,
Hy deylt zijn overvloed, waer hy ghebreck kan vinnen:
Want hy syns naestens nood, die nu meer is behert,
Dan zijn selfs oft zijn kinds toekomende onwisse smert,
Ja by wijlen beweeght door yemandts pijnlycke last,
Hy tot diens versading willigh hongherigh vast.
Maer siende niemand recht in behoeftigheyts plagen,
Ghedenckt hy in Gode d’anstaende quade daghen,
En bewaert voorsichtigh dat rechtvaerdige overschot,
Voor hem, voor wijf, voor kind, maer bysonder voor God.
Want in dit bewaren is hy meest in onvreden,
Des soect hy rechte armen om ’tpond recht te besteden
Dit zijn rechte Heeren, dees leven oock heerlijck,
Doen niemandt quaet, elck goed en gheven soo begeerlijck,
Alst de gierighe neemt in syn bodemloose vuyck:
Is dit dan rijckdom: niet ’trechte en Godlyc gebruyc?

Y.
YGhelijcx monden van’t goede klappen,
Ghelyck Aa.ters of Papegaeyen,
Maer mercktmen eens op elc. voetstappen ,
Daer sietmen ’tCompas gants verdraeyen,
Schoon klappen en sal God niet paeyen,
woort sonder werck en doet geen voordel,
Die woorden zaeyt sal wint maeyen,
Elc. klap gheeft elck zyn oordel.
Min geven om meer na te laten.

Proverb. 28. 27

Wie den armen geeft, die en sal gheenen kommer lyden: wie daer en teghen zijne ooghen afwendet, die sal seer afnemen.

’tMisvertrouwen Gods wil t kindt sorghlycke ruckdom erven
Dees wil van veel hebben, doet den armen veel derven ,
’tVolck betrout God veel min, dan ’tontrou gheldt inde pot:
God is hunder tonghen, maer ’tgeld is hun herten God.

DIt onrecht bewaren, en dit Aelmis minderen,
Streckt om rijck te maken niet ons Siel, maer Kinderen,
Om ons Kind lief te doen, wy ons Vaderen vertoornen:
Maer ist oock liefd, datmen ’tkind beddet in den doornen:
In den doornen, die ’tkooren van Gods woordt versticken:
O dwase liefd, die ’tkind leyd doodlijcke stricken.
Wie gheeft zijn kint gheen swaerd tot spelens verblijden,
Wie koopt zijn zoon gheen paerd dat hy niet kan berijden:
Dit paerdt is rijckdom woest, wiens wellustigh smeken
Den woesten jeughd veel tijds den hals doet breecken.
Men klaegt over strengheyt vanden weg der waerheyt
Noch soeckt elck voor zijn kind meer sorghlijcke swaerheydt:
Lust ons dan ’tverswaren van den wegh totten Hemel
Daer komt rijckaert swaerlijck als door den naeld een Kemel,
Die dan d’Aelmis op sluyt om zijn kind rijck te maken
Arbeyt om hem swaerlijck ten Hemel te doen raken.
Elck plant meer in zijn kind geld en eersuchtigheyt,
En elc pooght meer zijn gheld dan wijsheyt te erven,
Dus heerschapt rijckdom zot, dits ’tgemeen bederven.
Ach betrout God, die laet den vromen geensins ter noot
Noch synen sade niet dat gingh noyt bedelen om brood.

X.
Xenophon seyde dat een vroede
Syn vyandt ten oorbaer kan gebruycken,
Want altydt leeft hy op zijn hoede,
Om te schouwen zijn lasters vuycken,
Mocht die yet onrecht van hem ruycken,
Hy soudt elck met schande vellen,
Hy kan honigh uyt disters suycken,
Die wel leeft om synen vyant te quellen.

Recht gebruyck der Rijckdommen.

2. Corint. 9. 6.

Wie spaerlijc saeyt, die sal oock spariclyck maeyen: ende wie mildelijck zaeyt, die sal oock mildelijc maeyen.

De Christen bouwende op zijn Vaders woorden vast,
Leeft sober, gheeft weeldigh, vast dick uyt liefd voor een gast.
VVant hy weet, dat een Vrou haer kind eer vergeten sou ,
Dan die trouwe Vader zijn kinderen ghetrou.

DE Christen teert spaerlijck, deylt mild, bewaert voorsichtigh,
Voor arm, voor hem, voor kind, en is elck nut en stichtigh,
Al eyscht verscheydenheyt elckerlijcx verscheyden staet.
Noch gheeft bescheyden liefd, hier elck een bescheyden maet.
Die teert beneden staet, wat onder ’tghemeen besteck,
En snoeyt zijn overvloed, ’tsnoeysel vult broeders ghebreck.
Dat leert hem ’tveel gheven door oeffening kinnen,
Hy deylt zijn overvloed, waer hy ghebreck kan vinnen:
Want hy syns naestens nood, die nu meer is behert,
Dan zijn selfs oft zijn kinds toekomende onwisse smert,
Ja by wijlen beweeght door yemandts pijnlycke last,
Hy tot diens versading willigh hongherigh vast.
Maer siende niemand recht in behoeftigheyts plagen,
Ghedenckt hy in Gode d’anstaende quade daghen,
En bewaert voorsichtigh dat rechtvaerdige overschot,
Voor hem, voor wijf, voor kind, maer bysonder voor God.
Want in dit bewaren is hy meest in onvreden,
Des soect hy rechte armen om ’tpond recht te besteden
Dit zijn rechte Heeren, dees leven oock heerlijck,
Doen niemandt quaet, elck goed en gheven soo begeerlijck,
Alst de gierighe neemt in syn bodemloose vuyck:
Is dit dan rijckdom: niet ’trechte en Godlyc gebruyc?

Y.
YGhelijcx monden van’t goede klappen,
Ghelyck Aa.ters of Papegaeyen,
Maer mercktmen eens op elc. voetstappen ,
Daer sietmen ’tCompas gants verdraeyen,
Schoon klappen en sal God niet paeyen,
woort sonder werck en doet geen voordel,
Die woorden zaeyt sal wint maeyen,
Elc. klap gheeft elck zyn oordel.


Mindering van behoefte, om meer te gheven.

2. Corint. 8. 9.

Want ghy weet de genade onses Heeren Iesu Christi, dat hy, die rijck was, om uwent wille arm gheworden is, om dat ghy door syne armoede soud rijck worden.

’tIs de beste mensch, die God meest is ghelyck,
Die was rijck en werd arm, om d’armen te maken ryck.
Boet uwes naestens gebreck door’t derven van u weelde.
Ryck ons armoe anderen, soo draghen wy recht Gods Beelde.

DUnckt yemandts onghewoont dit Recht ghebruyc wat te streng?
Die lees der Naturen Wet, dees is immers so eng,
Doet anderen, so ghy wilt dat u sou gheschieden.
Wie sou niet begeren om zijn hongher t’ontvlieden,
Dat een rijck ghesond Man een Kapoen sou ontberen,
Om oock verzaet te zijn door mildheyts kleyn teeren?
Wie sou niet begeeren, tot warmt van zijn koud ghedermt,
’tGeld van’t borderen, dat den pronckert deckt noch wermt?
Souden wy dan behoeftigh sulcx van and’ren wenschē:
Waerom doen wy dat niet den behoeftighen menschen?
Al d’arm en Oor-ringen gaf Israel tot ’tsnoode Kalf,
Waerom gheven wy God onse kleynodien niet half?
Soudt wel zijn uyt vreese, voor die eerlijcke schanden,
Dat wy God meer volgen, dan die ghewoonte vande Landen?
Laet ons veel meer vreesen int oordeel te komen,
Wijckt voor schandelycke eer, ’teeuwigh verdomen.
Elck ondersoeck met ernst inder waerheydt blootelijck,
Wat hy noodlijck verteert, ende wat onnotelijck’
D’onnootlijcke kost sal hy so groot aenschouwen,
Dat hy een arm ghesind daer met mocht onderhouwen
Verteert weynigh, gheeft veel, en mindert ’tbedroeven
Den rechte behoevers, door u kleyn behoeven.

S.
Saligheyt is het uyterste eynd
Daer alder werelts wenschin na spoet,
Die werdt van elck ein t’onrecht ghemeynt,
Het weeldich gebruyck is overvloet,
Maer wat heyl breughe, och al d’eerdische’ goet
Int knagende hert dat altydt sterft?
Boven al soeckt ein deuchtsaem gemoet,
Want de deucht vreucht die roume derft

Oordeel.

Matth. 25. vers . 35. ende 41.

Dan sal de Koninck seggen tot de gene die tot syner rechterhant zijn sullen: Komt mijn gesegende mijns Vaders, besit dat Koninckrijcke, &c. Maer tot die ter slinckerhant zijn: gaet wech van my ghy vervloeckt, &c.

Arm, nodruftigh, ryck, buyckt u wel ghelyckelyck.
Lydt duldigh, wint naerstigh, spaert matigh, deylt ryckelyck:
Soo blyfdy als schaepkens int oordeel by d’Herder goet,
Daer af alle bocken scheyden ter helscher gloet.

D’Alwetende Rechter sal inden jonghsten dagh
Elck gheven na zijn werck, loon met vreughd, oft straf met klagh.
Wat elck hier doet oft lijd, magh wel oft qualijck gheschien,
Voor ons Rechters ooghen, die’t al wackerlijck aen sien:
Ist dan niet loflijcker, tot ons eeuwigh verblyden,
Alles wel, dan qualijck te doen oft te lijden?
1. Is yemant in armoe vol pijnlijcke onlust,
Die schou quaed werck, oock ’tniet doen, dats qua rust
Al waer hy schoon selve an zijn armoede schuldigh,
’tSchaet hem niet, bruyckt hys recht, met lijdsaemheyt dudigh.
2. Die slechte nodruft heeft, gebruyckt die manierig,
Vermyende hazard, smets, en spaerbeck geldgierigh,
Win eerlijck, teer matigh, en betrou den trouwen God
So bruyckt hy nodruft recht, na ’t Goddelijck gebod,
3. De rijcke vlie groot behoef, en ontrou bewaren,
Soeck levende kisten zyn schat in te vergaren,
Veyligh voor den Motten, en voor ’tdieflijck belagen
En bruyck soo rijckdom recht na Godes wel behagen.
O! hoe vrolyck en bly sullen dese anhooren
Dat laetste blyde woort: Komt myns Vaders verkoren,
Maer den misbruyckers sal vreeslijc ’thert doorsnyden,
’tVreeselijcke leste woort: Gaet ghy vermaledyde.

EYNDE.

Den hemel Vierschaer hout, de Graven barstin open.
Het Aertrijck kryst alsins van zielen opgekropen,
Sijn soete in felle stem de Rechter hoorin laet,
Gebenedyde komt, Vermaledyde gaet.
Mindering van behoefte, om meer te gheven.

2. Corint. 8. 9.

Want ghy weet de genade onses Heeren Iesu Christi, dat hy, die rijck was, om uwent wille arm gheworden is, om dat ghy door syne armoede soud rijck worden.

’tIs de beste mensch, die God meest is ghelyck,
Die was rijck en werd arm, om d’armen te maken ryck.
Boet uwes naestens gebreck door’t derven van u weelde.
Ryck ons armoe anderen, soo draghen wy recht Gods Beelde.

DUnckt yemandts onghewoont dit Recht ghebruyc wat te streng?
Die lees der Naturen Wet, dees is immers so eng,
Doet anderen, so ghy wilt dat u sou gheschieden.
Wie sou niet begeren om zijn hongher t’ontvlieden,
Dat een rijck ghesond Man een Kapoen sou ontberen,
Om oock verzaet te zijn door mildheyts kleyn teeren?
Wie sou niet begeeren, tot warmt van zijn koud ghedermt,
’tGeld van’t borderen, dat den pronckert deckt noch wermt?
Souden wy dan behoeftigh sulcx van and’ren wenschē:
Waerom doen wy dat niet den behoeftighen menschen?
Al d’arm en Oor-ringen gaf Israel tot ’tsnoode Kalf,
Waerom gheven wy God onse kleynodien niet half?
Soudt wel zijn uyt vreese, voor die eerlijcke schanden,
Dat wy God meer volgen, dan die ghewoonte vande Landen?
Laet ons veel meer vreesen int oordeel te komen,
Wijckt voor schandelycke eer, ’teeuwigh verdomen.
Elck ondersoeck met ernst inder waerheydt blootelijck,
Wat hy noodlijck verteert, ende wat onnotelijck’
D’onnootlijcke kost sal hy so groot aenschouwen,
Dat hy een arm ghesind daer met mocht onderhouwen
Verteert weynigh, gheeft veel, en mindert ’tbedroeven
Den rechte behoevers, door u kleyn behoeven.

S.
Saligheyt is het uyterste eynd
Daer alder werelts wenschin na spoet,
Die werdt van elck ein t’onrecht ghemeynt,
Het weeldich gebruyck is overvloet,
Maer wat heyl breughe, och al d’eerdische’ goet
Int knagende hert dat altydt sterft?
Boven al soeckt ein deuchtsaem gemoet,
Want de deucht vreucht die roume derft

Oordeel.

Matth. 25. vers . 35. ende 41.

Dan sal de Koninck seggen tot de gene die tot syner rechterhant zijn sullen: Komt mijn gesegende mijns Vaders, besit dat Koninckrijcke, &c. Maer tot die ter slinckerhant zijn: gaet wech van my ghy vervloeckt, &c.

Arm, nodruftigh, ryck, buyckt u wel ghelyckelyck.
Lydt duldigh, wint naerstigh, spaert matigh, deylt ryckelyck:
Soo blyfdy als schaepkens int oordeel by d’Herder goet,
Daer af alle bocken scheyden ter helscher gloet.

D’Alwetende Rechter sal inden jonghsten dagh
Elck gheven na zijn werck, loon met vreughd, oft straf met klagh.
Wat elck hier doet oft lijd, magh wel oft qualijck gheschien,
Voor ons Rechters ooghen, die’t al wackerlijck aen sien:
Ist dan niet loflijcker, tot ons eeuwigh verblyden,
Alles wel, dan qualijck te doen oft te lijden?
1. Is yemant in armoe vol pijnlijcke onlust,
Die schou quaed werck, oock ’tniet doen, dats qua rust
Al waer hy schoon selve an zijn armoede schuldigh,
’tSchaet hem niet, bruyckt hys recht, met lijdsaemheyt dudigh.
2. Die slechte nodruft heeft, gebruyckt die manierig,
Vermyende hazard, smets, en spaerbeck geldgierigh,
Win eerlijck, teer matigh, en betrou den trouwen God
So bruyckt hy nodruft recht, na ’t Goddelijck gebod,
3. De rijcke vlie groot behoef, en ontrou bewaren,
Soeck levende kisten zyn schat in te vergaren,
Veyligh voor den Motten, en voor ’tdieflijck belagen
En bruyck soo rijckdom recht na Godes wel behagen.
O! hoe vrolyck en bly sullen dese anhooren
Dat laetste blyde woort: Komt myns Vaders verkoren,
Maer den misbruyckers sal vreeslijc ’thert doorsnyden,
’tVreeselijcke leste woort: Gaet ghy vermaledyde.

EYNDE.

Den hemel Vierschaer hout, de Graven barstin open.
Het Aertrijck kryst alsins van zielen opgekropen,
Sijn soete in felle stem de Rechter hoorin laet,
Gebenedyde komt, Vermaledyde gaet.


ODE HORATII
LIB. EPOD. BEATUS ILLE, &c.

Vertaelt

Op de stemme vanden 23. Psalm .

SAlich leeft hy met ons Voor-ouders rustich , Die los en vry van handelingh onlustich , Met Ossen sterck bout Vaderlijcke landen, Van ’ tknagen vry des woeckerige tanden: Hy schrickt niet door des Krijchs trompetten bloedich ,
En vreest oock niet des golven toorn verwoedig . Dies vierschaers twist vermijt hy onpartijdich , En huysen hoogh , vol hovaerdye nijdich ,
En houwelijckt den wijnstock rijck volwassen,
Aen boomen hooch , wiens rancken daer om paffen,
En ziet met lust zijn vette Melck-fonteynen
Erkauwen tgroen van zijn gras-rijcke pleynen .
D’onvruchtbaer spruyt zijn kloecke hand can snoeyen ,
Die ent goey vrucht op stammen goet van groeyen ,
Die Honich zoet perssen zijn trouwe knapen:
Die oock ontkleen zijn ruygh bekleede schapen:
Als d’Herfst vruchtbaer vergult de groene bomen
Met Appels geel, die op den disch dan comen .
Hy pluct met lust veel nieu ge .ente peeren ,
En druyven grof, als purper schoon vel eeren :
Daer met hy dan zijn vrienden gaet beschincken ,
Ooc u Sylvam het vrolijck nat doet drincken :
Int groene gras rust hy , bevrijt van quaden ,
Een oude Eyc beschaemt hem met veel bladen.
Het pluymgediert zijn vreugd met clanck doet blijcken ,
Dat orgelt soet natuerlijcke Muzijcken :
Van clippen steyl , verciert met wilde pruymen ,
Puyscht snellijc dael , veel waters wit van schuymen ,
De Beeckens claer , al suyselende vlieten,
Dees lust met rust doen licht int slaep beschieten.
Maer als het jaer treedt op des winters wegen,
Met coude sneeuw, met hagel, wint en regen,
Zietmen hem rasch met rassche Honden jagen,
Het wilde Swijn in zijn verborgen lagen:


Oft hy belaeght met dunn’en blinde netten
Houtsnippen vet, die op’t bedrogh niet letten.
Een soete vangst is oock de Haze duchtich ,
De valsche strick bestrijct den Kraen hoochvluchtich :
Wie soude niet in sulcke lust geseten ,
Wellustelijck des drucx onlust vergeten?
Ia ooc de Liefd , vol leets door liefs ontberen,
Moet ruymen self , met al zijn sorghlijck deren.
Is daer dan by een huysvrou kuysch en trouwe,
Vruchtbaer en bly , daer blijft geen druck of rouwe.
Een luchtich vier van drooch hout gaet sy stoken,
Tegens de komst haers mans, vermoeyt van knoken,
haer teylen breet doet sy met melck vervollen,
Van’t vette Vee, en drooght d’Elders geswollen .
Wt vaten groot, sy Vernen wyn doet trecken :
Spijs ongekocht laet sy den Disch bedecken,

"""Recht ghebruyck en misbruyck van tydtlijcke have."" Impressum: Amsterdam, Jacob Aertsz., 1631."